Bijlage 1 Ontwikkelplan Zilver-as
Tekst van het document
concept
Samen smeden aan de Zilver-as Ontwikkelplan voor de Zilver-as in Schoonhoven
-
16 november 2022
“Bij een stad geniet je niet van de zeven of zevenenzeventig wonderen maar van de antwoorden die ze geeft op een vraag van jou.”, Italo Calvino in De onzichtbare steden, 1972
Foto front- en achterpagina: Schoonhoven, Haven september 2018
Verveelvoudiging voor eigen of intern gebruik door de opdrachtgever is vanzelfsprekend toegestaan. Bronvermelding is vereist. Voor het overige mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand en/of openbaar gemaakt hetzij elektronisch, mechanisch, door middel van druk, fotokopieën, microfilm of op welke wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van van roosmalen van gessel architecten e.p. delft. Dit document is met de grootste zorg samengesteld. Mochten er desondanks aanmerkingen te maken zijn, dan zouden we dat graag vernemen teneinde er bij gelegenheid ons voordeel mee te kunnen doen. © van roosmalen van gessel architecten, Delft 2022
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
2
Samen smeden aan de Zilver-as Ontwikkelplan voor de Zilver-as in Schoonhoven
concept Versie 2.3
Ir Marlène van Gessel Ir Marc van Roosmalen
16 november 2022
3
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Observaties
Observatie 1:
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
Het is een prachtige zomerse dag, ergens in augustus afgelopen jaar. Buiten de Veerpoort is volop leven. Alle bankjes zijn bezet. Gepensioneerde stelletjes hebben hun fietstocht onderbroken en pauzeren een moment. Ze genieten van het uitzicht met hun fiets binnen handbereik. Een aantal grootouders likt samen met hun kleinkinderen een ijsje weg. De veerboot vaart af en aan met daartussendoor af en toe een vrachtschip. Tegelijkertijd is het op de Haven, Dam en Oude Haven stil. Muziek uit de bomen, geritsel van de vlaggetjes en af en toe een auto die voor je gevoel veel te hard langs komt rijden. Op de vlonders in de Haven is geen mens te bekennen. De Stenen Brug staat vol stilstaande auto’s. Ook het Doelenplein is gevuld met geparkeerde auto’s. Het binnenterrein van de voormalige kazerne biedt rust en schaduw. Alle bankjes zijn bezet, er wordt volop gekeuveld.
4
Observatie 2:
Observaties
Observatie 3:
Een doordeweekse dag, eind van de middag na vieren. Je merkt dat de stad leegloopt. Het is nog vroeg, maar de ondernemers beginnen hun uitstallingen naar binnen te brengen en maken aanstalten om de deuren te sluiten. Het feit dat je ziet dat ene winkel al sluit, stimuleert niet het ‘fijn winkelen gevoel’. Al snel is er geen activiteit meer. Bij de Waag zit nog een enkele gast. Bij de Tol is meer leven. Het terras daar profiteert van de laatste zonnestralen. Wat nu? Mooie etalages te zien? We geven niet op. In de donkerte vervolgen we ons pad. Een heel andere beleving dan overdag. We zien veel minder. Het stadhuis, Bartholomeuskerk en Waag zijn donker, ze worden niet aangelicht. Een storing of zijn wij te laat? Het is stil op de Haven op een enkele Havenbewoner na, die zijn auto parkeert op de Stenen Brug en daarna in zijn pand verdwijnt. Tijd om ook huiswaarts te keren. We staan nog even stil op de Visbrug en kijken terug naar de Haven. We zien geblindeerde etalages en een heleboel priklichtjes van de lantaarns tussen de bomen langs de kade.
5
‘Zilverstad Guide, de leukste hotspots & routes in Schoonhoven’ valt op de deurmat. Een smaakvol, goed vormgegeven boekje dat uitnodigt om op stap te gaan. Die sprankeling, de sfeer die dat oproept leeft in Schoonhoven. Dát geeft hoopt en energie. Zou het niet fantastisch zijn als ook de openbare ruimte van de Zilver-as op een vergelijkbare wijze zou schitteren?
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Samenvatting van Veerpoort
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
tot Springerpark
6
Samenvatting
Samenvatting Het ontwikkelplan laat een lonkend perspectief zien. Het schetst een duurzame toekomst, waarin de Zilver-as tot klank komt. De betekenis van de Zilver-as voor Schoonhoven wordt versterkt met een aantrekkelijk karakter voor bewoners en bezoekers. Waarbij de toegankelijkheid en de verblijfskwaliteit voor de mensen, voor voetgangers en fietsers, maximaal is. Waar je heerlijk kunt wandelen en ontspannen kunt winkelen, waar je elkaar ontmoet en uit kunt gaan en geniet van de fijne sfeer en de historische ambiance. De bereikbaarheid met de auto wordt daarbij in standgehouden binnen af te spreken spelregels. Door het autoluwe karakter van de Zilver-as verdwijnt de dominante aanwezigheid van de auto en ontstaat er rust en ruimte. Hierdoor wordt de Zilverstad beter beleefbaar en komt in al haar diversiteit veel meer tot haar recht. Het trekt mensen aan en nodigt mede daardoor nieuwe initiatieven uit.
Om dit te bereiken is een gerichte aanpak gedurende meerdere jaren nodig. Basis voor dit ontwikkelplan is een palet van bouwstenen in de vorm van denkrichtingen, mogelijkheden en concrete voorstellen die bijdragen aan de gewenste kwaliteitsslag van de Zilver-as, van Veerpoort tot Springerpark.
Deze zijn gebundeld in vier thema’s: - - inrichting openbare ruimte
Met de historie als inspiratiebron zijn de onderdelen op basis van inventarisatie, analyse, ontwerpend onderzoek en in samenspraak met in- en extern betrokkenen ontwikkeld. Heel bewust worden zo ook de eigen unieke identiteit en de specifieke kwaliteiten van Schoonhoven vergroot. Een bijzondere uitdaging vormt het historische water, de havens. Deze geven we nieuwe betekenis voor iedereen.
