Definitieve eindrapportage onderzoek Gemeentelijk Elektriciteitsbedrijf Berenschot

Gemeentelijke instrumenten om winsten uit duurzame opwek terug te laten vloeien naar de maatschappij Definitieve rapportage gemeente Krimpenerwaard

OKTOBER 2023

Intern vertrouwelijk

INHOUDSOPGAVE

Onderzoek naar geschikte instrumenten voor Krimpenerwaard om winsten uit duurzame opwek terug te laten terugvloeien naar de maatschappij

1.

Inleiding 1.1 Achtergrond 1.2 Aanpak en leeswijzer

2.

Vijf instrumenten om winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij 2.1 Beschrijving instrumenten

3.

Hoe zou een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf in Krimpenerwaard eruit kunnen zien?

Bijlage voor verdieping en onderbouwing 1.

Overzicht van geanalyseerde instrumenten

2.

Factsheet per instrument

3.

Overzicht van voor- en nadelen van vijf opties van het gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

4.

Gespreksverslagen

Intern vertrouwelijk

1. INLEIDING: ACHTERGROND EN HOOFDVRAGEN

Onderzoeken welk instrumentarium Krimpenerwaard heeft om winsten uit duurzame opwek te laten terugvloeien naar de maatschappij

Situatie Gemeente Krimpenerwaard wil winsten laten terugvloeien naar de maatschappij met duurzame opwek Nederlandse gemeenten zijn bezig met het vormgeven of uitvoeren van beleid om de energie transitie te versnellen of te stroomlijnen. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak zijn we daarnaast ook anders naar de energievoorziening gaan kijken. Levering van energie was niet meer vanzelfsprekend. Daarnaast was energie ook kostbaar en hebben energiebedrijven hoge winsten behaald. Vanwege deze ontwikkelingen hebben veel gemeenten de wens om te onderzoeken of zij als gemeente zelf energie kunnen opwekken, zodat de winsten terug kunnen vloeien naar de maatschappij. Ook de gemeente Krimpenerwaard heeft deze wens uitgesproken. 70883-Intern vertrouwelijk

Complicatie

Twee vragen

Het is voor de gemeente niet duidelijk welke instrumenten er beschikbaar zijn om winsten te laten terugvloeien met duurzame opwek.

Inzicht in het beschikbare instrumentarium en inzicht in hoe een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf eruit zou kunnen zien in Krimpenerwaard.

Naast zelf energie opwekken via een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf zijn er ook andere instrumenten beschikbaar voor gemeenten om winsten uit duurzame opwek. Er is in Krimpenerwaard echter nog weinig ervaring opgedaan met deze instrumenten om dit winsten te laten terugvloeien. De raad is daarom geïnteresseerd in welke instrumenten ingezet kunnen worden om winsten te laten terugvloeien naar de maatschappij door duurzame opwek van elektriciteit te stimuleren. In dit onderzoek beantwoorden we twee vragen van de gemeenteraad.

Het doel van dit onderzoek is om enerzijds instrumenten te bepalen waarmee de gemeente in staat is om winsten uit duurzame opwek te laten terugvloeien naar de maatschappij. Anderzijds zoomen we in op welke opties er binnen de gemeente zijn voor een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf in samenwerking met partners. Hoofdvraag 1: Welk instrumentarium heeft de gemeente om de winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij, die ontstaan door grootschalige opwek van hernieuwbare energie in de gemeente Krimpenerwaard?

Hoofdvraag 2: Hoe kan het GEB eruit zien in samenwerking met mogelijke partners langs drie verschillende varianten (opwek en/of levering)?

3

1. INLEIDING: AANPAK EN LEESWIJZER

De vragen van de raad zijn beantwoord door diverse instrumenten te analyseren en voor- en nadelen in kaart te brengen Om te komen tot antwoorden op de vragen van de gemeenteraad zijn er tien instrumenten onderzocht. Met vijf van deze instrumenten is de gemeente in staat winsten uit duurzame opwek terug te laten vloeien naar de maatschappij. Deze instrumenten zijn nader uitgewerkt in hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3. De overige instrumenten zijn in de bijlage te vinden. Hieronder is een leeswijzer opgenomen: • In hoofdstuk 2 beschrijven we vijf instrumenten waarmee de gemeente winsten kan laten terugvloeien. Ook geven we de voornaamste voor- en nadelen van de instrumenten. • Hoofdstuk 3 gaat dieper in op één van de vijf instrumenten: het

gemeentelijk elektriciteitsbedrijf. Het hoofdstuk werkt een aantal opties van het GEB in Krimpenerwaard nader uit en geeft per optie de verdeling van het eigendom, sturingsmogelijkheden en financiële en maatschappelijke risico’s. • Bijlage 1 geeft een overzicht van alle tien de instrumenten die zijn

geanalyseerd. • Bijlage 2 geeft per onderzocht instrument een factsheet. • Bijlage 3 geeft een overzicht van de voor- en nadelen van de vijf opties van het GEB en een toelichting van het financiële risico. • Bijlage 4 bevat een meer uitgebreide stakeholderanalyse en een aantal verslagen van gesprekken die in dit onderzoek zijn gevoerd. 70883-Intern vertrouwelijk

4

Hoofdstuk 2: Vijf instrumenten om winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij

Intern vertrouwelijk

5

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ

Vijf instrumenten hebben relatief hogere winsten die terug kunnen vloeien naar de maatschappij In dit hoofdstuk beschrijven we vijf instrumenten waarmee de gemeente

Onderzoeksvraag 1: Welk instrumentarium heeft de gemeente om de

het best winsten uit duurzame opwek kan laten terugvloeien naar de

winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij, die ontstaan

maatschappij. Het hoofdstuk geeft antwoord op de eerste vraag van de

door grootschalige opwek van hernieuwbare energie in de gemeente

gemeenteraad:

Krimpenerwaard? Gemeenten hebben tien instrumenten die duurzame opwek stimuleren en

Onderzoeksvraag 1 van de gemeenteraad

winsten laten terugvloeien naar de maatschappij (zie bijlage 1). Met vijf

Welk instrumentarium heeft de gemeente om de winsten terug te laten

instrumenten is de gemeente Krimpenerwaard het best in staat winsten te

vloeien naar de maatschappij, die ontstaan door grootschalige opwek

laten terugvloeien naar de maatschappij:

van hernieuwbare energie in de gemeente Krimpenerwaard?

• Het faciliteren van lokaal eigendom in duurzame opwek door de gemeenschap

Aanvullende vragen hierbij zijn: a. Geef hierbij de voor- en nadelen van de verschillende instrumenten

• Het faciliteren van financiële deelneming door - of omgevingsregelingen voor - de maatschappij

zodat het college een keuze kan maken. Maak hierbij een

• Het oprichten van een gemeentelijk ontwikkelbedrijf

onderscheid tussen opwek en/of levering.

• Het voeren van actief grondbeleid

b. Welke van deze instrumenten draagt het meest bij aan de doelstelling om winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij? In dit hoofdstuk beantwoorden we eerst de hoofdvraag en vervolgens de subvragen a en b.

