Bijlage 1: Cultuurhistorische verkenning Hofland-Noord Schoonhoven
Tekst van het document
Ten westen van het smalle gedeelte land (dat eens de kasteel-boomgaard was) van de N210 naar het gemaal is in het begin van de jaren 1990 een rij elzen geplant. Tien jaar later is de oude molenplaats van de Tweede of Achtermolen met gras en bomen beplant. Dit is waarschijnlijk in het licht van de recreatieve fiets- en wandelroute die langs de Vlist en de Zevender/Lopikse Wetering gecreëerd is. Dit ‘Vinkenpad’ is een geasfalteerd pad dat over de oude kade van de Polder Willige Langerak ten oosten van de Vorne om de twee molenplekken heen naar het westen afbuigt. Daar sluit het bij de Voornebrug aan op recreatieve verbindingen over historische wegen langs de Vlist richting Haastrecht en over de Opweg naar Bergambacht. De nieuwe eigenaar van het gemaal met woning bezit ook de landstrook van de vroegere boomgaard. In 2012 is een verhard pad over de oostzijde van deze kavel richting de woning aangelegd. Ondertussen is de bebouwing in het noordoostelijk deel van de uitbreidingswijk ten westen van Het Hofland afgebroken. Een nieuwe woonbuurt is in 2015 gereed. Hier is ook water een onderdeel van de stedenbouwkundige opzet geworden. In 2015 is er nog een grote oostelijke uitbreiding van de zuidoostelijke wijk tot de gemeentegrens van Schoonhoven in aanleg. Deze loopt tot de provinciegrens van Zuid-Holland en Utrecht en de grens met de gemeente Lopik.
Tussen de provinciale wegen en de Zevender is een begin gemaakt met de aanleg van een bedrijventerrein. Tegen 2022 zijn de wijk en het bedrijventerrein afgerond. De luchtfoto van Het Hofland toont een gedetailleerder beeld van de polder. Het noordelijke schuine slootje is gedempt en tussen het Vinkenpad en het Vorne zijn verspreid wilgen geplant. Het fietspad ten zuiden van de polder wordt door laanbomen begeleid. Langs de Opweg heeft de strook land tot de Botersloot nog steeds dezelfde functie als 500 jaar geleden; enkele woningen met tuinen, moestuinen, boomgaarden en gedeeltes met gras. Bij een inventarisatie ter plekke in het voorjaar van 2025 is het weiland tussen Vorne en oostelijke sloot van Het Hofland deels ingevuld als een bomenweide, een omheinde dierenweide en een carport aan de noordzijde. Langs het noordelijk gedeelte van het Vinkenpad is onlangs een bomenrij geplant.
Ruim tien jaar later is de woonwijk met meer dan een derde van de oppervlakte verder naar Bergambacht toe gegroeid. De kleine sloten in de noordelijke punt van Het Hofland zijn dan gedempt. Ten zuiden van de provinciale weg is in 1981 een sportveld en een clubhuis aangelegd, terwijl de aanzet naar een oostelijker veld in beginsel aanwezig is. De tennisvelden zijn iets verlengd en er is een atletiekbaan verschenen. Aan de oost- en zuidzijde bevinden zich nog woningen en open ruimtes.
37
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Topografische kaart 1959. Topotijdreis
Topografische kaart 1969. Topotijdreis
Topografische kaart 1995. Topotijdreis
Topografische kaart 2004. Topotijdreis
38
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Topografische kaart 1981. Topotijdreis
Topografische kaart 1989. Topotijdreis
Topografische kaart 2015. Topotijdreis
Topografische kaart 2022. Topotijdreis
14 juli 2025
39
3. Actuele situatie: analyse en waardeverwachting
STICHTING IN ARCADIË
42
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
STICHTING IN ARCADIË
3.1 Inleiding In het voorgaande hoofdstuk is inzicht ontstaan in de ruimtelijke structuur, opbouw en gelaagdheid van de actuele situatie. Door gegevens uit verschillende bronnen met elkaar te vergelijken zijn conclusies getrokken over de aanleg- en gebruiksgeschiedenis en wordt hiervan een interpretatie gegeven. Uit het tuinhistorisch onderzoek (onderzoeksniveau: quickscan/historische verkenning) naar de tuingeschiedenis en de wijzigingen per periode valt af te leiden welke onderdelen en aspecten uit verschillende fasen in het object van onderzoek bewaard zijn gebleven. Hieruit is in principe ook de relatieve betekenis van deze onderdelen voor het historisch karakter van de totale aanleg vast te stellen. Dit werkt door in de waardeverwachting. Een volledige waardestelling stelt extra eisen aan het beschouwingsniveau en de diepgang om zo voldoende onderbouwing te kunnen bieden. De waardeverwachting omvat de synthese van de historische verkenning en de inventarisatie van de actuele situatie. Bewaarde onderdelen en aspecten uit aanlegfasen in het verleden kunnen een hoge, een positieve en een indifferente monumentwaarde hebben. De onderdelen en aspecten zijn getoetst aan de hand van de criteria gaafheid (authenticiteit) en zeldzaamheid. NB oudere parkonderdelen hebben niet per definitie een hogere cultuurhistorische waarde.
