11 20250612 rapport Masterplan Eyckenlust - Lage resolutie
Tekst van het document
Masterplan landgoed Eyckenlust en omgeving Beek en Donk 7 mei 2025
i.s.m.
FAA
Masterplan landgoed Eyckenlust en omgeving, Beek en Donk In opdracht van: Jan de Jong van Beek en Donk Gemeente Laarbeek Waterschap Aa en Maas
Amsterdam/Sint Oedenrode, 7 mei 2025
Strootman Landschapsarchitecten
Floris Alkemade Architect
Funenpark 1-D
Borchmolendijk 29
1018 AK Amsterdam
5492AJ Sint Oedenrode
tel: 020-4194169 e-mail: bureau@strootman.net www.strootman.net
1
2.4 3.4
INHOUDSOPGAVE
4
01 Inleiding 6 02 Gebiedsvisie 12 2.1 Eyckenlust als onderdeel van een Groene contramal 2.2 De fundamenten van het masterplan
13 18
03 Masterplan 33 3.1 Restauratie en verduurzamen 36 3.2 Groen & natuur 38 3.3 Weg & Water 46 3.4 Wonen & Verbinden 60
04 Vervolg 68 4.1 Samenvatting 69 4.2 Realisatie in fasen 70 4.3 Participatieve samenwerking 72 4.4 Vervolg 74
Bronnenlijst 76 Colofon 79
i.s.m.
FAA
5
01 INLEIDING
6
INLEIDING Behoud door ontwikkeling Landgoed Eyckenlust is een prachtig landgoed van op dit moment ca. 68 ha, gelegen aan de ZuidWillemsvaart en in de 17e eeuw ontstaan aan beek de Aa. Het landgoed is onlosmakelijk verbonden met de ontwikkeling van het dorp Beek en Donk, gemeente Laarbeek. Het landgoed is al sinds 1745 eigendom van de familie De Jong en bevat diverse (Rijks)monumentale gebouwen. Jan de Jong van beek en Donk, de huidige eigenaar van het landgoed, wil net als zijn voorouders het landgoed duurzaam doorgeven aan de toekomstige generaties waarbij
de van oudsher typerende maatschappelijke betekenis wordt gecontinueerd en geactualiseerd. Daarom heeft hij in samenwerking met de gemeente Laarbeek en Waterschap Aa en Maas opdracht gegeven voor het opstellen van dit masterplan door Strootman Landschapsarchitecten en architect Floris Alkemade. In de bijna vier eeuwen dat het landgoed met kasteel bestaat is er veel veranderd, maar één constante bleef overeind: de betekenis van de omgeving voor het landgoed en omgekeerd op het
Gerard de Jong (1685-1770) en Johanna Judith Josselin (1690-1768)
J. E. de Jong van Beek en Donk (1863-1935) en E. Stern (1865-1943)
Jan Francois de Jong van Beek en Donk (1834-1890)
Cécile de Jong van Beek en Donk (1866-1944)
Afb. 1.1 Enkele markante bewoners van Eyckenlust
Afb. 1.2 Binnenplaats van Eyckenlust met rechts zicht op de Kasteelsingel aan de Aa
7
gebied van natuur, cultuur en maatschappelijke
Meer concreet bestaat de opgave uit de volgende
betrokkenheid. Het masterplan zet dan ook in op
deelopgaven:
behoud door ontwikkeling met de cultuurhistorische rijkdom als basis en inspiratiebron voor de
—
opgaven waarvoor we als samenleving staan, zoals
—
Gebruik maken van verdwenen cultuurhistorische bebouwing en structuren
klimaatadaptie, energietransitie, mobiliteit,
zoals lanen en waterlopen.
transitie van de landbouw, woningbouwopgave en natuurherstel. Dit wordt zo goed mogelijk
Restauratie, groot onderhoud en verduurzaming van rijksmonumenten.
bijdrage aan belangrijke maatschappelijke
—
Aansluiten op infrastructuur en
gekoppeld aan beleid en ontwikkelingen zoals
mobiliteitsvraagstukken in de omgeving zoals
de ontwikkeling van de Brainport regio en de
het knelpunt bij de Beekse brug, de aanleg van
realisatie van de Brabantse bossenstrategie
een snelfietspad langs de Gemertseweg en de aansluiting op de Broekkantsestraat.
(Provincie Noord-Brabant, 2020). —
Bijdragen aan natuur- en klimaatopgaven
Dit masterplan is een concretisering van een
zoals beekherstel en de ecologische
droombeeld voor Eyckenlust uit 2022. In dit
verbindingszone langs de Aa, het bevorderen
droombeeld, met een doorkijk tot 2058 (400 jaar
van de biodiversiteit, behoud en versterking
na het ontstaan in 1658), is de doelstelling van de
van aanwezige natuurwaarden Laarbeek,
planvorming als volgt geformuleerd: ‘het langdurig in stand houden en het herstel van de verbinding
waterberging en verdrogingsbestrijding. —
Herstellen van herkenbaarheid en verbinding
van Eyckenlust met Beek en Donk door het
met de dorpskern van Beek en Donk en de
verduurzamen van de buitenplaats (gebouwen en
Groene Long.
landgoed), het ontwikkelen van locatie-eigen wonen en het aanjagen van culturele en maatschappelijke
—
Verbeteren van de toegankelijkheid voor extensieve recreatie.
activiteiten’. Om dit doel te behalen is dit droombeeld verder
De gemeente Laarbeek, waterschap Aa en Maas,
uitgewerkt in dit integrale masterplan op basis van
provincie Noord-Brabant en de Rijksdienst voor
de vijf fundamenten uit het droombeeld: Natuur
Cultureel Erfgoed zijn intensief betrokken. Als
& Groen, Erfgoed & Historie, Wonen & Verbinden,
onderdeel van de begeleidingscommissie hebben
Weg & Water, Cultuur & Maatschappij.
zij een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van dit masterplan
Afb. 1.3 Urgente maatschappelijke opgaven
8
V OG EL
GE M EE
N T EH
KA ST
U IS
OL IE M
KAST
OL EN
BO OR BO OR
H ER BE
RG St
BO OR
T’ SL TOLH
GR EN
W IS H
DE GR
TI
JO RI S
N
T II
OT E
HO EF
LE KE
RS TR
K LE IN
EE LH
EEL
NG
OE VE KA ST
JA N SH
EL IS AB
BO OR
ET H
HO EV
E
VO GE
GE M
S
KA ST
IS HE RB
ER G DE
K A ST
N SWAE
EEL HO
LE NZ
AN G
EV E KA STE
EE L
E HU
VO GEL
KA STE
K
ELH OEV
EN ZA
NG
KOR EN
WI ND
JO RI S
T’ SL
MO LEN
TO LH
E
L AS T EE
LEK
ELI SAB
GEM EEN
ET H
HO EV
AAT ERS TR
W ISH
E
2022 KAS TEEL
TEH UIS
KA ST
UI S
K
HER BER
G
AEN DE SW
LE KE
OL EN
BO OR BO OR
ELIS ABET
VE
L 18 26
ET H
HO EV
S
E
GR EN
AL 18
D
LEK ERS
OLE N
BO OR BO OR
T II
VO GEL
TR AAT
DE GRO
TE HOE
KA STE
F
EE KA ST
TI
T IV
KL EIN
E HU
BE EK
26
S
HE RB
ER G St
JOR IS
T’SL OT
Groen, bos en agrarisch beheer Onze visie is het in stand houden en
en
natuur- en
itenplaats
an wonen
verduurzamen van de bijzondere natuur- en cultuurhistorische waarde van buitenplaats Eyckenlust door het versterken van wonen Monumentale
bomen & beleven middels herstel van de
eeuwenoude verbinding met Beek en Donk, de karakteristieke kasteelhoeves, de
en Donk, de
appen.
n
Natuur inclusief
typerende landerijen en buurtschappen. Stimuleren enwonen mogelijk maken van
ERFGOED & HISTORIE NATUUR & GROEN
Restauratie en verduurzamen Groen, bos en agrarisch beheer Rijksmonumenten Complex
TO LH
KO REN
WI ND
BE EK
UI S
G HER BER
St JORI
S
T’S LOT
TO
onlosmakelijkBoomgaard mee verbonden.