• Het oprichten van een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

Naar verwachting kunnen met deze instrumenten de hoogste winsten tegemoet komen aan de maatschappij. Hoe hoog deze winsten zijn, is erg afhankelijk van de grootte van het project en de techniekkeuze (wind of zon). Bovenstaande instrumenten worden in paragraaf 2.1 nader beschreven, met uitzondering van het GEB dat in hoofdstuk 3 wordt

behandeld. Intern vertrouwelijk

6

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ

De hoogte van de winsten, de organisatorische haalbaarheid en de haalbaarheid in Krimpenerwaard variëren per instrument Onderzoeksvraag 1a Geef hierbij de voor- en nadelen van de verschillende instrumenten zodat het college een keuze kan

of omgevingsregelingen en het voeren van actief grondbeleid. • Organisatorische haalbaarheid: De ontwikkeling van duurzame opwek van

maken. Maak hierbij een onderscheid tussen opwek en/of levering.

elektriciteit is complex, zeker wanneer de gemeente geen eigen grond heeft

Een totaaloverzicht van voor- en nadelen per instrument is te vinden in

om in te zetten. Ook door te faciliteren kan de gemeente ervoor zorgen dat

bijlage 1. We benoemen hieronder de voornaamste voor- en nadelen van

winsten terugvloeien naar de maatschappij. Deze instrumenten zijn in het

de instrumenten:

algemeen niet te complex voor gemeenten om te realiseren, denk

• Mogelijkheid om winsten te laten terugvloeien: De instrumenten

bijvoorbeeld aan het geven van een gemeentelijke subsidie voor duurzame

zijn allemaal in meer of mindere mate in staat winsten terug te laten

projecten. Complexer zijn instrumenten waarmee de gemeente een actievere

vloeien. De winsten kunnen met deze instrumenten rechtstreeks bij de

rol inneemt. Deze instrumenten vragen vaak investeringen of

maatschappij terecht komen (met lokaal eigendom of financiële

organisatiekracht. Voorbeelden hiervan zijn het oprichten van een

deelneming) of via de gemeente terugvloeien naar de maatschappij. In

ontwikkelbedrijf waarmee duurzame opwek gefaciliteerd wordt of het

dat laatste geval incasseert de gemeente winsten uit de ontwikkeling

verwerven van gronden met actief grondbeleid.

van duurzame opwek om deze vervolgens via andere instrumenten

• Haalbaarheid in Krimpenerwaard: De gemeente Krimpenerwaard heeft de

terug te laten vloeien. In dat geval profiteren niet alleen de direct

onderzochte instrumenten nog niet ingezet om duurzame opwek te stimuleren

omwonenden.

of winsten te laten terugvloeien. Het is dus nieuw terrein voor de gemeente,

• Inschatting hoogte van financiële baten: De hoogte van de

waardoor de haalbaarheid van instrumenten onzekerder is. Beleid rondom

financiële baten hangt af van de precieze inrichting van het instrument

financiële participatie in duurzame projecten door de maatschappij is

en het project waar dit voor wordt toegepast. Uitgaande van 50% lokaal

momenteel nog in de maak. Ook het grondbeleid wordt momenteel herzien.

eigendom van de maatschappij, komen naar verwachting de meeste

Vanuit financieel perspectief zijn er geen belemmeringen om de instrumenten

winsten bij de maatschappij terecht. Andere instrumenten met relatief

in te zetten in Krimpenerwaard, met name vanwege de beschikbare

hoge winsten (voor de maatschappij) zijn het oprichten van een

Enecogelden. Tot slot staat er ook fysiek (energetisch) niks in de weg om de

gemeentelijk ontwikkelbedrijf, het inrichten van financiële deelnemingen

instrumenten in te zetten voor opwekprojecten. 7

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ

Het stimuleren van lokaal eigendom draagt het meest bij aan de doelstelling om winsten te laten terugvloeien naar de maatschappij

Onderzoeksvraag 1b: Welke van deze instrumenten draagt het meest bij aan de doelstelling om winsten terug te laten vloeien naar de maatschappij? Het faciliteren van lokaal eigendom draagt het meest bij aan de doelstelling om winsten te laten terugvloeien naar de maatschappij. Dit komt omdat het de meest directe wijze is om winsten te laten vloeien naar de maatschappij, in tegenstelling ze via de gemeente te laten terugvloeien. In het geval van 50% lokaal eigendom (zoals in de RES afgesproken), gaat de helft van de winsten van grootschalige opwekprojecten direct naar de maatschappij (bijv. via de energiecoöperatie). De gemeente kan dit faciliteren met beleid zonder zelf grote financiële risico’s te lopen. Indien de coöperatie de financiële risico’s niet kan dragen, kan de gemeente met aanvullende subsidies of leningen (bijv. via een ontwikkelbedrijf) dit faciliteren. In paragraaf 2.1 worden de instrumenten nader toegelicht.

Intern vertrouwelijk

8

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ: 1. BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Beschrijving instrumenten (1): Lokaal eigendom in duurzame projecten is de meest directe manier om winsten bij de gemeenschap terecht te laten komen Met het eerste instrument, faciliteren van lokaal eigendom, is het niet

Er zijn twee belemmeringen die het faciliteren van lokaal eigendom

nodig dat de gemeente eerst winsten uit duurzame opwek incasseert om

lastig maken

deze vervolgens terug te laten vloeien naar de maatschappij. De gemeenschap kan door de inzet van dit instrument zelf winsten uit duurzame opwek incasseren. We spreken over lokaal eigendom wanneer de gemeenschap (mede-) eigenaar wordt van een duurzaam project. In Krimpenerwaard wordt een bredere definitie gehanteerd van lokaal eigendom. Financiële deelneming (door de uitgifte van aandelen, certificaten of obligaties) of het uitzetten van omgevingsregelingen (omgevingsfonds of omwonendenregeling) zijn

ook onderdeel van deze definitie. In dit rapport worden deze twee instrumenten apart omschreven van lokaal eigendom. Op de volgende pagina staan deze instrumenten nader omschreven. Bij lokaal eigendom wordt de gemeenschap vaak vertegenwoordigd in een energiecoöperatie die mede-eigenaar van een zonne- of windproject

wordt. Ervan uitgaande dat er gestreefd wordt naar 50% lokaal eigendom (conform Klimaatakkoord en RES), levert dit instrument de meeste, directe winsten op voor de gemeenschap. Hoe hoog deze winsten zijn, hangt wel af van de grootte van het project (aantal MW), de techniekkeuze (zon of wind) en de business case. Een gemeente

faciliteert lokaal eigendom door beleid te maken en door per project afspraken te maken met ontwikkelaars.

In meerdere gemeenten komt het faciliteren van lokaal eigendom nog langzaam op gang. Dit heeft te maken met twee belemmeringen:

• Nadere invulling van lokaal eigendom blijkt in veel gemeenten lastig: Er heerst bij gemeenten vaak onduidelijkheid over de precieze invulling van lokaal eigendom. De gemeente Krimpenerwaard is momenteel bezig met het opstellen van een beleidskader rondom financiële participatie in duurzame projecten.

• Kleinere energiecoöperaties hebben niet de middelen of organisatie om in grotere projecten te participeren: Kleinere energiecoöperaties zijn vaak niet in staat om voor 50% te kunnen investeren in grotere projecten. Waardstroom geeft ook aan dat het onzeker is of zij middelen bij elkaar kunnen krijgen om in grotere projecten te participeren (ook in het geval dat 70-80% van de kosten aan de voorkant door de bank worden gefinancierd). Een co-investering met een andere partij, zoals de gemeente, zou hiervoor volgens hen een mogelijke oplossing kunnen bieden. Ook kan de coöperatie gebruik maken van het ontwikkelfonds van Energie Samen of overige fondsen vanuit de provincie Zuid-Holland. Daarnaast is Waardstroom (als vereniging met vrijwilligers) niet ingericht op het maken van grote investeringen.

Waardstroom geeft daarom aan dat er een aparte entiteit opgericht moet worden als de coöperatie instapt in grotere projecten.

9

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ: 1. BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Beschrijving instrumenten (2): Financiële deelneming en omgevingsregelingen kunnen draagvlak voor duurzame energie versterken Naast lokaal eigendom, zijn er ook andere manieren om de maatschappij

Bewoners van de gemeente kunnen door de inzet van dit instrument

financieel te laten participeren in duurzame opwekprojecten. Er zijn in het

financieel profiteren van duurzame opwek, maar wel minder dan

algemeen drie opties hiervoor:

wanneer zij voor 50% eigendom in bezit hebben. Vaak wordt gesteld dat

• Bij financiële deelneming nemen omwonenden risicodragend deel aan een

deze instrumenten aanvullend zijn aan het faciliterend van lokaal

project, maar zijn zij geen eigenaar. Deelneming kan geschieden door de

eigendom. Door deze instrumenten in te zetten kan het draagvlak voor

uitgifte van aandelen, certificaten of obligaties. Deelneming kan plaatsvinden

duurzame opwek verder versterkt worden. De winsten die vloeien naar

door inwoners uit de directe omgeving zijn maar ook elders in Nederland.

de maatschappij zijn daardoor lager voor deze instrumenten dan in het

• Door het opzetten van een omgevingsfonds kan erop worden gestuurd dat

geval van lokaal eigendom. Het voordeel is dat bewoners met minder

een gedeelte van de opbrengsten van een hernieuwbaar energieproject ten goede komt aan de directe omgeving. Dit kan bijvoorbeeld door opbrengsten naar maatschappelijke doelen in de directe omgeving te laten vloeien. • Een omwonendenregeling is een instrument waarbij de inwoners in de

grote financiële risico’s worden geconfronteerd. In Krimpenerwaard wordt momenteel onderzocht hoe deze instrumenten ingezet kunnen worden en in een beleidskader kunnen landen.

directe omgeving van een energieproject een bepaald voordeel ontvangen, bijvoorbeeld in de vorm van verduurzaming van hun woning of korting op

groene stroom. Het verschil met een omgevingsfonds is dat een omwonende regeling een eenmalige regeling is, terwijl een omgevingsfonds een structurele regeling is met een looptijd die parallel loopt met de exploitatie van het energieproject.

