Bijlage 1 Ontwikkelplan Zilver-as

57

Zilverwerkplaatsen De zilverateliers, de werkplaatsen aan huis van diverse zilversmeden. Kenmerkend zijn de grote hooggeplaatste vensterpartijen om optimaal daglicht op de werkplek te krijgen. Een huis van een zilversmid heeft twee voordeuren. Een geeft toegang tot het woonhuis aan de straat, de andere is de toegang voor het zilveratelier dat vaak in de tuin achter het woonhuis was gebouwd.

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Programma - etalages

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

58

Programma - etalages

Etalages Winkelen doe je 24 uur per dag. Oriënteren, verkennen, wikken en wegen, kijken, nog niet kopen. Met de komst van het internet is ons winkelgedrag veranderd. En de online-aanschaffen zijn door de pandemie versneld in aantal toegenomen. De fysieke winkel in de binnenstad is in feite in concurrentie met de onlinewinkel. Een divers (winkel)aanbod maar ook een goede sfeer en een verzorgde openbare ruimte in een historische ambiance trekt mensen aan. Etalages met een aantrekkelijke presentatie trekken sowieso de aandacht van passanten. Het laat zien wát er in huis is, het wekt interesse en maakt nieuwsgierig. ’s Avonds ervaar je de stad anders dan overdag. ‘Licht’ betekent veel. ‘s Winters maar ook ’s avonds is het effect van een mooie aangelichte etalage nog indringender aanwezig. De samenhang en verschillen tussen de panden vallen dan nog meer op.

59

Langs de Zilver-as hebben meerdere zilver- en goudsmeden hun galerie. ‘s Avonds zijn de rolluiken toe, een eis van de verzekering werd verteld. Daarnaast staan er enkele panden leeg. De ruiten zijn afgeplakt. Wat betekent dat voor de passant (bewoner of bezoeker)? Er is niets te zien of te beleven? Aantrekkelijk? Aan de Zilver-as gaat het om de kwaliteit, aantrekkelijkheid en uitstraling van de begane grond. Functies die geen publieke belangstelling kunnen verdragen, zoals bijvoorbeeld zorgdiensten, notarissen, advocatuur, dragen daaraan niet bij, integendeel. Er ligt een uitdaging om met elkaar (met de BIZ) te bedenken hoe we de etalages toch aantrekkelijk kunnen houden en hoe we een zekere afstemming ook qua verlichting kunnen bereiken om de verblijfskwaliteit te verhogen.

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Programma - evenementen

oldtimers op de Stenen Brug

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

60

Programma - evenementen

Evenementen Schoonhoven heeft een rijke evenementenagenda. Evenementen van zeer groot tot klein en intiem Zoals markten, festivals, exposities, concerten, muziekfeest, storytrail, de nacht van het Zilver, de Zilverdag en nog heel veel meer. De historische binnenstad en haar ambiance spreken velen enorm aan. Zowel om evenementen te organiseren als om deze te bezoeken en mee te maken. Het Ontwikkelplan Zilver-as speelt daar op in. Het creëert extra ruimte, versterkt die gewaardeerde ambiance en zorgt voor extra faciliteiten die uitnodigen tot verrijking van de bestaande evenementen en uitdagen tot nieuwe initiatieven.

61

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Programma - markt

Op woensdagochtend is er weekmarkt op het Doelenplein, feitelijk terzijde van het kernwinkelgebied. Wel praktisch, maar deze situering levert weinig spin-off voor de ondernemers in de Lopikerstraat en de Haven. Zou het verplaatsen van de weekmarkt naar Haven en Kerkstraat niet meer leven, meer reuring in de stad brengen? In deze gedachte versterken de bestaande winkels en de markt elkaar en ontstaat er een mooie loop, een rondje over de Zilver-as. Tijdens de denksessies is ook het idee geopperd voor een boerenmarkt met streekproducten in hartje Schoonhoven. Beide zijn o.i. de moeite van een serieuze studie en uitwerking waard.