De waardeverwachting is onafhankelijk en objectief en dus toetsbaar, verifieerbaar en reproduceerbaar. ‘Onafhankelijk’ wil in dit verband zeggen dat de waardeverwachting alleen op de tuin- en cultuurhistorische waarden is gebaseerd, los van de staat van onderhoud, gebruikersbelangen, eventuele ontwerpoverwegingen en financiële aspecten. De waardeverwachting heeft een beperkte geldigheidsduur. Waarden zijn niet statisch en kunnen in de loop van de tijd veranderen als gevolg van nieuwe inzichten en gewijzigde omstandigheden. Immers, vergelijkingen met referentieobjecten, vergelijkingen met resultaten uit eerder onderzoek, en maatschappelijke ontwikkelingen beïnvloeden de waardeverwachting. De waardeverwachting is zuiver gebaseerd op de bestaande situatie. De waarde van verdwenen onderdelen of verdwenen gebouwen kan immers op geen enkele wijze getoetst of geverifieerd worden.
14 juli 2025
Actuele situatie
Een inventariserend veldonderzoek (terreinopname) en een beschrijving van de actuele terreininrichting aan de hand van een kaart- en foto overzicht. Historische structuren en elementen in de actuele situatie worden beschreven aan de hand van de volgende relevante onderdelen: ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ
Ondergrond en reliëf; Waterstructuur; Wegen, kades en paden; Landgebruik en beplantingen; Bebouwing.
De aanwezige structuren en inrichtingselementen worden bij deze verkenning in beeld gebracht middels een aanduiding op een luchtfoto van recente datum en een foto-overzicht.
Analyse en waardestelling
Een analyse in de vorm van de synthese van de historisch onderzoek en de inventarisatie van de actuele situatie. Resultaat is een overzicht van de cultuurhistorische relicten, fenomenen en de ruimtelijke structuur in de huidige situatie. Als conclusie een beschrijving van de cultuurhistorische waardeverwachting en een waardeverwachtingskaart. Deze waardeverwachting voldoet aan de Richtlijnen Tuinhistorisch Onderzoek (RCE 2012). Bij een interne waardeverwachting worden waarden toegekend op basis van het relatieve belang van onderdelen en aspecten van een aanleg of groenstructuur door ze te benoemen als hoge, positieve of indifferente tuinhistorische waarden: ʍ ʍ ʍ
Hoog: van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van de aanleg; Positief: van belang voor de structuur en/of de betekenis van de aanleg; Indifferent: van relatief weinig belang voor de structuur en/of de betekenis van de aanleg.
De waardeverwachting voor de polder het Hofland betreft een interne waardestelling. Een contextuele waardestelling waarbij de vergelijking gemaakt wordt met andere soortgelijke objecten behoort niet tot het voorliggende project. Belangrijke elementen van een interne waardestelling zijn: ʍ De stedenbouwkundige of landschappelijke situering; ʍ De vorm, onderliggende structuren; ʍ Het idee achter het ontwerp; ʍ De samenhang tussen aanleg en gebouwde elementen; ʍ De gebruikte materialen en beplanting en de afwerking; ʍ De bouwkundige elementen (gebouwen, bruggen etc.); ʍ Andere historische aspecten.
43
STICHTING IN ARCADIË
44
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
3.2 Monumentenstatus Het studiegebied en haar omgeving zijn niet beschermd als Rijks- of Gemeentelijk monument. In het omgevingsplan heeft het studiegebied de aanduidingen ‘Waarde-Cultuurhistorie 1’ en deels de ‘Waarde-Archeologie’ 2 en Waarde-Archeologie 6’. In de planregels wordt uitgelegd wat deze aanduidingen betekenen.