10

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ: 1. BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Beschrijving instrumenten (3): Met een ontwikkelbedrijf faciliteert de gemeente duurzame opwek en lokaal eigendom De gemeente kan zelf kennis, middelen en capaciteit beschikbaar stellen

• Terugvloeien winsten:. Een mogelijkheid om ontwikkelkapitaal

aan de maatschappij via een ontwikkelbedrijf. Een ontwikkelbedrijf is

beschikbaar te stellen is de vorm dat de middelen terugbetaald dienen te

erop gericht om één of meerdere lokale duurzame initiatieven te

worden en er rente betaald moet worden over de middelen. Mogelijke

faciliteren.

constructies zijn leningen, garanties en risicokapitaalinvesteringen. Door de

Onlangs heeft de RES-regio Hart van Brabant een publiek ontwikkelbedrijf opgericht dat de realisatie van acht zoekgebieden gaat stimuleren door zelf ontwikkelkapitaal te bieden en te gaan sturen op lokaal eigendom. Dit instrument kan veelzijdig worden ingezet: • Faciliteren duurzame opwek: De gemeente faciliteert lokale opwekprojecten met ontwikkelkapitaal. Ook kan de gemeente initiatieven versnellen door kennis, kunde of capaciteit aan te bieden vanuit het ontwikkelbedrijf. Naast duurzame opwek kan de gemeente ook breder projecten faciliteren, zoals rondom circulaire landbouw of klimaatadaptatie. • Faciliteren lokaal eigendom: Met het ontwikkelbedrijf kunnen er

aflossing kunnen de middelen opnieuw en dus meerdere keren worden

ingezet. Dit heet een revolverend fonds. Op deze manier incasseert de gemeente rente om weer in andere projecten te investeren. Een ontwikkelbedrijf hoeft niet per se winstgevend te zijn, maar kan wel meerdere projecten faciliteren door zichzelf in stand te houden met een revolverend fonds.

Het opzetten van een ontwikkelbedrijf betekent een aparte bv met middelen en capaciteit. Dit heeft een organisatorische impact op de gemeente. Hoe groot die impact is, is afhankelijk van het doel van het ontwikkelbedrijf en de grootte van het ontwikkelkapitaal. Een ontwikkelbedrijf kan ook op kleinschalig niveau opgericht worden, zie het voorbeeld in gemeente

Haarlemmermeer:

voorwaarden worden gesteld aan het beschikbaar stellen van

Meermaker is een lokaal investeringsfonds opgericht door de gemeente

ontwikkelkapitaal. In Hart van Brabant doen de gemeenten dit door te

Haarlemmermeer met als doel om duurzaamheid in de polder te versnellen

sturen op lokaal eigendom. Ook kan de gemeente via een

en opschalen. Meermaker is in 2013 gestart met een investeringsbudget van

ontwikkelbedrijf ervoor zorgen dat energiecoöperaties voor gunstigere

3,3 miljoen euro. Kleinschalige duurzame projecten (max. 4 ton) in

financiële voorwaarden kunnen instappen.

Haarlemmermeer kunnen tot 40 procent cofinanciering krijgen. Inmiddels

Intern vertrouwelijk

heeft Meermaker 11 projecten succesvol gecofinancierd.

11

2. VIJF INSTRUMENTEN OM WINSTEN TERUG TE LATEN VLOEIEN NAAR DE MAATSCHAPPIJ: 1. BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Beschrijving instrumenten (4): Met aanschaf en verkoop van gronden kan de gemeente duurzame opwek stimuleren en winsten incasseren De gemeente kan zelf gronden verwerven, exploiteren en/of verkopen voor

• Terugvloeien winsten: Als de gemeente grondeigenaar is kan zij

de ontwikkeling van duurzame elektriciteitsopwek. Dit heet actief

voorwaarden stellen aan de exploitatie van ontwikkelaars. Gemeente

grondbeleid en hiervoor zijn er verschillende instrumenten beschikbaar,

Laarbeek heeft dit gedaan voor financiële participatie van

die allemaal in de Omgevingswet worden opgenomen (zie bijlage). Een

omwonenden. Ook kunnen opbrengsten van verkochte gronden

voorbeeld van het toepassen van actief grondbeleid voor duurzame opwek

uiteindelijk weer terugvloeien naar de maatschappij via andere

wordt hieronder weergegeven.

instrumenten.

In 2020 was gemeente Laarbeek de eerste gemeente die het

Het huidige grondbeleid van de gemeente is vooral faciliterend van

voorkeursrecht inzette voor de ontwikkeling van windturbines. Gemeente

aard. Actieve grondverwerving gebeurt op dit moment niet. De

Laarbeek heeft financiële participatie van omwonenden als voorwaarden

haalbaarheid van actief grondbeleid in Krimpenerwaard is daarmee

gesteld voor de exploitatie van ontwikkelaars via het voorkeursrecht.

beperkt.

Actief grondbeleid biedt mogelijkheden om deze drie stappen te doorlopen: • Stimulering duurzame opwek: als de gemeente gronden verwerft, dan geeft het haar de mogelijkheid om duurzame opwek te (laten)

Het laatste instrument, het gemeentelijk elektriciteitsbedrijf, wordt nader uitgediept in hoofdstuk 3.

ontwikkelen. Leemdijk in Midden-Drenthe is een voorbeeld van een GEB voor de ontwikkeling van een zonneveld op eigen gronden, maar deze waren al in het bezit van de gemeente. De gemeente kan ook eigen grond verpachten of verkopen aan ontwikkelaars.

Intern vertrouwelijk

12

Hoofdstuk 3: Hoe zou een gemeentelijk elektriciteitsbedrijf in Krimpenerwaard eruit kunnen zien?

Intern vertrouwelijk

13

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Vijf opties voor het GEB in Krimpenerwaard variëren in (lokaal) eigendom en financiële risico’s en winsten voor de gemeente en mogelijke partners In dit hoofdstuk beschrijven we het vijfde instrument waarmee de

Onderzoeksvraag 2: Hoe kan het GEB eruit zien in

gemeente winsten uit duurzame opwek kan laten terugvloeien naar de

samenwerking met mogelijke partners langs drie verschillende

maatschappij, namelijk het gemeentelijk elektriciteitsbedrijf. Dit hoofdstuk

varianten (opwek en/of levering)?

geeft antwoord op de tweede vraag van de gemeenteraad:

Op basis van de stakeholderanalyse die is uitgevoerd (zie Box 3.1)

Onderzoeksvraag 2 van de gemeenteraad

hebben we vijf opties voor een GEB in Krimpenerwaard geschetst (zie

Hoe kan het GEB eruit zien in samenwerking met mogelijke partners langs

figuur 3.1). We definiëren een GEB als een bedrijf dat elektriciteit

drie verschillende varianten (opwek en/of levering)? Werk de kenmerken

produceert en/of levert waar de gemeente (gedeeltelijk) eigenaar van

daarvan uit:

is. De partijen die juridisch eigendom hebben in één van de uitgewerkte

a. hoe participatie vorm gegeven kan worden;

opties zijn de gemeente zelf, een ontwikkelaar, energiecoöperatie

b. hoe afhankelijk je bent van grondeigenaren;

Waardstroom en het hoogheemraadschap. De financiële risico’s voor

c. het financiële risico dat de gemeente loopt;

deze partijen verschillen sterk per optie, evenals de mogelijke

d. wat de maatschappelijke risico’s zijn

opbrengsten. Om de financiële kosten en baten in te schatten is

e. hoe de gemeente in de diverse samenwerkingsverbanden kan sturen

aangenomen dat het GEB wordt opgezet voor een zonneveld met een

f. wat de impact is op de gemeentelijke organisatie

vermogen van 50 MWp, vergelijkbaar met een project dat zich momenteel in de voorfase bevindt in het zoekgebied Krimpenerhout.