Delft: Markt rond de gracht, zelfs op de brug waardoor je ‘rondje markten’ heel letterlijk kunt uitvoeren. Met de rug naar het water. Tussen kraam en gevel is er ook ruimte voor een stoeltje tegen de gevel voor koffie. Schoonhoven: l’histoire se répète? Foto uit de vijftiger jaren van de vorige eeuw. Toen werd ook markt gehouden bij de kerk, aan de westzijde van de Haven, en aan de westzijde van de Dam. georganiseerd. Op die markt presenteerden de winkeliers ook hun waren

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

62

Programma

63

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Ontwikkelplan

Haven Stenenbrug Dam en senario’s 1, 2 en 3 activeer weer het water

nieuwe Scheepmakersbrug

Veerpoort tot en met Visbrug

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

64

Ontwikkelplan

nieuwe brug Oude Haven

Haven Dam

Oude Haven tot Springerpark

65

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Buiten de Veerpoort Veerpoortsteeg

Verplaatsing Veerpoort

Buiten de Veerpoort, overwegend groen, foto links 1920 en hierboven een foto uit 1955

Dijk/1e ommuring

Noodhaven

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

eyecatcher

66

Buiten de Veerpoort

1960 Buiten de Veerpoort, start- of eindpunt van de Zilver-as Enkele constateringen ● ● Gebied Buiten de Veerpoort is een aantal jaren geleden opnieuw ingericht. Minder parkeerplaatsen en aan de Lek zijn bloktreden geplaatst. ● ● Inrichting openbare ruimte is afgestemd op auto’s. Voetgangers/fietsers hebben niet het primaat. ● ● Wal is primaire waterkering van RWS. ● ● Groene landtong aan de Lek wordt gewaardeerd. ● ● De crux ligt in het verleiden van mensen om door de Veerpoort de stad in te lopen. De binnenstad (de Zilveras) moet net zo leuk worden als het gebied buiten de Veerpoort, dan versterk je elkaar en heb je iets te kiezen. ● ● Doorgang in de Veerpoort is vrij smal. Auto’s kunnen er doorheen maar dan moeten voetgangers/fietsers wachten. Veel sluipverkeer. ● ● Verkeersaantallen zijn klein (rapport van Goudappel, juni 2021, over de Veerpoort) ● ● Auto’s rijden ook in tegengestelde (verboden) richting door de Veerpoort ● ● Auto’s worden overal geparkeerd buiten de Veerpoort. Vooral ’s avonds.

● ● Eyecatcher/icoon wordt gemist. Een spraakmakend object. Kansen / toekomstperspectief voor Zilver-as ● ● Doorgang onder de Veerpoort is vrij smal. Deze is niet ontworpen op intensief gemotoriseerd verkeer. Veerpoort alleen toegankelijk maken voor fiets- en voetgangers. Dat levert een ontspannen gebruik van de ruimte voor- en achter de poort op. Dat liet de periode van herinrichting van het gebied buiten de Veerpoort zien en afgelopen jaar toen er kermis was vóór de poort. In combinatie met een autoluwe binnenstad ontstaat er een prettige verblijfsruimte. Lopen wordt vanzelfsprekend, naar binnen en naar buiten. Om te winkelen, rond te snuffelen, een terrasje pakken. Er ontstaat werkelijk verbinding. ● ● Grootste effect van afsluiting Veerpoort voor gemotoriseerd verkeer is het effect op de beleving en uitstraling van de verbinding tussen Buiten de Veerpoort en de binnenstad voor al het langzaamverkeer. ● ● De discussie niet voeren over ‘wel of geen paal in de Veerpoort’. Het gemotoriseerde verkeer wordt al eerder geweerd, in de zone langs de N216. Geef ruimte aan voetgangs/fietsers.

67

Hoogwater

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Veerpoort - binnenzijde

Buiten de Veerpoort zijn grote stralers aangebracht. De armaturen zijn hoog op masten geplaatst, maar verblinden voetgangers en fietsers die de stad uitgaan. De armaturen of anders richten of lager op de mast plaatsen zou dit euvel kunnen verhelpen.

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

68

Veerpoort - binnenzijde

Het linker deel van de Wal is met de huidige trap bereikbaar. Om de vestingwandeling te kunnen voortzetten op deze plek zou eenzelfde trap in het talud geplaatst kunnen worden. Daarmee kun je je route over de Wal richting ’t Witte Bruggetje afmaken.

