6 20221130 Bijlage 11 Cultuurhistorische analyse Lieshout.pdf

C ultuurhistorische analyse Histo r i s c h e ker n Li e sh ou t Gemeente Laarbeek

C ultuurhistorische analyse Histo r i s c h e ker n L i e s h ou t Gemeente Laarbeek j u n i 2021

Opdrachtgever G e m eente L a a r beek Auteur J an n eke Hoensel a a rs LA ND pl us | C ul tuur hi stor i sch adv ies Sumatrap l ei n 21, Ni jm egen M 06 12 7 128 23 janne ke @ l a n d p l u s . n l w w w.l and p l u s . n l

I nhoudsopgave 1 I n lei di ng 3 1.1 Plangebied 3 1.2 Opzet 3 2 La n dschap 5 3 Histori sche ontwi kke l i ng 7 3.1 Litholz, Lieushout ...... 7 3.2 De eerst bewoning op ’t Hof 7 3.3 Verschuiving van de bewoning 7 3.4 Lieshout anno 1811 7 3.4.1 Groene straatverbredingen 9 3.4.2 Omgrachte terreinen 9 3.4.3 Agrarisch verleden 9 3.5 Lieshout in de 20e eeuw 11 3.5.1 Opkomst van de nijverheid 11 3.5.2 Bebouwingsenclave Renstraat 13 3.5.3 Planmatige uitbreiding en verdichting 15 3.6 De Heuvel 19 3.6.1 De Heuvel anno 1811 19 3.6.2 De Heuvel begin 20e eeuw 21 3.6.3 De Heuvel: grote veranderingen in de 20e eeuw 23 4 Hu idi ge si tuati e 2 5 4.1 Historische kern Lieshout 25 4.1.1 Dorpsstraat 25 4.1.2 Ribbiusstraat 27 4.1.3 Burgemeester van den Heuvelstraat 27 4.1.4 Havenweg 27 4.1.5 Molenstraat 27 4.2 Heuvel 29 4.2.1 Bebouwing 29 4.2.2 Inrichting openbare ruimte 29 5 To ekomstpl anne n 3 1 6 Co n cl usi e e n aanbeve l i nge n 3 3 6.1 Lieshout 37 6.1.1 Historisch stratenpatroon behouden 33 6.1.2 Zorgvuldig omgaan met omgrachte terreinen 33 6.1.3 Variatie in bebouwingsstructuur versterken 33 6.1.4 Versterken diversiteit in bebouwingsbeeld 35 6.1.5 Behouden en versterken groenbeleving 37 6.2 Heuvel 37 6.2.1 Pleinwand rondom de Heuvel herstellen 37 6.2.2 Behouden diversiteit aan bebouwing 39 6.2.3 Levendigheid op het plein terugbrengen 39 6.2.4 De openbare ruimte vormt één geheel 39 6.3

Plangebied 41 6.3.1 Algemeen 41 6.3.2 Respecteren bebouwing plangebied en belendingen 41 6.3.3 Groene inrichting onbebouwde ruimte 43 Literatuur e n bronne n 4 5 Cultuurhistorische analyse historische kern Lieshout, LAARBEEK| 1

Kaartfragment van de erfgoedkaart. Het gebied dat roze omlijnd is, staat aangeduid als ‘gebied met een zeer hoge cultuurhistorische waarde’. Dit is tevens het plangebied voor de cultuurhistorische analyse. De Heuvel is zwart omcirkeld. Bron: Omgevingsdienst Zuidoost-Brabant.

2 | j uni 2021

1 Inleiding Aan de noordzijde van de Heuvel zijn plannen om op de plek van de voormalige Rabobank een supermarkt met dagwinkels, appartementen en een parkeerterrein te realiseren. Er zal een ruim parkeerterrein komen. Ook zijn er plannen voor een herinrichting van Heuvel om er een aantrekkelijk verblijfsgebied van te maken. Om te komen tot een historische verantwoorde inpassing van de plannen is LANDplus uit Nijmegen gevraagd om een cultuurhistorische analyse op te stellen. In deze analyse wordt op zoek gegaan naar de identiteit van Lieshout.

1.1

Plangebied

1.2

Opzet

Het plangebied waar de cultuurhistorische analyse op van toepassing is, komt overeen met het gebied dat op de erfgoedkaart van de Omgevingsdienst Zuidoost - Brabant staat aangeduid als ‘gebied met een zeer hoge cultuurhistorische waarde’. In dit gebied staan de meeste gemeentelijke monumenten (rode stip op de kaart) en objecten met een zeer hoge cultuurhistorische waarde (oranje stip). De cultuurhistorische analyse is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 1 omvat de inleiding. In hoofdstuk 2 wordt het landschap besproken. Hoofdstuk 3 gaat in op de historische ontwikkelinggeschiedenis van Lieshout. Gestart wordt met eerste bewoning op ‘t Hof en de verschuiving van de bewoning naar de huidige plek. Dit is geen uitputtend verhaal over de geschiedenis van Lieshout. Daar is al genoeg over geschreven. Maar om de logica de ontwikkeling van Lieshout te begrijpen wordt er toch even een grote stap terug in de tijd genomen. Vervolgens wordt uitgebreid stilgestaan bij Lieshout in de 19e en 20e eeuw. Specifiek wordt gekeken naar de Heuvel. Hoe zag deze er uit aan het begin van de 19e eeuw, welke bebouwing stond er rondom de Heuvel, hoe zag de inrichting er uit. Hoe is dit door de tijd heen veranderd. Hoofdstuk 4 betreft een beschrijving van de huidige situatie. De nieuwe plannen aan de noordzijde van de Heuvel staan centraal in hoofdstuk 5.

In hoofdstuk 6 wordt een vergelijking gemaakt tussen de historische ontwikkeling en de huidige situatie van Lieshout. Daarin wordt aandacht besteed hoe hier in het historische gedeelte van Lieshout in de toekomst mee omgegaan zou kunnen worden. Ook worden er vanuit historisch perspectief aanbevelingen gedaan hoe op een historisch verantwoorde wijze ontwikkelingen op de Heuvel mogelijk zijn en hoe met de inrichting van de openbare ruimte omgegaan kan worden om hier (weer) een aangename verblijfsplek van te maken.

Cultuurhistorische analyse historische kern Lieshout, LAARBEEK| 3

Lieshout

‘t Hof

Actuele Hoogtekaart . Bron: ahn.

beekdalen hoge dekzandrug lage zandgronden

Lieshout lage dekzandrug Veen (verdwenen) hoge dekzandgrond hoge dekzandgrond

‘T Hof duinen/kamduinen Fysische landschap. Bron: Omgevingsdienst Zuidoost - Brabant.

Historische kaart 1925. Bron: topotijdreis.

4 | j uni 2021

2 Landschap Het Brabantse zandlandschap bestaat voornamelijk uit rivierafzettingen van de Maas en Rijn. Door aardverschuivingen en wind is een patroon ontstaan van slenken en horsten. De Centrale Slenk is een dik pakket dekzand afgezet in oost - west gerichte ruggen, afgewisseld door lager gelegen dekzandvlakten. Het ontstane reliëf is zwak golvend. Onder invloed van de wind en het beekdalsysteem zijn landduinen en donken ontstaan. Het dekzandpakket wordt doorsneden door de noordwest - zuidoost gerichte beekdalen en dalvormige laagten. Op de Actuele Hoogtekaart van Nederland (AHN) zijn de hoogteverschillen in het landschap zichtbaar. Er is in de omgeving van Lieshout een onderscheid te maken in verschillende landschapstypen die de a-biotische opbouw van het landschap weergegeven. Dit zijn het essenlandschap, het beekdalenlandschap en het broekontginningslandschap. Het essenlandschap bevindt zich nabij Lieshout en op ’t Hof. Vanaf de Vroege Middeleeuwen zijn op de hogere dekzandruggen akkercomplexen aangelegd. De bebouwingsstructuur in dit landschapstype wordt gekenmerkt door kleine clusters van boerderijen grenzend aan een open akkercomplex. Het bekenstelsel ten oosten van Lieshout behoort tot het beekdalenlandschap. De nattere gronden in de omgeving van de waterlopen zijn vanaf de Late Middeleeuwen ontgonnen.

Dit landschap kenmerkt zich oorspronkelijk door kleinschaligheid, dat zich uit in een fijnmazig patroon van graslanden met beplanting op de perceelsgrens. Aan de westzijde van Lieshout bevindt zich het landschap van de broekontginningen. Die heeft net als het beekdalenlandschap van oorsprong een kleinschalig karakter. Op de topografische kaart uit 1925 is dit onderscheid in landschapstypen goed zichtbaar. De uitgebreide akkercomplexen bij ‘t Hof en bij Lieshout, de kleinschalige verkaveling bij de Lieshoutsche Beek - Reesgatloop en het fijnmazige patroon van percelen in het Nieuwe Veld en het Broek. Door uitbreiding van de dorpen op de open akkers, schaalvergroting, het verdwijnen van perceelsrandbegroeiing, het egaliseren van het oorspronkelijke reliëf en het rechttrekken van bochtige akkerwegen en de beken zijn de karakteristieke kenmerken die bij de verschillende landschapstypen horen sterk vervaagd.