In dit hoofdstuk beantwoorden we eerst de hoofdvraag en vervolgens de

Een overzicht van alle voor- en nadelen van de vijf opties van het GEB

subvragen a t/m f.

is weergegeven in tabel B in bijlage 3.

Intern vertrouwelijk

14

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Voor vijf opties van het GEB die variëren in het eigendom van de productie zijn er een aantal kenmerken in kaart gebracht Voor vijf opties van het GEB in Krimpenerwaard hebben

Producent

we een aantal kenmerken in kaart gebracht

Netwerk-eigenaar

Netbeheerder

Leverancier

Eindgebruiker

Bijvoorbeeld:

Verschilt per optie

of

De opties variëren in wie er eigendom krijgt in de productie van elektriciteit, dan wel wie buiten de keten de ontwikkeling van

het zonneveld (financieel) faciliteert. Op de volgende pagina 1

lichten we toe waarom we geen opties voor levering hebben

2

uitgewerkt. De volgende kenmerken zijn per optie in kaart gebracht: de verdeling van het eigendom, de financiële verdeling van de investering en winsten, de (on)mogelijkheden

Ontwikkelaar

van het terugvloeien van de winsten naar de maatschappij en een aantal overige voor- en nadelen. Een overzicht van deze

3

kenmerken is per optie opgenomen in tabel 3.1. Aan de hand

4

*

Kenmerken

van deze tabel geven we antwoord op de subvragen van de

Verdeling eigendom

gemeenteraad. Een uitgebreidere toelichting van de casus en

Investeringen en jaarlijkse winsten

Ontwikkelaar

opties is opgenomen in de bijlage.

Ontwikkelaar

5

*Optie 4 is op basis van onze definitie eigenlijk geen gemeentelijk elektriciteitsbedrijf, omdat de gemeente geen juridisch eigendom heeft. Om een compleet beeld te schetsen en ook de relatie met het vorige hoofdstuk te leggen, wordt deze optie toch opgenomen in dit hoofdstuk. Intern vertrouwelijk

Hoogte van winsten die (terug)vloeien maatschappij Overige voor- en nadelen

Ontwikkelaar

Figuur 3.1. Vijf opties voor een GEB in Krimpenerwaard en kenmerken die in kaart gebracht zijn

15

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Levering van elektriciteit is niet verder uitgewerkt in dit rapport We bouwen voort op de drie varianten uit de gespreksnotitie,

veel eisen worden gesteld door de ACM aan een energieleverancier.

maar hebben levering van elektriciteit niet verder uitgewerkt in

Neem bijvoorbeeld de leveringsplicht en het verplicht behandelen van

opties

klachten van klanten. Sinds de energiecrisis houdt de ACM strenger

Levering van elektriciteit is niet verder uitgewerkt in dit rapport vanwege

toezicht op energieleveranciers. Dit strengere toezicht ziet vooral op het

drie redenen:

risicobeleid, de inkoopstrategie en de financiële positie van de

• Levering van elektriciteit door gemeenten gebeurt nog weinig.

energieleveranciers. Al met al zijn er veel eisen vanuit de ACM, waardoor

In de gespreksnotitie begin dit jaar gaven we al aan dat er met name GEB’s bestaan voor de productie van elektriciteit. Volgens de notitie

het vrij complex is om energieleverancier te worden. • Uit de stakeholderanalyse blijkt er weinig draagvlak voor de

leveren een aantal GEB’s daarnaast ook elektriciteit, zoals Agem

levering van elektriciteit door de gemeente. De partners van de

(Achterhoekse samenwerking om energie op te wekken en te leveren).

gemeente vinden levering te complex om zelf op te pakken en zijn ook

Agem werkt met het principe van zelflevering*. Een onderdeel hiervan

van mening dat de gemeente zelf hier niet op ingericht is.

is dat Agem een contract heeft gesloten met een (coöperatieve) energieleverancier (in dit geval EnergieVanOns). Dit maakt dat Agem

Voor de opties 1 t/m 5 is daarom geen onderscheid gemaakt in levering

formeel alleen een plek als producent in de keten inneemt. Op basis

van elektriciteit. Figuur 3.1 geeft als voorbeeld dat de levering kan

van onze informatie gebeurt levering van elektriciteit door gemeenten

opgepakt worden door Energie VanOns of Om.

daarom in de praktijk niet. • De ACM stelt hoge eisen aan energieleveranciers. Een reden dat gemeenten in de praktijk vaak geen elektriciteit leveren, is omdat er

* Agem sloot in 2017 een contract met Alliander-dochter Entrnce voor gebruik van het inkoopplatform voor energie. De gemeenten kunnen via het platform van Entrnce, dochteronderneming van Alliander, lokaal opgewekte stroom afnemen voor gemeentelijke zaken

Intern vertrouwelijk

als straatverlichting en de gemeentelijke gebouwen. Dit wordt zelflevering genoemd.

16

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Opvattingen van de gemeentelijke partners bepalen in hoge mate de haalbaarheid van varianten van een GEB Box 3.1 Stakeholderanalyse: Partners van Krimpenerwaard staan

• Organisatie en fondsenwerven Waardstroom: Waardstroom is niet ingericht

open voor samenwerking met de gemeente in de vorm van een

om grote benodigde (voor)investeringen te doen. Ook is het de vraag of er

GEB, maar alleen voor productie en niet voor levering van energie.

voldoende middelen geworven kunnen worden bij inwoners.

Uit de gesprekken met drie partners van Krimpenerwaard (Waardstroom,

• Gemeentelijk beleid: Partijen hebben vraagtekens over de opvatting van de

Hoogheemraadschap en een ontwikkelaar) halen we de volgende

gemeenteraad over duurzame energie en het tempo van besluitvorming van

conclusies:

duurzame projecten. Ook is het de vraag of de onvoorspelbaarheid van

• Wel productie, geen levering: Geen van de partners sluit het uit om

gemeentelijk beleid negatieve invloed kan hebben op het rondkrijgen van een

financieel in te stappen in de lokale productie van duurzame opwek (zon of wind). Dit geldt niet voor levering van elektriciteit: dit is volgens de

business case voor minimaal 15 jaar. • Kennis en kunde: De vraag is door de partners gesteld of publieke partijen de

partners te ingewikkeld en hierop zijn hun organisaties niet ingericht.

benodigde kennis en kunde hebben voor een elektriciteitsbedrijf. Dit houdt ook in

Hetzelfde geldt volgens hen voor de gemeentelijke organisatie.

het kunnen maken van een goede risico-inschatting.

• Partijen staan open voor gezamenlijke bv met gemeente: Partijen zien de gemeente als betrouwbare partij (ontwikkelaar) of verwachten

Productie

Levering

Rol voor gemeente Krimpenerwaard

Financiële participatie

Risico’s

-

Staat open voor gezamenlijke bv met de gemeente Krimpenerwaard

Minstens 51%, geen voorkeur voor overig aandeel

Onvoorspelbaarheid van gemeentelijk beleid op de langere termijn

dat zij overeenkomende (publieke) doelen heeft als zij zelf hebben

gesteld (hoogheemraadschap). De ontwikkelaar zou minstens 51%

Ontwikkelaar

+

eigenaarschap willen van een grootschalig project. Voor Waardstroom

•

staat voorop dat er duurzame energie wordt gerealiseerd; het lokaal eigenaarschap mag ook door de gemeente georganiseerd worden. Tot slot staat het hoogheemraadschap naar eigen zeggen iets verder van de

Energiecoöperatie

+

Hoogheemraadschap

+

Staat open voor gezamenlijke bv met de gemeente Krimpenerwaard

burger af dan de gemeente. Het hoogheemraadschap staat daarom niet negatief tegen een co-investering met de gemeente in een lokaal grootschalig opwekproject om ook de eigen doelen van

-

Geen voorkeur, zolang er duurzame energie wordt gerealiseerd

Staat open voor gezamenlijke bv met de gemeente Krimpenerwaard. Stapt waarschijnlijk niet zelfstandig in.

•

Voorinvesteringen voor grotere projecten mogelijk lastig. Opvatting van de gemeenteraad over duurzame energie en het tempo van besluitvorming.