69

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Veerstraat Entree van de stad ● ● Je verlaat de grote open ruimte met wijds uitzicht over de Lek en gaat door de Veerpoort, voordeur van Schoonhoven, naar binnen. Al wandelend door de Veerstraat zie je links en rechts het water van de Scheepmakershaven. Dan versmalt de straat. Hier stond ooit de Middeleeuwse stadspoort, de oude Veerpoort. Je blik reikt verder en ziet dat je op een kruising afloopt met centraal in beeld grijze muren en een lage grijze gesloten uitbouw. Hé, zou het niet verrassend zijn om juist daar een eyecatcher van formaat op te plaatsen die verwijst naar de Zilverstad. Een mooi, royaal sculpturaal object. Maakt dat het beeld niet veel aangenamer en rijker?

Principe bestrating Veerstraat. Rijloper van natuursteen. Historische belijningen in baksteenpatronen opnemen

● ● Herinrichting van de Zilver-as, het tracé van Veerpoot tot en met Visbrug ● ● Links en rechts van de Veerpoort een walopgang ● ● Met nieuwe, versmalde Scheepmakersbrug

nieuwe brug Scheepmakerhaven

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

70

Veerstraat

Foto boven de Veerstraat, in de verte de kerktoren. De Veerpoort is tijdens het twaalfjarig bestand opnieuw opgericht op zijn huidige plaats. Vóór de oude Veerpoort lag een ophaalbruggetje (zie volgende pagina). Wanneer de brugdelen geopend waren, kon niemand de stad in of uit. In de loop van de tijd is de brug op deze plek verdwenen. De weg is verbreed, de bestrating loopt in een lijn door.

Foto’s hierboven van de Veerstraat. De onderste foto is genomen op de plek van de verdwenen, oude Veerpoort.

Een eyecatcher in de zichtas van de Veerstraat op bestaande bebouwing aan de Lange Weistraat.

Principe bestrating van Veerpoort tot Visbrug

71

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Veerstraat - Scheepmakersbrug

Kaart 1649

Kadastrale kaart circa 1930

Nieuwe Scheepmakersbrug

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

72

Veerstraat - Scheepmakersbrug Nieuwe Scheepmakersbrug ● ● De brug is nauwelijks als brug te herkennen. De straat loopt gewoon door. Zie foto’s vorige pagina. ● ● Scheepmakershaven Oost is, omdat de doorvaarthoogte beperkt is, nauwelijks bruikbaar. ● ● Oorspronkelijk was lag hier de scheepstimmerwerf. Bedrijvigheid, een groot contrast met het stille water van nu. ● ● De nieuwe brug wordt smaller en krijgt een boog waardoor je ervaart dat je over water gaat. ● ● Scheepmakershaven Oost weer bereikbaar over het water, dan: - - Vaste stallingsplek voor boten - - Reuring in Scheepmakershaven Oost - - De ruimte die in de Voorhaven vrijkomt kunnen passanten aanmeren. Zij zijn dan direct in de Zilver-as.

De nieuwe boogbrug, smaller waardoor meer zicht op de haven, met een grotere doorvaarthoogte en op de landhoofden plekken om te zitten

1900

73

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven

Principe van de bestrating Haven. Rijloper van natuursteen. Historische belijningen in baksteenpatronen opnemen

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

74

Haven Inrichting en bestrating Haven Analyse van de vroeg 20ste eeuwse foto’s van de Haven levert een helder beeld op van de vroegere inrichting voordat de auto zijn intrede als dominant vervoersmiddel deed. De samenhang en rust maar ook de helderheid en subtiele verschillen maar ook de rijkdom van de gearticuleerde stoepen per pand zijn inspiratie voor de herinrichting van de Haven. Zoals eerder aangegeven is de opbouw als volgt ... Ook de specifieke keuze van de bestratingsmaterialen, de natuursteen en de bakstenen klinkers als mede de stoepen en halfverharding vraagt afstemming met de historische ambiance. Nuance en in kleur en subtiel reliëf en doorleefdheid in vorm is daarbij belangrijk.