Het essenlandschap, beekdalenlandschap en broekontginningslandschap. Bron: topotijdreis

Cultuurhistorische analyse historische kern Lieshout, LAARBEEK| 5

akkerbouwcomplex

Op de topografische kaart 1840 is het oude akkercomplex zichtbaar. Met rode stip is de middeleeuwse kerkplaats en in het groen zijn de 13e eeuwse dorpen en gehuchten aangegeven. Bron: kerkenindepeel.

Schematische voorstelling van de bewoningsverplaastsing in de 13e eeuw. Bron: kerkenindepeel.

bouwland boomgaard weide

hof bouwland

kerkhof

boomgaard

turfschop

hof hof

weide

hof

weide

bouwland

bouwland

De eerste bebouwing van Lieshout is ontstaan op ‘t Hof. De bebouwing en het grondgebruik is zichtbaar op de kaart uit 1811. Bron: RCE.

‘T Hof ligt midden in het uitgestrekte akkercomplex. De kaart dateert uit ca.1925. Bron: topotijdreis.

Relict van de tweede kerk. Bron: kerkenindePeel.

De derde kerk op ‘t Hof. Bron: kerkenindePeel.

6 | j uni 2021

3 Histor i sche ontwikkeling 3.1

Litholz, Lieushout ......

3.2

De eerst bewoning op ‘t Hof

De oudste vermelding van ‘t Hof van Lieshout dateert uit de 12e eeuw: 1146 Litholz; 1199, villa de Lisehout; 1312 Lissouth, Lieushout; 1438 Lyshout. Het betreft hoogstwaarschijnlijk een samenstelling van hout hoogstammig bos en lies liesgras (Berkel e.a.). Lokale historici hebben een andere visie en gaan uit van lide weg, gang, pad en holt bos. De lide was het pad dat langs de oostrand van het dichte bos holt (het Lieshouter Bosch) liep en de doorgang vormde door de overwegend moerassige strook tussen de twee hoger gelegen gebieden als onderdeel van de oude noord - zuid route waar langs Romeinse sporen zijn aangetroffen. Op de plaats waar buurtschap ‘t Hof ligt is in de 8e eeuw het domein Lieshout gesticht. Centraal in het domein ligt de hoeve van de heer van Lieshout, in het Latijn aangeduid als Curtem, in de landstaal als Vroonhof, Herenhof of kortweg Hof. Het domein van de heer van Lieshout ligt op de hogere en drogere delen in het landschap. In de vroege middeleeuwen is de waterafvoer niet geregeld en is het hele gebied veel natter. In dat natte landschap zijn alleen de hogere delen geschikt voor permanente bewoning en landbouw. Het domein bestaat omstreeks het jaar 850 uit een klooster met landerijen en een viertal horigenhoeven. Ook staat er een kerk. Dit is in eerste instantie een eenvoudig houten gebouwtje. Later maakt deze plaats voor een stenen exemplaar.

De laatste kerk op ‘t Hof wordt gebouwd eind 14e/begin 15e eeuw. Op de historische kaarten uit 1811 is de bebouwing en het grondgebruik op ‘t Hof zichtbaar. De kerk is niet meer als zodanig aanwezig. Wel is er nog een kerkhof zichtbaar. De bebouwing ligt te midden van bouwlanden en weilanden en bestaat voornamelijk een huis met erf en schuur (rood aangegeven). Er is ook een turfschop zichtbaar. Een tufschop is een schuur voor opslag van turf voor het verwarmen van het woonhuis, het koken etc. Nabij de bebouwing is dikwijls een boomgaard en hof aanwezig. Navraag bij het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC) in ‘s-Hertogenbosch heeft duidelijkheid gegeven over de betekenis van hof als grondgebruik. Het wordt in Brabant gezien als een tuin. Het gaat om onbebouwde grond in de buurt van een huis waar plek was voor ondermeer een moestuin en landbouwhuisdieren.

3.3

Ve rs c h u i v i n g va n d e b e wo n i n g

3.4

Lieshout anno 1811

Vanaf de 13e eeuw treden er veranderingen op in de ruimtelijke ontwikkeling van de dorpen op de Brabantse zandgronden. In veel dorpen verschuift in die periode de bewoning van de hoogste delen naar lagere delen in het landschap. De nieuwe bewoningskernen verschijnen op de flanken van de droge dekzandeilanden aan de rand van beekdalen. Deze verschuiving van bewoning vindt ook geleidelijk plaats in Lieshout. De kern verschuift van ‘t Hof naar de huidige plek van Lieshout. In die tijd zijn er nog wel een aantal hoeven op ‘t Hof aanwezig als de hoeve het Groot Hof, het Klein Hof en hoeve aan de Dreef in de Willigen Boogaert. De kerk wordt begin 19e eeuw afgebroken. De fundering is nog (deels) aanwezig. In de begintijd bestaat Lieshout uit boerderijen aan de akkerrand die behoren bij het domein van ‘t Hof. De Kadastrale Minuut uit 1811-1832 (bladzijde 10) toont Lieshout begin 19e eeuw. De Dorpsstraat, Reversdijk (de huidige Ribbiusstraat), de Renstraat (later Heuvelstraat, huidige Burg. Van en Heuvelstraat) en de weg van Lieshout naar Stiphout (de huidige Havenweg) vormen de hoofdstructuur. De straten kennen een grillig verloop.

Cultuurhistorische analyse historische kern Lieshout, LAARBEEK| 7

Dor traa pss

De Kaatsbaan

t School

ijk

ersd Rev

Op den Heuvel

3

2

at

tra

ns

bakkerij

Re

bakhuis

g we

koetshuis

1

n va

kerk

Lie

pastorie 4

ut ar

na ph

Sti ou

Weg Bebouwing Openbaargroen Omgrachting

o sh

Plangebied

t Kadastrale Minuut 1811 -1832 van Lieshout. Bron: ondergrond RCE.

8 | j uni 2021

3.4.1 Groene straatverbredingen

Centraal liggen twee driehoekige plekken, ‘Op den Heuvel‘ genoemd. Op een aantal plaatsen is er een opvallende verbreding van de openbare ruimte zichtbaar. Het betreft een verbreding aan de Dorpsstraat, de Renstraat en langs de weg naar Stiphout. De verbredingen zijn ingericht met ‘opgaande bomen‘ en zijn in eigendom van gemeente Lieshout. Het groene terrein langs de Dorpsstraat wordt in deze tijd de Kaatsbaan genoemd.

3.4.2 Omgrachte terreinen

Opvallend op de kaart uit 1811- 1832 zijn vier omgrachte terreinen. Het eerste omgrachte terrein aan de weg van Stiphout naar Lieshout maakt van oorsprong deel uit van de Heerlijkheid Lieshout (nr.1). De Heerlijkheid Lieshout is tot eind 17e eeuw kerkelijk bezit. In 1698 wordt de Heerlijkheid Lieshout verkocht aan de familie Bout. Ter hoogte van de omgrachting is sprake van ‘de Hoeve ter Eicken, de hoeve aan het Kerkenhuis, herberg en stal‘. Deze stal ligt ten zuiden van het omgrachte terrein en is van ca.1665 tot 1771 in gebruik als schuurkerk. In 1719 wordt er door J. A. Bout gestart met de bouw van een jachthuis met een gracht. Volgens bronnen is dit het eerste stenen gebouw in Lieshout. Op de kaart uit 1811-1823 bestaat het omgrachte terrein uit een woonhuis, koetshuis, bakhuis en gronden als weilanden, bouwlanden en percelen met opgaande bomen. ‘Op den Heuvel‘ ligt het tweede omgrachte terrein (nr.2). Op die plek staat sinds 1776 een herberg met omgrachting. De herberg is tevens de Raadkamer van de schepenen. Het is in eigendom van de familie Eijntholts. De bewoner is jonkheer, herbergier en president-schepen en afgevaardigde naar de Kwartiervergadering. Op de hoek van de Reversdijk en de Renstraat is het derde omgrachte terrein zichtbaar (nr.3). Het huis wordt in 1780 gebouw en heet Klein Hof.