Cultuurhistorische waardenkaart van het buitengebied van de gemeente Schoonhoven. Cult His, ‘Adviesnota cultureelerfgoed, gemeente Schoonhoven’ (2014)
Nota cultureel erfgoed Schoonhoven (2014)
In de periode 2012/2014 is in opdracht van de Gemeente Schoonhoven de ‘Adviesnota Cultureel Erfgoed, gemeente Schoonhoven’ opgesteld. De nota is opgesteld door Culthis, adviesbureau cultuurhistorie, met medewerking van de ‘Historische vereniging Schoonhoven’ en ‘Archeologische werkgroep Schoonhoven’. De nota betreft een brede cultuurhistorische inventarisatie en waardestelling van gebouwen en landschappen in de toenmalige gemeente Schoonhoven. Onderdeel van de nota is een waardenkaart. De nota is als ‘Parapluplan Cultuurhistorie en Archeologie’ op 30 oktober 2014 door gemeente Schoonhoven vastgesteld en in het bestemmingsplan verankerd. Het parapluplan is ongewijzigd opgenomen in het omgevingsplan van de gemeente Krimpenerwaard. Uit de nota blijkt dat verschillende onderdelen van het studiegebied en haar omgeving als ‘Ruimtelijke structuurelementen’ behoren tot de ‘Cultuurhistorische hoofdstructuur van Schoonhoven’: bij ‘polderstructuren’ wordt ‘restgebied ’t Hofland’ benoemd; bij ‘water(wegen)’ worden de Vlist, de Voorne, de Botersloot benoemd; bij ‘kades en landwegen’ wordt de Opweg benoemd. Met betrekking tot de ‘kernkwaliteiten’ is er een relatie met het thema ‘Historisch Groen en Waterbeheer in de polders’. Het historisch groen in de polder is integraal onderdeel van de ruimtelijke kwaliteit en ruimtelijke inrichting van de polders rondom Schoonhoven.
Waarde bepalend is onder meer het thema ‘Middeleeuwse Ontginningen’. Met betrekking tot de waardestelling worden voor het studiegebied en haar omgeving de volgende waarden geduid: Hoge waarde: ʍ Zevender / Lopikerwetering ʍ Botersloot ʍ Voorne ʍ Molenplaats De Watermolen of Agtermolen ʍ Structuur Opweg ʍ Polder Noord-Zevender ʍ Structuur stadsgracht en Bolwerken Middelhoge waarde: ʍ Polder Zuid-Zevender NB De functie en status van polder Het Hofland als ‘inundatiegebied’ en ligging direct aan de vesting Schoonhoven ten tijde van de Oude Hollandse Waterlinie (1672-1815) blijft in deze nota als waardestellend thema onderbelicht.
45
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
STICHTING IN ARCADIË
14 juli 2025
17.
18. 19. 20.
4.
16.
3. 24.
21.
2. 5.
14. 23. 15. 1.
6.
22.
7. 8.
9. 13. 10.
46
11.
12.
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
STICHTING IN ARCADIË
14 juli 2025
3.3 Actuele situatie Beknopte omschrijving actuele inrichting
Omschrijving van de verschillende inrichtingselementen in het studiegebied Polder het Hofland en directe omgeving: 1. Veenweidepolder ‘Het Hofland’; aangelegd in de 11e eeuw; het slotenpatroon wijkt af van de grote poldergebieden in de omgeving omdat Het Hofland als een kleine ‘restontginning’ is gerealiseerd; fuctie en status als inundatiegebied ten tijde van de Oude Hollandse Waterlinie (1672-1815); 2. Woonhuis Lopikerweg 52; het voormalig ‘gemaal K. Vinke’ en bijbehorende dienstwoning; beide gebouwd in 1928, ter vervanging van een middeleeuwse poldermolen; 3. Tuinaanleg met toegangsweg naar het woonhuis Lopikerweg 52, aangelegd als halfverhard pad in 1928; in 2012 verhard, ter plaatse van de voormalige kasteelboomgaard uit 1350; tuinaanleg circa 2022; 4. Het Vinkenpad, een wandel- en fietspad aangelegd in 2004 op een oude polderkade; 5. Locatie van de Tweede molen (bj. 1556), afgebrand in 1928 (niet herbouwd); in 2004 zijn hier gelijk met de aanleg van het Vinkenpad bomen aangeplant; 6. Het Vinkenpad (zie hierboven); 7. Kade van polder het Hofland uit de 11e/12e eeuw; 8. Botersloot, in 1119 aangelegd; 9. De Opweg, aangelegd op een polderkade uit de 11e/12e eeuw; 10. Woongebied, gebouwd in 2015; 11. Woongebied, de eerste uitbreidingwijk van Schoonhoven gebouwd in 1959 naar ontwerp van P. Verhagen; 12.