Christje van het kasteel
iviteiten Groene long-en parklandschap
WONEN & VERBINDEN
LH UIS
JE
HE RB
ER G DE
Restauratie en verduurzamen Appartementen Appartementen Rijksmonumenten Boort III Boort III Complex
Ontwikkeling buurtschap Broekkant
inclusief wonen
Erfgoed zichtbaar in het dorp
Kasteel buurtschappen ontwikkelen
Erfgoed Boomgaard zichtbaar Christje van in dorp hethet kasteel Groene long-en
parklandschap Buitenplaats kleuren canvas
400 jaar Eyckenlust
Buitenplaats kleuren canvas 400 jaar Eyckenlust
Ontwikkeling buurtschap Broekkant Kasteel buurtschappen ontwikkelen
Monumentale kasteelwoningen
Kasteel
E
KA STE
ELH OEV
KK AN
JA N SH
ISJ ES
VOG ELEN
EELH
OEVE
EE L
T
ZAN
UI S
T
OE VE
G
KAS TEEL
HOE VE
JAN SH
III
TO LH
UIS
DE LAA
1658
RDO NKE
1658
OEV E
N SWAE
G DE
TO LH
E III
SJES
SWA EN
WEG & WATER
Herstel verbinding buitenplaats, dorp en buurtschappen
maatschappelijke en culturele activiteiten met en voor de omgeving is hier
WONEN & VERBINDEN
ERFGOED & HISTORIE
KK AN
NG
BR OE
HUI KLE INE
Monumentale bomen
Herstel verbinding buitenplaats, dorp en buurtschappen Natuur
ELH OEV
EN ZA
L
KA ST
JE
HER BER
een Heerlyckheid om te verblijven
NK E
T IV
KAST
NW IN
AR DO
HO EF
BO OR
KO RE
KA NA
NATUUR & GROEN
N KE
BR OE
DO NK
2022
OT E
DE LA
TI
HOE VE
H HOE
AR DO
2058
OE VE
AA T
DE GR
OLI EM
GR EN
RS TR
T II
G
EE L
K ANAA
OL IEM
BO OR
ZAN
UI S
OT JE
D ON
VOG ELEN
TO LH
E III
ISJ ES ELI SAB
ER G St
ELH OEV
JAN SH
KL EIN
HE RB
DE LA
2058
OE VE
T IV
U IS HU EE N TE
U IS
W IS H
IS JE S
T III
O T JE
EE
T O LH
III
VE LH OE
EEN HEERLYCKHEID OM TE VERBLIJVEN
AA T
E HU
EN Z A
WEG & WATER Beekse Brug Beekse Brug
CULTUUR & MAATSCHAPPIJ
CULTUUR & MAATSCHAPPIJ
Faciliteren
Faciliteren culturele culturele evenementen evenementen
Bebouwde kom en aansluiting
Bijdragen maatschappelijk
Wandel-en fietsgebied
Historische bestuurlijke betekenis
Broekkant Bebouwde kom en aansluiting Broekkant
Wandel-en Snelfietspad fietsgebied Brainport
Waterhuishouding De Aa
Monumentale kasteelwoningen
Snelfietspad Brainport
Kasteel
Waterhuishouding De Aa
Bijdragen maatschappelijk
Historische
Exposities bestuurlijke
betekenis
Kunst en literatuur
Exposities
Kunst en literatuur
Afb. 1.4 Droombeeld Eyckenlust voor 2058 (2022)
9
DE LA
AR DO
NK E
Het grotere perspectief Met de komst van de Zuid-Willemsvaart in 1826 is een enorme economische impuls gegeven aan de omgeving, maar werd het landgoed ook letterlijk afgesneden van Beek en Donk. De gemeente en de familie de Jong van Beek en Donk willen de betekenis van het landgoed voor de dorpsgemeenschap vergroten door dorp en landgoed weer sterker met elkaar te verbinden en het landgoed toekomstbestendig te maken.
Afb. 1.5 Jan de Jong van Beek en Donk zorgde ervoor dat de Zuid-Willemsvaart langs Beek en Donk gegraven werd
Het masterplan is onderdeel van een visie op de toekomst van het landgoed in de context van de groene buffer waar het deel van uitmaakt. De planvorming reikt dan ook veel verder dan de grenzen van het landgoed. Het landgoed is te beschouwen als het hart van een ‘groene contramal’ die begint tussen de (oorspronkelijke) dorpen Beek en Donk en doorloopt tot de N279.
Afb. 1.6 Graven van de Zuid-Willemsvaart (1822-1826)
Broekkant Aa
Donk
Eyckenlust
Beek
Afb. 1.7 Luchtfoto met de begrenzing van Eyckenlust en park De Groene Long
10
Ge me rt se we g
t ar va ms le eg il ew d-W ch ui ss Z Bo
Park de Groene Long
Om de ambities en potentie op dit grotere schaalniveau waar te kunnen maken, hebben Landgoed Eyckenlust, gemeente Laarbeek en waterschap Aa en Maas gezamenlijk het initiatief genomen om de planvorming onderdeel te maken van een grotere integrale gebiedsontwikkeling. De planvorming van het masterplan is daarom opgenomen in ‘Gebiedsvisie Landgoed Eyckenlust en omgeving’ (augustus 2023). De in dit document opgenomen uitgangspunten liggen ten grondslag aan dit masterplan. Om de verdere uitwerking en realisatie van de gebiedsvisie en het masterplan financieel mogelijk te maken is het project in september 2023 ingediend en vervolgens ook geselecteerd voor de Erfgoed Deal. Dit programmabureau stimuleert en subsidieert ruimtelijke plannen die historische waarden gebruiken voor de bijdragen aan belangrijke maatschappelijke opgaven met betrekking tot duurzame transities landbouw & natuur, energie & economie, wonen & mobiliteit en water & bodem. In oktober 2023 heeft de gemeenteraad onder voorwaarden ingestemd met de cofinanciering van de Erfgoed Deal.
Afb. 1.8 Eyckenlust in de jaren '80 met inmiddels verdwenen boomgaarden
11
02 GEBIEDSVISIE
12
2.1 EYCKENLUST ALS ONDERDEEL VAN EEN GROENE CONTRAMAL Eyckenlust is ontstaan op een zandige hoogte in het Aa-dal. Het omliggende landschap was van oorsprong moerassig, gevoed met kwel vanaf de Peel. In de bijna 400 jaar dat het landgoed bestaat is er binnen de grenzen van het landgoed relatief weinig veranderd. Op de grote schaal kan het landgoed worden gezien als een onderdeel van een laagdynamisch en waardevol netwerk van landgoederen in het Brabantse landschap dat vooral na de oorlog in een rap tempo is veranderd. De verstedelijking van het Brabantse landschap wordt gekenmerkt door het historische
Afb. 2.1 het Welvaartsplan van De Quay uit 1947
wegenpatroon waarlangs verschillende dorpskernen zich hebben ontwikkeld. De spreiding van de
De consequentie van het Welvaartsplan is dat in
bevolkingsgroei over de dorpen vormde een
Brabant alle dorpen in de afgelopen decennia fors
belangrijke pijler voor het Welvaartplan uit
zijn gegroeid en dat veel dorpen hun buurdorpen
1947 van De Quay. Om te voorkomen dat er grote
inmiddels naderen. Daardoor dreigt op veel
industriesteden zouden ontstaan, stelde hij voor
plaatsen in Brabant een aaneengeschakeld dorps-
om ook de industrialisatie te spreiden. Hij tekende
stedelijk tapijt, waarin afzonderlijke dorpskernen
daarvoor een kaart met cirkels van zes kilometer
moeilijk herkenbaar zijn en het dagelijkse en
doorsnede met in het middelpunt een fabriek
vanzelfsprekende contact met het landschap
binnen fietsafstand.
verdwijnt. Die dreiging speelt ook rond Beek en Donk (zie afb 2.5).
Afb. 2.2 Ligging Eyckenlust op een zandige hoogte in het Aa-dal. Moerassige omgeving gevoed met kwel vanaf de Peel
13
De reeks historische kaarten laat zien hoe de
De Structuurvisie Laarbeek (Gemeente Laarbeek,
verschillende dorpen toch steeds verder naar elkaar
2010) toont het gemeentelijke ruimtelijke beleid
zijn toegegroeid en de laatste jaren ook vaak zijn
voor de periode van 2010 tot 2020. Op de
samengevoegd tot dubbeldorpen, zoals Aarle-Rixtel,
daarin opgenomen kaarten is te zien hoe er aan
Berkel-Enschot, en ook Beek en Donk.
de randen van het dorp een nog verdergaande stedelijke ontwikkeling plaats zal vinden met
Park de Groene Long vormt als centraal gelegen
woningbouwlocaties zoals De Hoge Regt en
parkzone de resterende scheiding tussen beide
de Beekse Akkers en de ontwikkeling van de
dorpen. Deze natte natuurzone is een belangrijk
bedrijventerreinen Bemmer 4 en Bemmer 5. Deze
onderdeel van de identiteit van het dubbel-dorp.
locaties zijn vaak nu nog in ontwikkeling. In de
Met de komst van de Zuid-Willemsvaart in 1826 is
Structuurvisie is tevens een kaart opgenomen
het dorp en dit voormalige deel van het landgoed,
met ‘Bufferzones’ als bebouwingsvrije zones die
gescheiden van Eyckenlust.
bestaan uit de Groene Long en een groot gebied tussen Beek en Donk, Lieshout en Aarle-Rixtel.
De kaarten laten ook zien hoe het netwerk van lanen, houtwallen en moerasachtige gebieden grotendeels verloren is gegaan door schaalvergroting en industrialisering van de landbouw.
