BIJL 4a Bijlage 1 Bouwhistorische quickscan
Tekst van het document
49
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
76
De noordelijke sleufsilo op het erf. De silo bestaat uit twee rechte wanden (rode pijlen) en een vloer van gewapend beton.
77
De zuidelijke sleufsilo. Met rode pijlen zijn de wanden van de silo aangegeven. De silo wordt gebruikt voor de opslag van paardenmest. Achter de silo is de romneyloods zichtbaar met daarachter wipmolen ‘De Bachtenaar’.
50
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
6 WAARDENSTELLING In dit hoofdstuk worden de cultuurhistorische waarden van het erf van Westvlisterdijk 64 te Vlist weergegeven. Eerst worden de waarde van het erf en de waarden van de bijgebouwen binnen het ensemble besproken in paragraaf 6.1. Vervolgens worden in paragraaf 6.2 de intrinsieke waarden van de verschillende bijgebouwen besproken. De waardenstelling kan gebruikt worden als toetsingskader voor de beoordeling van de veranderingen aan het complex. De waardenstelling is uitgevoerd conform de Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek (2009).21
6.1 Waardenstelling erf 6.1.1 Uitleg waardenstelling Algemene historische waarden
Het erf van de Westvlisterdijk 64 te Vlist is van belang als onderdeel van en als herinnering aan de agrarische geschiedenis van Vlist en de Krimpenerwaard. Op de locatie van de boerderij was reeds sinds de middeleeuwen sprake van bebouwing, mogelijk vanaf de ontginningen vanaf de elfde t/m de dertiende eeuw.
Landschappelijke waarden
Het erf is van belang als onderdeel van het twaalfde-eeuwse polderlint langs de Vlist. Het erf ligt aan een elfde-eeuwse kade, de Westvlisterdijk, aan de rand van de polder Vlist Westzijde. Tevens is er sprake van ensemblewaarde tussen de laat zestiende-eeuwse boerderij ‘Tot hier ân toe’ en de daarachter gelegen rijksmonumentale molen ‘De Bachtenaar’ door de eeuwenlange nabijheid van de historische gebouwen die beiden een sterke relatie hebben met de polder.
Architectuur- en bouwhistorische waarden
De onderdelen op het erf die samenhangen met de agrarische geschiedenis van het erf en ouder zijn dan 1950 zijn hoog gewaardeerd. Zij tonen het beste de oorsprong en de ontwikkelingsgeschiedenis van het erf aan. Het hoofdgebouw op het erf, de rijksmonumentale boerderij, heeft een hoge monumentwaarde vanwege haar ouderdom, de voor de Krimpenerwaard kenmerkende vorm van een L-vormige boerderij, en vanwege de zeldzaamheid van de nog resterende boerderij met deze vorm. De rechthoekige schuur uit de late negentiende eeuw naast de boerderij heeft een hoge monumentwaarde. Deze schuur staat op een historische locatie waar al ten minste twee eeuwen een schuur naast de boerderij heeft gestaan. De materialen en de constructie van de schuur zijn kenmerkend voor de periode waarin de schuur is gebouwd. Het gebouw herinnert aan de agrarische functie van het erf. Positief gewaardeerd zijn de gebouwen op het erf die deel uitmaken van de agrarische ontwikkeling van het erf en de erfstructuur, maar van jongere datum zijn. De constructie van deze gebouwen is zorgvuldig uitgevoerd. De hooiberg uit 1978 achter de schuur heeft een positieve monumentwaarde. De schuur is van vrij jonge leeftijd, maar staat op een historische locatie waar al ten minste twee eeuwen een hooiberg heeft gestaan. 21 https://cultureelerfgoed.nl/publicaties/richtlijnen-bouwhistorisch-onderzoek
51
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
De koeienstal en de paardenstal hebben beiden een positieve monumentwaarde. De koeienstal werd in 1984 achter de boerderij gebouwd, in het verlengde van het bedrijfsgedeelte van de boerderij, de paardenstal werd hier in 1991 naast geplaatst. De gebouwen zijn opgebouwd uit een constructie van gelamineerde spanten, een agrarische constructie die in de jaren 30 in Nederland werd ontwikkeld en tegenwoordig niet meer wordt toegepast. Een indifferente waarde is toegekend aan de jongste onderdelen van het erf en de onderdelen die dermate vaak voorkomen op boerenerven dat zij geen zeldzaamheidswaarde hebben. Zij hebben een minder grote herinneringswaarde aan de agrarische ontwikkeling van het erf. Ook is ervoor gekozen de elementen die samenhangen met de manege indifferent te waarderen. De ontwikkeling van de manege draagt niet toe aan het agrarische karakter van het erf. De indifferente waarde betreft de sleufsilo’s, de binnenhal en de romneyloods. Ook het verbindingsstuk tussen de koeien- en de paardenstal heeft geen bijzondere bouwhistorische waarde en is indifferent.