Voormalige vestingwerken, westelijke bolwerken van Schoonhoven, aangelegd in 1673; 13. Locatie van de voormalige middeleeuwse stadsmuren; gebouwd in 1320; 14. Voormalige vestingwerken, oostelijke bolwerken aangelegd in 1582; 15. Voormalig kasteelterrein (tot 1547), in 1582 omgevormd tot vesting en in 1920 omgevormd tot wandelpark naar ontwerp van L.A. Springer (1855-1940); 16. Woningen aan de Nieuwe Singel, gebouwd 20e eeuw t.p.v. tuinen voormalig kasteel; 17. Verbinding tussen rivier Zevender en de Vorne, aangelegd in 1272; 18. Locatie van voormalige kasteeltuinen uit 1350; 19. Atletiekbaan aangelegd in 1981; 20. Tennisbaan aangelegd in 1969; 21. Uitbreiding van de tennisbaan uit 1981; 22. Voetbalvelden; aangelegd in 1981; 23. De G.J. van Heuven Goedhartweg (N210), aangelegd in 1954 als rondweg om de binnenstand van Schoonhoven; 24. Fietspad en groenstrook aan de noordzijde van de N210, aangelegd omstreeks 1985.
Recente luchtfoto van ‘Polder Het Hofland’ (2024) en de directe omgeving, met een aanduiding van de verschillende inrichtingselementen.
Ondergrond en reliëf
Op de kaart van het Actuele Hoogtebestand Nederland (AHN) zijn de landschappelijk opbouw, ruimtelijke structuur van Polder het Hofland en omgeving goed herkenbaar. In het microreliëf ook zijn de historische kades, de voormalige molenlocaties en sporen van voormalige poldersloten zichtbaar.
Reliëf van Polder Het Hofland en directe omgeving op de Actuele Hoogtekaart Nederland (ESRI)
47
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Foto-overzicht actuele situatie Het veenweidegebied van Polder Het Hofland (het studiegebied)
Het studiegebied betreft een bijzondere, kleinschalige historische veenweidepolder, die in inrichitng en maatvoering nadrukkelijk afwijkt van de grootschalige polders in de wijdere omgeving. Het studiegebied wordt geheel door waterlopen omsloten en is niet toegankelijk voor het publiek. De oost-west gerichte verkavelings- en slotenpatroon wijkt af van de grootschalige polderlandschappen in de omgeving. Langs de westgrens, de Botersloot, ligt een zeer oude kade uit de ontginningstijd van de polder.
De smalle kavels in het veenweidegebied met de oost-west gerichte sloten.
De historische kade aan de oostzijde van de Botersloot.
48
Zicht op het open veeweide gebied van Polder Het Hofland vuit het zuiden langs de randen bebouwing en beplanting.
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
Zicht op de kleinschalige open veenweidepolder Het Hofland vanuit het noorden, op de voorgrond de Vlist.
Zicht vanuit het westen over het studiegebied richting de woning Lopikerweg 52 (het voormalige gemaal K. Vinke) en het Vinkenpad.
49
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Omgeving studiegebied
Bosje in oksel van de N210 en de toegang tot woning en gemaal.
50
Fietspad met laanbeplanting langs de N210 op de zedelijke grens van het studiegebied.
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Op de voorgrond de grenssloot ten oosten en westen van het studiegebied. Rechts zicht op de elzenrij die langs de westelijke rand van de voormalige ksateelboomgaard staat.
14 juli 2025
Vanaf het Vinkenpad zicht op het gemaal K. Vink met het woonhuis en de ophaalbrug over de Voorne.
De Voorne en het Vinkenpad ten oosten van het voormalige kasteeleiland.Het voormalige kasteeleiland bestaat uit een nieuw toegangspad naar het gemaal met woning, wilgen en een dierenweide met boomgaard.,
51
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Van links naar rechts: een jonge bomenrij langs het Vinkenpad, de Vlist en het open weide landschap van het studiegebied.
Bomen en gras op plek Kleine of Achtermolen ten noorden van het gemaal.
52
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
Zicht op het studiegebied en de Botersloot gezien vanaf de oever van de woonwijk in het zuidwesten.
De noordelijke punt van de woonwijk ten westen van het studiegebied.