De snelle start van enkele zichtbare onderdelen maakt de kwalitatieve aanpak van de Zilver-as tastbaar en concreet. Fasegewijs wordt zo het toekomstperspectief werkelijkheid:
- - activeer het water
er komt meer leven en reuring in de Zilverstad
- - iconen als drager - - versterk het programma
7
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Inhoudsopgave
E
A - Scheepmakersbrug
Observaties
D
4
Samenvatting
6
Inhoudsopgave
8
Inleiding
11
Zilver-as, waarom, hoe, wat C
B
A
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
B - Visbrug
12
Openbare ruimte - autoluw
28
Openbare ruimte - Voorpad of stoep
32
Openbare ruimte - bestrating bomen
33
Openbare ruimte - inrichting bestrating
38
Openbare ruimte - duurzaamheid / gezondheid / klimaatadaptief
40
Openbare ruimte - verlichting Zilver-as
42
Openbare ruimte - fietsen - zitten
46
Openbare ruimte - afvalbak zichtlijnen
47
Openbare ruimte - informatie
48
Waarom
12
Hoe
12
Wat
13
Inspiratietour
14
De vier thema’s:
15
Iconen
50
van Veerpoort tot Springerpark
16
Water
52
Stedelijke ontwikkeling
18
Stedelijke structuur
22
Openbare ruimte
24
Goede openbare ruimte
24
Openbare ruimte - sfeer
26
8
Water - walstoepen
Programma Programma - architectuur
54
56 57
Programma - etalages
58
Programma - evenementen
60
Programma - markt
62
Inhoudsopgave
C - Stenen Brug
Ontwikkelplan
64
Buiten de Veerpoort
66
Veerpoort - binnenzijde
68
Veerstraat
70
Veerstraat - Scheepmakersbrug
72
Haven
74
Haven - Scenario I
78
Haven - Scenario I - perspectief
80
D - Dam
Dam
100
E - brug over het Melkgat
Bijlagen
126
Dam - Folly - zitplek
104
Bijlage 1 tekeningenlijst
Grote kerk
106
Bijlage 2 voorgestelde aanpak voor de Zilver-as
128
Grote kerk - omgeving
107
Bijlage 2 opgave eerste meedenksessie
136
108
Bijlage 2 opgave eerste meedenksessie
137
Bijlage 2 beknopt verslag meedenksessies intern
138
Bijlage 2 beknopt verslag meedenksessies externen
142
Bijlage 2 Verslag Inspiratietour Zilver-as
148
Bijlage 2 Overzicht deelnemers meedenksessies en inspiratietour
150
Oude Haven brug Oude Haven - Zilverwerkplaatsen
110
Oude Haven - Zilvermuseum
112
Oude Haven - bestrating / tekens
114
Oude Haven - bestrating
115
Springerpark - brug over het Melkgat
116
Springerpark - benadering
118
Ontwikkelplan overzicht
120
126
Bijlage 3 koppelkansen
152
Bijlage 4 Parkeren P1 en P2
153
Haven - Scenario II
82
Haven - Scenario II - looppad over het water
84
Haven - Scenario III - varen door de havens
86
Haven - Scenario III
88
Vervolg - Fasering - Planning - Financiën
122
Bijlage 6 Ontwikkellocaties
155
Haven - Visbrug - bestaand
90
123
156
91
Tot slot
Bijlage 7 Kengegevens iconen Zilver-as
Haven - bestaand
Aanbevelingen
124
Bijlage 8 Beschermd Stadsgezicht
162
Bijlage 9 Historisch-geografische en archeologische waardenkaart
166
Bijlage 10 Bronnen
167
Colofon
172
Haven - hoog water
92
Haven - details die verdwijnen
94
Haven - stenen brug
96
Haven - stenen brug - auto’s
98 9
Bijlage 5 Meer reuring: rol voor de nieuwe bibliotheek? 154
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
10
Inleiding
Inleiding ‘Samen smeden aan de Zilver-as’ geeft treffend aan waar dit ontwikkelplan voor staat. Er is werk aan de winkel en dat doe je niet alleen. Het is een gemeenschappelijke opgave. Want de ‘Zilver-as, van Veerpoort tot Springerpark’, hartje Zilverstad, gaat iedereen aan. En weet u, een stad is van mensen voor mensen, wordt gekoesterd en blijft tegelijkertijd altijd in ontwikkeling. Die bijzondere combinatie -koesteren en ontwikkelen- is precies wat dit ontwikkelplan beoogt. Het probeert iets op gang te brengen, richting te geven én gaat uit van de bestaande kwaliteiten, probeert deze te versterken en traceert daarnaast nieuwe kansen en opgaven. Hier ligt dan ook een sterke link met het ambitiedocument Binnenstad Schoonhoven uit 2018 dat vijf zeer verwante thema’s omvat, te weten een waardevolle, leefbare, duurzame, ondernemende, bereikbare en toegankelijke binnenstad. Opgave en aanpak ‘Meer reuring, meer leven in de Zilver-as en versterken van haar fysieke en culturele positie’, met die opdracht van de gemeente Krimpenerwaard zijn we aan de gang gegaan. Met een cesuur van bijna twee coronajaren hebben wij op allerlei manieren de stad verkend en haar bewoners en bezoekers leren kennen. We hebben informatie verzameld in archieven en bij betrokken bewoners, talrijke studies
en onderzoeken bestudeerd en vele malen Schoonhoven bezocht en vanuit alle kanten benaderd, evenementen meegemaakt, op terrassen gezeten, dag-, avond- en nachtwandelingen ondernomen, de toren beklommen, het Zilvermuseum bezocht en de pont genomen. En daarnaast hebben we enkele boeiende overleggen met de BIZ , de HVS en medewerkers van de gemeente gehad. Om nog meer greep op de opgave te krijgen hebben wij onze eerste constateringen en analyses gedeeld met B&W. Dat mondde uit in een gezamenlijke en leerzame rondgang door de Zilverstad. We hebben vier meedenksessies georganiseerd, twee intern met vakspecialisten van de gemeente en twee met extern betrokkenen, en een inspiratietour naar Doesburg en ’s-Hertogenbosch ondernomen met deelnemers uit de meedenksessies alsmede de portefeuillewethouder en de burgemeester. Tussenstand Vervolgens hebben we dat in het allereerste concept met de gekozen benaderingswijze en ontwikkelvoorstellen uitgewerkt en in woord en beeld gepresenteerd aan de twee meedenkgroepen. Het ontwikkelplan is door al die analyses, studies, inbreng en feedback gegroeid tot dat wat nu voor u ligt.
11
Eén constatering willen we nu al met u delen. Ons is opgevallen dat er veel energie is bij bewoners en ondernemers in de stad met tal van initiatieven. Dat is een groot goed. Als we eens zouden kunnen bereiken dat we die energie weten te bundelen en te richten, ja dan is er ongelooflijk veel mogelijk! Opbouw Eerst komt de opbrengst van de meedenksessies aan de orde. Dat resulteert in vier thema’s voor de opgave ‘Versterken van de fysieke en culturele positie van de Zilveras van Schoonhoven’. In het hoofdstuk ‘Waarom’, ‘hoe’ en ‘wat’ wordt daarbij stilgestaan. Daarna treft u het ontwikkelplan aan per onderdeel van Veerpoort tot Springerpark voorzien van referentiebeelden, voorafgegaan door een paar analyses. Na de slotbeschouwing en advies volgen een aantal bijlagen met een uitgebreidere documentatie van eerder aangehaalde onderwerpen en een aantal gedachtes over onderwerpen die buiten de Zilver-as liggen maar voor zowel de Zilver-as als voor de gehele binnenstad van betekenis kunnen zijn. Een uitgebreide opgave van gehanteerde bronnen en een colofon sluiten deze rapportage af. Deze schriftelijke reportage heeft een beeldend karakter juist om de verbeelding op gang te brengen en om inspiratie te geven.
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Zilver-as, waarom, hoe, wat
stadhuis
parkeren Oude Haven
‘Versterken van de fysieke en culturele positie van de Zilver-as van Schoonhoven’ is de kern van de opgave zoals die na een periode van stilte -oorzaak onder andere de pandemie- opnieuw geformuleerd is. Richtte de eerdere bestuursopdracht zich nog op het opstellen van een integraal ontwikkelplan voor de binnenstad van Schoonhoven, in januari 2022 is besloten de aandacht te richten op de Zilveras, het gebied van Veerpoort tot Springerpark inclusief het Nederlands Zilvermuseum. De eerdergenoemde bestuursopdracht maar ook het vastgestelde Ambitiedocument Binnenstad Schoonhoven, “Zilverstad met historische allure” uit september 2018, vormen de vertrekpunten voor dit ontwikkelplan.
De vanzelfsprekendheid dat de aanwezigheid van detailhandel voldoende is om mensen te (blijven) trekken, is voorbij. Tegenwoordig trekt een binnenstad bezoekers omdat er iets te beleven valt. Dat kan van alles zijn. Elke binnenstad maar ook elke winkel is op zoek naar onderscheidende kwaliteit in sfeer en beleving. Hoe maak je het bijzonder? Door koopzondagen, door marktdagen? Door evenementen? De openbare ruimte is te beschouwen als een podium voor evenementen, experimenten en speel- en ontmoetingsplekken. De openbare ruimte is immers van en voor iedereen.
te horen ‘we doen het altijd zus en zo’ maar om kansen te proeven en mogelijkheden te ontdekken, ogen te openen, om samen te ontdekken dat 1 + 1 meer is dan 2, want ‘als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je kreeg’. Tijdens de meedenksessies hebben we in gesprek met elkaar informatie uitgewisseld, actief meegedacht en ideeën naar voren gebracht. Uit de positieve reacties proeven we enthousiasme en draagvlak voor het ontwikkelplan. De meedenksessies zijn om en om gehouden. De opgehaalde feedback van elke sessie werd telkens als input gebruikt voor de verdere groei van het ontwikkelplan.
Als we naar Schoonhoven kijken en inzoomen op de Zilveras, wat zien we dan?