Het huis ligt op een omgracht terrein waar ook nog twee andere huizen met erven, een hof, boomgaard, een weide en visvijver liggen. Omstreeks 1800 is de Poort van Binderen (b.j. 1474) als toegang op het terrein geplaatst. Over de verplaatsing van deze poort van de abdij van Binderen in Helmond naar Lieshout zijn uiteenlopende verhalen bekend. In de 18e eeuw wordt het bewoond door een voornaam man Antonij Heijcoop. Hij is koster, schoolmeester en president-schepen. In de 19e eeuw is de familie Ribbius eigenaar. Deze familie houdt zicht bezig met de handel in wol en lakens. Het huis wordt in de volksmond Huize Ribbius genoemd. De familie Ribbius heeft lange tijd belangrijke functies bekleed in Lieshout e.o. zoals erfsecretaris van Lieshout en Stiphout en Schout van Lieshout van 1821 - 1833. Vandaar dat op een zeker moment de Reversdijk de naam Ribbiusstraat heeft gekregen. Het vierde omgrachte terrein ligt aan de Renstraat (nr.4). Het betreft een langgerekt perceel met een pastorie met erf. Deze pastorie is het begin van de 18e eeuw, mogelijk eerder in het bezit van de abdij van Postel. Net buiten de gracht, aan de noordzijde, ligt een schuurkerk (b.j.1771). De percelen zijn in de 19e eeuw in bezit van de Roomsche Gemeente van Lieshout.

3.4.3 Agrarisch verleden

Begin 19e eeuw bestaat het merendeel van de bebouwing uit een (woon)huis opeen erf met een schuur en een hof. Achter de bebouwing liggen overwegend bouwlanden met een aantal weilanden en boomgaarden. In deze tijd is sprake van veel bedrijvigheid, vooral langs de Dorpsstraat. Volgens de Oorspronkelijke Aanwijzende Tafels die behoren bij de Kadastrale Minuut is er sprake van diversiteit aan beroepen die uitgeoefend wordt naast het runnen van een boerderij. Er komen beroepen voor als kleermaker, schoenmaker, wever, klompenmaker, smid en kuiper voor. Er is een jongensschool (Jozephschool) met schoolmeesterswoning. Ook is er een aantal herbergen aanwezig, ondermeer ter hoogte van de kaatsbaan aan de Dorpsstraat, op de plek van het latere Raadhuis aan de Heuvel en ten zuiden van het jachthuis van Bout aan de weg naar Stiphout. Cultuurhistorische analyse historische kern Lieshout, LAARBEEK| 9

Zicht op de Dorpsstraat in 1900.

Foto uit 1925 van een boerderij, waarin ook een bakkerij, kruidenier en koekfabriek zijn ondergebracht.

Een erf (foto z.j.). Alle foto’s zijn genomen in de Dorpsstraat. Bron: Heemkundekring.

10 | j uni 2021

Een boerderij ( foto z.j.).

3.5

Lieshout in de 20e eeuw

3.5.1 Opkomst van de nijverheid

Door de verbeterde bereikbaarheid over de weg en later via het water, het Wilhelminakanaal wordt geopend op 4 april 1923, ontstaan er groeimogelijkheden voor plaatselijke bedrijven. Lieshout kent begin 20e eeuw veel bedrijven die van bovenlokaal belang zijn. Zo zijn er een houtbewerkingsfabriek, een landbouwsmederij, een landbouwmechanisatiebedrijf, een brouwerij, een botermakerijen en er zijn diverse klompenmakerijen, bakkerijen, smederijen, timmerwerkplaatsen en schoenmakers. De oudste bedrijven van Lieshout zijn de houtbewerkingsfabriek Merkelbach, de landbouwwerktuigenfabrieken van de Gebroeders Kusters en Martens en de brouwerij van Swinkels. Schoorstenen steken boven de bebouwing uit, tussen de boerderijen verschijnen fabriekspanden met elk een eigen uiterlijke verschijningsvorm afgestemd op het productieproces. De bedrijven zorgen niet alleen voor werk, maar leveren ook een belangrijke bijdrage aan de levendigheid in Lieshout, vooral in de Dorpsstraat. De eerste voor die tijd grote fabriek is de houtbewerkingsfabriek Merkelbach. Deze wordt in 1814 aan de Dorpsstraat opgericht door Franciscus Merkelbach. Van oorsprong is hij smid, maar hij gaat zich toeleggen op de machinale houtbewerking. In de beginperiode zijn het klossen en spoelen voor textielfabrieken in Helmond en Tilburg en weefspoelen voor handweefgetouwen belangrijke producten.

In 1904 heeft de houtbewerkingsfabriek van F. Merkelbach & Co. 32 werknemers in dienst en is op dat moment de grootste onderneming in Lieshout. Het bedrijf legt zich toe op massaproductie van houtdraaiwerk, waaruit vervolgens weer de vervaardiging van houten meubelen voortkwam, waaronder de bekende Brabantse knopstoelen. De fabriek bouwt ook woningen om de arbeiders te huisvesten. De landbouwwerktuigenfabriek van de gebroeders Kusters is opgericht in 1890. Deze fabriek is ook gevestigd aan de Dorpsstraat. Zij bouwt net als Merkelbach ook arbeiderswoningen voor haar werknemers. In 1950 wordt de firma Kusters wegens gebrek aan opvolging opgeheven. In dat jaar koopt Staadegaard het pand. Zij zijn gespecialiseerd in landbouwmachines.

Een foto uit 1945 van een woonhuis annex sigarenwinkel.

Een foto uit 1987 van de schoolmeesterswoning en de Jozephschool.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 11

Boter- en melkfabriek ‘Landbouwers Welvaren’ (foto z.j.)

Een foto uit 1960 van de houtbewerkingsfabriek van Merkelbach.

Pand firma Kusters, Later Staadegaard (foto 1915).

Martens landbouwwerktuigen (foto z.j.).

Garage Prinsen.(foto ca.1970 Bron: alle foto’s Heemkundekring.

Arbeiderswoningen van Merkelbach (foto z.j.).

12 | j uni 2021

Naast de gebroeders Kusters wordt er in 1890 nog een landbouwwerktuigenfabriek aan de Dorpsstraat opgericht. Het betreft de fabriek van Jos Martens. Het bedrijf produceert eggen, maalmolens, kruiwagens, cultivators en dorsmachines. Daarnaast verkoopt Jos Martens ingekochte dorsmachines, hakselmachines, maaimachines, breekmachines en harkmachines. Na de Tweede Wereldoorlog stopt het bedrijf met de eigen productie en verhuist in 1974 naar Mariahout. De brouwerij van Swinkels valt buiten het onderzoeksgebied van voorliggende cultuurhistorische analyse, maar is wel noemenswaardig omdat deze brouwerij een belangrijke rol heeft gespeeld in de ruimtelijke ontwikkelingsgeschiedenis van Lieshout. Het eerste brouwhuis staat aan de Kerkdijk en betreft een uitbouw van een boerderij. Door de tijd heen wordt veel bebouwing langs de Kerkdijk gesloopt om plaats te maken voor gebouwen van de brouwerij. Ook bouwt de brouwerij arbeiderswoningen voor hun werknemers aan de Burg. Van den Heuvelstraat.

3.5.2 Bebouwingsenclave Renstraat

Op de kaart uit ca.1925 (bladzijde 18) is een enclave van bebouwing zichtbaar aan de Renstraat. Deze enclave bestaat uit een kerk, pastorie, klooster en school. In 1916 worden er een nieuwe pastorie en een stenen kerk gebouwd. Gezegd wordt dat deze gedeeltelijk is opgebouwd van de stenen van de kerk die gestaan heeft op’t Hof. Voor de aanleg van een groter kerkhof wordt de gracht grotendeels gedempt. Er wordt een nieuwe pastorie gebouwd. Aan de overzijde van de straat nemen de Zusters van Liefde van Schijndel eind 19e eeuw hun intrek in een dokterswoning die na enkele jaren wordt verbouwd en uitgebreid tot klooster. Dit klooster wordt in 1935 vervangen door een nieuw gebouw met de naam Franciscushof. Naast het klooster staat een meisjesschool. In 1962 raakt de kerk aan de Renstraat buiten gebruik en wordt in 1967 afgebroken. In deze tijd heet de Renstraat overigens Heuvelstraat. Op de plek van Huize Ribbius wordt een nieuwe kerk gebouwd. Huize Ribbius en de andere bebouwing op het terrein worden hiervoor afgebroken. De visvijver wordt gedempt. De gracht en de poort van Binderen blijven behouden. De hof en de boomgaard worden geruimd. Wel blijft er een groot onbebouwd terrein achter dat wordt ingeplant met bomen. Niet veel later worden in de jaren ‘80 ook het klooster, de meisjesschool en de pastorie afgebroken.

De bebouwing van kerk/ klooster enclave verdwijnt hierdoor volledig uit het straatbeeld.

Arbeiderswoningen van de firma Kusters (foto z.j.).

Bedrijvigheid aan de Dorpsstraat (foto z.j.).

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 13

Zicht op de kerk aan de Renstraat. De foto is genomen vanuit het Raadhuis aan de Heuvel. De boomgaarden op de voorgrond zijn goed zichtbaar (foto ca.1950). Bron: Heemkundekring.