53
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
Zuidelijk deel Polder Het Hofland (nu sportterrrein) en voormalige vestingwerken Het deel van Polder Het Hofland ten zuiden van de N210 heeft sinds de aanleg van de weg in 1954 een eigen ontwikkeling doorgemaakt. Aan de zuidelijke rand, langs de Zevender, zijn structuren die resteren van de vroegere bebouwing en voormalige kasteeltuinen.
Het gebied is nu voornamelijk ingericht en in gebruik als sportcomplex. Het sportcomplex wordt aan de zuidzijde begrensd door de met laanbomen beplante singel en singelgracht van de voormalige vesting Schoonhoven. De voormalige vestingwerken zijn nu ingericht als openbaar wandelpark. In de zomer is er door de dichte beplanting van het sportcomplex geen zicht op het open veenweidegebeid van Polder Het Hofland. In de winter is het open landschap van Polder Het Hofland wel zichtbaar. De Opweg was ooit een belangrijke invalweg van de stad Schoonhoven vanuit het noorden. Deze route wordt nu door de N210 onderbroken. De Botersloot gaat wel onder de N210 door. De huidige ‘Brasserie Springer’ was ooit de Stadsherberg van Schoonhoven.
De Botersloot gezien richting het noorden.
N210 ter hoogte van de Botersloot
54
De Opweg ten zuiden van N210.
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
De voormalige stadsherberg, nu Brasserie Springer, tussen de Opweg (rechts) en de Stationsstraat (links).
55
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
De sportvelden van de atletiekbaan.
De tennisbaan gezien vanaf de Nieuwe Singel.
Brug over de Zevender gezien vanaf de Nieuwe Singel.
Zicht over de Zevender vanaf de brug. Links de Lopikerweg en rechts de Nassaukade.
56
14 juli 2025
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
De ‘zeven gratiën’, de zeven aaneengesloten woningen, aan de Nieuwe Singel staa op de oude moestuinlocatie aan de noordoostzijde van de gracht.
57
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
De gracht met links de Nieuwe Singel met laanbeplanting die langs de sportvelden loopt. Rechts van de gracht ligt het Springerpark.
Zicht over de gracht, vanaf de Lopikersingel, op de voormalige bolwerken. Tussen de bomen in de bomenrij door is de Sint-Bartholomeüskerk zichtbaar.
58
3 april 2025 - CONCEPT
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
Het Springerpark met recht zicht over de gracht en op de achtergrond de atletiekbaan.
59
STICHTING IN ARCADIË
60
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
STICHTING IN ARCADIË
3.4 Analyse en interpretatie Het studiegebied heeft een inrichting als een zeer kleinschalige open veenweidepolder en is onderdeel van de historische poldergebied Het Hofland. De cultuurhistorische waarden van het studiegebied worden daarnaast in belangrijke mate bepaald door de directe omgeving. De omliggende structuren van historische waterwegen, wegen en paden, bebouwde gebieden en recreatiegebieden, zijn alle essentiële elementen in de rijke ontwikkelingsgeschiedenis van de stad Schoonhoven en het voormalige terrein van het kasteel van Schoonhoven. De cultuurhistorische waarde kan het studiegebied kan daarom niet los worden beschouwd van haar omgeving.
Landschappelijke en stedenbouwkundige situering
ʍ ʍ ʍ
ʍ
Het studiegebied is onderdeel van de historische polder Het Hofland; Het studiegebied ligt ten noorden van de historische stad Schoonhoven, tussen de grote uitbreidingswijk in Polder Bergambacht en de grote uitbreidingswijk in de polder Willige Langerak; Het studiegebied wordt omgeven door de veenrivieren Vlist en Zeverder en de middeleeuwse weteringen Voorne en Botersloot. De zuidgrens van het studiegebied wordt gevormd door de provinciale weg N210 / de rondweg om de binnenstad van Schoonhoven. Deze weg doorsnijdt de historisch polder Het Hofland. Polder Het Hofland vormt een restgebied in de middeleeuwse veenontginningen in de omgeving van Schoonhoven. Alle omringende polders zijn zeer grootschalig en in een noord-zuidrichting ontgonnen met de Lek(dijk) als ontginningsbasis. Polder het Hofland is afwijkend vanwege de kleine schaal en het afwijkende verkavelingspatroon in oostwestrichting.