Waarom
Met twee groepen belanghebbenden of stakeholders zijn we afgelopen maanden in gesprek geweest. Eén groep bestond uit internen, de professionals, vertegenwoordigers van verschillende vakdisciplines binnen de gemeente. De andere groep bestond uit externe belanghebbenden deels bewoners van de binnenstad en deels vertegenwoordigers van verschillende organisaties binnen de gemeente Krimpenerwaard met een belang in de Zilver-as. We hebben deze bijeenkomsten ‘meedenksessies’ genoemd, niet om
‘Kijken en zien’, zeer belangrijk om de essentie van de opgave bloot te kunnen leggen. Daarom hebben we voor de eerste meedenksessie aan de deelnemers gevraagd na te denken wat zij hun vrienden of bezoek zouden willen laten zien in Schoonhoven en waarom? Maar ook welk stadscentrum zie je voor jezelf als voorbeeld, waarom ga je daar graag heen? Deze vragen, over ‘wat laat je zien’ of ‘waar ga je zelf graag kijken’, waren bedoeld om je bewust te laten worden van ‘Wat doen plekken met ons?’ Sommige plekken betekenen veel voor mensen. Wat zit daarachter? Het kunnen kleine of grote dingen zijn, de overeenkomst is dat ze betekenis hebben. Het kan ook andersom. Het kan ook een gemis laten zien. Deze bewustwording en ervaring
In de afgelopen jaren zijn we ons steeds meer van bewust geworden van de unieke mogelijkheden van ons verleden, voor de kwaliteit en de aantrekkingskracht van historische binnensteden. Door een aansprekende herinrichting van de openbare ruimte in combinatie met eigentijdse programmering, presentatie en exploitatie komt bijna als vanzelf de cultuurhistorie beter tot haar recht.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
Hoe
12
parkeren Stenen Brug
Zilver-as, waarom, hoe, wat
sluipverkeer zijn beide van belang om het ontwikkelplan mee te voeden. Ook de trots voor een stad, bijvoorbeeld ‘ik ben een Schoonhovenaar’, geeft aan dat de stad een speciale plek of betekenis heeft voor jou. Het geeft ook weer hoe warm je gaat lopen voor een initiatief. En als er ruimte is, dan gaan betrokken bewoners als vanzelf de ruimte in gebruik nemen. Waarin kan de Zilver-as in Schoonhoven excelleren? Wat zijn de kernkwaliteiten waarmee de Zilver-as zich kan onderscheiden, nu en in de toekomst? Niet richten op versterken van zwakke punten maar vooral richten op verbeteren van sterke punten.
Wat
Beide groepen zijn 3x bij elkaar geweest, te weten 28 maart, begin april en begin juli 2022. In de bijlagen zijn verslagen van deze levendige sessies opgenomen. Tijdens deze meedenksessies zijn een groot aantal items ingebracht. Een rijke oogst maar het zal duidelijk zijn dat niet alles integraal gehonoreerd kan worden. De belangrijkste items zijn: - - Bibliotheek: waarheen? Zichtbaarheid, aanloop, bereikbaarheid. Bibliotheek maar ook Zilvermuseum trekt mensen aan.
vergroenen - - Toeristenstroom: is bekend waar ze vandaan komen en hoe ze door Schoonhoven bewegen?
zilver vesting), vergroenen van het gebied Buiten de Veerpoort, speelvoorzieningen voor kids in deze zone
- - Parkeerfunctie op de Stenen Brug weghalen
- - Weekmarkt op de Haven houden
- - Heel veel auto’s in de stad
- - Zorg voor een gevarieerd aanbod zowel qua winkels als qua horeca als qua dingen die er te doen zijn
- - Sluipverkeer vanaf de pont - - Vergroenen van ruimte trekt meer mensen aan - - Zitten, zitplekken maken/verblijfskwaliteit verhogen - - Geschiedenis van Schoonhoven: meer mee doen en/of actiever uitdragen - - Geschiedenis van de Oude Hollandse Waterlinie is verbonden met Schoonhoven - - Een echte trekpleister in Schoonhoven wordt gemist - - Wat is de Zilver-as? Kent iedereen dat begrip? Andere naam nodig? - - De Haven bevaarbaar maken/meer met water doen/meer reuring op het water - - Het Zilver en de Lek beter promoten - - Trots op de historie, op de Haven; karakter van Schoonhoven behouden en versterken - - De Lek of de zone bij de Lek meer bij de binnenstad betrekken (verbinden gebied buiten en binnen de
13
- - Meer doen met iconen (personen en gebouwen); een iconisch gebouw als trekpleister - - Ontvangst en/of aankomst bezoekers op parkeerterrein of op aanlegsteiger: is route duidelijk en is duidelijk wat er te doen is? - - Ruimte loopt door achter de Waag; park en toegang park niet zichtbaar; Springerpark mist cultuurhistorische context; uitzicht op sportvelden vanuit park is storend; fundamenten stadswal zichtbaar maken in het Springerpark; horeca toevoegen, toiletvoorziening toevoegen - - Muziektent, bezwaar het is open en ligt te afgelegen, meer gebruiken, meer actie gewenst - - Zilver-as is een duiding. Er staan markante gebouwen met dito verhalen, die komen nu niet uit de verf. - - Zilver, het zilversmeden meer laten zien: open ateliers en/ of Vakschool hierin betrekken?
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Zilver-as, waarom, hoe, wat
Inspiratietour
op 7 april 2022, naar Doesburg en ’s-Hertogenbosch Een bezoek aan twee gemeenten om inspiratie en ervaring op te doen en kennis te nemen van hoe, op welke wijze en met welk resultaat zij vergelijkbare problematiek aangepakt hebben. Doesburg is een zelfstandige gemeente, qua grootte vergelijkbaar met Schoonhoven. ’s-Hertogenbosch is een veel grotere gemeente, maar wát kunnen we leren van hun aanpak? Wat is hun advies?
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
Bezoek aan Doesburg, opgedane inzicht: De stad Doesburg is een zelfstandige gemeente. Het aantal inwoners op 1 januari 2022 is 11.036 personen. ‘Ga uit van je eigen identiteit. Maak één duidelijke keuze en voer dat overal in door. Houdt daaraan vast, want dan alleen blijft het hangen.’ Doesburg is ook een vestingstad, maar heeft gekozen voor Hanzestad omdat zij zich met die identiteit meer kunnen onderscheiden van andere steden in Nederland. Jarenlang is er gesproken over het autoluw maken van de binnenstad. Maatregelen tijdens corona hebben geholpen om het in te kunnen voeren. Nu het er is, wil men niet meer terug. Het is een succes. Tegen de binnenstad aan zijn parkeerplaatsen gecreëerd vanwaar je meteen het centrum inloopt.
14
Bezoek aan ’s-Hertogenbosch, opgedane inzicht: De gemeente ’s-Hertogenbosch is na gemeentelijke herindeling groter geworden. De stad ’s-Hertogenbosch zelf heeft op 1 januari 2022 111.652 personen. Den Bosch kampte met sterk verval van de zes kilometer vestingwerken én met congestie van de binnenstad. ‘s-Hertogenbosch heeft eerst een visie opgesteld voor de ontwikkeling van de vesting, de rand om de binnenstad. Dat is vastgesteld door de gemeenteraad. Daaraan is een programmafinanciering verbonden waardoor het team armslag en ruimte kreeg om adequaat op kansen en mogelijkheden, die zich voordeden, te reageren. Jarenlang kon aan dit project doorgewerkt worden en de samenhang van de ingrepen bewaakt worden, zonder dat voor elke beslissing of iets dergelijks eerst teruggegaan moest worden naar de raad. De visie heeft ook veel externe financiering opgeleverd. Niet het verkeer maar ‘Wat heb je te bieden’ en ‘Wat maakt je uniek’ zijn redenen om de binnenstad te transformeren. Een autoluw centrum is een middel, geen doel op zich. Om ook de jeugd te interesseren voor de historie van Den Bosch zijn diverse wandelingen in de app te vinden. Na een gestaag proces van planvorming, een gefaseerde aanpak en realisatie is het project vestingwerken een groot succes en heeft de stad een extra kwaliteitsslag gekregen.
Zilver-as, waarom, hoe, wat
Vier thema’s van het ontwikkelplan Zilver-as Met alle kennis en inzichten uit de meedenksessies en de inspiratietour is steeds verder ingezoomd op de Zilveras. De meedenksessies leverden een enorme rijkdom aan informatie en items op. Mede op basis van inventarisatie en analyse daarvan tekende zich een viertal clusters van samenhangende onderwerpen af. Die zien we als de vier thema’s van het ontwikkelplan Zilver-as.