6.1.2 Waardenstelling weergegeven in plattegronden Hieronder is aangegeven hoe de onderdelen van het erf in principe worden gewaardeerd. De technische staat is niet van invloed op de cultuurhistorisch waarde. De waardering wordt uitgedrukt in drie categorieën: Categorie 1; Hoge monumentwaarden, deze zijn van cruciaal belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebied. Categorie 2; Positieve monumentwaarden, deze zijn van belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebied. Categorie 3; Indifferente monumentwaarden, deze zijn van relatief weinig belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebied.
52
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Waardestellingsplattegrond erf. De tekening kan niet los worden gezien van de tekst. Tekening: Bureau Helsdingen op onderlegger Verstoep bv.
6.2 Waardenstelling op pandniveau In de waardenstelling op pandniveau zijn de gebouwen met een hoge of positieve monumentwaarde opgenomen. De indifferente gebouwen zijn in hun geheel, ook op pandniveau, van indifferente waarde. Het hoofdgebouw is in dit rapport niet op pandniveau onderzocht, van de boerderij is daarom geen waardenstelling gemaakt.
6.2.1 Uitleg waardenstelling Schuur
Het metselwerk van de schuur uit de bouwtijd heeft een hoge monumentwaarde. Het metselwerk van rode handvormstenen in kruisverband is kenmerkend voor de bouwtijd. Dit geldt ook voor de mestdeur en de twee vensters die zich origineel in de voorgevel bevinden. Ook de constructie van de schuur, bestaand uit een enkelvoudige balklaag met twee onderslagbaken en een kapconstructie bestaande uit schaarspanten, dateert uit de bouwtijd en is kenmerkend voor de periode waarin de schuur werd gebouwd. Voor de achtergevel van de schuur geldt dat deze een positieve monumentwaarde heeft. De gevel werd gemetselde toen de schuur nog agrarisch in gebruik was en is voorzien van traditionele mestdeuren en twee hergebruikte gietijzeren stalvensters die passen bij de bouwperiode van de schuur. Ook voor de overige vensters en deuren die zijn aangebracht na de bouwtijd geldt een positieve monumentwaarde: zij maken onderdeel uit van de agrarische ontwikkeling van de schuur. Dit zijn de gietijzeren stalvensters in de rechter zijgevel, de brede deuren en de mestdeur in de
53
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
voorgevel, en de betonnen stalvensters in de linker zijgevel. Ook de hergebruikte staldeur in het interieur heeft een positieve waarde. De indifferente onderdelen van de schuur zijn van relatief weinig betekenis voor de agrarische ontwikkeling van het gebouw. Dit geldt voor het achterste deel van de linker zijgevel met brede garagedeur, de aftimmering in het interieur en de tijdelijke stempels onder de onderslagbalken waar in het verleden stijlen of standvinken hebben gestaan.
Hooiberg
Het exterieur van de hooiberg kent geen verschillende bouwfasen en is in zijn geheel van positieve monumentwaarde. De hooiberg vervangt een eerdere hooiberg op dezelfde locatie, de constructie van de huidige hooiberg is zorgvuldig uitgevoerd met uitstekende hoeken in het metselwerk. In het interieur van de hooiberg zijn op de begane grond paardenboxen geplaatst en een ruimte waar zadels kunnen worden opgeborgen. Deze indeling hangt niet samen met de agrarische ontwikkeling van het erf en is daarom van indifferente monumentwaarde.