De vorm/onderliggende structuren
ʍ
ʍ ʍ
ʍ
ʍ
Het studiegebied bestaat uit een laag gelegen veenweide, die wordt doorsneden door een reeks parallel aan elkaar gelegen historische poldersloten. De sloten liggen haaks op de Vorne, die waarschijnlijk de ontginningsbasis vormde. Het patroon en maatvoering typerend zijn voor de wijze van polderinrichting in de 11e /12e eeuw; de lengte van de kavel is duidelijk afwijkend van een standaard polderinrichting; De oorspronkelijke polder Het Hofland besloeg naast het studiegebied ook het huidige sportcomplex een het huidige Springerpark met singel en stadgracht, waar ooit het kasteel van Schoonhoven stond; Polder Het Hofland hoorde in de middeleeuwen bij het bezit van het kasteel van Schoonhoven; Een deel van Polder het Hofland had een inrichting als tuin, moestuin, wijngaard en boomgaard; maar het huidige studiegebied heeft altijd een agrarische functie als weiland gehad. Nadat het kasteel was verdwenen is het kasteelterrein aan de stad Schoonhoven geschonken, mogelijk hoorde hier de polder hier ook bij; Net buiten het studiegebied ter plaatste van de huidige woning Lopikerweg 52, het voormalige Gemaal K. Vinke, stond tot circa 1927 de poldermolen van Het Hofland, die oorspronkelijk omstreeks 1550 is gebouwd.
De bouw van deze molen hangt samen met de toenmalige inklinking van de bodem en de noodzaak tot bemaling van de polder in de 16e eeuw; ten noordoosten van deze molen is de locatie herkenbaar een tweede molen die is gebouwd circa 1556 en ook is afgebroken omstreeks 1927; Deze molenlocatie is nog herkenbaar in de kavelvorm maar is nu ingericht als weilandje met een paar bomen; Aan de westzijde; ligt een kade die de polder afsluit van de botersloot die ooit de ontsluitingsroute vormde naar locatie de voormalig poldermolen. Direct ten westen van de Botensloot ligt de Opweg, die tot circa 1950 een belangrijke invalsroute van Schoonhoven was vanuit het noorden. De Botersloot en Opweg verbinden de het gebied direct met de binnenstad van Schoonhoven. Ter
ʍ ʍ
14 juli 2025
hoogte van de stadgracht lag de voormalige stadsherberg van Schoonhoven, het gebouw is nu in gebruik als nu ‘brasserie Springer’; Een bijzondere structuur is het rechte perceel aan de oostzijde langs de Voorne, net buiten het studiegebied. Dit perceel was ooit als kasteelboomgaard ingericht; In de weilanden van Polder Het Hofland zijn verschillende kleinen watergangen/sloten aan het einde van de 20e eeuw gedempt, hiervan zijn sporen in het maaiveld zichtbaar.
Het idee achter de inrichting ʍ ʍ
ʍ
De huidige inrichting van het studiegebied betreft een kleinschalige veenweidepolder met weiland sloten en een kade, dat haar historische structuur, landschappelijke openheid en onbebouwde karakter sinds de aanleg in de 11e / 12e eeuw goed heeft bewaard; Het studiegebied heeft van oudsher een belangrijke functie als kijkgroen voor de inwoners en bezoekers van Schoonhoven. Er is een duidelijke historische gebruikstraditie, die verband houdt met het met wandelen over de stadwallen en door het Springerpark. Meest recente toevoeging hierbij zijn het fietspad langs de provinciale weg en het Vinkenpad aan de oostzijde vanwaar af het studiegebied ook duidelijk zichtbaar is en beleefd van worden. Samen met de Opweg en de route via de Voornebrug ontstaat er een samenhangende rondwandeling om de polder het Hofland. Deze rondwandeling vormt een veel gebruikt en geliefd ommetje voor de inwoners van Schoonhoven; Een dergelijke relatie en gebruikstraditie is er ook met de strook grond tussen de Opweg en de Boterloot; hier liggen van oudsher tuinen en een aantal plekken met een openbare en parkachtige inrichting. Van hieruit is het zicht op polder het Hofland ook een beeldbepalend aspect.
Samenhang tussen de aanleg en gebouwde elementen ʍ ʍ ʍ
De directe visuele relatie met het kasteelterrein en het stadswallenpark en de oorspronkelijke toegangswegen en paden naar het studiegebied wordt momenteel verstoord door de provinciale weg N210/rondweg en het sportterrein. Locatie van beide molens en het voormalige gemaal zijn herkenbaar; Het studiegebied ligt in de actuele situatie, in stedenbouwkundig opzicht, als een ‘groene long’ tussen beide grote uitbreidingswijken van Schoonhoven.