De vier thema’s:
1. Inrichting van de openbare ruimte 2. Iconen als dragers 3. Activeer weer het water 4. Programma’s in en om de Zilver-as
Onderdelen van de vier thema’s: 1. Inrichting openbare ruimte - - gebruik van de ruimte (autoluw/bereikbaarheid/entree/ ontvangst) - - groen/duurzaamheid - - inrichting inclusief verharding/verlichting - - ontmoeten - - spelen 2. Iconen als dragers - - de Veerpoort en wal (vesting) - - het Stadhuis - - de Waag - - de Bartholomeuskerk of Grote Kerk en toren - - de havens met Visbrug - Stenen Brug - Dam - brug over het Melkgat - - Nederlands Zilvermuseum - - Springerpark
3. Activeer weer het water - - maak het toegankelijk, gebruik het water, doorvaarbaarheid - - op het water/in het water/over het water 4. Programma’s - - in de panden (levendige plint of etalages/ogen op straat/herbestemming panden: publiekstrekkende functie aan de Zilver-as) - - bijzondere acties en activiteiten/wat is er in de Zilveras te doen/te zien etc.? - - meer woningen in de binnenstad - meer mensen meer reuring - - verschillende routes door/in/langs de Zilver-as - - herbestemmen Stadhuis en leegstaande panden zoals de Klokkenfabriek - - Stenen Brug als pleisterplek activeren - - Dam versterken qua inrichting en gebruik
- - iconische personen in Schoonhoven
15
van roosmalen van gessel architecten e.p.
van Veerpoort tot Springerpark
volume op torenbasement
passantenhaven
herinrichting openbare ruimte
stenen cirkel nieuwe opgang wal
eyecatcher nieuwe publieksfunctie in stadhuis
nieuwe smalle Scheepmakersbrug met zitbanken
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
stallinghaven
16
van Veerpoort tot Springerpark
toren tot bovenin beklimbaar
nieuwe functie klokkenfabriek
toegankelijke kerktuin vergroten Springerpark
nieuwe brug
bomenreeks aanvullen open paviljoen op Dam
eyecatcher
zilvermuseum
duiding Waterpoort
Dam herinrichten nieuwe wandelroute De rode draad, toelichting De Zilver-as, de route van Veerpoort tot Springerpark, is een aaneenschakeling van bijzondere plekjes, uitzichten en bezienswaardigheden. Gelijk een museale route word je meegenomen en verleid om dingen te ontdekken. Een bezoek aan de Zilver-as wordt zo een echte ervaring en beleving.
De havens, de centrale ruimte van Schoonhoven, vormen de ruggengraat. Het water met aan weerszijden kades zorgt voor een heldere routing. Terwijl de bruggen afsteken, rondjes lopen mogelijk maken. De Stenen brug en Dam maken door hun situering en maat bijzondere activiteiten in de openbare ruimte mogelijk.
Het programma in de Zilver-as, van zilvergalerie en werkplaatsen tot Zilvermuseum, van kijkdozen, vitrines en andere bijzonderheden op de route, winkels, de horeca op het water of aan de Zilver-as, de iconen met hun verhalen, alles draagt bij om het bezoek aan de Zilver-as van Schoonhoven tot een positieve ervaring te maken, voor jong én oud.
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Stedelijke ontwikkeling
Kaart 1250 De rivieren de Lek, de Hollandse IJssel en het veenstroompje de Vlist omgeven de Krimpenerwaard. Tot circa 1000 na Chr. was dit gebied nagenoeg onbewoond. Het was nat en veenachtig met nauwelijks doordringbare wouden. Slechts met grote inspanning was de waard te ontginnen. Dat deden de boeren in dienst van edelen. Deze edelen kregen grote stukken woeste grond in leen van de bisschop van Utrecht. De eerste bewoners van de Krimpenerwaard woonden langs de rivieren. Vanwege het continue overstromingsgevaar legden zij dijken aan. Haaks daarop ontgonnen zij de woeste grond door kavels aan te leggen, waarbij greppels voor afwatering zorgden. Deze strokenverkaveling met diepe, smalle kavels en brede sloten is nog steeds kenmerkend voor het landschap van veenpolders in dit deel van Zuid-Holland en het aangrenzende Utrecht.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
Kaart 1270 Schoonhoven is ontstaan bij de monding van de Zevender, een veenriviertje dat vanuit de Lopikerwaard naar de Lek stroomde. De allereerste vermelding van Schoonhoven dateert uit 1247. Al in 1280 is sprake van een stedelijke nederzetting. De oudste delen liggen aan weerszijden van de Haven. De (Oude) Haven is waarschijnlijk van oorsprong een afwateringssloot op de Lek. De Koestraat en de Havenstraat volgen eveneens het noord-zuid gerichte voorstedelijke verkavelingspatroon. De gracht is gegraven en functioneerde als scheepvaartkanaal. De maatvoering van de gracht is overeenkomstig andere Nederlandse middeleeuwse steden 7 a 8 meter breed, een gangbare maat in de 13e eeuw. Begin 14e eeuw is de Botersloot -verbindt binnenhaven en de Vorne, de vergraven bovenloop van de Vlist- gegraven zowel voor waterafvoer naar de Vlist als waterweg voor de scheepvaart.
18
Kaart 1320 Jan van Blois (ca. 1288-1356) die met Schoonhoven beleend was en regelmatig in het kasteel van Schoonhoven resideerde, gaf in 1300 vergunning voor aanleg van de omwalling. Schoonhoven werd beschouwd als een strategisch belangrijk steunpunt aan de grens van het graafschap Holland en Het Sticht. Rond 1304-1310 begon het graven van de omringende grachten. Met de uitgegraven grond werd een wal opgeworpen. Een kavelsloot aan de westzijde werd de westelijke stadsgracht. De Lek vormde aan de zuidkant een natuurlijke barrière. In 1349 kreeg Schoonhoven van Jan van Blois toestemming voor aanleg van een schutsluis in de Dam. Die sluis met slechts één paar deuren betekende feitelijk een verzwakking van de waterkering. Door het leggen van een dam in de watergang werd zowel een buitenhaven als een binnenhaven gemaakt.
Stedelijke ontwikkeling
Groene taluds De gracht in Nieuwpoort heeft groene taluds aan beide zijden. De kade is niet versteend. Wanneer de kademuren in Schoonhoven in eerste aanleg tot stand gekomen zijn, is onduidelijk. De Stenen brug die beide stadsdelen over de Haven verbindt, dateert uit de 14e eeuw.
plattegrond Jacob van Deventer 1560 Rond 1350 werd Schoonhoven ommuurd. Deze situatie zou meer dan twee eeuwen zo blijven. Scheepvaart, bierbrouwen, hennepteelt, veeteelt, lakennijverheid, visserij zorgden voor inkomsten voor de stad. Daarnaast was Schoonhoven marktplaats voor het omliggende agrarische gebied. De plattegrond van Jacob van Deventer uit 1560 geeft de situatie weer na herstel van de grote stadsbrand van 1518. Het stratenpatroon bestaat uit enkele noord-zuid gerichte straten met haaks daarop enkele dwarsstraten. De Haven is de centrale ruimte van de stad. Stadhuis, kerk en een aantal kloosters zijn de belangrijkste gebouwen. Het kasteel is verdwenen. Na de stadsbrand is deze niet meer herbouwd. Binnen de ommuring stonden 597 huizen. Het aantal bewoonde huizen incluis het buitengebied bedroeg toen 634. Dat komt overeen met een inwoneraantal van circa 3000.
19
Plattegrond Joan Blaeu uit 1648 Tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568 -1648) werd Schoonhoven in 1572 eerst ingenomen door het Staatse leger, daarna in 1575 door de Spanjaarden om in 1577 definitief heroverd te worden door het Staatse leger. Nog tijdens de Tachtigjarige Oorlog werden de verdedigingswerken vernieuwd, verdwenen kloosterorden uit de stad -hun gebouwen werden herbestemd of gesloopt- en werden Waag (1616), Boterhal (1618) en Doelenhuis (1618) gebouwd. Tussen 1648 en 1658 werd de Bartholomeüskerk gerestaureerd. In het rampjaar 1672 vormde Schoonhoven een belangrijk steunpunt in de Hollandse Waterlinie. Na het rampjaar 1672 werden de verdedigingswerken aan de noord- en westzijde vernieuwd en uitgebreid. Tussen 1673 en 1677 zijn vijf bastions buiten de middeleeuwse stadsgracht aangelegd. De extra ruimte binnen de vesting werd moestuinen. In 1696 werd het uit 1452 daterende stadhuis gerenoveerd. In de 17e eeuw was een relatief groot aantal zilversmeden actief in Schoonhoven.