1918
Afb. 2.3 Landgoed Eyckenlust geprojecteerd in een reeks historische kaarten
14
1970
Huidig
Gepland Structuurvisie Laarbeek
Bemmer 4
Bemmer 5
Bufferzone de Groene Long
De Hoge Regt 1 en 2
Kerkakkers Beek
'Bufferzone'
De Beekse Akkers 1 en 2
15
Als onderdeel van een groter groengebied tussen
Landgoed Huize Almelo is een mooi voorbeeld
Beek en Donk en Gemert kan het landgoed samen
van een vergelijkbare ontwikkeling. Als privaat
met de Groene Long het stralende hart vormen
eigendom is het landgoed eeuwenlang gekoesterd
van een toekomstbestendige contramal van de
en opgenomen in de sterk gegroeide stad. Het
oprukkende verstedelijking en verrommeling van
landgoed met zijn openbaar toegankelijke
het landschap met kassen, bedrijventerreinen
lanenstructuur, waaronder de 3 km lange
en infrastructuur. Het masterplan creëert een
Gravenallee, vormt een directe en aantrekkelijke
kans voor een aantrekkelijk landschapspark van
verbinding van het centrum met het landschap. Ook
vertraging, verbonden met andere groengebieden
andere steden zoals Amersfoort met Schothorst,
die een potentieel groter netwerk van groene
Breda met de Haagse Beemden en Den Haag met
buffers vormen tussen de verschillende dorpen.
de Scheveningse Bosjes ontlenen hun kwaliteit en
De stevige ruimtelijke structuur voorkomt dat de
verbinding met het landschap aan waardevolle
dorpen verder aan elkaar groeien en zorgt voor een
groene contramallen die zijn geïncorporeerd- in de
goed recreatief en ecologisch netwerk.
groei van de stad.
De historische relatie van Eyckenlust met het dorp
Om deze ambitie voor de groene contramal waar
Beek en Donk wordt daarmee hersteld, versterkt en
te maken, zet dit masterplan in op een integrale
krijgt een nieuwe actuele betekenis. Het behoud
gebiedsontwikkeling. Het herstel van de historische
van het landgoed waar de familie De Jong zich
verbindingen tussen landgoed en dorp is daar
al eeuwenlang voor inspant, zal daarmee een
een cruciaal onderdeel van. Naast groen, betekent
belangrijke bijdrage leveren aan een aantrekkelijke
de integrale gebiedsontwikkeling ook dat op
en gezonde leefomgeving met betekenis op de
beperkte schaal bebouwing wordt toegevoegd om
schaal van de Brainport Eindhoven.
de historische karakteristieken te versterken en fi nanciële haalbaarheid te realiseren.
lee enal Grav
Almelo
Huize Almelo
Afb. 2.4 Huize Almelo als groene wig in de stad, met de Gravenallee als belangrijke route naar de omgeving
16
Afb. 2.5 Huidige afstand tussen de verschillende omliggende rond Eyckenlust.
Afb. 2.6 Creëer verbindingen met omliggende natuurgebieden en maak Landschapspark Eyckenlust als Groene Contramal.
Afb. 2.7 Ligging van Eyckenlust ten opzichte van andere landgoederen in de Brainportregio
17
2.2 DE FUNDAMENTEN VAN HET MASTERPLAN Het masterplan bestaat uit vijf fundamenten.
in opdracht van de gemeente Laarbeek in kaart
Hieronder worden ze toegelicht.
gebracht door SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen. Dit onderzoek geeft een
Fundament 1: Erfgoed en historie Historische waarde
gedetailleerder inzicht in de historische ruimtelijk ontwikkeling. De kern van het complex is terug te vinden binnen de grenzen van de vijfhoekige gracht. Achter de
De historische sfeer en kwaliteit van het landgoed
toegangspoort zijn het huis (kern uit de 17de
wordt grotendeels bepaald door de aanwezigheid
eeuw), binnenplaats en de tuinmanswoning
van historische gebouwen en elementen. Het
zichtbaar. Buiten de gracht ligt de kasteelboerderij
landgoed is een rijksmonument en volgens de
uit 1818. Dit geheel wordt ook wel het ‘erfgoed
provincie ‘een complex van cultuurhistorisch
ensemble’ genoemd. Verspreid in het landgoed zijn
belang’ (zie afb 2.8). Het landgoed bestaat uit
nog enkele hoeves aanwezig, veelal uit de 19de
een imposant omgracht kasteel, een oprijlaan
eeuw. De oudere hoeves zijn door de eeuwen heen
met herkenbaar poortgebouw, hoeves, een
verdwenen.
tuinmanswoning en diverse bijgebouwen in een parklandschap met bomenlanen, grachten,
De vijver met eilandje aan het kasteel vindt zijn
dreven, bossen, beek de Aa, het afleidingskanaal
oorsprong rond 1820. De basis voor de huidige
en de bijhorende landerijen. Allemaal elementen
landschappelijke inrichting is gebaseerd op het
van cultuurhistorische waarde die samen een
ontwerp uit 1928 van tuinarchitect Hugo A.C.
waardevol en monumentaal ensemble vormen.De
Poortman. Aanleiding voor de wijzigingen was
cultuurhistorische waarden van Eyckenlust zijn
Afb. 2.8 Rijksmonumentale gebouwen en provinciaal erfgoed binnen Eyckenlust
18
de kanalisering van de Aa en het aanleggen van het afleidingskanaal. Alhoewel de hoofdstructuren van het landgoed onveranderd blijven, kreeg het landschap wel een ander uiterlijk. Bospercelen werden omgezet in weilanden of andersom. Ook de boomgaarden zijn verdwenen. De dreven, bomenlanen, grachten zijn de dragers van het huidige landschap en begeleiden de zichtlijnen op het landgoed.
Cultuurhistorie als basis De historische situatie zoals weergegeven op oude kaarten, tekeningen, foto’s en teksten, dient als leidraad om het toekomstbestendige beeld van het landgoed vorm te geven. Naast beeldmateriaal wordt er ook inspiratie gehaald uit de geschreven en ongeschreven verhalen. De aanwezige verhalen zullen worden gebruikt om de context van deze nieuwe ontwikkeling te duiden. Zo draagt het immateriële erfgoed actief bij aan het nieuwe hoofdstuk in de geschiedenis van landgoed Eyckenlust en het herstellen van de emotionele band
Afb. 2.9 (Deels uitgevoerde) Parkontwerp van tuinarchitect Hugo A.C. Poortman uit 1928
19
1. Kasteel
2. Poortgebouw
3. Kasteelhoeve
4. Hoeve Vogelenzang
5. Tuinmanswoning
6. Dienstwoning Kasteelhoeve
Afb. 2.10 Bestaande monumentale gebouwen met een restauratie en of verduurzamingsopgave (aangegeven met een nummer op de kaart)
4
Locatie theehuis
6 (later gebouwd dan kaartbeeld)
3
Locatie Schrijvershuisje
1 5 2
Afb. 2.11 Kadastraal minuutplan 1832
20
tussen het dorp en het landgoed. Daarvoor zal er
waardestelling van SB4). De ontwikkelingen kunnen
bij het vervolg ook samenwerking worden gezocht
het landschap versterken door kleinschalige
met het Netwerk Immaterieel Erfgoed.
landschapselementen en verkavelingen terug te brengen.
Behoud door ontwikkeling Bij de transformatie is het belangrijk dat de
Versterken en verduurzamen
kernkwaliteiten van het waardevolle complex
Door een reconstructie van de kasteeltuin op het
bewaard blijven en waar mogelijk versterkt
eiland wordt het totale historische ensemble
worden. Het toevoegen van gebouwen binnen
direct rondom het kasteel versterkt. Het verdwenen
de gracht en direct rondom is niet wenselijk.
theehuis, schrijvershuisje en zonnewijzer worden
Woningbouwontwikkelingen zijn voorstelbaar
teruggebracht. Meer verspreid over het landgoed
binnen de grenzen van het landgoed als de
staan Hoeve Vogelenzang, de kasteelhoeve, de
landschappelijke kernkwaliteiten, zijnde
dienstwoning en de tuinmanswoning. Deze
bomenlanen, dreven en grachten niet verstoord
gebouwen geven samen een rijk beeld van het
worden. Ook de bestaande zichtlijnen verdienen
historisch functioneren van het landgoed. Om dit te
aandacht. De ontwikkelingen dienen te passen
behouden en te versterken en door het onzichtbaar
binnen de aard en draagkracht van zowel de
te moderniseren, worden deze rijksmonumenten
specifieke locatie, als het gehele landgoed.
gerestaureerd en verduurzaamd. Het idee voor het
De locaties van verdwenen hoeves zijn interessante plekken om opnieuw naar woonlocaties te transformeren. Deze locaties grijpen terug naar de geschiedenis waarin wonen een essentieel onderdeel was voor de instandhouding van het
toevoegen van een waterkrachtcentrale in de Aa is een ander voorbeeld waarmee de ontwikkeling van het landgoed bijdraagt aan de opgave voor de energietransitie. Dit voorstel zal nader worden toegelicht in paragraaf 3.2.
landgoed. De landbouwpercelen buiten de gracht hebben echter geen of indifferente historische waarde (zie ook rapport Cultuurhistorische
Afb. 2.12 Referentie theehuis
Afb. 2.13 Voormalig Schrijvershuisje
21
Fundament 2: Cultuur & Maatschappij Het bijdragen aan belangrijke (inter)nationale
vorm van lanen, paden en bruggen maar ook door het faciliteren van tijdelijke culturele evenementen zoals kunstexposities en literaire bijeenkomsten en een community-boomgaard.