Gebruikte materialen/beplanting en afwerking ʍ ʍ
Het studiegebied betreft een historisch polderlandschap, waarvan alle inrichtingselementen goed herkenbaar zijn. sloten kades weiland etc. Net buiten het studiegebied liggen de beplante molenlocaties, een rij elzen langs de voormalige kasteelboomgaard, de parkstrook langs de N210/rondweg en de gevarieerd beplante strook tussen de Botersloot en de Opweg. Langs het Vinkenpad staan verspreid bomen. Deze beplantingen zijn alle typerend voor de beplanting van wegen, waterwegen en overhoeken in historische polderlandschappen in Zuid-Holland.
Bouwkundige elementen (bruggen, gebouwen, tuinsieraden) ʍ ʍ
Bouwkundige elementen komen in het studiegebied niet voor; Omgeving buiten het studiegebied komen zeer veel historische bouwwerken voor die onderdeel zijn van de bebouwing van de stad Schoonhoven.
Overige historische aspecten ʍ ʍ
Polder Het Hofland was lange tijd onderdeel van de historische Gemeente Schoonhoven, wat aanduid dat het gebied een bijzondere ontstaansgeschiedenis en status had; De Polder Het Hofland vormde als inundatiegebied onderdeel van het Oude Hollandse Waterlinie.
61
STICHTING IN ARCADIË
62
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
STICHTING IN ARCADIË
14 juli 2025
3.5 Waardeverwachting cultuurhistorie Inleiding
Op basis van de voorliggende historische verkenning kan worden geconcludeerd dat het studiegebied een goed bewaard historisch polderlandschap uit de 11e en 12e eeuw betreft. De polder is onderdeel van het open slagenlandschap rond Schoonhoven en vormt daarbinnen een eeuwenoude, goed herkenbare historische veenweidepolder. De inrichting van de polder is in structuur en in detail aanwezig en goed afleesbaar. Het deel van de historische polder Het Hofland dat buiten het studiegebied ligt, is aangetast door de aanleg van de provinciale weg N210/rondweg en de aanleg van het sportterrein. De oorspronkelijke structuur en opzet van de polder als geheel zijn echter nog goed herkenbaar aanwezig. De ontwikkelinsgeschiedenis van Polder Het Hofland is, vanwege de bijzonder ontstaangeschiedenis, de historische relatie met voormalige kasteel van Schoonhoven, de historische relatie met de voormalige vesting Schoonhoven en de Oude Hollandse Waterlinie, en vanuit het polderbeheer goed gedocumenteerd.
Studiegebied Polder het Hofland
De inrichting van Polder Het Hofland vormt van vanwege haar goed bewaarde landschappelijke inrichting en openheid, de kleinschaligheid en de oost-west georiënteerde verkavelingsrichting een zeldzaam en gaaf bewaard voorbeeld van een eeuwenoud en nog goed afleesbaar poldergebied. Polder Het Hofland wijkt duidelijk af van de grootschalige polderlandschappen in de omgeving van Schoonhoven, zoals de Polder Bergambacht en de Polder Willige Langerak; hetgeen duidt op de bijzondere ontstaansgeschiedenis en historische waarden. De verwachte cultuurhistorische waarde van het studiegebied /polder Het Hofland is hoog.
Directe omgeving van Polder het Hofland
De cultuurhistorische waarde van het studiegebied wordt ook in belangrijke mate bepaald door de omgeving. De omliggende structuren van grootschalige polders, waterwegen, wegen en paden, bebouwde gebieden en recreatiegebieden, zijn alle essentiële elementen in de rijke ontwikkelingsgeschiedenis van de stad Schoonhoven en het terrein van het voormalige kasteel van Schoonhoven. De verwachte cultuurhistorische waarde van het studiegebied /polder Het Hofland als een beeldbepalend onderdeel van de historische stad Schoonhoven is hoog.