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Stedelijke ontwikkeling
Kadastrale kaart 1811-1832 Eind 18e eeuw herstelde de stedelijke economie, getuige de bouw van een nieuw Doelenhuis (1783), de vergroting van de Waag (1758) en de modernisering van het stadhuis (1775). Na het gereedkomen van de meer oostelijk gelegen Nieuwe Hollandse Waterlinie werd in 1816 de vesting Schoonhoven opgeheven met als gevolg dat de bastions en wallen in de jaren daarna grotendeels gesloopt en afgegraven werden. De plattegrond van de binnenstad binnen de vestingwerken op de kadastrale minuut (1828) is nagenoeg gelijk aan die op de kaart van Joan Blaeu uit 1648. Rond 1860 heeft Schoonhoven nog steeds circa 2900 inwoners. Men handelde in hennep, graan en kaas. Er waren zeventig goud- en zilverfabrieken, één loodwitfabriek, acht koperslagerijen en blikwerkerijen. Tot ongeveer 1880 bleef
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
de omtrek van de vestingstad intact. In de periode daarna werden de noordelijke en de westelijke vestinggracht gedempt en geschikt gemaakt voor bebouwing. Uiteindelijk verdwenen de vestingwerken ook aan de zuidoostzijde van Schoonhoven. Alleen aan de noordoostzijde van de stad, ter plaatse van het Springerpark, het Bastion en de beide begraafplaatsen zijn de vestingwerken nog gedeeltelijk aanwezig. Rond de hele vesting Schoonhoven is de bomenrij. nagenoeg helemaal aanwezig. Pas na WO II breidde Schoonhoven zich uit buiten de vroegere vesting. In eerste instantie in noordwestelijke richting, de laatste decennia ook in oostelijke en partieel in westelijke richting. De veranderingen in de binnenstad gaan in een ander tempo. De industrie is langzamerhand uit de binnenstad
20
vertrokken. De vrijgekomen terreinen zijn veelal met seriematige woningbouw gevuld, die in het algemeen qua vorm, uitstraling en detaillering de identiteit van Schoonhoven niet echt versterken. Veel (bekende) zilverfabrieken zijn inmiddels gesloten. Tegenwoordig bevinden zich verspreid over de stad nog verschillende kleinschalige zilverwerkplaatsen. De historische stadsstructuur is nog steeds aanwezig. Maar door de toenemende bewoning van de binnenstad en het daar bijhorende autobezit nemen de geparkeerde auto’s letterlijk en figuurlijk steeds meer ruimte in. De oudste, de belangrijkste ruimte in Schoonhoven, de Haven - Dam - Oude Haven, valt samen met de Zilver-as. Van oudsher hét centrum van Schoonhoven.
Stedelijke ontwikkeling
Kadastrale kaart 1825
21
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Stedelijke structuur structuur: water
Lek
Noodhaven
brug over het Melkgat
Voorhaven
Oude Haven
Visbrug
Dam
Stenen Brug
Grote Gracht Haven Scheepmakershaven Scheepmakersbrug Vijf havens aan de Zilver-as Schoonhoven is heel direct verbonden met het water. Naast de Jachthaven Wilgerak en de Haven Scouting Olivier van Noort II aan de Lek heeft Schoonhoven nog vijf havens. De laatstgenoemde liggen direct aan of in de Zilver-as, te weten: - - de Noodhaven, westelijk van de Veerpoort, nét buiten de wal die nu dient als passanten- c.q. vluchthaven. - - de westelijke Scheepsmakershaven en de Voorhaven, beide in gebruik als permanente lig- of stallingsplaats voor boten.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
22
- - de oostelijke Scheepsmakershaven, een lege, stille haven. - - de Haven en de Oude haven in het centrum van Schoonhoven, die tezamen ooit het kloppend hart van de stad vormden maar nu qua activiteit op het water nagenoeg levenloos zijn. Hier ligt wellicht de belangrijkste sleutel voor een levendige Zilver-as. Vandaar het thema ‘het activeren van water’ om reuring, bijvoorbeeld boten, in de Haven te krijgen. Daarom zijn er drie opeenvolgende scenario’s bedacht, die bij iedere volgende stap qua peilen waterbeheersing qua uitdaging groeien.
Stedelijke structuur: wegen
C B
In het fijnmazige netwerk van wegen, steegjes en andere doorgangen in de binnenstad van Schoonhoven springen van oudsher een drietal oostwestverbindingen, dwars op de Zilver-as, in het oog. Aan deze drie wegen vestigden zich handel, bedrijfjes en winkels met op de kruising met het centrum, de Haven, telkens publieke functies zoals bijvoorbeeld het Stadhuis of Bartholomeüskerk. A. Kerkstraat - Dam - Lopikerstraat Je ziet dat de Kerkstraat pas in de vijftiger jaren van de vorige eeuw verlengd is naar het westen. De Jacoba van Beierenstraat is er nog niet. Deze route sloot oorspronkelijk aan op de stadspoort die aan de oostzijde van de vesting stond, ter plaatse van het begin van de Lopikerstraat. De kruising met de Dam maakte deze plek belangrijk voor handel (boterhuis) en logies (herberg). Nog voordat de rondweg om Schoonhoven in beeld was, had men het idee om het verkeer via Jacoba van BeierenstraatKerkstraat-Lopikerstraat, dwars door het centrum van Schoonhoven, te leiden. Sloop van panden ten westen van de Bartholomeuskerk was uitgevoerd toen deze inzichten wijzigden. Het verklaart waarom het straatprofiel op deze route nu zo wisselend is. De Lopikerstraat heeft zijn oorspronkelijke profiel behouden.
A
B. Appelstraat - Stenen brug - Stadhuisstraat Carmelietenstraat - Meent - Het Bastion In de Appelstraat waren telkens op alle hoeken van de kruispunten winkels gevestigd. Op weg naar huis kon je alle noodzakelijke dingen kopen. Het stadhuis staat op de kruising met de Haven.
23
C. Lekdijk Oost - Korte Dijk - Haven - Voorhaven - Lekdijk West Oorspronkelijk liep de ‘weg’ over de dijk, langs de Lek. Dat veranderde toen aan de oostzijde drie bastions en een Stenen Beer gerealiseerd werden. De Stenen Beer vormde toen een blokkade tot de vesting opgeheven werd. De gracht werd gedempt, er werd op het bastion een begraafplaats ingericht. Vanaf dat moment kwam je vanaf het oosten eerst langs de Stenen Beer en kort daarop vormde de Visbrug een markante plek op deze route. Of vanaf de andere zijde eerst de vernauwing voorbij Belvedère en dan de Visbrug.
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Goede openbare ruimte
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
24
Goede openbare ruimte Vier thema’s --
openbare ruimte
- - iconen - - water - - programma
Openbare ruimte Een goede openbare ruimte voor iedereen is: - - aantrekkelijk, verzorgd en comfortabel - - toegankelijk, duidelijk en veilig - - boeiend, er valt iets te zien en te beleven - - met gastvrije voorzieningen (zitgelegenheid, afvalbakken, openbaar toilet) - - vanzelfsprekend ingericht - - zet aan tot beweging - - prettig om te lopen en te fietsen - - helder qua routes - - stimulerend voor spel en spelen - - fijn om te ontmoeten en te (ver)blijven - - passend en aangenaam Tegelijkertijd moet diezelfde ruimte heel veel zaken faciliteren zoals de infrastructuur van nutsvoorzieningen, afwatering, verkeer en dergelijk. Dit vraagt een samenhangende en integrale inrichting van de openbare ruimte. Verschillende items die voor de Zilver-as van toepassing zijn, worden op de volgende pagina’s toegelicht.