maatschappelijke opgaven is een belangrijke doelstelling bij de toekomstige ontwikkeling van
Het meer zicht- en beleefbaar maken van de
het landgoed. Zo wordt het landgoed onderdeel van
rijke historie en natuurwaarden is een andere
de Groene Long tussen Beek en Donk en Gemert.
manier waarmee de maatschappelijke culturele
Van oudsher was er een sterke band tussen het
betekenis van het landgoed versterkt kan worden.
landgoed en het dorp: opbrengsten van het land
Bijvoorbeeld in de vorm van een ‘open dag’,
(zoals fruit), wandelen, jacht, visserij, landschap,
rondleidingen of het maken van een app met
etc. Deze band willen we versterken en ook deels
route en informatie over historie en/of natuur.
nieuwe betekenis geven, zoals: bijdragen aan
De Heemkundekring De Lange Vonder en IVN
gemeenschapszin (gezamenlijk landschapsbeheer
Laarbeek hebben veel expertise en zouden hier
en benutting), educatie (natuur), leisure (recreatie
goed betrokken bij kunnen worden. Zo is er door
en kunst). Het landgoed wil graag bijdragen aan de
expert Frans Leenders van de heemkundekring ook
vitaliteit van de inwoners en de verbetering van
al een podcast gemaakt over de geschiedenis van
de kwaliteit van de leefomgeving van de inwoners
het landgoed, te beluisteren via www.laarbeek.nl/
van Beek en Donk. Dit gebeurt niet alleen door het
eyckenlust.
herstellen en maken van fysieke verbindingen in de
Afb. 2.15 Fruitteelt, appels halen bij 'Christje van het kasteel'
Afb. 2.14 Wapen en kleuren Eyckenlust als terugkerend element bij de harmoniee, vaandeldragers en voormalige pachtboerderijen
22
Afb. 2.16 Tijdelijke evenementen op landgoederen
Afb. 2.17 Plukdagen en open dagen
Fundament 3: Natuur & Groen
vijver met het eilandje met een rode beuk en paardekastanje is een fraai en kenmerkend element
Waardevol bestaand groen
uit die periode. In de 19e eeuw werd boerderij
Het landgoed wordt op dit moment gekenmerkt door
Vogelenzang in de zichtlijnen van de Hannoverse
een aantrekkelijke variatie van open en besloten.
Dreef en Starreboslaan gebouwd. De Starreboslaan
Bossen, lanen en houtwallen vormen een ruimtelijk
vormde samen met de Heerendreef een lange
raamwerk. Zij omsluiten als ‘kamers’ verschillende
laan tussen het dorp en het landgoed maar werd
weiden, akkers en het kasteeleiland. Verspreid
met de komst van de Zuid-Willemsvaart in 1826
staan enkele monumentale waardevolle solitaire
doorsneden. Omstreeks 1928 zijn er aanpassingen
bomen.
gemaakt volgens het ontwerp van tuinarchitect Hugo A.C. Poortman naar aanleiding van de aanleg
De parkaanleg is het resultaat van verschillende
van het afleidingskanaal (Aa-kanaal) dat deels is
ontwikkelingsfases en bestaat in hoofdlijnen
uitgevoerd. Op basis daarvan is in het verlengde
uit een stelsel van lanen uit de 17e eeuw,
van de poort de huidige Kasteellaan aangelegd
het omgrachte deel van de kasteeltuin uit
als oprijlaan naar het kasteel en verdween de
dezelfde periode en in beperkte omvang uit een
Heerendreef. De Kasteellaan is gesitueerd ter
landschappelijke aanleg uit de 19e eeuw met de
plaatse van een verdwenen laan die op de kaart van
aanleg van de vijvers met weiden aan de zuid-
A. de Geus uit 1816 van voor de aanleg van de Zuid-
oostzijde van het kasteel en de kasteelsingel.
Willemsvaart nog was ingetekend (zie afb. 2.23).
De vanuit de erker van het kasteel zichtbare
gel Kasteelsin
eg ew ch ss Bo
He er en dr ee f
Kasteelsingel
Aa
Ge me rt se we g
St ar re bo sl aa n
Ka st ee lla an
Beukendreef
l) aa an -k Aa l( aa an sk ng rt di aa ei sv Afl em ill -W id Zu
Hanno verse dreef /Abee lendr eef
Afb. 2.18 Luchtfoto met het huidige eigendom van van Eyckenlust, de locatie van park De Groene Long en naamgeving van de verschillende lanen
23
De lanen zorgden voor representativiteit in
Het herstel van lanen is een belangrijke laag
combinatie met functionaliteit, gericht op
van de toekomstige hoofdgroenstructuur.
de ontsluiting van de landerijen. Door de
De hoofdgroenstructuur zal vanuit een
uitgestrektheid van het eigendom was er een
cultuurhistorisch oogpunt vormgegeven worden.
omvangrijk lanenstelsel ontstaan. De lanen
Dat gebeurt door gebruik te maken van de
zorgden ook voor zichtlijnen tussen het kasteel en
aanwezige historische verkavelingsstructuur, het
het dorp en vanaf de Gemertseweg. Helaas is er
herstellen van houtwallen en het terugbrengen
weinig bewaard gebleven van de oorspronkelijke
van historische vormen van voedselproductie als
lanenstructuur.
boomgaarden, die hier eeuwenlang hebben gestaan. Daarmee krijgt het landgoed ook weer betekenis
Naast deze historische en esthetische waarden
als voedselleverancier voor de dorpsgemeenschap.
van het groen uit de verschillende tijdslagen
Door de toename van kavelgrensbeplantingen
is het groen belangrijk voor de aanwezige
en extensivering van de landbouw neemt de
natuurwaarden.
natuurwaarde van het gebied aanzienlijk toe.
Afb. 2.19 Afwisseling van weides en bossen binnen Eyckenlust
Afb. 2.20 Lanen binnen Eyckenlust, Hannoversedreef
Afb. 2.21 Weide voor Eyckenlust gezien vanaf de Kasteelsingel
Afb. 2.22 Zicht op het kasteel met de erker en links het eiland in de vijver
24
Afb. 2.23 Kaart 1816 (A. de Geus) met de huidige grenzen van Eyckenlust en de hoofdstructuur lanen voor het graven van de Zuid-Willemsvaart
Quercus Robur Juglans nigra
Quercus robur
Fagus sylvatica
Juglans nigra
Afb. 2.24 Kaart met monumentale bomen binnen Eyckenlust.
25
Fundament 4: Weg & Water
integraal worden meegenomen bij de ontwikkeling
Bodem en water sturend
masterplan.
In november 2022 informeerde Minister Harbers (IenW) en staatssecretaris Heijnen (IenW) de Tweede Kamer over de rol van water en bodem bij toekomstige besluitvorming over ruimtelijke ordening. In essentie komt het erop neer dat in Nederland water en bodem sturend moet worden bij ruimtelijke planvorming. Dat is nodig om een veerkrachtig en duurzaam bodem- en watersysteem te behouden en te herstellen. Deze benadering sluit zeer goed aan bij de visie op de toekomstige ontwikkeling van het landgoed. Dit zal dan ook
van het landgoed en de ontwerpvoorstellen van het
Het reliëf van het gebied is sturend voor de ruimtelijke ontwikkeling. Bepaalde delen zullen natter worden en kunnen worden ingezet voor waterberging, terwijl op de hogere delen voedsel kan worden verbouwd en kan worden gewoond. Voor het hermeanderen van de Aa biedt de historie veel aanknopingspunten, zoals de loop van de Aa op historische kaarten voor de kanalisering. Bodem en water waren in de geschiedenis van het landgoed altijd zeer sturend: ze bepaalden de ligging van het kasteel en stuurden het grondgebruik.
De Blauwe Poort
De Aa a tA an kk oe Br
26
De
l aa an sk ng di ei rt Afl aa sv em ill -W id Zu
De
Afb. 2.25 Huidige watersysteem Eyckenlust geprojecteerd op een hoogtekaart
Het landgoed is onlosmakelijk verbonden met de
gepaard gaande gezonde bodemsysteem is hier
Aa. Samen met de historische ‘vooruitgang’ in de
onlosmakelijk mee verbonden.
landbouw is deze beek onderdeel geworden van een steeds verder aangepast watersysteem dat vooral
Om de doelstelling van een klimaatrobuust Aa-
gericht is op het gereguleerd afvoeren van water.
dal te behalen is er op de schaal van het totale
Rond 1928 het afleidingkanaal gegraven.
watersysteem van de Aa door het waterschap het ‘Verhaal van de Aa’ onderzocht. Dit document uit
Waterschap Aa en Maas werkt aan de transformatie
juni 2020 toont het gewenste toekomstbeeld van
van de Aa naar een veel duurzamer en
de Aa en bevat bouwstenen om dit te realiseren
klimaatrobuust watersysteem, dat is gericht op het
in verschillende projecten. Het deel van de
tegengaan van droogte en wateroverlast door water
Aa bij Eyckenlust is onderdeel van het project
vast te houden. Daarbij worden natuurwaarden
‘Beekdalontwikkeling 't Aa-dal Noord’. De in de
en waterkwaliteit verbeterd wat bijdraagt aan
gebiedsvisie en dit masterplan voorgestelde
de doelstellingen voor de Kaderrichtlijn Water.
maatregelen moeten worden gezien als onderdeel
Het met de transformatie van de landbouw
van deze planvorming.