Kennis en kunde die nodig zijn voor een publiek elektriciteitsbedrijf.

energieneutraliteit te behalen. 17

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Beantwoording subvragen: vormgeving participatie en afhankelijkheid grondeigenaren a. Hoe kan participatie vormgegeven kan worden?

lokaal eigendom (dan 50%). De gemeente dient in ook deze opties

De vijf opties variëren in de verdeling van het juridische eigendom van het

aanvullende financiële participatie organiseren.

elektriciteitsbedrijf. Lokaal eigendom (in de vorm van het eigendom van energiecoöperatie Waardstroom) verschilt ook per optie. In sommige opties

b. Hoe afhankelijk is de gemeente van grondeigenaren?

participeert de coöperatie direct, in andere dient er aanvullende participatie

De afhankelijkheid van grondeigenaren is zeer groot als de grond niet

buiten de governance van het GEB georganiseerd worden. Participatie met de

van de gemeente zelf is. In het voorbeeld van Krimpenerhout hebben

maatschappij kan hoofdzakelijk op drie manieren vormgegeven worden:

vier eigenaren elk een deel van de benodigde grond in hun bezit. Via

• Winsten vloeien direct naar de maatschappij in optie 4. Alleen in deze optie

actief grondbeleid (zie hoofdstuk 2) kan de gemeente deze gronden

wordt er 50% lokaal eigendom gerealiseerd. Omdat de verwachting is dat

verwerven en ontwikkelen. Aanschaf kan gebeuren op vrijwillige basis

de coöperatie zelf niet voldoende middelen kan verzamelen om de

voor de marktwaarde van de grond. Ook kan de gemeente gebruik

(voor)investering te doen om 50% eigenaar te worden, ondersteunt de

maken van het voorkeursrecht: het eerste recht van koop.

gemeente de coöperatie financieel om dit voor elkaar te krijgen. Dit kan via

Lukt de koop alsnog niet, dan kan de gemeente als laatste middel

aanvullend beleid (subsidie) of via een apart vehikel (zoals een

onteigening inzetten. Onteigening is alleen mogelijk als de gemeente

ontwikkelbedrijf dat een lening verstrekt). De gemeente is op deze manier

kan aantonen dat het plan het algemeen belang dient. Indien het niet de

geen eigenaar (waardoor optie vier formeel geen GEB is), maar faciliteert

wens van de gemeente is om de gronden zelf te verwerven, zou er ook

zo buiten de keten de ontwikkeling van het project.

voor een pachtconstructie gekozen kunnen worden. Voor meer

• Winsten vloeien via de gemeente naar de maatschappij in optie 1 en 2. De

informatie over actief grondbeleid, zie de factsheets hierover.

gemeente dient in deze opties nog financiële participatie te organiseren, middels deelnemingen of omgevingsregelingen. • Winsten vloeien zowel direct als via de gemeente naar de maatschappij in de opties 3 en 5. De coöperatie krijgt in deze opties een kleiner aandeel

Intern vertrouwelijk

18

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Beantwoording subvragen: financiële risico’s c. Welk financieel risico loopt de gemeente?

De opbrengsten kunnen in dit voorbeeld sterk variëren, afhankelijk van

Hoe groter het juridisch eigendom van de gemeente in het GEB, hoe groter

de elektriciteitsprijs en het type leveringscontract dat wordt aangegaan.

het financiële risico van de gemeente. Het rendement van het project (ROI) is

We schatten de inkomsten uit het zonneveld in op ongeveer €36 miljoen

erg onzeker en kan sterk variëren, afhankelijk van diverse factoren,

(tussen €34 en €42 miljoen) over een periode van 15 jaar. Hiervoor

waaronder de toekomstige elektriciteitsprijs, de mogelijkheid van een tijdige

gaan we ervanuit dat het project vijftien jaar de SDE++ subsidie

netaansluiting, het type leveringscontract en de grondkosten. Hieronder

ontvangt en er geen negatieve prijzen zullen optreden. In het voorbeeld

volgen een aantal indicatieve bedragen voor de kosten, opbrengsten

van €36 miljoen opbrengsten wordt uitgegaan van een projectrendement

en resulterend rendement van een voorbeeldproject. Voor verdere

van 5,75% (tussen de -2% en 13,5%, zie bijlage 3). Dit zou een

onderbouwing en toelichting van gehanteerde aannames, zie bijlage 3.

gemeente een rendement van ongeveer €2 miljoen opleveren over

Indien de gemeente overweegt om een opwekproject te initiëren,

vijftien jaar. De levensduur van een zonneveld kan in het geval van goed

dienen de projectspecifieke kenmerken goed in kaart worden gebracht

onderhoud groter zijn dan vijftien jaar.

in een professionele business case om de risico’s goed te kunnen inschatten.

Op basis van een indicatieve schatting, zijn de totale kosten voor een zonneveld van 50MWp ongeveer €34 miljoen euro, inclusief een schatting van de pachtkosten voor de benodigde grond*. Bij 100% eigendom van de gemeente liggen al deze investeringskosten bij de gemeente (optie 1). Indien een ontwikkelaar voor 51% eigenaar is, loopt de gemeente een risico van

ongeveer €17 miljoen risico (optie 2). Bij een verdeling van het eigendom tussen een ontwikkelaar (51%), Waardstroom (24,5%) en de gemeente

Naast de beschreven risico’s heeft het gemeentelijke beleid voor

zonneweides ook invloed op het rondkrijgen van de business case. Als de gemeente in haar beleid bijv. eisen stelt aan de bedekkingsgraad van zonnepanelen op gronden, met als doel een extensieve opstelling, dan kunnen de grondkosten zeer hoog worden t.o.v. de financiële baten (elektriciteitsproductie). Andere eisen rondom meervoudig ruimtegebruik, biodiversiteit of circulaire panelen kunnen de business case mogelijk ook minder rendabel maken.

(24,5%), loopt de gemeente een risico van ongeveer €8 miljoen (optie 3).

Intern vertrouwelijk

*Hier wordt uitgegaan van de getallen die het PBL hanteert in de berekeningen voor de SDE++ in 2023. Hier gaat het PBL uit van investeringskosten van 464 €/kWp voor een zonneveld, 11,6 €/kWp jaarlijkse vaste exploitatie- en onderhoudskosten en 0,0019 €/kWh variabele jaarlijkse exploitatie- en onderhoudskosten.

19

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Beantwoording subvragen: maatschappelijk risico’s d. Wat zijn de maatschappelijke risico’s?

Om opwek te ontwikkelen, moet de gemeente dan aankloppen bij met

Voor gemeenten gelden niet alleen de financiële of juridische risico's, maar

name agrariërs om te pachten of te kopen. In de ogen van de

ook risico op imagoschade als ‘hoeder van het publieke belang’. Er zijn

maatschappij zou dit dan niet alleen worden gedaan als gemeente die

voorbeelden bekend van gemeentelijke warmtebedrijven waar financiële

stuurt op publieke belangen, maar ook als bedrijf met een

verliezen zeer groot zijn, zoals het Warmtebedrijf Rotterdam of AEB in

winstoogmerk. Wat niet helpt is dat de gemeente ook nog over

Amsterdam, en waardoor de gemeente en het bedrijf regelmatig negatief in

instrumenten beschikt om in het uiterste geval gronden te onteigenen.

het nieuws zijn gekomen. Er zijn bij ons geen voorbeelden bekend van

• Aansprakelijkheid als het mis gaat: Het wel of niet slagen van een

gemeentelijke elektriciteitsbedrijven die imagoschade hebben opgelopen.

project komt direct bij de gemeente te liggen, in plaats van een

Wel is er veel weerstand tegen opwek van wind- en zon in de maatschappij.