Het eerste klooster aan de Renstraat (1910). Bron: BHIC

Molen ‘de Leest‘ en molenaarswoning net buiten de kern van Lieshout. Bron:Heemkundekring

Woonhuis gebouwd in 1915 aan de Ribbiusstraat. Bron: Heemkundekring.

In de jaren ‘30 van de 20e eeuw worden er meerdere woningen aan de Ribbiusstraat gebouwd. Bron: Heemkundekring

14 | j uni 2021

3.5.3 Planmatige uitbreiding en verdichting

Lange tijd blijft de bebouwing in Lieshout beperkt tot de hoofdstructuren van het dorp. Vanaf de tweede helft van de 20e eeuw vinden er veranderingen plaats. Op de kaart uit ca.1953 is de eerste planmatige uitbreiding zichtbaar. Het betreft een woonwijkje aan de Nieuwstraat. In de jaren ‘70 worden er ook ten westen van de Dorpsstraat aan de Floreffestraat nieuwe woningen gebouwd. Voor de aantakking van de Floreffestraat worden erarbeiderswoningen aan de Dorpsstraat gesloopt. Langs de Ribbiusstraat zijn vanaf de jaren ‘30 nieuwe woningen gebouwd. De Molenstraat is lange tijd onbebouwd gebleven. Molen ‘De Leest‘ heeft lange tijd afgezonderd in het buitengebied gestaan. Vanaf de jaren ‘70 zijn er meer woningen langs de Molenstraat gebouwd en is de molen opgenomen in de kern.

De Renstraat. Links is de oude pastorie nog zichtbaar (foto z.j.). Bron: SRE Milieudienst.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 15

Kaart uit ca.1925 Bron: topotijdreis. Rood omcirkeld is de bebouwingsenclave aan de Renstraat

Luchtfoto uit 1944. Bron: dotkadata.

16 | j uni 2021

Kaart uit ca.1953. Bron: topotijdreis.

Luchtfoto uit 1970. Bron: dotkadata

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 17

Huize Ribbius in 1916. Bron: Heemkundekring.

Hotel Brox in 1925. Bron: Heemkundekring.

De bakkerij van Van de Ven met rechts het Raadhuis (foto z.j.) Bron: postvanvroeger.nl.

De boerderij en het café van Coppens op de hoek van de Heuvel en de Dorpsstraat (foto z.j.). Bron: Heemkundekring.

Een foto van de Heuvel met hotel Brox, de bakkerij en het Raadhuis uit ca.1915. Bron: RHC-eindhoven.

18 | j uni 2021

3.6

De Heuvel

3.6.1 De Heuvel anno 1811

Op de kaart uit 1811 - 1832 is de Heuvel als openbare ruimte goed zichtbaar. Het bestaat uit een samenkomst van straten van Lieshout naar Mariahout, Beek (en Donk), Stiphout en Aarle-Rixtel. Op de samenkomst van de straten zijn twee driehoekige ruimtes te zien met opgaande bomen. Ook langs de Reversdijk is aan beide zijden een brede strook met opgaande beplanting aanwezig. Naast de gemeente zijn er vier eigenaren die de bebouwing en de gronden rondom de Heuvel bezitten. Het betreft H.A.F. Swinkels. Hij bezit aan de noordzijde van de Heuvel een huis, met schuur, erf, boomgaard en een grote weide. Hij is molenaar en een telg van de bekende brouwerij familie. Aan de oostzijde van de Heuvel staat op een omgracht perceel Huize Ribbius. Dit huis is in bezit van de erve Johan en Jacob Ribbius. Op dit perceel staan twee huizen en een schuur‘ Verder zijn er een hof, boomgaard, weide en visvijver aanwezig. Aan de zuidzijde van de Heuvel staat het huis met schuur, hof, bouwland en bakkerij van Van de Ven. Het huis is in 1804 gebouwd. Hij is koopman en heeft er een herberg en winkel. In 1833 erft Arnoldus Brox het pand van zijn oom Martinus van de Ven. Aan de zuidzijde van de Heuvel staat ook het Raadhuis met omgrachting. Aan de westzijde is Hendrik van den Heuvel de eigenaar van twee woonhuizen met erf en schuur.

Aan de overzijde van de straat bezit Van den Heuvel een bakhuis met hof en weiland. In de nabijheid van de huizen ligt een boomgaard en zijn weilanden en bouwlanden aanwezig.

bouwland

Dorpsstraat

weide

hof

bouwland

boomgaard hof

weide Hendrik van den Heuvel

bouwland

ho ut

Hendrik van den Heuvel

es

boomgaard

opgaande bomen

weide

gemeente Lieshout

ijk Revers d opgaande bomen opgaande bomen

hof

Martinus van de Ven gemeente Lieshout

Huize Ribbius

hof

boomgaard

hof

we g

t raa

van

bouwland nst

bouwland

Hendrik van den Heuvel

Re

Stip hou

t

na ar

Li

weide

Hendricus A.F. Swinkels

weide

weide

De Heuvel zichtbaar op de kadastrale Minuut uit 1811-1832. Bron: RCE.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 19

Op de foto’s is de groene uitstraling van de Heuvel goed zichtbaar (foto z.j.). Bron: RHC-Eindhoven.

Het huis van Coppens. Hij heeft een kleermakerij aan huis (z.j.). Bron: Heemkundekring.

Café Coppens met daarachter het huis aan de Dorpsstraat 2 van Burgemeester Monstermans. Bron: Heemkundekring.

De oude Muziekkiosk op een foto uit 1927. Bron: Heemkundekring.

De boerderij van Hendrik van den Heuvel aan de Heuvel is in 1906 verbouwd tot arbeiderswoningen. Bron: Heemkundekring.

20 | j uni 2021

3.6.2 De Heuvel begin 20e eeuw

De luchtfoto uit 1944 geeft een goed beeld hoe de Heuvel er in die tijd heeft uitgezien. Veel is er ten opzichte van de kaart uit 1811 - 1832 niet gewijzigd. Ook de bebouwing is nagenoeg hetzelfde, met hier en daar een nieuwe in/aanvulling. Aan de noordzijde van de Heuvel staat de oorspronkelijke boerderij van Swinkels. Deze boerderij is inmiddels in eigendom van Coppens. Zij runnen daar een café. Aan de oostzijde van de boerderij is een tweetal woonhuizen gebouwd. Achter de boerderij Van Coppens is aan de Dorpsstraat een huis voor burgemeester Mostermans gebouwd. Mostermans heeft drie functies: burgmeester, gemeentesecretaris en kassier van de boerenleenbank. Het kantoor van de boerenleenbank kent een eigen entree en is in die tijd ondergebracht in de uitbouw/serre rechts van de woning. Aan de oostzijde van de Heuvel staat Huize Ribbius met haar grote groene tuin. Het huis aan de zuidzijde van de Heuvel van Van de Ven is inmiddels overgenomen door de familie Brox. Zij hebben daar een hotel. Het oude Raadhuis wordt in de jaren ‘50 vervangen door een groter exemplaar. De gracht wordt hier voor gedempt. Aan de westzijde van de Heuvel is een van de boerderijen van Hendrik van de Heuvel in ca. 1906 verbouwd tot arbeiderswoningen. Nog steeds bestaat de Heuvel uit twee driehoekige ruimtes. Het linkergedeelte is ingeplant met bomen en er staat een muziekkiosk (bj.1926).

Het rechtergedeelte omvat ook enkele bomen. Ook staat daar midden op de kruising het H. Hartbeeld. De Heuvel kent een groene uitstraling door de vele bomen in de openbare ruimte. Ook de Ribbiusstraat, de Molenstraat en de Burgemeester van den Heuvelstraat kennen veel bomen. Verder staat er her en der een grote boom, zoals op het terras van café Coppens. Opvallend is het grote aantal boomgaarden.

straat Dor ps aat

sstr

biu Rib

t Mo

len

stra a

at

tra

ns

Re

Een luchtfoto uit 1944. De vele boomgaarden zijn goed zichtbaar. Bron: Dotkadata.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 21

huis Burgemeester Mostermans

boerderij Coppens Muziekkiosk Het nieuwe gemeentehuis met brandweerkazerne

H. Hartbeeld

Huize Ribbius

Een luchtfoto uit ca.1952. Bron: Heemkundekring.

De nieuwe boerenleenbank wordt in 1960 gebouwd op de plek van boerderij (en café) Coppens

De achterzijde van het nieuwe gemeentehuis met de brandweerkazerne en slangentoren. Ook is de boomgaard te zien.

De St. Servatiuskerk is in 1962 gebouwd op de plek van Huize Ribbius. Alle foto’s: Heemkundekring.

Het H. Hartbeeld staat midden op het oostelijke gedeelte van de Heuvel. De gracht rondom het vroegere huize Ribbius is rechts zichtbaar.