Bypass creeëren
Visoptrekbaar maken
Beekgeleide bossen aanleggen
Afb. 2.26 Gidsprincipes en bouwstenen uit Het verhaal van de Aa laten landen in het plangebied
27
• •
3. Calamiteitenzone - noodwaterberging Vertraagd afvoeren Ruimte voor natuurlijke dynamiek, maar stuurbaar als het moet 3. Calamiteitenzone
2. Inunda�ezone
1. Beekzone
2. Inunda�ezone
3. Calamiteitenzone
Afb.2.27 Principeprofiel voor de Aa uit 'Het verhaal van de Aa'
NAAR BOUWSTENEN BEEKDAL >>
KNELPUNTEN
DEELGEBIEDEN
TOEKOMST
IDEA ALBEELD
1816
1832
BOUWSTENEN
VERHA AL vd A A
huidig
Afb. 2.28 Kanalisering en normalisering van de Aa
Recreatieve verbindingen
Het landgoed zal transformeren van het vooral
Het beter verbinden van het groeiende dubbeldorp
‘conserveren van het erfgoed’ naar meer ‘gebruik
met het buitengebied is van groot belang. Er
voor inwoners’. Dit vraagt om een andere
komen steeds meer mensen te wonen waardoor de
invulling van het gebied. Het landgoed is nu, met
behoefte aan een goed toegankelijk en aantrekkelijk
uitzondering van het gebied binnen de gracht,
buitengebied toeneemt. Erfgoed speelt daarin
toegankelijk. Dit blijft ook zo. Dit is echter door
een cruciale rol. Enerzijds als bron van inspiratie
gevoelsmatige en visuele afscherming maar beperkt
voor het versterken van de verbinding tussen
bekend, ook bij de inwoners van Beek en Donk.
dorp en buitengebied, en het vergroten van de
Door te investeren in de verbinding tussen het
toegankelijkheid daarvan. Anderzijds als basis
dorp en landgoed, zal het landgoed – de betekenis
voor het versterken van de aantrekkelijkheid en de
en toegankelijkheid - meer bekendheid krijgen en
kwaliteiten van het landgoed en zijn omgeving.
bijdragen aan de kwaliteit van de leefomgeving.
28
Afb. 2.29 Het historische wegenpatroon als belangrijk onderdeel van het recreatieve netwerk
Extensieve recreatie blijft hierbij het uitgangspunt. Voor het project is het historisch wegenpatroon een belangrijke erfgoedwaarde. Dat verbindt het landgoed al eeuwen met het dorp en het omringende landschap. Met de komst van de ZuidWillemsvaart is een deel van dat wegenpatroon doorsneden. In de loop van de afgelopen decennia zijn er veel lanen verdwenen, waardoor het historisch wegenpatroon nu ruimtelijk minder manifest is. De historische structuur van wegen en lanen zal gebruikt worden voor het versterken van de recreatieve structuur en de verbinding tussen het dorp en het landgoed te herstellen.
29
Fundament 5: Wonen & Verbinden Naast groen en blauw is ook ‘rood’ een essentiële laag van een goed functionerend en ‘compleet’ landgoed. Wonen is onlosmakelijk verbonden met het landgoed. Tot in de 18e eeuw waren er diverse hoeves aanwezig op de gronden van Eyckenlust. Deze vormden met hun bewoners buurtschappen op het landgoed. Anno 2023 zijn deze 17e, 18e en 19e eeuwse hoeves grotendeels verdwenen. Om de woonfunctie en de ruimtelijke structuur te versterken, zullen er nieuwe woningen op het landgoed worden toegevoegd. Dit draagt tevens bij aan financiering voor de realisatie van het masterplan. Afb. 2.30 Boerderijen Boort 1 en 2. Goederen gekomen van Binderen 1660 (Familie-archief de Jong van Beek en Donk)
Afb. 2.31 Historische locaties van erven binnen de oude grenzen van Eyckenlust
30
Afb. 2.32 Voormalige boerderij Piet Heesakkers Boort 2 (Familiearchief de Jong van Beek en Donk)
Afb. 2.33 Kasteelhoeve (Familie-archief de Jong van Beek en Donk)
Afb. 2.34 Varen rond de kasteelhoeve (Familie-archief de Jong van Beek en Donk)
Afb. 2.35 Gilde van Sint Antonius and Harmonie O&U voor kasteellaan 4 (Familie-archief de Jong van Beek en Donk)
31
Afb. 2.36 Bewoners en Fam de Jong van Beek en Donk voor kasteellaan 4 (Familie-archief de Jong van Beek en Donk)
32
03 MASTERPLAN
33
Plankaart
3.1 RESTAURATIE EN VERDUURZAMEN Op Eyckenlust bevinden zich meerdere
Gezien de huidige isolatiewaarden, gas- en
rijksmonumentale gebouwen. Volgens een
elektriciteitsverbruik, en aanwezige installaties is
bouwhistorische scan (bron: Bouwhistorische
verduurzaming van al deze gebouwen noodzakelijk.
scan Eyckenlust, BOEi, 3 augustus 2023),
Dit is vooral belangrijk in de context van de huidige
Cultuurhistorische waardestelling (bron:
klimaatdoelstellingen en energietransitie, waarbij het
Cultuurhistorische waardestelling Eyckenlust
verminderen van energieverbruik en de overstap naar
te Beek en Donk, SB4, 2021) en de Contextuele
duurzame energiebronnen centraal staan. Maar het is
Waardestelling van de Rijksdienst voor het
ook nog om de monumenten bewoonbaar te houden.
Cultureel Erfgoed (2003) zijn een aantal van deze
Dit wordt ook onderbouwd in de diverse onderzoeken
gebouwen zeer bepalend voor het terrein en de
uitgevoerd door Stichting Boei en Groene Grachten
omgeving. Deze historische gebouwen hebben
(1), die diepgaande evaluaties van de energetische
niet alleen grote architectonische waarde, maar
prestaties en mogelijke verbetermaatregelen voor deze
vertegenwoordigen ook een rijke culturele en
monumenten bevatten. Daarnaast geldt voor enkele van
historische erfenis die van groot belang is voor de
deze gebouwen een belangrijke onderhoudsopgave.
gemeenschap.
Dit blijkt uit rapporten van de Monumentenwacht,
Afb. 3.1 Het hoofdgebouw
Afb. 3.2 Het poortgebouw
Afb. 3.3 Het hoofdbebouw met vleugels
Afb. 3.4 Boerderij Vogelenzang
36
Afb. 3.5 De kapconstructie van Boerderij Vogelenzang (BOEi, 2023)
Afb. 3.6 De kapconstructie van Boerderij Vogelenzang (BOEi, 2023)
die variëren van regulier onderhoud tot groot
beschermen als economische levensvatbaarheid
onderhoud dat op korte of middellange termijn
bieden. Aangezien hoeve Vogelenzang dringend
moet plaatsvinden. Regelmatig onderhoud is
gerestaureerd moet worden en voor casco-
essentieel om de structurele integriteit en
restauratie en verduurzaming al een vergunning is
esthetische waarde van deze monumenten te
afgegeven, wordt specifiek voor dit rijksmonument
behouden en toekomstige generaties te laten
verder onderzocht of herbestemming mogelijk is om
genieten van dit erfgoed.
de betrokkenheid te versterken en bij te dragen aan een bredere publieke functie. Herbestemming kan
Voor het poortgebouw, het hoofdhuis en
niet alleen helpen bij het behoud van het gebouw,
Vogelenzang is onderzoek gedaan naar
maar ook bijdragen aan de lokale gemeenschap
mogelijke herbestemming (2). Dit onderzoek
door nieuwe mogelijkheden voor cultureel en
richt zich op manieren om nieuwe functies en
educatief gebruik te creëren.
gebruiksmogelijkheden voor deze gebouwen te vinden, die zowel de historische waarde
37
3.2 GROEN & NATUUR Nieuwe bossen en lanen
waarmee de provincie met de uitbreiding van
De hoofstructuur van het masterplan bestaat uit een
voor mens, dier en plant.
13.000 ha bos in 2030 inzet op meer en beter bos
stevig groen netwerk van bossen en lanen dat de basis vormt van de groene contramal (zie afb. 3.3).
Historische kaarten tonen een sterke laanstructuur
Met de aanplant van een aanzienlijke hoeveelheid
waarmee Eyckenlust verbonden was met zijn
nieuw bos ontstaat er een natuurlijke beekgeleide
omgeving. Het herstellen van de historische
boszone langs de Aa en de Broekkant Aa die zorgt
laanstructuur en de aanplant van nieuwe lanen
voor een robuuste ecologische verbinding met
zijn belangrijke onderdelen van het masterplan.