(private) ontwikkelaar. Wind- of zonprojecten worden regelmatig tot aan

De oprichting van een GEB gaat hierdoor gepaard met een aantal risico’s:

de Raad van State bevochten door gebrek aan draagvlak bij (een deel)

• Dubbelrol gemeente: Gemeenten hebben een flinke klus aan het

van de omwonenden. Indien dit zich voordoet wanneer de gemeente

stimuleren van duurzame opwek. Zij faciliteren dit vanuit de overheidsrol

eigenaar is van het project, staat de gemeente dus rechtstreeks tegen

door zoekgebieden aan te wijzen, door voorwaarden te stellen waarbinnen

haar bewoners. Dit geldt ook voor andere rechtszaken die mogelijk

ontwikkelaars moeten blijven en door vergunningen te verlenen. Als zij

gespannen kunnen worden rondom de plaatsing of veiligheid van het

ook de rol van bedrijf of (mede)ontwikkelaar op zich neemt, kan de

opwekproject.

gemeente kan haar positie verliezen als ‘onafhankelijke facilitator’ van duurzame energie. Hierdoor kan de gemeente als minder betrouwbaar

De gemeente dient dus naast de financiële risico’s, ook de

worden gezien door bewoners of ondernemers indien er weinig draagvlak

maatschappelijke en juridische risico’s goed af te wegen om te besluiten

voor de plannen is. Dit wordt versterkt als de gemeente geen eigen

om een GEB op te richten.

gronden heeft om de opwek te ontwikkelen.

Intern vertrouwelijk

20

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Beantwoording subvragen: sturen en impact op organisatie e. Hoe kan de gemeente in de diverse samenwerkingsverbanden sturen?

Hoewel de gemeente met deze twee mogelijkheden kan sturen op publieke belangen, zullen deze belangen er niet altijd toe leiden dat de hoogste

In de opties 1 t/m 5 ontstaan er telkens andere samenwerkingsverbanden

financiële rendementen worden behaald. Dit kan dilemma’s met zich

van het GEB. De meest eenvoudige is optie 1, waarin de gemeente niet

meebrengen, ook vanuit de dubbelrol die op de vorige pagina toegelicht is.

hoeft samen te werken met andere (private) partijen. In de overige opties, werkt de gemeente wel samen met andere partijen in publiek-private samenwerkingen (pps). Enerzijds heeft de gemeente in dit soort samenwerkingen de wens om te sturen op publieke belangen, zoals duurzaamheid, leefbaarheid, biodiversiteit en participatie van de omgeving.

Anderzijds hebben private partijen een winstoogmerk en zijn hoofdzakelijk gericht op het rendement zo hoog mogelijk krijgen. Deze uitgangspunten hoeven elkaar niet uit te sluiten, maar kunnen spanningen opleveren. Er zijn twee manieren waarop de gemeente kan sturen op publieke belangen in of rondom een GEB: • Het opstellen van gemeentelijk zonnebeleid waarin voorwaarden worden

gesteld aan ontwikkelaars om zonnevelden te realiseren. Omdat er alleen een vergunning wordt verleend wanneer er aan deze voorwaarden voldaan wordt, hoeft er geen discussie binnen het GEB plaats vinden. • De partij die meer dan 50% eigendom heeft van de bv kan de uiteindelijke beslissingen maken. Als de gemeente dit wil, dan moet zij

een meerderheidsaandeel krijgen (en daarmee ook het grootste deel van het financiële en maatschappelijke risico). Intern vertrouwelijk

21

3. HOE ZOU EEN GEMEENTELIJK ELEKTRICITEITSBEDRIJF IN KRIMPENERWAARD ERUIT KUNNEN ZIEN?

Beantwoording subvragen: sturen en impact op organisatie f. Wat is de impact op de gemeentelijke organisatie?

Impact op de organisatie is groter dan in Leemdijk om drie redenen:

Er zijn twee aspecten die de impact op de gemeentelijk organisatie bepalen:

• Beheer: Een groter project vraagt meer capaciteit in (contract)beheer

1) de grootte van het project – deze is in optie 1 t/m 5 gelijk – en 2) het aandeel of de rol van de gemeente in het project. Ter illustratie is hieronder

een voorbeeld opgenomen van het GEB in Midden-Drenthe:

van groen, veiligheid en onderhoud. • Risicomanagement: Een groter project brengt grotere financiële risico’s met zich mee. Deze moeten van te voren goed in kaart gebracht, inclusief

mitigerende maatregelen. Dit vraagt kennis, kunde en capaciteit. Het GEB in Midden-Drenthe (Leemdijk) beschikt over een zonneveld van 7 MW op eigen grond en de gemeente is 100% aandeelhouder. De inkomsten

Het voordeel van de opties 2, 3 en 5 is dat de gemeente niet

lopen tot nu toe volgens begroting. De impact op de gemeentelijke

zelfstandig een bv opricht, maar met partners. De ontwikkelaar, coöperatie

organisatie is nihil: er zijn geen mensen in dienst van de bv. Er is één

en/of hoogheemraadschap kunnen ook capaciteit en kennis leveren

ambtenaar die het beheer van het park op zich neemt, maar dat staat niet

waardoor de impact op de gemeentelijke organisatie minder wordt. Dit

in zijn formele taakomschrijving (hij doet het ‘erbij’). Er is echter van te

effect verdwijnt vanzelfsprekend wanneer de gemeente 100%

voren geen goede risico-inschatting gemaakt en hier wordt ook niet op

aandeelhouder wordt van een GEB (optie 1).

gestuurd door de gemeente. Indien de gemeente echt een GEB wil oprichten (na kundige risico-

Indien de gemeente een GEB opricht voor een kleiner duurzaam project (tot

afwegingen), adviseren we klein te beginnen, vergelijkbaar met een project

ong. 10 MW), is de impact op de gemeentelijke organisatie klein. Het

in Midden-Drenthe, waar de risico’s minder groot zijn en er tijd ontstaat om

zonneveld van in de casus van Krimpenerhout is echter tien keer zo groot

als gemeente te leren om duurzame opwek te ontwikkelen en exploiteren.

50 MWp) als het voorbeeld in Leemdijk en dit vraagt een grotere investering (zie beantwoording subvraag c).

Intern vertrouwelijk

22

Berenschot

www.berenschot.nl linkedin.com/berenschot

Intern vertrouwelijk

23

Bijlage 1: Overzicht van geanalyseerde instrumenten

Intern vertrouwelijk

BIJLAGE 1: OVERZICHT VAN GEANALYSEERDE INSTRUMENTEN

Vier type instrumenten onderzocht Hier geven we een overzicht van de tien instrumenten die in totaal zijn onderzocht. Vier type instrumenten zijn geanalyseerd: instrumenten afkomstig uit energiebeleid (actief of faciliterend), ruimtelijke ordening (flankerend beleid uit de Omgevingswet), grondbeleid (actief of faciliterend) en belasting. Hoe we deze type instrumenten Definiëren, is opgenomen on de figuur. Een afweging van deze instrumenten is opgenomen in tabel A. Een factsheet

per instrument is opgenomen in bijlage 2. Energiebeleid

Ruimtelijke ordening

Actief

Faciliterend

De gemeente investeert risicodragend in productie en/of levering van energie.

De gemeente faciliteert productie en/of levering van energie en is niet risicodragend. De markt draagt het risico.

E. Instrumenten onder Omgevingswet

A. Gemeentelijk ontwikkelbedrijf

B. Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf (zie hoofdstuk 3)

De gemeente faciliteert duurzame projecten met flankerend RO-beleid.

C. Financiële participatie door maatschappij in duurzame opwek

Grondbeleid

Belasting

Actief

Faciliterend

Gemeente verwerft, ontwikkelt en verkoopt gronden

Gemeente faciliteert ontwikkeling van gronden

F. Aanschaf en verkoop van gronden voor duurzame opwek G. Ontwikkeling van grond in samenwerking (PPS)

H. Faciliterend grondbeleid en kostenverhaal

Het toekennen van belastingvoordelen voor duurzame projecten die ten goede komen van de maatschappij.

I. Korting OZB-heffing

J. Vergroening leges

C1. Lokaal eigendom C2. Financiële deelneming C3. Omgevingsregelingen

D. Overig faciliterend energiebeleid

25

BIJLAGE 1: OVERZICHT VAN GEANALYSEERDE INSTRUMENTEN

Afweging instrumenten Tabel A. Afweging instrumenten Nr. (incl. link)

Type instrument

Instrument

A.

B.

C1.

Waar komen winsten terecht?

Inschatting hoogte van winsten*

Energiebeleid

Gemeentelijk ontwikkelbedrijf

Bij maatschappij

Afhankelijk van de hoeveelheid middelen die de gemeente in projecten steekt en onder welke voorwaarden. Voorbeeld: Haarlemmermeer heeft met een budget van €3,3 miljoen 11 projecten ondersteund.