25
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - sfeer
Openbare ruimte: - - profiel - - bestrating - - water
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
26
Openbare ruimte - sfeer
Springer schilder Sfeerbeeld van een situatie aan een haven, met kade, straat en bebouwing. Je ziet het relatief lage water in de gracht. In de gracht steken palen omhoog voor het aanmeren van boten. Langs de bovenzijde van de kademuur is de zone met walstoepen en af en toe een boom. De zone met grovere keienbestrating is bestemd voor het ‘verkeer’. Direct grenzend aan de panden liggen privé stoepjes. Voor privégebruik, maar die zone kan ook gebruikt worden voor het etaleren van koopwaar. Het schilderij ‘de Zuiderhavendijk in Enkhuizen’ is geschilderd door Cornelis Springer (Amsterdam 1817 - Hilversum 1891). Zijn zoon is de ontwerper van het Springerpark in Schoonhoven.
27
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - autoluw
Auto’s staan vaker stil dan dat erin gereden wordt. Elke auto die geparkeerd staat, neemt meer dan 15 m2 aan ruimte in. Ruimte die vooral in het centrum schaars is en die vaak beter voor andere doeleinden gebruikt zou kunnen worden. Stimuleren daarom de transitie ‘van bezit naar gebruik’.
Perspectief van een autoluwe Zilver-as Momenteel bepalen het verkeer over de Visbrug en over de Haven en de geparkeerde auto’s op de Stenen Brug de sfeer van de Zilver-as. Door velen wordt die dominante aanwezigheid van verkeer en geparkeerde auto’s als negatief ervaren. Wat ontstaat er als we die dominantie wegnemen? - - meer uitnodigende en toegankelijke ruimte - - grotere verblijfskwaliteit - - ontspannen wandelen en verblijven - - meer etalages kijken en meer bezoek aan winkels, galeries en horeca - - fijn en veilig om te fietsen - - fijne sfeer en aantrekkelijk om te zijn - - het stadsbeeld komt beter tot zijn recht - - meer mensen op straat, meer leven op straat - - een aantrekkelijke inrichting voor voetgangers en fietsers wordt mogelijk. Autoluw wil niet zeggen autovrij. Bereikbaarheid met de auto voor bewoners, klanten en toeleveranciers blijft mogelijk en wordt binnen bepaalde afspraken gereguleerd.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
28
Openbare ruimte - autoluw
in negentiger jaren ook voetgangerszone!
29
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - autoluw
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
30
Openbare ruimte - autoluw
verkeerscirculatie legenda - - geel: voetgangersgebied - - rode stippellijntjes: ontsluitingsroutes
31
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - Voorpad of stoep
Voorpad of stoep Op verschillende plekken in Schoonhoven kom je historische stoepen tegen. Het zijn veelal overblijfselen uit de 18e en 19e eeuw. In die tijd hadden vrijwel alle huizen een particuliere stoep, een soort overgangszone tussen de openbare straat en het privéhuis, behorend tot het particuliere eigendom. Deze stoepen zijn er in allerlei soorten en maten: met of zonder kettingen, stangen of sierlijke hekwerkjes tussen hardstenen stoeppalen. Deze stoepen verrijken het straatbeeld en articuleren de grote diversiteit aan individuele panden die samen de straatgevel vormen. De bestaande stoepen koesteren. De verdwenen stoepen worden op gestileerde wijze zoveel mogelijk weer zichtbaar gemaakt in de bestrating.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
32
Openbare ruimte - bestrating bomen
33
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - bestrating bomen De zonering zoals Cornelis Springer het weergaf op zijn schilderij op een van de vorige pagina’s is qua materiaalgebruik en indeling van het maaiveld overeenkomstig de bestrating zoals deze ook in Schoonhoven is geweest. De privéstoepen zorgen voor een rijk en afwisselend beeld zoals te zien op foto’s van de Koestraat en van de Oude Haven. Deze overgang van openbaar naar privé is karakteristiek voor Hollandse steden. Bestrating bepaalt in belangrijke mate de sfeer van de straat en de stad. Verharding zoneert en faciliteert het gebruik en accentueert bijzondere plekken door gebruik te maken van verschillende materialen qua formaat, kleur en textuur. Met het Schoonhovens verleden als inspiratiebron is het voorstel voor inrichting van het profiel van de Haven als volgt: - - privéstoep (voorpad):
afwisselende materialisering
- - overgangszone:
(gele) klinkers
- - rijstrook:
natuursteen (Zweeds graniet?)
- - kadezone:
halfverharding of gele klinkers
- - kademuur:
bruinrode baksteen
- - water:
spiegel van de stad
voorstel bestrating: Zweeds graniet
Door warme en gele kleuren toe te passen oogt de bestrating in de schaduw en bij regenachtig weer lichter en vriendelijker. De bestrating wordt afwaterend en op één niveau gelegd. Het ontbreken van niveauverschillen zoals stoepranden, maakt het comfortabel voor voetgangers en fietsers en is ook goed berijdbaar voor auto’s.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
34
overgang walstoep kademuur met iets hoger liggende bestrating
Openbare ruimte - bestrating bomen boomkransen Bij de inrichting van de Oude Haven zijn geen boomkransen toegepast met als gevolg dat auto’s nu over het wortelpakket rijden. Het pakket wortels mist bescherming en de halfverharding rond de boomstammen is niet opgesloten. Boomkrans alsnog aanbrengen om: - - bestrating of halfverharding op te sluiten - - lucht en voeding wortels toe te laten - - beschermen tegen wieldruk op wortels - - beschermen schade van de stam bij toepassing van een verhoogde boomkrans
jij rijdt over de tenen van de boom heen
doorsnede met cortenstalen overgangsplint
boomkrans met cortenstalen roosterplaat
35
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - bestrating bomen
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
36
Openbare ruimte - bestrating bomen
cortenstalen kader met halfverharding invulling
cortenstalen kader met halfverharding invulling
boom staat in halfverhardingszone
37
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - inrichting bestrating Zoek de 10 verschillen Vergelijking tussen de beelden van de Haven toen en nu levert opmerkelijke verschillen in sfeer en inrichting op van dezelfde ruimte. De oude foto geeft een beeld van rust en samenhang met subtiele verschillen in de bestrating. Opvallend is dat de recente foto een inrichting laat zien die vooral de verschillende onderdelen benadrukt. Er gebeurt veel meer met veel meer inrichtingsmiddelen. De diepliggende boomvakken met hun natuurstenen kader zorgen dat de kadezone helemaal is opgeknipt. Dit alles maakt dat er minder visuele rust en samenhang is. Wellicht wordt onze analyse beïnvloed door de zwart-wit foto die kleurverschillen neutraliseert en de hedendaagse kleurenfoto die juist alle kleurverschillen laat zien. Toch is het historische beeld een boeiende inspiratiebron voor de herinrichtingsopgave van de Haven is.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
38
Openbare ruimte - inrichting bestrating maaiveld - - walstoepen - - extra trede - - opsluiten bestrating
39
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - duurzaamheid / gezondheid / klimaatadaptief
Duurzaamheid en de Zilveras: meer groen in de stad Schoonhoven wordt gekenmerkt door groene wallen met hoog opgaande bomen. Ook langs de Scheepmakershaven staan prachtige reusachtige platanen. De Haven en Oude Haven waren aan beide zijden geflankeerd door leilinden en kastanjes. Dat groen moeten we koesteren en versterken.
Haven Op Oude foto’s is te zien dat de leilinden voller waren, groter ook. En er ontbreken ook enkele bomen bijvoorbeeld ter plaatse van de Visbrug. Hier vormden de vier bomen op de hoeken met hun takken en bladerdak een soort van groene poort, een prachtig nastrevenswaardig gezicht.
Oude Haven Er ontbreken enkele bomen in de Oude Haven. Completering is gewenst. Te overwegen valt om het areaal te verrijken met andere soorten mede omdat het dichte donkere bladerdak van de kastanjes de Oude Haven relatief donker maakt.
Voorpad De zone van de oude stadstoepen, het zogenaamde voorpad, leent zich bij uitstek om planten en bloemen in potten en bakken te plaatsen. Het verrijkt het beeld en geeft de overgangszone tussen privé en openbaar kleur en sfeer.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
40
Meer groene kansen Maak van blinde muren in de stad groene wanden. Laat deze begroeien met klimop of wilde wingerd. Met toegesneden beheer geeft dit een levendige aanblik van de stad. Springerpark Duurzaamheid: zoek ontspanning en vertier dicht bij huis. Tijdens de pandemie maar ook tijdens de aanhoudende hitte van afgelopen zomer hebben we gemerkt hoe belangrijk een groene ruimte in de buurt is.