Missieklooster Heilig Bloed en natuurgebied de
In combinatie met de bossen zorgt dit voor
Biezen.
een aantrekkelijk recreatief netwerk waarbij historische verbindingen een actuele betekenis
Bij deze ontwikkeling van nieuw bos en de
krijgen. De te herstellen lanen zijn gebaseerd op
transformatie van bestaand bos wordt er ingezet op
het lanenstelsel van voor de aanleg van de Zuid-
een variatie die de biodiversiteit vergroot en zorgt
Willemsvaart zoals deze op de kaart van A. de Geus
voor een rijke en aantrekkelijke bosbeleving. Deze
uit 1816 is weergegeven.
bosontwikkeling levert een belangrijke bijdrage aan het realiseren van de Brabantse Bossenstrategie
Afb. 3.7 Kaart 1816 (A. de Geus) met de huidige grenzen van Eyckenlust en de hoofdstructuur lanen voor het graven van de Zuid-Willemsvaart
38
Afb. 3.8 Huidige groenstructuur van bossen en lanen in en rond Eyckenlust
Afb. 3.9 Voorstel groenstructuur voor Eyckenlust
39
Het terugbrengen van deze bomenlanen draagt zowel bij aan biodiversiteit en klimaatadaptatie, als aan de leesbaarheid van het historische cultuurlandschap. De nieuwe en herstelde bomenlanen krijgen daarnaast een recreatieve functie.
Nieuwe houtwallen In het oostelijk gelegen gebied tussen de Gemertseweg en de Aa wordt de historische houtwallenstructuur uit 19e eeuw zo veel mogelijk hersteld. Dit levert een belangrijke bijdrage aan biodiversiteit en zorgt voor een fijnmazige ruimtelijke en ecologische structuur. Dit kan goed gecombineerd worden met een kleinschalige, gevarieerde en sociale vorm van landbouw en ook worden gebruikt als structuur voor het inpassen van nieuwe woningen.
Afb. 3.10 Historische kaart Eyckenlust in 1925, waarbij de groene lijnen houtwallen en lanen zijn
40
Afb. 3.11 Zicht vanaf de Kasteellaan met bloeiende sneeuwklokjes
Afb. 3.12 Herstel van oude lanen en aanplanten van nieuwe
41
De boomgaard
De Poortmanbosjes en oude meander
Ten zuiden van de oprijlaan wordt een kleine boomgaard gerealiseerd. Net als op veel andere plekken op het landgoed was hier aan het begin van de 20e eeuw een boomgaard aanwezig. De nieuwe rijen fruitbomen komen terug in de oorspronkelijke richting en zorgen in combinatie met bloemrijk grasland voor een aantrekkelijk entreegebied. De
In het masterplan wordt voorgesteld de beplantingsstructuur van het ontwerp van Poortman terug te brengen door ‘Poortmanbosjes’. Dit, gecombineerd met een haag die de oude meander van de Aa weer herkenbaar maakt.
boomgaard zorgt voor een spektakel van bloesem in het voorjaar en geeft aanleiding voor een feest en sociaal ontmoeten bij het oogsten in het najaar.
landschapskamers met Natuur- en erfgoedinclusieve landbouw
Boomgaard Poortmanbosje
Oude meander
Afb. 3.13 Uitsnede van het masterplan. Vernieuwde structuur van lanen, houtwallen en boomgaard
42
Poortmanbosjes
Oude meander
Afb. 3.14 Ontwerptekening A.C. Poortman (1928) met daarop de te behouden oude meander van de Aa en de "Poortmanbosjes"
Afb. 3.15 Een haag accentueert de oude meander van de Aa
Afb. 3.16 Historische kaart Eyckenlust in 1925, waarbij de groene lijnen houtwallen en lanen zijn
43
De akkers van Beek Een landgoed kan niet zonder haar landerijen. De agrarische gronden vormen een belangrijke inkomstenbron voor de instandhouding van het landgoed. Dit is nog een levend overblijfsel van de vroegere samenhang tussen een landgoed en zijn pachtboeren. Deze hielden elkaar in leven. In landgoed Eyckenlust is er ca. 40 ha aan landbouwgrond verpacht aan een beperkt aantal boeren. Onderdeel van de ontwikkeling is om op deze gronden het natuur- en erfgoedinclusief boeren te stimuleren. Hoe dit opgepakt kan worden, zal worden uitgewerkt in een gezamenlijk plan. Het natuurinclusief boeren op het landgoed zorgt lokaal voor verbetering van de leefkwaliteit, maar kan ook een voorbeeld worden voor andere agrarische bedrijven in de omgeving.
schaalvergroting, zet de toekomstige landbouw op het landgoed juist in op landschapsinclusief en kleinschalig boeren: een duurzame vorm van landbouw waarbij samenwerken met de natuur het uitgangspunt is en een rijk bodemleven de basis vormt, gericht op smaakvolle en gezonde producten voor de lokale markt met een bedrijfsvoering die uitnodigt tot ontmoeting en bijdraagt aan de van oudsher aanwezige sociale binding met de omgeving. Ook voedselbossen, wijngaarden of zelfs het maken van whisky van eigen bodem met duurzaam geteeld brouwgerst zijn voorbeelden die goed zouden kunnen passen binnen de gewenste ontwikkeling van het landgoed.
Herbegrenzing ONBB Een deel van de percelen van Eyckenlust
Landbouw was, is en blijft belangrijk voor het
is onderdeel van het ONNB (Ondernemend
landgoed. Om bij te dragen aan de belangrijke
Natuurnetwerk Noord-Brabant). vanuit dit
maatschappelijke opgaven zijn de ambities voor
masterplan is er de wens voor herbegrenzing.
de transformatie van de landbouw hoog. Waar
De gewenste herbegrenzing is aangegeven op de
de landbouw eeuwenlang gericht is geweest
plankaart van masterplan en afbeelding 3.11.
op het maximaliseren van opbrengsten en
Afb. 3.17 Voorstel herbegrenzing ONNB gebieden
44
Afb. 3.19 Herenboeren
Afb. 3.18 Voedselbos Ketelbroek, Groesbeek
Afb. 3.20 Tuinderij Amelis’Hof, Bunnik
Afb. 3.21 Bus whisky, Loosbroek
45
3.3 WEG & WATER Duurzaam watersysteem Het natuurlijke water- en bodemsysteem wordt weer sturend en een wezenlijk onderdeel van de inrichting, bedrijfsvoering en het beheer van het landgoed. Historische waterstructuren worden aangegrepen om dit te realiseren. Het karakteristieke en gekanaliseerde karakter van de beek blijft deels behouden en voorzien van natuurlijke en voor inundatie ingerichte oevers. Oude meanders worden gebruikt voor het terugbrengen van een meer natuurlijke beekloop en het toevoegen van een bypass in het naast- en
versterken en de doelstellingen voor het Aa-dal te halen, is het wenselijk om de Aa vanaf de inlaat bij de Zuid-Willemsvaart ten zuiden van Eyckenlust tot de Blauwe Poort ten noorden van het landgoed, meer ruimte te geven. Voor de herziening van het watersysteem hebben we drie varianten ontwikkeld. De varianten verschillen vooral van elkaar in de mate waarin er wordt ingegrepen in het watersysteem. Hieronder volgt per variant een overzicht van de verschillende maatregelen die aansluiten bij de bouwstenen uit het ‘Verhaal van de Aa’.
laaggelegen inundatiebos. Op deze manier vormt het reliëf en het rijke verleden van de Aa de basis voor een duurzame groenblauwe ruggengraat van landschapspark Eyckenlust. Om de contramal te
Afb. 3.22 Hoogtekaart Eyckenlust en omgeving. Lage gebieden als zoekgebied voor waterretentiegebieden
46
Afb. 3.23 Hoogtekaart Eyckenlust en omgeving met dekzandruggen en beekdalodems als zoekgebied voor beekverruiming
Variant 1: Het volledig herzien van het watersysteem van de Aa •
Van de Zuid-Willemsvaart tot de N279 een nieuwe hoofdloop die is gebaseerd op het watersysteem van 1816.
•
Meanders die de doorstroming vertragen, inclusief een zo volledige mogelijke meandering van de Broekkant Aa.
•
Beekbegeleidende bossen als inundatie-en calamiteitenzone.
•
De huidige stuw vervangen door een opklapbare stuw om water vast te houden bij droogte.
Afb. 3.24 Variant 1 Volledig herzien watersysteem Aa
Huidig
Voorstel
Afb. 3.25 Principeprofielen Variant 1 Volledig herzien watersysteem Aa
47
Variant 2: Een nieuwe hoofdloop van de Aa met de huidige loop als bypass •
Bestaande bossen op de lage delen omvormen en gebruiken als inundatiezone met een nieuwe meanderende hoofdloop.
•
Meandering van de Broekkant Aa binnen de grenzen van het plangebied.
•
Bodem van de huidige loop van de Aa als bypass ophogen na het instroompunt dat is gesitueerd nieuwe hoofdloop.
Afb. 3.26 Variant 2 Nieuwe hoofdloop, huidige loop als bypass
Huidig
Voorstel
Afb. 3.27 Principeprofielen Variant 2 Nieuwe hoofdloop, huidige loop als bypass
48
Variant 3: De huidige Aa blijft de hoofdloop met een bypass voor piekafvoer. •
Bestaande bossen op de lage delen omvormen en gebruiken als inundatiezone met een nieuwe bypass voor piekafvoeren.
•
Bodem van de Aa ophogen na het instroompunt van de bypass.