Energiebeleid

Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

Bij gemeente

Energiebeleid

Financiële participatie maatschappij

Subtype

Organisatorische complexiteit

Haalbaarheid in Krimpenerwaard

Geen belemmeringen

Per optie nader uitgewerkt in hoofdstuk 3

Bij maatschappij

Afhankelijk van het percentage lokaal eigendom. Wanneer 50% in handen is van de maatschappij (in de vorm van een energiecoöperatie), zijn de winsten voor de maatschappij relatief hoog.

Geen belemmeringen

Financiële deelneming

Bij maatschappij

Hoeveel bewoners of bedrijven er financieel kunnen deelnemen, hangt af van het eigendom van het desbetreffende project. Indien er reeds 50% lokaal eigendom is gerealiseerd is er mogelijk weinig ruimte voor het uitgeven van aandelen of obligaties. Wanneer dit percentage minder is, kan de ontwikkelaar (in afspraak met de gemeente) ervoor kiezen meer financiële deelneming te organiseren.

Geen belemmeringen

Omgevingsregelingen

Via gemeente bij maatschappij

Zie ook de uitleg bij C2. De inrichting van omgevingsregelingen hangt af van andere vormen van financiële participatie die worden ingezet in het desbetreffende project.

Geen belemmeringen

Lokaal eigendom

Energiebeleid

Financiële participatie maatschappij

C3.

Energiebeleid

Financiële participatie maatschappij

D.

Energiebeleid

Overig faciliterend energiebeleid

Via gemeente bij maatschappij

De gemeente kan bijv. via subsidies winsten tegemoet laten komen aan duurzame opwekprojecten die vanuit de maatschappij worden geïnitieerd.

Beperkt. De gemeente heeft nog weinig (overkoepelend) energiebeleid.

E.

Ruimtelijke ordening

Instrumenten uit de Omgevingswet

Geen winsten uit dit instrument

De instrumenten uit de Omgevingswet zijn flankerend van aard en leveren zelf geen winsten op.

Geen belemmeringen

C2.

* De precieze hoogte van de financiële winsten per instrument hangt af van de precieze inrichting van het instrument en de grootte van het desbetreffende opwekproject (in vermogen op productie)

26

BIJLAGE 1: OVERZICHT VAN GEANALYSEERDE INSTRUMENTEN

Afweging instrumenten Tabel A. Afweging instrumenten

Nr. (incl. link)

Type instrument

Instrument

Waar komen winsten terecht?

Inschatting hoogte van winsten*

Grondbeleid

Aanschaf en verkoop van gronden voor duurzame opwek

Bij gemeente

Actief grondbeleid kan voor gemeenten of andere overheden zeer winstgevend zijn als het bijv. grond voor woningbouw betreft. Er zijn ons geen voorbeelden bekend over de hoogte van de winsten door de verkoop van gronden voor duurzame opwek.

Beperkt. De gemeente geeft voorkeur aan faciliterend grondbeleid.

Grondbeleid

Ontwikkeling van grond in samenwerking (PPS)

Bij gemeente

Zie de uitleg bij instrument F. Deze winsten zijn lager dan F doordat deze gedeeld worden met een ontwikkelaar. Hoeveel er gedeeld wordt, is weer afhankelijk van de precieze ppsconstructie.

G.

Beperkt. De gemeente geeft voorkeur aan faciliterend grondbeleid.

H.

Grondbeleid

Faciliterend grondbeleid en kostenverhaal

Geen winsten uit dit instrument

Met kostenverhaal mogen gemeenten geen winst maken, maar alleen kosten verhalen die gemaakt zijn in het klaar maken van de grond.

Geen belemmeringen

I.

Belasting

Korting OZBheffing

Bij maatschappij

Laag. Korting voor zonnepanelen op een dak, levert bewoners een tientje per jaar op.

Geen belemmeringen

Bij maatschappij

Laag. Voor het leggen van zonnepanelen door huishoudens is er geen omgevingsvergunning nodig, waardoor er geen leges worden geheven. Dit geldt wel voor maatregelen rondom isolatie of andere verbouwingen. Deze leges kunnen worden kwijtgescholden, maar dit zorgt voor een beperkt financieel voordeel voor de aanvrager.

Geen belemmeringen

F.

J.

Belasting

Vergroening leges

Subtype

Organisatorische haalbaarheid

* De precieze hoogte van de financiële winsten per instrument hangt af van de precieze inrichting van het instrument en de grootte van het desbetreffende opwekproject (in vermogen op productie)

Haalbaarheid in Krimpenerwaard

27

Bijlage 2: Factsheet per instrument

Intern vertrouwelijk

BIJLAGE A: BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Instrument A: Ontwikkelbedrijf voor faciliteren duurzame opwek

Organisatorische haalbaarheid

Beschrijving instrument De gemeente kan een ontwikkelbedrijf oprichten, dat erop is gericht is een of

• Dit instrument vraagt om kennis over het oprichten van een bv en het

meerdere lokale duurzame projecten te faciliteren met kennis, middelen en/of capaciteit.

(financieel) faciliteren van meerdere projecten (in een revolverend fonds)

Met dit eerste instrument faciliteert de gemeente opwek van duurzame energie en het

• Er bestaan niet veel andere praktijkvoorbeelden bij andere gemeenten

verdelen van lusten en lasten. Onlangs heeft de RES-regio Hart van Brabant een publiek

• De daadwerkelijke grootte en ambitie van het ontwikkelbedrijf bepalen de

ontwikkelbedrijf opgericht dat de realisatie van acht zoekgebieden gaat stimuleren door

organisatorische impact op de gemeente.

zelf ontwikkelkapitaal te bieden en te gaan sturen op lokaal eigendom. Een ander voorbeeld op gemeentelijk niveau is Meermaker, een lokaal investeringsfonds voor de

versnelling van de energietransitie in gemeente Haarlemmermeer.

Mogelijkheid winsten terug laten vloeien maatschappij •

•

Mogelijk?: Ja: De maatschappij kan van gunstige (financiële) voorwaarden gebruik

Haalbaarheid in Krimpenerwaard

•

Er zijn geen belemmeringen voor dit instrument in Krimpenerwaard.

•

De schaal van het ontwikkelbedrijf maakt wel in hoeverre dit instrument haalbaar is

maken als de gemeente met leningen of subsidies projecten faciliteert.

in Krimpenerwaard. Een groter (regionaal) bedrijf dat meerdere zoekgebieden

Inschatting relatieve hoogte van financiële baten: ?: Dit is afhankelijk van de

financieel stimuleert is volgens de gemeente minder haalbaar.

grootte van de projecten die de gemeente faciliteert, de grootte van het (revolverende) fonds en de voorwaarden waar de gemeente op stuurt rondom lokaal

•

Een lokaal ontwikkelbedrijf met een kleiner fonds gericht op het stimuleren van duurzame projecten (vergelijkbaar met Meermaker), lijkt meer haalbaar.

eigendom.

29

BIJLAGE A: BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Instrument B: Gemeentelijk elektriciteitsbedrijf

Zie hoofdstuk 3 en bijlage 3.

30

BIJLAGE A: BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Instrument C: Financiële participatie maatschappij (1): Lokaal eigendom Beschrijving instrument

Organisatorische haalbaarheid

Er zijn hoofdzakelijk drie vormen om de maatschappij financieel te laten

• Naar verwachting is er genoeg inhoudelijke expertise aanwezig binnen de

participeren. De eerste variant houdt in het lokaal eigendom. Lokaal eigendom kan

gemeente en er zijn praktijkvoorbeelden beschikbaar bij andere gemeenten.

bestaan uit mede-eigendom van inwoners in een project maar kan ook betekenen dat een project 100% in handen is van lokale bewoners en bedrijven. In het kader van het

•

Veel gemeenten stoeien met de precieze invulling van dit instrument.

Klimaatakkoord wordt gestreefd naar 50% lokaal eigendom op projectniveau. Overige

•

Dit instrument sluit nog niet goed aan op de huidige gemeentelijke organisatie en

vormen van financiële participatie kunnen secundair worden toegepast (zie volgende

ervaring (zie hieronder)

twee pagina’s). De wenselijke en haalbare vorm van financiële participatie moet voor elk project worden gekozen. Daarbij is ruimte voor lokaal maatwerk. Er zijn diverse manieren om (50%) lokaal eigendom te realiseren. Een veelvoorkomende aanpak is het

Haalbaarheid in Krimpenerwaard

opzetten van een energiecoöperatie, al dan niet met een project-BV, die in het project participeert. Dit kan ook plaatsvinden in samenwerking met lokale stichtingen, bedrijven,

•

Er zijn geen belemmeringen voor dit instrument in Krimpenerwaard.

nationale organisaties of een overheidsinstantie (gemeente, provincie of waterschap).