22 | j uni 2021

3.6.3 De Heuvel: grote veranderingen in de 20e eeuw

In de tweede helft van de 20e eeuw vinden er veel grote veranderingen plaats in de nabijheid van de Heuvel. Het Raadhuis wordt gesloopt en er wordt in 1951 op dezelfde plek een groter gemeentehuis gebouwd. De gracht rondom het Raadhuis wordt gedempt. De boerderij met café van Coppens wordt gesloopt. Op deze plek verschijnt in 1960 een gebouw van de boerenleenbank. Huize Ribbius wordt afgebroken en op de plek van het huis wordt in 1962 een nieuwe St. Servatiuskerk. De gracht en de poort van Binderen blijven behouden. Op de Heuvel zelf is de muziekkiosk afgebroken. Het H. Hartbeeld staat op het rechtergedeelte van de Heuvel. Op de luchtofoto uit 1970 is goed te zien dat de vele boomgaarden zijn verdwenen. Er is er nog een aantal, zoals ten westen van gemeentehuis. Bij de uitbreiding van het gemeentehuis is deze ook verdwenen. Naast de muziekkiosk is ook het groen op het westelijke gedeelte van de Heuvel verdwenen. Dit geld ook voor het oostelijke gedeelte. Vanaf de Heuvel is een nieuwe weg, de Kerkloop, aangelegd. Ook is de begraafplaats ten westen van de Heuvel goed zichtbaar.

aat

Dor psstr

aat

usstr

Ribbi Heuvel

Ker k

loo

p

n de

t stra a len

n va at

tra

els uv

He

Mo

er

est

me

rge Bu

Een luchtfoto uit 1970. Bron: Dotkadata.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 23

aat

tr pss Dor

aat

ffestr

Flore

Servaasplein

raat

iusst

Ribb

terrein St. Servatiuskerk en terrein Franciscushof

Bu ra

at

rg .v an

en

st

n

H

ol

eu

ve l

st

g we

n ve Ha

M

de

ra

at

Een luchtfoto van Lieshout met daarop aangegeven het wegenpatroon en de groengebieden die beleefbaar zijn vanuit de openbare ruimte.

Een fragment van de Dorpsstraat waar de verspringing in de voorgevel duidelijk zichtbaar. Bron: alle foto’s Cyclomedia.

24 | j uni 2021

De Dorpsstraat heeft veel bestrating.

4 Huidige situatie 4.1

Historische kern Lieshout

De historische wegenstructuur van de Dorpsstraat, Ribbiusstraat, Burgemeester van den Heuvelstraat, Havenweg en Molenstraat is onveranderd. Ook de Heuvel als centraal element is geheel aanwezig.

4.1.1 Dorpsstraat

De Dorpsstraat kent enigszins een bochtig verloop. De bebouwing ligt dicht aan de straat. Er staat nog een aantal boerderijen die verwijzen naar het agrarische verleden van Lieshout. Ook zijn er nog panden aanwezig die verwijzen naar het verleden van Lieshout als kern met veel bedrijven. De houtbewerkingsfabriek Merkelbach, opgericht in 1864, is recent gerenoveerd met behoud van het industriële uiterlijk. Er zijn woningen in ondergebracht. Ook het pand van firma Kusters en later Staadegaard staat nog aan de Dorpsstraat. Volgens zeggen is het pand herbouwd met de bouwmassa van het verleden. Helaas is de belettering op de bovenrand van de gevel niet meer aanwezig en is het minder zichtbaar dat er een ooit een bloeiend bedrijf in heeft gezeten. Aan het begin van de Dorpsstraat staat nog het boterfabriekje, maar deze is niet meer als zodanig zichtbaar. Het overgrote deel van de bebouwing aan de Dorpsstraat betreft woon/winkelpanden uit verschillende tijdsperioden. De bebouwing bestaat uit één tot twee bouwlagen met een kap evenwijdig aan de straat. Karakteristiek is de verspringende voorgevelrooilijn, die voor een speels karakter zorgt. Veel bebouwing staat dicht aan de straat en er is beperkt ruimte voor een voortuin. Er staan aan een zijde van de straat bomen. Op een enkele plek staan leibomen voor de bebouwing. Veel groen is te vinden op privéterreinen achter de bebouwing.

Via doorkijkjes tussen de bebouwing door is dit groen veelal zichtbaar. De zijstraten zoals de Floreffestraat, dragen ook bij aan het groene karakter van de straat. Aan het begin van de Dorpsstraat nabij de Provinciale weg heeft de straat een groen karakter door de aanwezigheid van een parkachtige groenstrook met gras en bomen. Ook de percelen zijn daar groter waardoor er meer groen aanwezig is.

4.1.2 Ribbiusstraat

De Ribbiusstraat kent een variatie aan bebouwing uit verschillende tijdsperioden. De bebouwing is kleinschalig van karakter en kent één of twee bouwlagen met kap. De straat heeft een groene uitstraling. Dit komt door de voortuinen met hagen en de bomen met haagbeplanting aan één zijde van de straat. Het terrein van de St. Servatiuskerk en het Servaasplein leveren een bijdrage aan het groen in de straat.

Een boerderij aan de Dorpsstraat.

In de voormalige fabriek van Merkelbach zijn woningen ondergebracht.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 25

De Ribbiusstraat heeft een groene uitstraling.

De Burgemeester van den Heuvelstraat kent nog wat oude bebouwing.

De Havenweg heeft een groene uitstraling.

26 | j uni 2021

4.1.3 Burgemeester van den Heuvelstraat

De Burg. Van den Heuvelstraat was vroeger de doorgaande weg naar Aarle-Rixtel, maar eindigt tegenwoordig bij de poort van de Swinkels Brewers Family. Veel historische bebouwing als de kerk, kerkhof, klooster en school zijn verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor woningen op grote percelen. De pastorie en een boerderij op het adres Burg. Van de Heuvelstraat 12 weerspiegelen nog wat van de historie van de straat. Ook in deze straat leveren het terrein van de St. Servatiuskerk en het bomen op het oostelijke gedeelte van de Heuvel een belangrijke bijdrage aan het groenbeleving in de straat.

4.1.4 Havenweg

Deze weg kent een groene uitstraling door bomen in een grasstrook aan weerszijden van de weg en het ontbreken van stoepen. De percelen aan de Havenweg zijn ruim opgezet. De bebouwing ligt te midden van het groen. De percelen worden van de weg gescheiden door hoge hagen. Hierdoor is de bebouwing weinig zichtbaar. Het jachthuis met omgrachting van Bout, naar zeggen het oudste huis van Lieshout, vormt een parel in de straat, ma is niet meer zichtbaar vanaf de weg door de hoge haag.

4.1.5 Molenstraat

De Molenstraat kent net als de Ribbiusstraat een variatie aan bebouwing uit verschillende tijdsperioden. De bebouwing is kleinschalig van karakter en is opgebouwd uit één of twee bouwlagen met kap. De Molenstraat heeft een groene uitstraling. Dit komt door de voortuinen met hagen en de bomen met haagbeplanting aan weerszijde van de straat. Op een enkele plek wordt deze bomenrij onderbroken door leilindes die voor oudere bebouwing staan.

De Molenstraat heeft een groene uitstraling. Bron alle foto’s: Cyclomedia.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 27

Burgemeesterswoning

woning

Latere uitbreiding Rabobank

voormalige Rabobank

woning/ cafépand

woon/ winkelpanden ‘grindbak‘

terrein van St. Servatiuskerk

woning westelijke gedeelte van de Heuvel

oostelijke gedeelte van de Heuvel Bavaria brouwerij café woon/ winkelpand

arbeiderswoningen gemeentehuis

Latere uitbreiding gemeentehuis

De bebouwing langs de Heuvel is kleinschalig. Tussen de bebouwing zijn doorzichten naar achterliggende gebieden. Bron (ondergrond): Cyclomedia.

Kleinschalige bebouwing rondom de Heuvel. Bron: Cyclomedia.

28 | j uni 2021

4.2

Heu vel

4 . 2 . 1 Beb o u w in g

De Heuvel ligt centraal in Lieshout. Het bestaat uit twee driehoekige ruimtes omgeven met kleinschalige bebouwing van één tot twee bouwlagen met kap. De kappen zijn voor het merendeel evenwijdig aan de straat georiënteerd. Tussen de bebouwing door zijn doorkijken richting de achterliggende terreinen. Het gemeentehuis en Rabobank, betreffen prominente gebouwen en hebben in het verleden beide een belangrijke functie gehad voor de mensen uit Lieshout. Op de plek van het gemeentehuis werden lange tijd vergaderingen gevoerd die van groot belang waren voor Lieshout. Eerst in een herberg later in het Raadhuis. De Rabobank was in de begintijd van groot belang voor de kleine kwetsbare boer in Lieshout. Ook het huidige Bavaria brouwerij café kent een lange geschiedenis en heeft als herberg in de 18e eeuw allerlei belangrijke functie vervuld. De arbeiderswoningen aan de westzijde van de Heuvel zijn noemenswaardig omdat zij het verleden van Lieshout als dorp met vele fabrieken en dus ook hun arbeiders, levendig houden. De andere bebouwing betreft kleinschalige woon/winkelpanden en een blok met voormalige arbeiderswoningen, die verwijzen naar de tijd dat de werkgevers nog het beste voor hadden voor hun werknemers. Aan de oostzijde van de Heuvel bevindt zicht het uitgestrekte groene terrein met de St. Servatiuskerk omgeven door de gracht van het oude Huize Ribbius.