2 principe detaillering van de kade met boven kleine gele klinkers en onder halfverharding. Beide met bestrating van natuursteenblokken met anti-slip gezaagd loopvlak

Bijzondere aandacht vraagt de kadezone met het ritme aan bomen. Door hier halfverharding toe te passen zijn boomkaders/boomkransen niet nodig en wordt de sterke opdeling in boomvakken met tussenliggende bestratingsvakken voorkomen. Er ontstaat zo samenhang.

principe detaillering van de Haven, gevelzone verrijken met stoepen, rijloper van natuursteen, kadestrook met bomen van halfverharding

75

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven

Haven, intro Hoe kunnen we het nu zo stille water in de Haven weer hernieuwd betekenis geven is de opgave. Het gaat om het water weer activeren in de Haven, het varen in de havens en de dynamiek van wisselend waterniveau terugbrengen, is het eindbeeld. Nu zijn de sluisdeuren constant gesloten, ook de lange zichtlijnen op waterniveau zijn daardoor verdwenen. Om dat voor elkaar te krijgen zijn een aantal stappen te nemen. De meest eenvoudige is scenario I gevolgd door scenario II. Scenario III schetst het eindbeeld.

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

76

Haven

Scenario I De mogelijkheid om met je boot vanaf de Lek in de binnenstad, aan de Zilver-as, te kunnen aanmeren levert een win-winsituatie op. Voor vaargasten een unieke ervaring. Zij stappen hun boot af op de plek waar je ze wilt hebben. Het zorgt voor reuring in de Voorhaven en activiteit in het centrum. In de Voorhaven een paar aanlegplekken voor passanten creëren, als start, om uiteindelijk te kunnen doorgroeien als haven zoals beschreven bij het voorstel voor de nieuwe Scheepmakersbrug. In de Haven enkele terrasboten leggen. Los van de kade, met een loopplank vanaf de kade bereikbaar. De hogere ligging van de terrasvloer ten opzichte van het huidig drijvende ponton op het water zorgt voor meer zicht en meer licht. Meer zicht omdat de terrasboten beter zichtbaar zijn, maar vooral omdat vanaf dit terras oogcontact met passanten op de kade mogelijk is. Door ze op enige afstand van de kade te leggen vangen ze ’s middags meer zon.

Scenario II In de Haven is het waterniveau vrij constant. Het water ligt ten opzichte van de kade diep. Je kunt voor je gevoel het water nauwelijks ‘aanraken’. Een doorlopend pad op waterniveau met af en toe verbredingen voor eventuele terrassen op het water maakt contact met het water mogelijk. Een unieke route over het water met als bijzonderheid een experience-route onder de Stenen Brug in de vorm van een licht- en klankspel, expositie of film. Deze toevoeging voegt een hele nieuwe beleving toe aan de Haven. De verbredingen van het pad geven aanleiding voor een ander gebruik van die plek. Meerdere routes over de Haven zijn mogelijk. In de Haven tussen Stenen Brug en Dam ligt een aanlegsteiger voor verhuur van bootjes of start van een rondvaart.

77

Scenario III Echt varen met bootjes op de havens wordt mogelijk wanneer we de drempel onder de Visbrug kunnen verwijderen. Daarvoor is waarschijnlijk een nieuwe sluis nodig. Dat betekent dat er meer dynamiek qua waterniveaus zichtbaar wordt en er meer beweging op het water komt. Het beeld van het water in de Haven, nu doods en viezig, zal daarmee drastisch wijzigen. De aanlegsteiger uit scenario II voor verhuur van bootjes of startpunt van de rondvaart is extra valide voor dit scenario.

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Scenario I

● ● Huidige pontons vervangen door terrasboten ● ● Terrasboot past qua uitstraling beter in deze historische ambiance ● ● Dek terrasboten ligt hoger dan niveau huidige pontons ● ● Qua vorm en afmeting is eventueel ook ander gebruik mogelijk, bijvoorbeeld optredens ● ● Terrasboten zijn seizoensgebonden, betekent dat zij tijdens de wintermaanden in de stalling liggen ● ● Boten kunnen worden ingehesen, zie foto ● ● Tussen twee bruggen twee, maximaal drie terrasboten plaatsen ● ● De kade vrij houden, niet belasten met allerlei kasten of iets dergelijks ten behoeve van het terras ● ● Een combinatie van een terrasboot en stoelen en tafeltjes langs de kade en voorgevel van het pand is voorstelbaar ● ● In de Voorhaven is plaats voor enkele boten van passanten

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

78

Haven - Scenario I Terrasboten met dek op grotere afstand van de kade en hoger boven het water. Meer licht, meer zicht, meer in het zicht.