Openbare ruimte - duurzaamheid / gezondheid / klimaatadaptief
Water Helder en stromend water in de havens en grachten is essentieel voor de verblijfskwaliteit in de binnenstad. Een extra kwaliteit is het als de dynamiek van getijden en de rivier zichtbaar wordt in de Haven. Soms laag, soms hoog zoals dat eeuwenlang het geval was. Water opvangen en vasthouden De neerslag wordt heftiger en valt gedurende kortere perioden. Belangrijk daarom om water langer vast te houden en om bergingscapaciteit te verhogen.
Autoluw Ander mobiliteitsgedrag noodzakelijk om de stad duurzaam, leefbaar en bereikbaar te houden voor iedereen. Auto’s weg uit de straat. De straten worden weer multifunctionele ruimtes, de mens staat centraal. Je kunt er vrij bewegen, de kinderen hebben ruimte om te spelen. Groen en bankjes verschijnen in de openbare ruimte, de gezelligheid op straat neemt toe. Het wordt langzamerhand drukker op straat.
41
Groen heeft een positieve invloed op het woonklimaat in de stad en de gezondheid van haar inwoners in het bijzonder. Groen in de stad verbetert het milieu, zorgt voor toename van de biodiversiteit, vermindert de luchtvervuiling, zorgt voor waterberging, verkoelt in warme periodes.
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - verlichting Zilver-as
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
42
Openbare ruimte - verlichting Zilver-as Momenteel zijn de gevels aan de Haven ‘s avonds voor een groot deel in het donker gehuld. De gietijzeren lantaarns manifesteren zich als een reeks losse lichtpunten. De feestverlichting hangt zo laag dat dit weliswaar de aandacht trekt maar zonder dat dit een bijdrage levert aan de ruimte ervaring van de Haven. Dat maakt het huidig lichtbeeld onsamenhangend. Vergelijkbare grachten laten zien hoe er een veel samenhangender en uitnodigender lichtbeeld te bereiken is. Met als basis armaturen die hoog hangen aan een kabel dat van gevel tot gevel spant met centraal boven het water vrij hoog de feestverlichting voor de donkere maanden. Dit beproefde concept maakt dat je de gevelwanden ervaart en de stedelijke ruimte als één geheel beleeft. Het voorstel is om dit principe in de Zilver-as toe te passen. De historische lantaarns worden licht technisch verbeterd en strategisch gepositioneerd ter plaatse van stegen, kruisingen, bruggen en rond de kerk. Zij brengen sfeer en versterken de bijzonere ambiance. Het gaat om de beleving van het licht.
Van belang is: - - Armaturen die naar beneden schijnen - - De zone, waar je beweegt of bent, verlichten (de straat) - - Onderlinge afstand bepalen op gevoel - - Licht zodanig dat je mensen kunt herkennen, gezichten kunt zien - - Dat je ’s avonds de ruimte kunt ervaren, kunt zien wat er aan de overzijde is - - Dat je je veilig voelt - - Zorg voor lichtcontinuïteit - - Straten en stegen die haaks op de Zilver-as staan een eigen verlichting geven
43
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - verlichting Zilver-as
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
44
Openbare ruimte - verlichting Zilver-as
Verlichting op de Dam: maak verschil! De Dam is een bijzondere ruimte, in zekere zin is dit de huiskamer van Schoonhoven. Dit knooppunt van ontmoeting en kruising van wegen is zo karakteristiek dat dit een bijzondere eigen verlichting verdient.
45
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - fietsen - zitten
blokbank als zitgelegenheid aan de kade, rechts fietsnietjes
Waar laat ik mijn fiets? De binnenstad autoluw betekent dat het aantal fietsers zal toenemen. Streven is de te stallen fietsen niet rond te laten zwerven in de binnenstad maar geconcentreerd te parkeren op bepaalde plekken. Voorstel is om enerzijds vakken aan te geven waarbinnen de fiets gestald mag worden, anderzijds door fietsnietjes te plaatsen. Voordeel van een gemarkeerde zone is dat, wanneer de fietsen weg zijn, de ruimte vrij is en anders gebruikt kan worden. Daar waar meer fietsen verwacht worden zoals Buiten de Veerpoort, bij de Tol, Dam en enkele plekken op de Haven fietsnietjes toe te passen. Rond de Bartholomeuskerk parkeervakken voor fietsen aangeven.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
blokbank met rugleuning
Zitplekken Het is heerlijk om een terrasje te pakken op een mooie plek in de Zilverstad. Tegelijkertijd ervaar je een stad als gastvrij als er ook voldoende informele zitmogelijkheden zijn op aantrekkelijke plekken. Om even aan te landen, ongedwongen de omgeving in je op te nemen, te kijken, om je ijsje eten, even uit te rusten, te ontmoeten en bij te kletsen.
Naast publieke bankjes op strategische plekken in de openbare ruimte zoals Buiten de Veerpoort en op de Haven zijn er natuurlijke plekken zoals de oksels van de brug over de Scheepmakershaven die uitnodigen om aan te landen. Het ontwikkelplan zoekt randen, aanwezige hoogteverschillen, trappen en plekken om die als informele zitplekken te activeren.
46
Openbare ruimte - afvalbak zichtlijnen Afvalbak Zonder voldoende afvalbakken in de binnenstad is een aangename en schone openbare ruimte onmogelijk. Het is een noodzakelijk attribuut. ‘Zichtbaarheid’ en ‘onder handbereik zijn’ zijn van belang om gebruik van een afvalbak te stimuleren. Tegelijkertijd moet deze voorziening zich voegen in het straatbeeld en niet als blokkade werken. Waar? Op strategisch gelegen plekken. Met name in de buurt van richtingsveranderingen of afslagen, bijvoorbeeld nabij de uiteinden van de leuning op bruggen in de zone langs de kade, bij kruispunten of bij de afslagen naar zijstraten. Ook in de buurt van bankjes of andere ontmoetingsplekken, mag een afvalbak niet ontbreken. In het zicht maar niet dominant in beeld.
Een vrije plaatsing van afvalbakken in de openbare ruimte langs de randen van stoepen is weliswaar goed zichtbaar, maar vormt een obstakel in de ruimte. Een afvalbak kan ook een informatiedrager zijn. Een afbeelding op de bak met een verhaal over de plek.
Zichtlijnen Ongemerkt helpen zichtlijnen je bij de oriëntatie in de stad. En ze maken nieuwsgierig als je iets in de verte ziet. Onbewust zijn in Schoonhoven enkele lange zichtassen geblokkeerd, bijvoorbeeld door de gesloten sluisdeuren of door de auto’s op de Stenen Brug. Zelfs de foodtruck midden op de Dam staat in de zichtas terwijl dat helemaal niet hoeft om zelf goed zichtbaar te zijn. Maak gebruik van aanwezige zichtassen om iconen te plaatsen zoals in de as van de Veerstraat en de Oude Haven. Het maakt de Zilver-as interessanter.
47
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Openbare ruimte - informatie Vitrines Vitrines horen in het Nederlands Zilvermuseum en in de zilvergaleries zult u denken. Toch bestaan er ook succesvolle vitrines in de openbare ruimte zoals bijvoorbeeld in Leerdam. In het centrum zijn in de buitenruimte enkele glazen vitrines met bijzonder glaswerk geplaatst. Een oude telefooncel op de kade is ook een vitrine. Maandelijks wordt daarin een nieuwe expositie ingericht. Kunst met een knipoog, maar het is een ommetje waard. Even kijken wat er nu weer te zien is. Ligt hier niet een kans voor Schoonhoven? Zilver is edel, zilverwerk iets moois, zilveren sieraden waardevol. Zilverwerk van Schoonhoven was voor feestelijk gebruik in huis. Plaatsing van ‘zilveren’ objecten in een buitenvitrine op een mooie plek doet daarmee recht aan het zilverwerk. Het wordt bijzonder en trekt zo aandacht. Tegelijkertijd doet de vitrine zelf ook wat met de ruimte. Het is immers een ruimtelijk object dat ’s avonds een stralend lichtobject wordt.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
48
Openbare ruimte - informatie Informatiedragers We worden buiten geconfronteerd met een enorme hoeveelheid aandachtstrekkers in allerlei soorten en maten. Denk aan verkeersborden, toeristische informatie, reclameuitingen etc.. Verblijfskwaliteit is gebaat bij een rustig en verzorgd stadsbeeld. Dat gaat niet vanzelf. Dat vraagt afstemming en regie van al die ‘foute vrienden’.