Koeien- en paardenstal
De koeien- en de paardenstal zijn gebouwd volgens hetzelfde principe. De spanten waaruit de constructie bestaat zijn gelamineerde spanten die in de jaren 30 in Nederland waren ontwikkeld voor de schuren van de boerderijen in de Wieringermeer. De spanten waren op dat moment zeer vernieuwend en konden grote afstanden overbruggen waardoor brede, open schuren ontstonden in contrast tot de traditionele boerenschuren. In Nederland zijn in de twintigste eeuw vele schuren gebouwd volgens dit principe, het is daarmee niet zeer zeldzaam. De constructie, en daarmee de stallen, hebben een positieve monumentwaarde als onderdeel van de agrarische ontwikkeling van het erf en als een herkenbare, tijdsgebonden constructie. De indeling van de stallen met ligboxstallen en paardenboxen is indifferent. Hoewel ligboxstallen wel net als de spanten een vernieuwende agrarische ontwikkeling zijn, worden deze nog altijd op deze wijze gebouwd en hebben daarmee geen zeldzaamheidswaarde. Ook het portaal in de paardenstal is van indifferente monumentwaarde.
54
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
6.1.2 Waardenstelling weergegeven in plattegronden
Waardestellingsplattegrond schuur (niet op schaal). De voorgevel is rechts. De tekening kan niet los worden gezien van de tekst. Tekening: Bureau Helsdingen.
Waardestellingsplattegrond begane grond hooiberg (niet op schaal). De boerderij bevindt zich rechts onder. De tekening kan niet los worden gezien van de tekst. Tekening: Bureau Helsdingen.
55
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Waardestellingsplattegrond plattegrond koeienstal (links) en paardenstal (rechts) (niet op schaal). De tekening kan niet los worden gezien van de tekst. Tekening: Bureau Helsdingen.
56
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
7 SAMENVATTING EN CONCLUSIE Aanleiding voor dit onderzoek is het verzoek van Verstoep BV. Zij ontwerpen voor de eigenaren van boerderij ‘Tot hier ân toe’ aan de Westvlisterdijk 64 te Vlist een nieuwe erfindeling. De boerderij uit de late zestiende eeuw is een rijksmonument (RM 37863), verder zijn op het erf een schuur, een hooiberg, twee stallen, een binnenhal voor paarden, twee sleufsilo’s en een romneyloods aanwezig. Conform de Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed maakt de meest zuidelijke stal officieel onderdeel uit van het rijksmonument, doordat het met een tussenstuk is verbonden aan de boerderij. Conform het bestemmingsplan ‘Landelijk Gebied (voormalige gemeente Vlist)’ maken zelfs beide stallen onderdeel uit van het monument. Dit onderzoek richtte zich op de cultuurhistorische waarden van de bijgebouwen op het erf, zowel binnen het ensemble van het erf als de intrinsieke monumentwaarde per bijgebouw. Omdat de boerderij niet wordt aangepast bij de nieuwe erfindeling is deze in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten. Het huidige erf aan de Westvlisterdijk 64 aan rivier de Vlist heeft zich in de loop der eeuwen ontwikkeld. Over de oudste vormen van het erf in de zeventiende en achttiende eeuw is niets bekend, behalve dat hier naast de boerderij zeer waarschijnlijk nog andere bijgebouwen stonden.