Terrasboot in de haven

79

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Scenario I - perspectief

● ● Bovenstaande foto’s geven de ontwikkeling weer van de kade van de Haven ● ● De strook langs de kade is lange tijd een doorlopende strook geweest met bomen daarin. Eén niveau, één materiaal. Dat zorgt voor een rustig beeld. Het huidige beeld is sterk gefragmenteerd. De boomvakken zijn veel groter geworden en de bodem ligt vaak dieper dan het omliggende straatniveau ● ● Gelet op allerlei onverwachte sprongetjes in het bestaande profiel vermoeden wij dat het maaiveld in de loop van de tijd steeds hoger is komen te liggen. Details van de aansluiting op de walstoepen verschillen daardoor enorm. ● ● Om adequaat de definitieve inrichtingstekening te maken is een goede opmeting met peilmaten een vereiste waarbij de dorpel van alle entrees ook in beeld gebracht moeten worden. ● ● In de huidige situatie loopt het water vanaf de gevel richting haven. De bovenrand van de muren is daardoor sterk vervuild. Voorstel is om het water vóór de strook van de halfverharding te verzamelen in een verholen goot.

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

80

● ● De strook langs de kade uitvoeren in halfverharding. De bomen krijgen meer lucht en voeding en het water kan in de ondergrond filtreren. ● ● De bestaande kademuur is op verschillende plekken beschadigd. Schade herstellen. ● ● Het principevoorstel voor bestrating, walstoepen, bomen, (feest)verlichting, zitelementen, fiets parkeren en dergelijke zoals aangegeven in betreffende hoofdstukken.

Haven - Scenario I - perspectief

Haven, perspectief, terrasboten en nieuwe inrichting kades

81

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Scenario Haven - Scenario II II

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

82

Haven - Scenario II Looppad met plek voor terrasjes op waterniveau, sluisdeuren onder de Stenen Brug open. Aan de andere zijde van de Stenen Brug een steiger met verhuur van bootjes.

Doorsnede Haven met pad over het water

83

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Scenario II - looppad over het water Scenario II ● ● Je ervaart de stad op een heel andere manier, vanuit een ander perspectief. ‘Het ijspretperspectief’ in dit geval ● ● Een spannende route, je kunt naast het plankier stappen als je ervoor kiest ● ● Een extra niveau met nieuwe verbindingen tussen beide kades maakt allerlei rondjes mogelijk

Stenen Brug met terras

● ● Het nodigt uit om met deze ruimte ook eens iets anders te doen. ● ● Het water in de Haven is niet zo diep. Een eenvoudige houten onderconstructie zou moeten volstaan ● ● Het principevoorstel voor bestrating, walstoepen, bomen, (feest)verlichting, zitelementen, fiets parkeren en dergelijke als aangegeven in betreffende hoofdstukken en bij scenario I. ● ● Het pad loopt onder de Stenen Brug door, een mogelijkheid om met licht of geluid iets over Schoonhoven te vertellen.

Doorsnede Haven vóór de Stenen Brug met looppad over het water op weg naar de experience-ruimte

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

84

Haven - Scenario II - looppad over het water

Experience-route onder de Stenen Brug

Het water in de Haven is ondiep. Vrij eenvoudig is een looppad bijvoorbeeld op poten aan te brengen

Looppad met terras over het water in de Haven. Links en rechts principe indeling en materialisering kades.

85

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Scenario III - varen door de havens

Steigerschetsen. Zitplekken op waterniveau

● ● Weer leven op het water is het uiteindelijk doel ● ● Dat lukt niet op stel en sprong. Daarvoor is tijd en overleg nodig ● ● Het water is van grote betekenis geweest voor Schoonhoven. Via het water werd in eerste instantie alles vervoerd. Rond het water, in de havens is altijd reuring geweest ● ● Steigers in de haven zijn voor aanleg van bootjes. Verhuur van bootjes, maar ook opstapplaats voor rondvaarten. ● ● Een kleine sluis zal vermoedelijk nodig zijn. We hebben in de Haven gelegd. Het schutten levert altijd veel bekijks. Een bijzonder gebeurtenis in de Haven.

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

86

Haven - Scenario III - varen door de havens Nieuwe sluis maakt doorvaart mogelijk. Langs de kades zijn steigers aangebracht voor aanleg of verhuur van bootjes.