Dat een informatiedrager iconische kwaliteiten kan krijgen bewijst deze plattegrond. Het is een reliëfmozaïek in een bescheiden zijstraatje en is inmiddels een nieuwe ‘must see’.
49
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Iconen
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
50
Iconen
Iconen langs de Zilver-as Plekken, gebouwen, gebeurtenissen en/of mensen kunnen tot iconen uitgroeien in de stad. In de Zilver-as zien we een reeks iconen, stepping stones als het ware, die je als vanzelf leiden van Veerpoort tot Springerpark en vica versa.
Vier thema’s: - - openbare ruimte --
iconen
- - water - - programma
Een nieuw groots ruimtelijk iconisch object buiten de Veerpoort trekt passanten, lopend, fietsend, varend over de Lek of komend vanaf de N216 of de Veerboot aan. Vorm, grootte en schittering zijn opvallend en maken nieuwsgierig. Het vormt een natuurlijk fotomoment. Olivier van Noort heeft overigens zijn plek in deze ruimte al gevonden. Hij is een van de twee iconische Schoonhovenaren. Op zijn landelijke bekendheid mag je trots zijn. Beide objecten prikkelen om op ontdekkingstocht te gaan, om de stad in te lopen. Want is er nog meer te zien of te beleven? De iconische gebouwen, alle bekende rijksmonumenten zoals Veerpoort, Stadhuis, Bartholomeuskerk, Waag, voormalige Kazerne en de waterstructuur -Voorhaven, Haven, Oude Haven- dragen elk bij aan de historische ambiance. In elkaars nabijheid en met nog meer monumenten omgeven
51
maakt Schoonhoven echt bijzonder. Haven 64 is het geboortehuis van Reinier de Graaf. Zijn bijdrage over het functioneren van het menselijk lichaam in de 17e eeuw is indrukwekkend. Hem in de buurt van zijn woonhuis herdenken in de vorm van een bijzonder ruimtelijk object, weerspiegelt de trots die hij als Schoonhovenaar verdient. Nu getuigt slechts een onopvallend bruin informatiebordje op de gevel van hem. Een nieuw groots ruimtelijk iconisch object op de brug over het Melkgat, in de zichtas van de Oude Haven, markeert het Springerpark, de andere zijde van de Zilver-as. In de geschiedenis van de stad is deze verbinding relatief jong. In de brug moet een sluitsteen met het jaartal 1777 opgenomen zijn. De brug is onderdeel van een intensief gebruikte fietsroute tussen Schoonhoven-Noord en het Doelenplein en verder. Redenen om deze plek van verre zichtbaar te markeren. Naast al deze iconen is er nog veel meer te zien en te ontdekken langs de Zilver-as, met name de zilverateliers en galeries. Schoonhoven Zilverstad beschikt daarmee over een rijk palet.
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Water
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
52
Water
Vier thema’s: - - openbare ruimte - - iconen --
water
- - programma
Stille waters In tegenstelling tot de Oude Haven ligt het water in de Haven diep ten opzichte van de omliggende kade. De afstand tot het water is groot. Het water ziet er nu doods uit. Dat is niet altijd zo geweest. Het waterniveau fluctueerde mee met de rivier. Nu ligt er een betonnen drempel onder de Visbrug waardoor ook de doorvaart is geblokkeerd. De proef met twee pontonterrassen in de Haven is gedeeltelijk succesvol. Mede door de diepe ligging zijn deze schaduwrijk en is het zicht vanaf die positie beperkt (er wordt op je neer gekeken). De ambitie is om het water weer te activeren, om het water weer deel uit te laten maken van leven in de stad. Niet vanuit de noodzaak om de scheepvaart te herstellen, wel om het water in te zetten voor recreatie en ontspanning en tegelijkertijd meer te ontdekken van het (stads) landschap. En zo mogelijk weer dynamiek in het waterpeil te introduceren.
53
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Water - walstoepen
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
54
Water - walstoepen
Zo gewoon en toch bijzonder Vrijwel iedereen loopt eraan voorbij, ze horen onmiskenbaar bij de Haven, de stenen trappen die toegang bieden tot het water. Om het waterniveau echt aan te kunnen raken zijn ze verlengd met enkele houten treden, die, omdat we in een vochtig klimaat leven, vochtig zijn en een extra balanceer act vragen om eroverheen te lopen. De treden lopen als het ware het gat uit. Hoe oud ze zijn, uit welke tijd ze dateren en wat was hun functie? We hebben daarover, sinds we kennis gemaakt hebben met Schoonhoven, vele varianten over gehoord. Voor ons reden om erbij stil te staan. De gebruikelijke naam voor deze trappen is walstoep. De walstoep is een middeleeuws verschijnsel. Ze werden aangelegd omdat de mensen of de buurt er behoefte aan had. Het algemene doel was de toegang tot het water te verbeteren. Zowel aanleg als onderhoud van de walkanten
55
was een directe verantwoordelijkheid van de burgers die ter plekke woonden. Primaire functie was huishoudelijk gebruik zoals het spoelen van wasgoed, vaatwerk en water om te boenen. Niet voor consumptie van water. Soms was er sprake van een economisch belang, vooral toen er nog geen goede brandbestrijdingsvoorzieningen waren voor de brandbestrijding. Walstoepen verdwenen vaak omdat ze of hinderlijk waren voor het verkeer of duur in onderhoud waren. Walstoep, wasplaats, boenstoep, waterstoep, de naamgeving spreekt voor zich en verraadt de functionele invulling. In een omgeving met hoge kades, zoals in Schoonhoven, heb je trappen in de walkant nodig om bij het water te kunnen komen. Stenen walkanten waren vóór het eind van de 16e eeuw in een stad niet gebruikelijk. De walkanten in Schoonhoven hadden nadrukkelijk ook een waterkerende functie!
van roosmalen van gessel architecten e.p.
Programma
Vier thema’s: - - openbare ruimte - - iconen - - water --
programma
Programma Gaat over de content, de diversiteit aan functies en activiteiten die zichtbaar zijn. Over alle activiteiten die ontplooid worden in de Zilver-as. Diversiteit is belangrijk. Dingen die je doet of aanbrengt, die leven brengen, reuring veroorzaken zoals evenementen, ambachten, winkels, horeca, en andersoortige ondernemers, blurring. Maar ook activiteiten zoals rondwandelingen (langs zilverateliers, over de vesting, langs bijzondere architectuur). Het gaat ook over activiteiten die aanzetten tot beweging zoals dans, jeu de boules, schaak- en damwedstrijd. Zilver-as nodigt uit, biedt ruimte daarvoor in een bijzondere ambiance.
Concept - Samen smeden aan de Zilver-as
56
Programma - architectuur Bijzondere architectonische juweeltjes langs de Zilver-as
Stadhuis Het stadhuis is in 1927 gerestaureerd naar de vernieuwende opvatting van de toenmalige directeur van het Rijksbureau voor de Monumentenzorg dr. Jan Kalf (1873-1954). Niet historiserend maar in een eigentijdse signatuur met gevoel voor historie. Velen vonden het resultaat toentertijd afschuwelijk. Nu staat het in de studieboeken als voorbeeldig.
De Bartholomeüskerk of Grote Kerk De Bartholomeüskerk of Grote Kerk is gerestaureerd in 1932 vanuit diezelfde opvatting. Kijk bijvoorbeeld naar de vensters in de zijgevels van deze gotische kerk. Een huzarenstuk was het stabiliseren van de 15e-eeuwse scheefstaande toren. Deze helt ruim anderhalve meter achterover en leunt tegen het schip van de kerk.
De Waag De Waag op de Dam met zijn grote piramidedak is zeer karakteristiek. Bijzonder qua vorm en uniek qua functie. Hier werd vooral hennep gewogen en verhandeld.
De Stijl Deze Nederlandse wereldberoemde kunststroming (Piet Mondriaan, Rietveld o.a.) heeft architect Visser geïnspireerd tot het ontwerp van de winkelpui op Haven nummer 66. Hij ontwierp ook twee bijzonder kleurrijke sculpturen die de weg wijzen in Schoonhoven. Eén staat in de Haven, de andere bij het Springerpark in de Kruispoortstraat.