Op de kadastrale minuut van 1811-1832 is te zien dat naast de boerderij een rechthoekige schuur stond met hierachter een hooiberg. Achter de boerderij stond een tweede schuur. De schuur naast de boerderij is eind negentiende eeuw vervangen door de huidige schuur, in 1978 werd de hooiberg vervangen. Deze bijgebouwen zijn groter en van nieuwere materialen dan hun voorgangers, maar kennen dezelfde plaatsing en hetzelfde gebruik en zijn daarom kenmerkende onderdelen van een traditioneel boerenerf. Achter de schuur werd in 1984 een koeienstal gebouwd, met hiernaast in 1991 een paardenstal. Een tussenstuk verbindt de paarden- met de koeienstal. Op het erf zijn verder twee sleufsilo’s gebouwd, een binnenhal voor paarden in 2000 en een romneyloods achter op het erf. De agrarische functie van de boerderij is inmiddels beëindigd. Op het erf is een manege aanwezig, waarvoor ook meerdere paardenbakken zijn aangebracht, de boerderij wordt tegenwoordig in tweeën bewoond. Zowel de boerderij als de daarnaast gelegen schuur hebben een hoge monumentwaarde. Zij zijn van cruciale betekenis voor de ontwikkeling van het erf. De hooiberg heeft als moderne vervanging van een historische hooiberg een positieve monumentwaarde.
Dit geldt eveneens voor de koeienen de paardenstal die onderdeel uitmaken van de agrarische ontwikkeling op het erf en een voor Nederland kenmerkende spantconstructie van gelamineerde spanten hebben. Het verbindingsstuk tussen de stallen is eenvoudig en bouwhistorisch niet van belang. Dit tussenstuk, de binnenhal, de sleufsilo’s en de romneyloods zijn van indifferente waarde. Zij hebben geen herinneringswaarde aan de agrarische ontwikkeling van het erf en geen zeldzaamheidswaarde. De waardering heeft tot gevolg dat een deel van het rijksmonument een hoge monumentwaarde heeft (de boerderij), een deel een positieve monumentwaarde (de stallen) en een deel een indifferente waarde (het tussenstuk). Het tussenstuk is echter tegen de boerderij aan geplaatst zonder dat dit invloed heeft op de constructie of het interieur van de historische boerderij.
57
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
8 BRONNEN Geraadpleegde literatuur
BOT, Piet, Vademecum historische bouwmaterialen, installaties en infrastructuur (Alphen aan de Maas, 2009).
GRONINGEN, Catharina L. van, De Krimpenerwaard (Zwolle, 1995). Limperg, Koen en W. van Gelderen (red.) met medewerking van de directie van de Wieringermeer – Alkmaar, Boerderijen (Amsterdam, 1938). PESTMAN, J.H., Vormgeving van hout. Van ligger tot schaaldak (Amsterdam, z.j.). Wijk., P.A.M. van e.a. (red.), Boerderijen bekijken. Historisch boerderij-onderzoek in Nederland (Arnhem, 1985). Websites archisarchief.cultureelerfgoed.nl www.cultureelerfgoed.nl www.google.com/maps www.joostdevree.nl www.molendatabase.nl rce.webgispublisher.nl www.ruimtelijkeplannen.nl www.topotijdreis.nl www.wikipedia.org Overige bronnen Kaartbijlage 3, Archeologische beleidskaart Krimpenerwaard (2017).
58
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
BIJLAGE 1 Monumentnummer: 37863 West-Vlisterdijk 64 2855 AK te Vlist Monumentengegevens Monumentnummer: 37863 Status: rijksmonument Inschrijving register: 11 oktober 1966 Kadaster deel/nr: 3758/94 Internationaal Kenteken: Nee Locatie Provincie: Zuid-Holland Gemeente: Krimpenerwaard Woonplaats: Vlist X-Y coördinaat: 116187 – 442912 Omschrijving BOERDERIJ (XVII) onder strodak, met aan de voorzijde een gepleisterde, afgeknotte puntgevel met oude kozijnen, luiken en roedenverdeling en in het zoldervenster een kruiskozijn met diefijzers. Muurankers. Aan de zijkant een gepleisterde puntgevel evenals aan de achterzijde. Adressen Hoofdadres Straat
Nr
Toev. Postcode
Ja
64
2855 AK
West-Vlisterdijk
Situering
Locatie
Woonplaats Vlist
Oorspronkelijke functies Hoofdfunctie
Functiesoort
Hoofdcategorie
Subcategorie
Ja
oorspronkelijke functie
Boerderijen, molens en bedrijven
Boerderij (M)
Functie
Verbijzonder
Toelichting
Percelen Kadastrale gemeente
Sectie
Grondperceel
Kad. object
VLIST
A
1332
VLIST
A
1333
Appartement
59