87

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Scenario III

De Haven in 1929 met geopende sluisdeuren

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

De haven met bootjes

88

Haven - Scenario III

Activiteit in het water: volleybal in het water, de kades vormen de tribune

Bios in de gracht

De Haven met gesloten sluisdeuren

89

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - Visbrug - bestaand

De bomen raken elkaar aan en maken zo de ruimte ‘af’. Het is een getoogde brug. Veel bomen op de kade. Is het aantal gelijk gebleven?

De Visbrug zonder bladeren. De Visbrug wordt geflankeerd door vier dikke bomen. Rechts is nog net een deel van de visbanken te zien.

De vier bomen om de Visbrug zijn er nog in 1967. Wit hekwerk op de brug. Simpele steiger in de Voorhaven. De visbanken zijn verdwenen

Visbrug, september 2019

Visbrug, verlengde van de Korte Dijk

De visafslagplaats lag naast de brug, vandaar de naam. De vier bomen zorgden voor een sfeervolle entree van de Haven, het bepaalde plek.

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

90

Haven - bestaand

91

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - hoog water

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

92

Haven - hoog water

De scheiding tussen de Krimpener- en Lopikerwaard heeft eeuwenlang een stuk ten oosten van de rivier de Vlist gelegen. In 1995 is deze grens op rationele gronden verlegd en ligt sindsdien aan de westelijke kade van de Vlist. Waterstaatkundig een heldere grens. Voor Schoonhoven, dat eeuwenlang een eigen waterstandbeheer had, betekent deze verschuiving dat het nu grotendeels in het gebied van het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard ligt terwijl het oostelijke deel van Schoonhoven onder het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden valt. Schoonhoven kent om die reden meerdere polderpeilen: - - in de binnenstad incluis Grote Gracht het hoogste peil. Peil is +0,13 á +0.08 NAP.

- - oostzijde van de stad (Lopikerwaard) heeft een vast peil van -1,59 NAP, deels is het peil -1,55 NAP. - - noord- en westzijde van de binnenstad heeft een peil van -1,79 á -1,84 NAP. - - de sportvelden hebben vermoedelijk een peil van -1,46 of -1,56 NAP. - - zomer- en winterpeil verschillen van elkaar. Daarnaast heeft de Lek zijn eigen fluctuerend peil. Dat geldt ’s zomers ook voor het peil in de Noodhaven, in de Voorhaven en in de Scheepmakershaven. Zij staan immers allemaal in open verbinding met de Lek. ’s Winters wordt de hoogwaterkering onder ‘t Witte Bruggetje geactiveerd. De deuren van de keersluis zijn dan permanent gesloten.

93

Onder de Visbrug is een drempel aangebracht zodanig dat bij laag water in de Lek het water in de Haven, Oude Haven en Grote Gracht op een gewenst minimum peil blijft staan. Voordat deze drempel aangebracht was, vormden de sluisdeuren bij de Visbrug en bij de Stenen brug tezamen een schutsluis. Bij hoogwater in de Lek keren de gesloten keersluisdeuren onder ‘t Witte Bruggetje het water, waardoor het peil in de binnenstad op niveau gehouden kan worden.

Het riviertje de Zevender liep nog tot 1933 door Schoonhoven. In dat jaar werd het gedempt. Daarmee werd het riviertje, dat ooit de aanleiding vormde van de stichting van de nederzetting Schoonhoven, uit het geheugen gewist.

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - details die verdwijnen

1924

1969 Muziektent

wit hekwerk

Drie betonnen paaltjes met stangen ertussen

is glad bestreken

Houten trap

Drie betonnen paaltjes zijn er nog

Knik in muur

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

trap is versteend

94

Haven - details die verdwijnen

Deur open

fietsen tegen boom

Boom in zone voor muur

afvalbak

afschot water van gevel naar gracht

Bevinding Langzamerhand verdwijnen er steeds meer details, kleuren en materialen uit de openbare ruimte. Het materiaalgebruik wordt schraler, het kleurgebruik minder divers. Datzelfde geldt voor belijningen in het straatoppervlak. Zeer jammer, enerzijds omdat Schoonhoven ook haar identiteit ontleent aan deze monumenten anderzijds wordt het verhaal met iedere ingreep, die er gedaan wordt, schraler.