•

De gemeente is momenteel bezig met het opstellen van een beleidskader

voor financiële participatie.

Zie ook: Handreiking Financiële Participatie Zuid-Holland, Participatiewaaier Klimaatakkoord.

•

Coöperatie Waardstroom is al actief en in gesprek om evt. te gaan participeren in grotere projecten. Zij kunnen echter zonder financiële of organisatorische hulp niet instappen in grotere projecten. Zij kunnen gebruik

Mogelijkheid winsten terug laten vloeien maatschappij

•

•

maken van bestaande fondsen of vanuit een koepelorganisatie het project

Mogelijk?: Ja: De gemeenschap krijgt de mogelijkheid om deel te nemen met of

organiseren. Een optie die is gekozen in de regio Rijnmond is een

zonder risicodragend kapitaal, wat rechtstreeks van invloed is op het uiteindelijke

koepelcoöperatie, waarin grotere projecten regionaal worden ontwikkeld. In

rendement dat behaald moet worden. Dit is de meest directe vorm van lokale

Regio Rijnmond is gekozen voor projecten boven de €0,5 miljoen.

participatie en mogelijkheid om te profiteren van winsten.

•

De coöperatie kan gebruik maken van het Realisatiefonds van Energie Samen

Inschatting relatieve hoogte van financiële baten: Hoog: Door direct

•

Andere optie is samenwerken met de grotere landelijke en/of Zuid-Hollandse

(risicodragend) als gemeenschap te investeren, profiteert zij hier ook in hoge mate

energiecoöperaties zoals Windvogel, WindUnie of Deltawind. Dat doet bijv.

van. Dit is wel afhankelijk van het percentage lokaal eigendom. Wanneer 50% in

het Vlaardings Energie Collectief.

handen is van de maatschappij (in de vorm van een energiecoöperatie), zijn de winsten voor de maatschappij relatief hoog. 31

BIJLAGE A: BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Instrument C: Financiële participatie door maatschappij (2): Financiële deelneming

Organisatorische haalbaarheid

Beschrijving instrument

De tweede variant van financiële participatie is via financiële deelneming. Bij financiële deelneming nemen omwonenden risicodragend deel aan een project, maar zijn

• Dit instrument kent een lage organisatorische complexiteit. •

zij geen eigenaar. Deelneming kan geschieden door de uitgifte van aandelen, certificaten of obligaties. Deelneming kan plaatsvinden door inwoners uit de directe omgeving zijn maar ook elders in Nederland. Zie bijvoorbeeld zonnepanelen delen. Zie ook:

Naar verwachting is er genoeg inhoudelijke expertise aanwezig binnen de gemeente en er zijn veel praktijkvoorbeelden beschikbaar.

•

Dit instrument sluit nog niet goed aan op de huidige gemeentelijke organisatie

en ervaring (zie hieronder)

Handreiking Financiële Participatie Zuid-Holland, Participatiewaaier Klimaatakkoord.

Haalbaarheid in Krimpenerwaard

Mogelijkheid winsten terug laten vloeien maatschappij •

•

Mogelijk?: Ja: Via aandelen, certificaten of obligaties kan de gemeenschap profiteren van de winsten uit een duurzaam project.

•

Er zijn geen belemmeringen voor dit instrument in Krimpenerwaard.

Inschatting relatieve hoogte van financiële baten: ?: Dit is afhankelijk van

•

De gemeente is momenteel bezig met het opstellen van een beleidskader

waar het eigendom van het project terecht komt en in hoeverre de (overige)

voor financiële participatie.

winsten gedeeld worden met de maatschappij. Hoeveel bewoners of bedrijven er financieel kunnen deelnemen, hangt af van het eigendom van het desbetreffende project. Indien er reeds 50% lokaal eigendom is gerealiseerd is er mogelijk weinig ruimte voor het uitgeven van aandelen of obligaties. Wanneer dit percentage

minder is, kan de ontwikkelaar (in afspraak met de gemeente) ervoor kiezen meer financiële deelneming te organiseren.

32

BIJLAGE A: BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Instrument C: Financiële participatie door maatschappij (3): Omgevingsregelingen Organisatorische haalbaarheid

Beschrijving instrument Voorbeelden van omgevingsregelingen zijn het instellen van een omgevingsfonds of een omwonendenregeling. Deze kan ook in combinatie worden gebruikt, zoals bij

• Dit instrument kent een lage organisatorische complexiteit. •

Kriekampen: •

Door het opzetten van een omgevingsfonds kan erop worden gestuurd dat een gedeelte van de opbrengsten van een hernieuwbaar energieproject ten goede komt

Naar verwachting is er genoeg inhoudelijke expertise aanwezig binnen de gemeente en er zijn veel praktijkvoorbeelden beschikbaar.

•

Dit instrument sluit nog niet goed aan op de huidige gemeentelijke organisatie en ervaring (zie hieronder)

aan de directe omgeving. Dit kan bijvoorbeeld door opbrengsten naar maatschappelijke doelen in de directe omgeving te laten vloeien. Zie bijvoorbeeld in gemeente Nijmegen of Nij Hiddum-Houw. •

Een omwonendenregeling is een instrument waarbij de inwoners in de directe

Haalbaarheid in Krimpenerwaard

omgeving van een energieproject een bepaald voordeel ontvangen, bijvoorbeeld in de vorm van verduurzaming van hun woning of korting op groene stroom. Het verschil

met een omgevingsfonds is dat een omwonende regeling een eenmalige regeling is, terwijl een omgevingsfonds een structurele regeling is met een looptijd die parallel loopt met de exploitatie van het energieproject.

•

Er zijn geen belemmeringen voor dit instrument in Krimpenerwaard.

•

De gemeente is momenteel bezig met het opstellen van een beleidskader voor financiële participatie. De inzet van dit instrument is dus zeer haalbaar.

Mogelijkheid winsten terug laten vloeien maatschappij •

Mogelijk?: Ja: de winsten uit een duurzaam project kunnen door een publieke of private partij weer zodanig geïnvesteerd worden dat de gemeenschap profiteert. Bewoners hoeven hiervoor niet (riscodragend) te investeren, in tegenstelling tot de twee andere varianten van financiële participatie.

•

Inschatting relatieve hoogte van financiële baten: ?: Dit is afhankelijk van

waar het eigendom van het project terecht komt en in hoeverre er afspraken worden gemaakt over een omgevingsfonds of omwonendenregeling. Zie ook de uitleg bij C2. De inrichting van omgevingsregelingen hangt af van andere vormen van financiële participatie die worden ingezet in het desbetreffende project.

33

BIJLAGE A: BESCHRIJVING INSTRUMENTEN

Instrument D. Overig faciliterend energiebeleid

Organisatorische haalbaarheid

Beschrijving instrument

• Organisatorisch niet complex.

Een gemeente kan opwek van energie stimuleren door middel van beleid. De gemeente schetst hiermee kaders en geeft richting aan de opwekking van duurzame

•

Inhoudelijke expertise is binnen gemeente aanwezig.

energie. Denk hierbij aan instrumenten als een zonneladder of een subsidie- of lening

•

Dit instrument sluit aan bij de huidige gemeentelijke organisatie en ervaring.

voor zonnepanelen op daken voor woningeigenaren.

Mogelijkheid winsten terug laten vloeien maatschappij

•

Mogelijk?: Ja: Er is gemeentelijk beleid op te stellen om duurzame opwek te stimuleren en waar de maatschappij van kan profiteren. Door bijvoorbeeld

•

Dit instrument is beperkt haalbaar omdat momenteel nog weinig

(gunstige) leningen of subsidies aan te bieden voor zon op dak op bedrijvenpanden

(overkoepelend) energiebeleid in Krimpenerwaard is ontwikkeld. Onlangs is er

of voor particuliere woningeigenaren. Vanuit het Rijk en provincie zijn er al veel

beleid voor kleine windmolens opgesteld en voor zonnepanelen op monumenten.