Afb. 3.28 Variant 3 Bypass bij piekafvoer, huidige Aa blijft hoofdloop
Huidig
Voorstel
Afb. 3.29 Principeprofielen Variant 3 Bypass bij piekafvoer, Aa blijft hoofdloop
49
De maatregelen uit variant 3 zijn opgenomen in
waterkrachtcentrale met vispassage. Hierbij wordt
het masterplan in combinatie met het voorstel van
gedacht aan een fraai vormgegeven vijzelturbine. Dit
de meandering van de Broekkant Aa uit variant 2.
kan bijdragen aan een duurzaam en zelfvoorzienend
In het vervolgtraject zal samen met het waterschap
landgoed.
worden onderzocht in welke mate de in de andere varianten opgenomen maatregelen, als onderdeel van
Het afleidingskanaal past met zijn cultuurtechnische
de gebiedsvisie en het project ‘Beekdalontwikkeling
inrichting en betekenis niet bij het beoogde
't Aa-dal Noord’, uitgewerkt en gerealiseerd zouden
toekomstbeeld van het watersysteem en het landgoed.
kunnen worden.
Daarom krijgt deze watergang een meer natuurlijke uitstraling en betekenis, met een wandelpad langs de
Het terugbrengen van de tweede buitengracht is een
oever als onderdeel van het recreatieve netwerk.
ander voorbeeld waarbij een belangrijk verdwenen cultuurhistorisch element wordt gebruikt voor het
De Zuid-Willemsvaart heeft potentie om, in plaats van
maken van een duurzaam watersysteem. De nieuwe
de barrière die het nu is, veel meer onderdeel van
watergang zorgt voor een extra mogelijkheid voor het
een parklandschap te worden en het te ontwikkelen als
bergen van piekafvoeren en vasthouden van water.
'Grand Canal'. Het versterken van het de wandel- en fietsverbinding langs het kanaal en het toevoegen van
Verder wordt er voorgesteld om te onderzoeken of
verblijfskwaliteit kan hieraan bijdragen.
het verval dat is gecreëerd door het plaatsen van Locatie te onderzoeken waterkrachtcentrale met vispassage
een stuw in de jaren dertig, ingezet kan worden om energie op te wekken via een zogenaamde
Meanderende bypass met beekbegleidende bossen
Tweede buitengracht Verwijderen kade
Meandering Broekkant Aa Natuurlijke Aa met innundatiezones
Instroompunt
Afb. 3.30 Uitsnede van het masterplan met voorstellen voor het aanpassen van het watersysteem van de Aa
50
Afb. 3.31 Huidige stuw in de Aa
Afb. 3.32 De Aa met kades en lanen
Afb. 3.33 Omvormen van bossen voor tijdelijke waterberging in alluviaal bos
Afb. 3.34 Waterkrachtcentrale met een vijzelturbine (rechts) op Landgoed Singraven in Overijssel
51
Recreatief wandelnetwerk met bijzondere plekken Een op de wandelaar gericht, verbeterd en ‘vertragend’ recreatief netwerk wordt gekoppeld aan de ontwikkeling van de eerder beschreven hoofdstructuur van lanen, bossen en het watersysteem. Het wandelroutesysteem verbindt het landgoed met zijn omgeving en wordt gekoppeld aan het bestaande netwerk met wandelknooppunten en kloosterroutes. Dit maakt de rijkdom aan historische en nieuwe lagen op verschillende schalen bereikbaar en beleefbaar. Een nieuwe brug over het kanaal is gewenst om het landgoed te beleven als een samenhangend groen hart van Landschapspark Eyckenlust. Dat is belangrijk voor het herstel van de historische relatie met de Groene Long die na de komst van de Zuid-Willemsvaart (1822-1826) is afgescheiden van het landgoed. Samen met een veel aantrekkelijkere
Afb. 3.35 Bestaande routes in en rond Eyckenlust
52
inrichting van de oevers en het naastgelegen afleidingskanaal wordt het kanaal op die manier getransformeerd van een historische doorsnijding naar een aantrekkelijke verbinding. Met wandelroutes over het stelsel van lanen met verbindingen over de Aa en een wandelroute over de te handhaven oever aan de oostzijde van de Aa wordt het recreatieve netwerk op het landgoed gecomplementeerd en verrijkt. Bij het einde van de doorgetrokken Starreboslaan ter plaatse van de Aa bevindt zich een verhoging. Hier komt een bijzondere plek die het kruispunt van de formele lanen en het natuurlijke beeksysteem markeert. Dit is beoogde de locatie voor de gewenste waterkrachtcentrale die goed gecombineerd kan worden met een recreatieve verbinding over de Aa. De as zou beëindigd kunnen worden met een folly in het bos langs de beek, met verblijfkwaliteit en in samenhang met de brug ontworpen.
Afb. 3.36 Leopoldkanaal als voorbeeld van een fijne recreatieve route
Afb. 3.37 Toegankelijkheid voor de auto reguleren
Afb. 3.38 Routes voor fietsen en wandelen
Afb. 3.39 Aansluiten op bestaande kloosterroutes
Afb. 3.40 Herstelmogelijkheden verbindingen, gebaseerd op historische lanen
53
Twee bruggen over het afleidingskanaal Het afleidingskanaal is rond 1928 aangelegd en zorgde samen met de normalisering van de Aa voor een veranderde landschappelijke situatie en waterhuishouding. Hier hoorden ook nieuwe bruggen bij. Dit was de aanleiding voor tuinarchitect H. Poortman om een tuinontwerp te maken. Dit werd grotendeels uitgevoerd, waardoor de oprijlaan werd verlegd. Deze werd ontsloten via een brug over het afleidingskanaal. Ook werden er enkele andere bruggen aangelegd om het landgoed en haar landerijen bereikbaar te maken. De bestaande bruggen zijn aan vernieuwing toe. Deze zijn nu vervangen door tijdelijke dammen die naast de bruggen liggen. De nieuwe bruggen over het afleidingskanaal zorgen voor een toegankelijk landgoed waar mensen kunnen wonen, recreëren en het land bewerken.
Afb. 3.41 Cultuurtechnische inrichting van het afleidingskanaal
54
Het ontwerp van deze bruggen wordt erfgoedinclusief en passend bij het landgoedkarakter. Afbeelding 3.40 toont een impressie van het mogelijke ontwerp van de entreebrug bij de oprijlaan. Het is een bakstenen eigentijds vormgegeven brug. Samen met de toegangspoort en oprijlaan vormt de brug de entree van het landgoed, waarbij de toog zorgt voor een sterke beleving van het kruisen van de watergang. Het ontwerp is geïnspireerd op de historie en sluit qua materialisering en detaillering aan bij het poortgebouw en het ontwerp van de andere bruggen.
Afb. 3.42 Impressie nieuwe toegangsbrug over het afleidingskanaal
Afb. 3.43 Bestaande en gewenste nieuwe paden in het masterplan, inclusief bruggen en speciale plekken aan de Aa
55
Brug over de Zuid-Willemsvaart
verdwenen bomenlanen waarmee de historische
De wens voor een nieuwe erfgoedinclusieve
bijzonder vormgegeven brug hoog het kanaal over te
voetgangersbrug over de Zuid-Willemsvaart vindt
steken ontstaat er een spectaculair uitkijkpunt als
zijn oorsprong in het feit dat het landgoed vroeger
landmark in het wandelnetwerk met zicht over de
verbonden was met Beek en Donk. Eeuwenlang
Zuid-Willemsvaart en zicht op park de Groene Long
was er een innige band die 200 jaar geleden is
en landgoed Eyckenlust. Voor de herkenbaarheid
doorsneden met de komst van het kanaal. Door
en samenhang is de materialisering en detaillering
de verbinding tussen het dorp en het landgoed
gebaseerd op het poortgebouw.
zichtlijn weer wordt hersteld. Door over een
te herstellen, start de ontwikkeling van een groene bufferzone aan de oostkant van Beek en
De Zuid-Willemsvaart zou, in plaats van de barrière
Donk, die reikt tot in het dorp. Ook krijgen de
die het nu is, veel meer een verblijfsplek kunnen
inwoners makkelijker toegang tot het landgoed, en
worden in de groene long waar Eyckenlust onderdeel
tot het groene achterland waartoe het landgoed
van is. De vaart zou meer het karakter kunnen krijgen
als het ware de poort vormt. De brug heeft
van een Grand canal, zoals ze vaak voorkomen in
dan ook een belangrijke meerwaarde voor de
Franse parken, zoals Versailles of Parc de la Villette.
gebiedsontwikkeling van de groene contramal. Afzonderlijk ambitie project De oorspronkelijke verbinding vormt de
De realisatie van de voetgangersbrug is afhankelijk
inspiratie voor de brug als directe verbinding
van de toekomstige mobiliteitsoplossing voor fietsers,
voor voetgangers tussen het hart van het dorp
auto's en voetgangers bij de Beekse brug. Dit is een
(gemeentehuis en muziektuin met horeca) en het
afzonderlijk project waarover de gemeenteraad t.z.t.
hart van het landgoed (kasteel en kasteeleiland).
in samenhang met de mobiliteitsoplossingen besluit
De brug zal aansluiten op deels bestaande en deels
of deze doorgaat.