95

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - stenen brug

Stenen Brug, een mooi bollend plein vóór het stadhuis In het midden van deze veertig meter brede brug ligt een bijzondere cirkelvorm met in het hart van deze mozaïek van natuursteen de Blauwe Steen. Hier, in het middelpunt van de stad, werd vroeger rechtgesproken en werden straffen voltrokken. Een betekenisvolle plek dat ook getuigd van het heksenproces uit 1591 met als uitkomst dood door wurging en aansluitend de brandstapel.

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

Gerechtscirkel is een ‘lieu de memoire’ (een plek van herinnering). Een directe herinnering aan deze afschuwelijke gebeurtenis is er niet. De cirkel houdt het verhaal in leven en zorgt dat het verankerd wordt in het collectieve geheugen. Het verhaal is aan Schoonhoven en deze plek verbonden en draagt zo bij aan de identiteit van Schoonhoven. Daarom is het van belang om de gerechtscirkel te restaureren en de ruimte te geven die het verdient.

96

De technische staat van deze cirkelvormige mozaïek is vrij belabberd. Deze gerechtscirkel is sleets en vervallen en is al diverse keren opgelapt. Het heeft te lijden van het verkeer. Met het in- en uitdraaien van de auto’s wrikken de stenen los. Restauratie van dit monument is noodzakelijk, waarbij oude reparaties worden hersteld en ontbrekende delen worden aangevuld. Maar dat heeft alleen zin als de geparkeerde auto’s het verkeer van deze plek verdwijnen.

Haven - stenen brug

97

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Haven - stenen brug - auto’s

vanaf Appelstraat

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

vanuit Stadhuisstraat

98

Haven - stenen brug - auto’s

99

van roosmalen van gessel architecten e.p.

Dam

Dam Het waterniveau beheersen is van levensbelang. De opeenvolgende deuren, zoals de vloeddeuren ter plekke van het Witte Bruggetje, de deuren bij de Visbrug en Stenen Brug vormen schakels in een veel groter waterbeheersingssysteem. De fluctuatie tussen eb en vloed is onder andere in de Voorhaven in Schoonhoven zichtbaar. In de eerste helft van de 14e eeuw ontstaan er grote problemen. De Haven verzandt, de uitschuring blijkt onvoldoende. Er zijn maatregelen vereist. Er wordt een spuisluis gebouwd. De Dam, belangrijk voor de waterbeheersing, was toen ruim 23 m breed (kaart Jacob van Deventer). Een verticaal schuivend schot in de Dam hield het water uit het achterland vast. Bij laag water in de Lek werd het

Concept - Samen smeden aan de Zilver-as

schot opgetrokken, waardoor het achterliggende water met grote kracht door de Haven en Voorhaven spoelde en er uitschuring ontstond. Verzanding werd zo tegengegaan en het zorgde tegelijkertijd voor de noodzakelijke doorspoeling. Het open water in de stad was in die tijd immers ook een open riool. En omgekeerd kon ook, met name ten tijde van oorlogsdreiging. Bij hoog water in de Lek werden de wachtdeuren opengezet en het schot opgetrokken en werd het achterliggende land onder water gezet. Tussen 1562 en 1582 heeft de Dam een veel grotere breedte gekregen, zie kaart Lodovico Guicciardini (1521-1589). De toename van aanvoer van hennep uit het achterland maakte uitbreiding van het grondoppervlak noodzakelijk. De scheepsbouw floreert. De vraag naar touw en zeildoek

100

(met als grondstof hennep) stijgt naar ongekende hoogte. De Waag op de Dam, gerealiseerd in de jaren 1616-1617, is een specifieke hennepwaag. Op de kaart van Blaeu uit 1648 heeft de Waag een ruim dakoverstek. In 1750 zijn deze overstekken verbreed, de kap verhoogd en op de hoeken worden ionische kolommen toegevoegd. In 1771 wordt de zonnewijzer, afkomstig van het Doelengebouw, toegevoegd. Het voorfront met zijn dubbele deuren en snijwerk op de pilasters en korbelen zijn zelfs nog authentiek. In tegenstelling tot de Stenen Brug heeft de Dam wél bebouwing aan de noord- en zuidzijde gehad. Mede hierdoor is de Haven hier een stuk smaller. Bebouwing aan de zuidzijde is in de loop van de 19e eeuw verdwenen. Op die plek is in 1860 voor de botermarkt een nieuw boterhuis gerealiseerd, een overdekte plaats waarvan het dak rust