De grote bomen op het terrein geven de Heuvel cachet.

4 . 2 . 2 In r ic ht in g o p en b are ruimte

De openbare ruimte van de Heuvel bestaat uit twee delen. Het oostelijke gedeelte is deels ingericht als parkeerterrein en heeft een groene uitstraling door de opgaande bomen. Op het westelijke gedeelte van de Heuvel staan de muziekkiosk, de vaandeldrager en de (dorps)pomp. Ze staan op een verhoogd plateau. Ook staat er een aantal bomen. Het plateau met de muziekkiosk, de weg en de zone langs de bebouwing kent veel verharding. Bij het voormalige Rabobank gebouw en bij het voormalige gemeentehuis staan in leigesnoeide bomen. Ook staan er (jonge) bomen aan de randen van het plein.

De twee gedeeltes van de Heuvel, het oostelijke gedeelte (groene uitstraling) en het westelijke gedeelte (stenige uitstraling). Bron: Cyclomedia.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 29

Het plangebied aan de noordzijde van de Heuvel. Bron: Cyclomedia.

De plannen voor nieuwbouw aan de Heuvel. Bron: Rialto.

Een foto van de Boerenleenbank net na de bouw. Bron: Heemkundekring.

30 | j uni 2021

Deze woon/winkelpanden zijn gesloopt en stonden op de plek van de huidige ‘grindbak‘. Bron: heemkundekring.

5 Toekomstplannen Aan de noordzijde van de Heuvel zijn plannen om op de plek van de voormalige Rabobank een supermarkt met dagwinkels, appartementen en een parkeerterrein te realiseren. Voor deze plannen zullen het pand van de voormalige Rabobank en een tweetal woon/winkelpanden aan de Heuvel (nr. 6 en 7) worden gesloopt. Het plan is op de hoek van de Heuvel met de Dorpsstraat nieuwbouw te realiseren. Ten oosten van deze nieuwbouw en achter de voormalige burgemeesterswoning (Dorpsstraat 2) komt een groot parkeerterrein voor ca.120 auto’s. Om het in- en uitrijden te stroomlijnen is de ingang van het parkeerterrein gedacht aan de Dorpsstraat ten zuiden van het perceel met de voormalige Burgemeesterswoning. Het verkeer zal de parkeerplaats verlaten aan de zijde van de Heuvel.

Het huidige gebouw van de Rabobank. Het rechter gebouw betreft het eerste pand van de vroegere Boerenleenbank. Het linker gebouw en de entree zijn van een latere datum. Bron: Heemkundekring.

Kleinschalige woon/ winkelpanden (Heuvel nr. 6 en 7). Bron: Googlemaps en Heemkundekring.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 31

Dor t

traa pss De Kaatsbaan

raat

usst

i Ribb

De Heuvel

Bu an .V rg de

at tra en s M

ol

at

tra

ls ve

eu

nH

g we

n ve Ha

Plangebied Weg Verdwenen: Bebouwing Openbaar groen Omgrachting

Deze kaart betreft een vergelijkingskaart van 1811 met de huidige topografische kaart. De aangegeven bebouwing, grachten en groengebieden zijn verdwenen.

32 | j uni 2021

6 Conclusie en aanbevelingen In de voorgaande hoofdstukken is een beeld geschetst van de geschiedenis. Huizen van voorname families, grachten, boerderijen, fabriekspanden, arbeiderswoningen, kerken en kloosters hebben lange tijd het beeld bepaald in Lieshout. In dit hoofdstuk wordt een vergelijking gemaakt tussen de historische ontwikkelingsgeschiedenis en de huidige situatie. Wat is er nog zichtbaar van de geschiedenis in het straatbeeld en wat is er verdwenen. Ook worden er aanbevelingen gedaan hoe er in Lieshout met nieuwe ontwikkelingen omgegaan kan worden. In het bijzonder wordt gekeken naar de nieuwe ontwikkeling aan de Heuvel en het mogelijk vrijkomen van het terrein van de supermarkt (Jumbo) aan de Dorpsstraat. Ook worden er suggesties gedaan hoe er met de inrichting van de openbare ruimte van de Heuvel omgegaan kan worden om het verblijf op deze historische plek aangenamer te maken.

6.1

Lieshout

Om er achter te komen hoe Lieshout veranderd is, er een vergelijking gemaakt tussen Lieshout aan het begin van de 19e eeuw en tegenwoordig. Daarnaast er een vergelijking gemaakt tussen historische foto’s en het beeld van tegenwoordig. Op bladzijde 34 is het verschil tussen de twee tijdsperioden in beeld gebracht. De bebouwing, omgrachting en groengebieden die op de kaart zijn aangegeven zijn inmiddels verdwenen.

6.1.1 Historisch stratenpatroon behouden

De Dorpsstraat, Ribbiusstraat (de vroegere Reversdijk), Burg. van den Heuvelstraat (de vroegere Renstraat, vanaf 1948 de Heuvelstraat) en de Havenweg (de vroegere weg naar Aarle-Rixtel) vormen al sinds de Late Middeleeuwen de ruimtelijke hoofdstructuur van Lieshout. De Molenstraat lijkt hier als structuur in een later stadium aan toegevoegd te zijn. Op de kaartvergelijking is te zien dat het Tiendpad en de Baverdestraat het tracé van paden volgen die er in 1811 ook al waren. Er zijn ook nieuwe zijstraten aangelegd, zoals de Kuiperstraat en de Floreffestraat. Voor de aanleg van de Floreffestraat zijn arbeiderswoningen gesloopt die hoorde bij de landbouwwerktuigenfabriek van Kusters. De Burg. van den Heuvelstraat vormt van oorsprong de doorgaande weg naar Aarle-Rixtel, maar stopt tegenwoordig ter hoogte van de Papenhoef bij de poort van het terrein van Swinkels Family Brewers. De Kerkdijk behoort is zijn geheel niet meer tot de hoofdstructuur van Lieshout. Deze dijk ligt tegenwoordig in zijn geheel op het terrein van de Swinkels Brewery Family en de historische bebouwing is grotendeels verdwenen. De Heuvel vormt nog steeds de centrale plek in de wegenstructuur.

6.1.2 Zorgvuldig omgaan met omgrachte terreinen

In 1811 kent Lieshout een viertal omgrachte terreinen. Tegenwoordig is het omgrachte terrein van het voormalige Huize Ribbius als enige terrein nog zichtbaar in het straatbeeld. De gracht en het groene terrein zijn zeer waardevol in het beeld van Lieshout. Een deel van de gracht bij het jachthuis van Bout aan de Havenweg is ook nog aanwezig. Deze is door de hoge haag langs de weg niet meer zichtbaar.

6 . 1 . 3 Va r i a t i e i n b e b o u w i n g s t r u c t u u r v e rs te r ke n

Opvallend is de (bebouwings)structuur van de Dorpsstraat. De Dorpsstraat heeft begin 19e eeuw een grillig verloop. Dit geeft een speels karakter aan de straat. De bebouwing lijkt een willekeurige positionering te hebben. De bebouwing staat veelal in een gedraaide hoek ten opzichte van de straat. Tegenwoordig staat veel bebouwing haaks of evenwijdig aan de straat met veelal een kap evenwijdig hieraan. De gedraaide hoek van de bebouwing is helaas verdwenen. Ook staat de bebouwing aan de Dorpsstraat dichter op de straat dan oorspronkelijk het geval was. Er heeft zich een versmalling in het straatprofiel voorgedaan. Karakteristiek is de verspringing van de voorgevels ten opzichte van elkaar. C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 33

Twee foto’s van de Dorpsstraat nagenoeg genomen op dezelfde plek. Het groen in het straatbeeld is sterk afgenomen.

Twee foto’s van de Burg. Van den Heuvelstraat. Het beeld is totaal veranderd.

Twee foto’s van de Ribbiusstraat. Zichtbaar is de nog steeds de gracht, het groen en de kleinschalige bebouwing. Bron alle foto’s: Heemkundekring en Cyclomedia.

34 | j uni 2021

Met nieuwe ontwikkelingen aan de Dorpsstraat zou in de toekomst meer aangesloten kunnen worden bij de kenmerken die de Dorpsstraat van oorsprong heeft gekend, zoals van de weg geplaatste bebouwing en een informele situering.