n aa rkl Pa horeca kasteeleiland
Gemeentehuis
l aa rt an aa sk sv ng em di ill ei -W afl id Zu
Muziektuin
kasteel
Afb. 3.44 Verbinding van de Muziektuin, het gemeentehuis en Eyckenlust met een nieuwe brug over de Zuid-Willemsvaart (locatie van de brug nader te bepalen)
56
torentje leisteen ornamenten baksteen wit hek
Afb. 3.45 Visualisatie mogelijke brug over de Zuid-Willemsvaart
Afb. 3.46 Bestaande Poortgebouw als inspiratie
Afb. 3.47 Visualisatie mogelijke brug over de Zuid-Willemsvaart
57
De Gemertseweg Langs de Gemertseweg komt een snelfietsroute. In combinatie met het eventueel verplaatsen van de grens van de bebouwde kom tot de noordoostelijke rand van het landgoed biedt dit kansen voor de herinrichting van de Gemertseweg naar een groene lommerrijke entree van het dorp en het maken van een mooie rand van het landgoed. De inpassing van een snelfietsroute kan worden gecombineerd met een herinrichting van het gehele wegprofiel. In het voorgestelde profiel blijft de
Afb. 3.48 Huidige situatie Gemertseweg
rijbaan zoveel mogelijk op dezelfde plek en wordt zoveel mogelijk versmald. Het snelfietspad komt in beide richtingen aan de westzijde. Deze situering zorgt voor een aantrekkelijke en groene beleving met zicht op het landgoed. Het bestaande fietspad aan de oostzijde komt daarbij te vervallen. Dat biedt ruimte voor een veel groenere inrichting die zorgt voor een evenwichtig groen, schaduwrijk profiel dat het aanzicht van de aanwezige bedrijven en kassen verzacht.
Eyckenlust
Afb. 3.49 Onaantrekkelijke begrenzing van het landgoed en toegang tot het dorp in de huidige situatie
58
Als de beschikbare ruimte het toelaat, is het gewenst om ook bomen toe te voegen in de berm tussen het fietspad en rijbaan. Bloemrijke en natuurlijke bermen maken het wegprofiel aantrekkelijk voor mensen en insecten. Het vergroenen draagt bij aan de opgaven voor klimaatadaptatie en versterken van de biodiversiteit. Door dit deel van de Gemertseweg onderdeel te maken van de bebouwde kom zou het asfalt vervangen kunnen worden door gebakken klinkers zodat de inrichting aansluit bij een lagere snelheid en het dorpse karakter. Voor het vervolg dienen deze voorstellen verder
Afb. 3.50 Huidig profiel Gemertseweg
(verkeerskundig) onderzocht te worden binnen de lopende mobiliteitsprojecten.
Afb. 3.51 Voorstel principeprofiel Gemertseweg
Afb. 3.52 Potentie voor een ‘vriendelijker’ en groener profiel door de Gemertseweg onderdeel te maken van de bebouwde kom
Afb. 3.53 Aanleg snelfietspad en verplaatsen grens bebouwde kom
59
3.4 WONEN & VERBINDEN Historie als inspiratie
wijze die bijdraagt aan het versterken van het
Het op beperkte schaal toevoegen van woningen
erfgoed zoals dat is terug te vinden op historische
aan het landgoed, passend bij de kwaliteiten van
kaarten en in historische verhalen. Net zoals
het erfgoed is een belangrijk onderdeel van de
in de oorspronkelijke opzet wordt de nieuwe
gebiedsontwikkeling. Er zijn drie argumenten voor
bebouwing gekoppeld aan het eerder benoemde
woningbouw op het landgoed:
herstel van bossen, lanen en houtwallen en vormt
materiele en immateriële cultuurhistorisch
daarmee een integraal onderdeel van de op de •
het is een maatschappelijke opgave;
historie gebaseerde ruimtelijke compositie van het
•
het hoort bij dit landgoed;
landgoed.
•
het is een essentieel onderdeel van de gebiedsontwikkeling als één van de financiële
De suggesties voor woningbouw op de komende
dragers.
pagina's, worden nader beschouwd in de Ontwikkelrichting Beek en Donk-Oost, die nog in de
Woningbouw gebeurt op een manier die passend is bij de historische karakteristiek en op een
Afb. 3.54 De ligging van historische en verdwenen erven op Eyckenlust
60
maak is.
Ontwikkellocaties in het masterplan In het onderstaande kaartje zijn de potentiële ontwikkellocaties binnen Eyckenlust opgenomen. De locaties bevinden zich langs de randen van het landgoed en zijn mede gebaseerd op de situering van historische bebouwing en de hoogteligging. Locatie Boort is de logische afronding van de kern aan de westelijke zijde van het afleidingskanaal. Locatie Broekkant maakt onderdeel uit van een
Afb. 3.55 Afgebroken pachtboerderij 't Slotje
bebouwingsconcentratie in het buitengebied. Verder zijn er twee locaties aan de Gemertseweg waar nader te onderzoeken is of de erfgoedwaarden kunnen versterkt worden.
Afb. 3.56 Mogelijke ontwikkellocaties binnen het grondgebied van Eyckenlust (nader uit te werken)
61
Afb. 3.57 Langgevelboerderijen met meerdere rijwoningen, Uddel Beltman Architecten
Afb. 3.58 Kloostercomplex in het landschap, Abbaye de Fontenay
Afb. 3.59 Gemeenschappelijke buitenruimte
Afb. 3.60 Kleine erven tussen de houtwallen
Bij de potentiële woningbouwlocaties is de keuze
In een verdere uitwerking van deze locaties kan
voor een passend stedenbouwkundige invulling
op basis van de lokale behoefte, marktwerking
en bebouwingstypologie belangrijk. Hierbij kan
en initiatieven een variant worden gekozen als
bijvoorbeeld gedacht worden aan onderscheidende
vertrekpunt voor een stedenbouwkundig plan.
bebouwingstypologiën die vaak kenmerkend
Hierbij dient met het vigerende gemeentelijke
zijn voor het landgoed en zijn omgeving zoals
beleid, zoals het Beleidskader wonen 2023,
langgevelboerderijen, geclusterde bebouwing op
rekening gehouden te worden. Ook verkeerskundige,
erven, buurtschappen en kloosters.
technische en planologische uitgangspunten worden in het verdere proces per locatie gespecificeerd.
Op de volgende pagina's worden er per locatie aangegeven wat belangrijke ruimtelijke randvoorwaarden zijn bij de verdere uitwerking. In deze fase is nog geen stedenbouwkundig plan opgesteld. Het verder uitwerken van de ontwikkellocaties zijn vervolgstappen met een eigen proces, in samenhang met de omgeving.
62
Boort: Voorstelbare woningbouwlocatie Deze locatie ligt in de kernrandzone. Kenmerkend is de situering langs het kanaal aan het einde van de Hannoversedreef. De locatie bestaat als het ware drie groen omzoomde pockets. Door de ligging is dit een potentiële locatie voor (gedeeltelijke) dorpse hoogbouw. Het is wenselijk de Hannoversedreef door te trekken tot aan de Bosscheweg. Deze zou ook als ontsluitingsweg kunnen dienen. Het inpassen van de bestaande
Afb. 3.61 Afgebroken pachtboerderij Boort 1
woning is een belangrijk aandachtspunt voor de uitwerking. Ruimtelijke randvoorwaarden: •
•
Stedenbouw concept passend bij landgoed, bijv. nadruk op gemeenschappelijke buitenruimte
Overgang van dorp naar landgoed goed vormgeven
•
Oriëntatie op het landgoed
•
Zichtlijnen richting landgoed respecteren
Afb. 3.62 Locatie voorstelbare woningbouwlocatie in de kernrandzone.
63
Buurtschap Broekkant: Voorstelbare woningbouwlocatie Deze locatie valt binnen de bestaande bebouwingsconcentratie Broekkant. Gezien de ligging is nader onderzoek naar planologische haalbaarheid noodzakelijk. Op deze locatie liggen kansen om woningbouw te combineren met landschapsherstel door het terugbrengen van de historische structuur van houtwallen. Hierbij kan de ringstructuur van bebouwing met open middengebied behouden blijven. Ruimtelijke randvoorwaarden: •
Terugbrengen historische houtwallenstructuur
•
Stedebouwkundig concept passend bij bebouwingsconcentratie
•
Oriëntatie op het landgoed
Afb. 3.63 Historische kaart Eyckenlust in 1925, waarbij de groene lijnen houtwallen en lanen zijn.
64
Te verkennen erfgoedwaarden Gemertseweg Langs de Gemertseweg is nader te verkennen of
Locatie Gemertseweg leent zich voor het plaatsen van een landmark die de dorpskern van Beek en Donk aankondigt, bijv geïnspireerd op het vroegere Tolhuis aan de Gemertseweg.
kleinschalige bebouwing in vorm van verdwenen hoeves kunnen teruggebracht worden om erfgoedwaarden te versterken. Bij locatie Heiselaar kan een gevarieerde invulling van beperkte bebouwing en agrarisch gebruik de herstelde ‘landschapskamers’ het erfgoedcomplex versterken. De onbebouwde kavels zouden goed gebruikt kunnen worden als moestuin in samenwerking met bewoners van het dorp, bijvoorbeeld in combinatie met aantrekkelijke bloemenweides die bijdragen aan biodiversiteit.