63
STICHTING IN ARCADIË
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
14 juli 2025
Literatuur ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ ʍ
64
A. Haartsen, Ontgonnen Verleden, Utrecht 2009. Dr. Ir. J.C. Visser, Schoonhoven de ruimtelijke ontwikkeling van een kleine stad in het rivierengebied gedurende de middeleeuwen, Assen 1964. T. Vink, De Lekstreek, Amsterdam 1929. H. van Berkum, Beschryving der Stadt Schoonhoven, Gouda 1762 T. Fafianie en E. Stades-Vischer, Vianen. Geschiedenis en architectuur, Utrecht 2010. A.W. Byvank, Excerpta Romana: de bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland, ‘s Gravenhage 1997. H. van der Linden, De Cope; bijdrage tot de rechtgeschiedenis van de openlegging der Hollandse-Utrechtse laagvlakte, Assen 1955. H.A. Verhoef, De graven van Blois - heren van Schoonhoven en Gouda, Schoonhoven 2017. T.D. Moor, Schoonhovensche Arcadia of Morgen Wandeling om en door de Stad Schoonhoven, 1783. Cult His, ‘adviesnota cultureelerfgoed, gemeente Schoonhoven’ CHW16 Structuur Stadsgracht en Bolwerken, 2014. C.D.H. Moes en A. Backer, L.A. Springer, Tuinarchitect, Dendroloog, Rotterdam 2002. W.F.J. den Uyl, De Lopikerwaard, deel II, Utrecht 1960.
POLDER HET HOFLAND - HISTORISCHE VERKENNING MET WAARDEVERWACHTING
STICHTING IN ARCADIË
14 juli 2025
Noten 1 Haartsen 2009: 108. 2 Visser 1964: 4-5. 3 Vink 1926: 257. 4 Visser 1964: 11. 5 Berkum 1762: 4. 6 Haartsen 2009: 107. 7 Visser 1964: 17. 8 Fafianie en Stades-Visscher 2010: 20. 9 Byvank 1997: 149. 10 Haartsen 2009: 109. 11 Visser 1964: 16. 12 Visser 1964: 16. 13 Linden 1955: 305-309. 14 Haartsen 2009: 110. 15 Berkum 1762: 4. 16 Visser 1964: 47-48. 17 Berkum 1762: 5. 18 Visser 1964: 20. 19 Visser 1964: 20. 20 Visser 1964: 21. 21 Visser 1964: 23. 22 Visser 1964: 30. 23 Berkum 1762: 8. 24 Visser 1964: 23-24. 25 Visser 1964: 16. 26 Visser 1964: 71. 27 Visser 1964: 33-37. 28 Berkum 1762: 10. 29 Visser 1964: 33-37. 30 Verhoef 2016: 12. 31 Berkum 1762: 13. 32 Moor 1783: 6. 33 Verhoef 2016: 16. 34 Visser 1964: 33-37. 35 Visser 1964: 43. 36 Visser 1964: 42. 37 Verhoef 2016: 12. 38 Verhoef geeft een chronologische overzicht van de uitgaven. Vanwege het doel van deze rapportage om inzicht te krijgen in de historie van het landschap van Het Hofland en de leesbaarheid wordt ervoor gekozen om inzichtelijk te maken hoe het bezit van Jan van Blois in Schoonhoven eruitzag. Hiervoor worden dezelfde onderwerpen bij elkaar behandeld. 39 Verhoef 2016: 48. 40 Verhoef 2016: 23. 41 Verhoef 2016: 43. 42 Wikipedia, Doelenhuis 43 Verhoef 2016: 103 -104 44 Verhoef 2016: p 44.
45 Verhoef 2016: 171-190. 46 Moor 1783: 6. 47 Verhoef 2016: 171-190. 48 Cult His 2014. 49 Moor 1783: 6. 50 Moor beschrijft een wandeling in en rondom Schoonhoven rond 1783, waarbij hij in dichtvorm weergeeft wat hij ziet en in uitgebreide voetnoten zijn historische informatie noteert. Mogelijk heeft hij de informatie voor zijn voetnoten ook gehaald uit het in 1762 verschenen boek van Henricus van Berkum, Beschryving der Stadt Schoonhoven, dat 616 bladzijden plus een register telt. 51 Moor 1783: 6-8 en 22. 52 Cult His 2014. 53 Moor 1783: 7 54 Cult His 2014. 55 Moor 1783: 9. 56 Moor 1783: 10. 57 Moor 1783: 11. 58 Moor 1783: 12. 59 Moor 1783: 13. 60 Moor 1783: 17. 61 Moor 1783: 20. 62 Cult His 2014. 63 Cult His 2014. 64 Moesen Backer 2002: 308 en 313. 65 De Nederlandse Gemalenstichting, https://www.gemalen.nl/gemaal_detail.asp?gem_id=1257 66 Uyl 1960: 544. 67 https://www.molendatabase.nl/molens/ten-bruggencate-nr-01476 68 Utrechtse courant, 11 maart 1933 69 1951 Hulpkaart_SHV00_A_58 70 Nieuw Utrechts Dagblad, 27 november 1954 71 Het Vrije Volk, 14 juli 1961
65