6 . 1 . 4 Ve rste r ke n d i ve rs i te i t i n b e b o u w i n g s b e e l d

De bebouwing die verdwenen is, is op de vergelijkingskaart met rood aangegeven. Veel bebouwing uit die tijd was niet van een hoogstaande kwaliteit, dus dat er bebouwing verdwenen is niet uitzonderlijk. Wel dient er zorgvuldig omgegaan te worden met de historische bebouwing die nog wel in het straatbeeld zichtbaar is. Ook al zijn ze niet van de gemeente of het Rijk aangewezen als monument, dan kan de bebouwing nog wel beeldbepalend zijn. Aan de Havenweg staat het jachthuis van Bout met een koetshuis, gracht en oprijlaan. Tegenwoordig is dit perceel (helaas) minder goed zichtbaar vanaf de weg door hoge haagbeplanting. Het jachthuis betreft een icoon voor Lieshout. Het huis betreft het oudste stenen huis van Lieshout en behoorde in het verleden tot de Heerlijkheid Lieshout. Het koetshuis is inmiddels afgebroken. Lieshout is lange tijd een agrarische enclave geweest. Veel boerderijen zijn inmiddels afgebroken. De boerderijen die nog te vinden zijn in Lieshout zijn in het straatbeeld zeer waardevol. Ze verwijzen naar de tijd dat Lieshout nog een agrarische gemeenschap was. Een andere tijd die van groot belang is geweest voor Lieshout is de tijd dat de nijverheid bovenregionaal was. Bedrijfs- en fabrieksgebouwen verrijzen met name in de Dorpsstraat. De fabrieken zijn nagenoeg allemaal afgebroken.

Een uitzondering vormt de fabriek Merkelbach, waarin op een zorgvuldige manier woningen zijn ondergebracht. De kenmerkende schoorstenen zijn uit het straatbeeld verdwenen. Ook de bedrijfjes die in een kleinschaliger pand zaten zijn zo goed als allemaal uit het straatbeeld verdwenen. De meeste panden hadden hun eigen kenmerken en verschijningsvorm afgestemd op het gebruik. Dit zorgde voor een gevarieerd straatbeeld. En bovendien was er volop levendigheid. Veel bedrijven en fabrieken hebben in het verleden arbeiderswoningen voor hun personeel gebouwd. Velen zijn er gesloopt. Zorgvuldig dient omgegaan te worden met de bestaande bebouwing die nog aanwezig is, zoals bijvoorbeeld het pand van Staadegaard en de arbeiderswoningen aan de Heuvel. Eventuele herbestemming voor gebouwen met een nijverheidsverleden dient zorgvuldig plaats te vinden. Alleen een naamswijziging, zoals bij de Prinsenhof die naar de garage van Prinsen refereert, is wel erg minimaal. Mogelijk had op die plek meer aangesloten kunnen worden bij een bedrijfsgebouw als referentie. Mogelijk kan er bebouwing met een industrieel uiterlijk, waar bijvoorbeeld woningen en appartementen in ondergebracht worden, komen op de plekken waar ze ooit hebben gestaan. Bijvoorbeeld op de plek van de supermarkt (Jumbo), mocht deze verdwijnen. Van groot belang voor het bebouwingsbeeld van Lieshout was ook de enclave aan de Burg.

Van den Heuvelstraat. In het verleden is er nog sprake van een bijzondere enclave van een kerk, pastorie op een omgracht terrein, kerkhof, klooster en meisjesschool. Dit hele gebied is compleet veranderd door de afbraak van vrijwel al deze historische bebouwing. Het historische beeld van gevarieerde bebouwing is verdwenen. Alleen de pastorie is nog bewaard gebleven. De Ribbiusstraat en de Molenstraat zijn aan het begin van de 19e eeuw nog vrijwel onbebouwd. Met name in de jaren ‘30 van de 20e eeuw is aan deze straten bebouwing verschenen. Het betreft een lint van kleinschalige bebouwing. Op een enkele plek heeft deze bebouwing inmiddels plaatsgemaakt voor nieuwbouw, zoals op de hoek met de Martien Coppensstraat.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 35

Twee foto’s van de Molenstraat nagenoeg genomen op dezelfde plek. Bron alle foto’s: Heemkundekring en Cyclomedia.

Twee foto’s van de Burg. Van den Heuvelstraat (vroegere Renstraat, Heuvelstraat gezien vanaf de Heuvel.

Twee foto’s van de Heuvel. De Heuvel kent tegenwoordig een minder groene uitstraling dan voorheen het geval was. De muziekkiosk heeft geen balustrade meer en ligt verzonken in het verhoogde plateau. Het basement is niet meer zichtbaar.

36 | j uni 2021

Gesteld kan worden dat er in Lieshout, maar ook in vele andere dorpskernen, een trend gaande is dat er bij sloop van bebouwing, grondgebonden woningen voor terugkomen. Hierdoor vindt er een ‘vervlakking‘ van het bebouwingsbeeld plaats. ‘Vervlakking‘ in diversiteit en verscheidenheid. Woningbouw is mogelijk, alleen dient er zorgvuldig nagedacht te worden of er een mogelijkheid bestaat om aan te sluiten bij de historie van de plek.

6.1.5 Behouden en versterken groenbeleving

Lieshout kent begin 19e eeuw drie opvallende groene ruimtes in het stratenpatroon. Er is sprake van een duidelijke verbreding in de openbare ruimte ingericht met gras en opgaande bomen. Van het groengebied aan de Dorpsstraat, de Kaatsbaan, is niks meer over. Op de plek van het groengebied is op een bepaald moment de bebouwing dicht aan de weg gepositioneerd waardoor het profiel van de Dorpsstraat is versmald. Ook is er veel groen uit het straatbeeld van de Dorpsstraat verdwenen. Veel boerderijen hadden van oorsprong (linde) bomen voor het woongedeelte van de boerderij staan. Dit komt nog op een enkele plaats voor. Op een oude foto op de bladzijde 36 tonen twee foto’s het verschil in groene uitstraling in de Dorpsstraat. Het groengebied aan de Ribbiusstraat is niet meer als zodanig aanwezig, maar er is wel sprake van een groen straatbeeld. Groen speelt een belangrijke rol in de openbare ruimte met het terrein en de gracht van het vroegere Huize Ribbius en de groene inrichting van het terrein van de Franciscushof. Ook het brede profiel, bomen in de openbare ruimte en de voortuinen zorgen er voor dat de Ribbius een groen uitstraling heeft. Het Servaasplein draagt ook bij aan de groene uitstraling. Het groengebied aan de Havenweg is grotendeels in particulier bezit en is opgenomen in het perceel van het vroegere jachthuis van Bout. Het groene karakter is daar nog wel aanwezig.

Door de tijd heen zijn er nieuwe groengebieden aangelegd, zoals ter hoogte van de Schutsstraat, vroeger’ ‘t Lam Endje’ genoemd en in de Ribbiusstraat ter hoogte van de Servaasstraat. Ook het groen van de zijstraten als de Floreffestraat doen mee in de groenbeleving van de Dorpsstraat. Op een enkele plaats staan er nog waardevolle in leivorm gesnoeide bomen voor bebouwing. Ook al is er openbaar groen in de Dorpsstraat aanwezig, de straat kent een overwegend stenige uitstraling. Dit heeft ook te maken met het feit dat bebouwing dichter op de straat is komen te liggen en dat groene voortuinen verdwenen zijn. In de toekomst is meer groen, zijn meer groengebieden in de Dorpsstraat welkom om het straatbeeld te vergroenen. Mogelijk kan het groen in het straatbeeld versterkt worden door het aanbrengen van meer groen langs de hoofdstructuur die al sinds de Middeleeuwen bestaat. Op een enkele plek kan een groen accent aangebracht worden. Lange tijd hebben boomgaarden ook het straatbeeld van Lieshout bepaald. Boomgaarden kunnen terugkeren op plekken waar dat mogelijk is.

6.2

Heu vel

6 . 2 . 1 P leinwa n d ro n d o m d e Heuvel herstellen

De Heuvel is een plein. Maar wat is een plein in stedenbouwkundige termen nu eigenlijk. Een plein is een open, onbebouwde ruimte, een ruimtelijke eenheid tussen bouwwerken, een verbijzondering in de omliggende openbare ruimte. De ruimtelijke vorm van een plein wordt enerzijds bepaald door zijn grondvlak en anderzijds de pleinwanden. Het grondvlak kan verschillende vormen aannemen en qua opzet en omvang verschillen. De essentie ligt in het afwijken van het omringende stratennet, waardoor het plein zich daarvan laat onderscheiden De pleinwanden worden gevormd door bebouwing die een duidelijke relatie heeft met de open ruimte. Er is sprake is van een bepaalde ruimtelijke beslotenheid/ geborgenheid. Hoe groter het plein, hoe hoger de bebouwing hoort te zijn. Hoe kleiner het plein, hoe lager de bebouwing. Pleinen zijn belangrijke openbare (buiten) ruimtes. Ze zijn voor iedereen toegankelijk. Het zijn bij uitstek plekken voor ontmoetingen. C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 37

karakteristieke woning

Latere uitbreiding Rabobank

voormalige Rabobank

woning, café

parkeerterrein ‘grindbak‘

kleinschalige woon/ winkelpanden

karakteristieke woning

kleinschalig winkelpand

arbeiderswoningen

Bavaria brouwerij café

karakteristiek gemeentehuis

Latere uitbreiding gemeentehuis

De bebouwing langs de Heuvel is kleinschalig. Tussen de bebouwing zijn doorzichten naar achterliggende gebieden. Ten oosten van de vroegere Rabobank, de ‘grindbak’ genoemd, ontbreekt bebouwing en loopt de pleinruimte weg. bron (ondergrond): Cyclomedia.

Een foto van vroeger en nu. Te zien zijn Hotel Brox wat nu het Bavaria Bier Café is. Huize Ribbius is verdwenen maar het groen van dit terrein speelt een belangrijke rol in het beeld van de Heuvel. Het groen op de Heuvel is verdwenen. Bron: Heemkundekring, Cyclomedia.

38 | j uni 2021

Door het ontbreken van de bebouwing in de ‘grindbak‘, is er een onderbreking in de pleinwand aanwezig. De openbare ruimte loopt hier als het ware weg. Door het bebouwing van de ‘grindbak‘ zal de pleinwand weer compleet zijn. Dit zal de Heuvel als verblijfsruimte ten goede komen. Wel dient met deze bebouwing aangesloten te worden bij de het bebouwingskarakter van de Heuvel zoals individuele panden, kleinschaligheid en doorkijken naar achterliggende gebieden.

6 . 2 . 2 Beh o u d en d iversiteit aan bebouwing

Aan de Heuvel staat een diversiteit aan bebouwing. Het karakteristieke gemeentehuis, de arbeiderswoningen die verwijzen naar het verleden van Lieshout in de bloeitijd van de nijverheid en het gebouw van het Bavaria biercafé dat al lange tijd dienst doet als horeca/hotel. Het gebouw van de boerenleenbank is karakteristiek. De architectuur refereert naar de jaren ’60 van de vorige eeuw en is een levende herinnering aan de tijd dat Lieshout het beste voor had met de vele kleine arme boeren. Verder staan er kleinschalige woon/winkelpanden aan de Heuvel.

6 . 2 . 3 Leven d ig h eid o p h et plein terugbrengen

Veel bebouwing rondom de Heuvel heeft van oorsprong een openbare functie gehad. Dit zorgde voor levendigheid op het plein. Het merendeel van de openbare functies zijn elders ondergebracht. Ontwikkelingen aan de Heuvel zouden bij kunnen dragen aan de levendigheid op en rondom het plein.

6 . 2 . 4 D e o p en b a re r u imte vormt één geheel

Van oorsprong bestaat de Heuvel uit een tweetal samenhangende driehoekige ruimtes die beide ingeplant zijn met opgaande bomen. De ruimtes zijn gelijkwaardig aan elkaar zijn. Dit is goed op oude kaarten en foto’s zichtbaar. Momenteel ontbreekt een relatie tussen de twee delen van het plein. Er ontbreekt een relatie tussen het groene oostelijke gedeelte en het stenige westelijke gedeelte van de Heuvel met de Muziekkiosk, de vaandeldrager en de dorpspomp (met bier!). Bovendien hebben de beide delen van het plein ook een andere functie. Het oostelijke deel betreft een verblijfsgebied. Het westelijke gedeelte, is meer ingericht voor verkeersafwikkeling. Beide gedeeltes hebben ook een andere uitstraling. Het oostelijke gedeelte van de Heuvel heeft door de opgaande bomen een groene uitstraling. Het terrein met de St. Servatiuskerk omgeven door de gracht van Huize Ribbius is bijzonder waardevol. De grote bomen op het terrein en de historische gracht van Huize Ribbius geven de Heuvel cachet. Ook de Ribbiusstraat heeft een groene uitstraling. Het westelijke gedeelte van de Heuvel kent een stenige uitstraling. Dit komt door de veelheid aan bestrating, stoepranden en opstapjes. De muziekkiosk betreft een bijzonder (historisch) element en staat op een verhoogd plateau. De muziekkiosk ligt momenteel verzonken in het plateau op de Heuvel. Het basement is niet meer zichtbaar.

Ook het hekwerk in de muziekkiosk is verdwenen. Voorgesteld wordt de muziekkiosk weer een meer prominente uitstraling te geven door het basement weer zichtbaar te maken. Zo krijgt de muziektent weer een rijzig, statig karakter. Nagedacht dient te worden om van de twee afzonderlijke gedeeltes van de Heuvel weer een samenhangend geheel te maken en er een aangename groene verblijfsruimte van te maken. Dit kan worden bereikt door het groen door te trekken van het oostelijke gedeelte naar het westelijke deel en mogelijk verder de Dorpsstraat in. Waar ook aandacht voor gevraagd wordt is of er een mogelijkheid bestaat een van de straten aan het plein ‘af te sluiten‘ en de driehoekige ruimte die nu tussen de wegen ligt te betrekken bij de openbare ruimte voor het gemeentehuis of voor de voormalige Rabobank. Dit komt ten goede aan de verblijfskwaliteit van de Heuvel. Het is wel de vraag of dit geen afbreuk doet aan de verkeersfunctie. Dit dient nader onderzocht te worden.

C u l t u u r h i s t o r i s c h e a n a l y s e h i s t o r i s c h e k e r n L i e s h o u t , L A A R B E E K | 39

Café Coppens is gesloopt voor de bouw van de Boerenleenbank. Bron: Heemkundekring, Cyclomedia.

Plannen zijn om de kleinschalige woningen aan de Heuvel 6 en 7 te slopen voor de nieuwe ontwikkeling Bron: Cyclomedia.

Een foto van de Rabobank net na de uitbreiding (links op de foto). bron: Heemkundekring.

Zicht vanuit de Burgemeester van den Heuvelstraat. De bebouwing aan de Heuvel ligt in de zichtlijn. Hier is in de toekomst een parkeerterrein gedacht. Bron: Cyclomedia.

40 | j uni 2021

6.3

P la n geb ied

6 . 3 . 1 Algemeen

Er bestaan plannen om de huidige de supermarkt (Jumbo) te verplaatsen naar de noordzijde van de Heuvel. Ook bestaat de wens om de verblijfskwaliteit van de Heuvel te verhogen. De vraag die hier gesteld dient te worden is of de hoeveelheid verkeersbewegingen voor het bezoek aan en de aan- en afvoer van goederen voor de supermarkt niet conflicteert met het verhogen van de verblijfskwaliteit van de Heuvel zelf. De gemeente dient zich dit te realiseren en hier een weloverwogen keuze in te maken. Op dit moment bevindt de supermarkt zich aan de Dorpsstraat. De supermarkt staat op een plek waar al lange tijd sprake is van bedrijvigheid. Hier heeft vroeger de bakkersfabriek van Van de Ven gestaan en later de SenW Cash en Carry Groothandel. Door het verdwijnen van fabrieken als houtbewerkingsfabriek van Merkelbach, de landbouwwerktuigfabrieken van Kusters en Martens en garage Prinsen is de bedrijvigheid en daardoor levendigheid aan de Dorpsstraat verdwenen. Een supermarkt past vanuit historisch perspectief dan ook goed aan de Dorpsstraat. Nagedacht dient te worden of er een mogelijkheid bestaat om de supermarkt op de huidige plek aan de Dorpsstraat te handhaven en evt. uit te breiden. Ook wordt geadviseerd om het huidige parkeerterrein te vergroenen. Op deze plek bevindt zich van oorsprong een verbreding aan weerszijden van de Dorpsstraat. Deze verbredingen waren ingeplant met bomen.

De verbreding aan de Dorpsstraat, vroeger de Kaatsbaan genoemd, kan deels hersteld worden met de aanplant van bomen op het parkeerterrein. Mocht besloten worden om de supermarkt naar de Heuvel te verplaatsen dan wordt geadviseerd om goed na te denken over de nieuwe invulling op het terrein van de Jumbo. Het bebouwen van dit gebied met ‘zomaar‘ grondgebonden woningen wordt vanuit historisch perspectief afgeraden. Dit om vervlakking te voorkomen. Vervlakking in de zin van dat Lieshout steeds meer gaat bestaan uit woningen. Dit komt ook de diversiteit niet ten goede. Mogelijk kan met de toekomstige nieuwbouw aangesloten worden bij het industriële verleden van de plek.