BIJL 4a Bijlage 1 Bouwhistorische quickscan
Tekst van het document
BOUWHISTORISCHE QUICKSCAN ERF MET BIJGEBOUWEN WESTVLISTERDIJK 64 TE VLIST
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Bouwhistorische quickscan Erf met bijgebouwen Westvlisterdijk 64 te Vlist
Colofon Opdrachtgever: Verstoep BV Jaco de Jong Vrouwenmantel 3 2871 NJ Schoonhoven Uitgevoerd door: Bureau Helsdingen te Vianen Helsdingse Voorweg 2 4133 ND Vianen advies@bureauhelsdingen.nl www.bureauhelsdingen.nl tel. 0347-370651 Bureau Helsdingen is een onderzoeks- en adviesbureau op het gebied van Monumenten en Bouwhistorie, gespecialiseerd in boerderijen. Samenstelling: M. Urbanus MA Nagezien door: Ing. P.T. den Hertog Status: definitief Datum: 27 augustus 2019
2
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
INHOUDSOPGAVE 1
Inleiding
4
2
Projectgegevens
5
3
Cultuurhistorisch kader
7
4
De Ontwikkeling van het erf
9
5
6
4.1
Bouwfasering erf
9
4.2
Bouwfasering bijgebouwen
15
Beschrijving erf met bijgebouwen
17
5.1
Het erf
17
5.2
De boerderij
20
5.3
Schuur
23
5.4
Hooiberg
33
5.5
Koeienstal
36
5.6
Paardenstal
43
5.7
Binnenhal
47
5.8
Romneyloods
48
5.9
Sleufsilo’s
49
Waardenstelling
51
6.1
Waardenstelling erf
51
6.2
Waardenstelling op pandniveau
53
7
Samenvatting en Conclusie
57
8
Bronnen
58
Bijlage 1
59
3
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
1 INLEIDING Aanleiding In deze quickscan wordt de cultuurhistorisch waarde van het erf en de bijgebouwen aan de Westvlisterdijk 64 te Vlist beschreven en gewaardeerd. Aanleiding voor dit onderzoek is het verzoek van Verstoep BV te Schoonhoven. Voor de eigenaar ontwerpen zij een herinrichting van het erf, waarbij enkele bijgebouwen zullen worden verbouwd en enkele afgebroken. Het doel van deze bouwhistorische quickscan is het in kaart brengen van de fasering van de gebouwen op het erf, de cultuurhistorische waarde van de bijgebouwen binnen het ensemble en de intrinsieke cultuurhistorische waarden van de verschillende bijgebouwen. De rijksmonumentale boerderij is niet opgenomen in de verbouwingsplannen van het erf en zal om deze reden in dit rapport enkel op hoofdlijnen worden besproken. Dit onderzoek wordt uitgevoerd in het kader van de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Beschrijving Het erf van de Westvlisterdijk 64 is gelegen aan de westzijde van rivier de Vlist aan de zuidzijde van het dorp Vlist (ZH). Het erf bestaat uit de laat zestiende-eeuwse boerderij ‘Tot hier ân toe’ (RM 37863) met hiernaast een schuur en hooiberg. Direct achter de historische boerderij staan een koeien- en paardenstal.
Op het erf staan verder nog enkele bijgebouwen uit de twintigste eeuw, te weten sleufsilo’s, een binnenhal en een romneyloods. Het erf is gelegen in het van rijkswege beschermd dorpsgezicht ‘Vlist Uitbreiding (Bonrepas)’ (Beschermd Gezicht 1636). Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. Na de projectgegevens in hoofdstuk twee volgt in hoofdstuk drie het cultuurhistorisch kader van het erf. In hoofdstuk vier wordt de ontwikkeling van het erf besproken en de fasering van de gebouwen op het perceel. In het vijfde hoofdstuk volgt een korte beschrijving van de afzonderlijke gebouwen op het erf, ondersteund door foto’s van het exterieur en interieur. De beschrijving geeft de huidige situatie weer, zoals deze is aangetroffen bij het locatiebezoek in februari 2019. Op basis van de beschrijving volgt in het zesde hoofdstuk de waardering van de bijgebouwen op het erf, zowel binnen het ensemble als per bijgebouw. Het rapport sluit af met een conclusie. Uitvoering De resultaten van dit onderzoek worden gepresenteerd in de vorm van een bouwhistorische quickscan. Dit is een vorm van bouwhistorisch onderzoek, waarbij het onderzoek wordt uitgevoerd op basis van de bestaande toestand, zonder sloopwerk. De opbouw en de reikwijdte van dergelijke rapporten zijn beschreven in de brochure 'Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek.1
1 Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek, gezamenlijke uitgave van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed,
de Stichting Bouwhistorie, de Rijksgebouwendienst, Den Haag, 2009.
4
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
2 PROJECTGEGEVENS Opdrachtgever
: Verstoep BV Dhr. Jaco de Jong Vrouwenmantel 3 2871 NJ Schoonhoven
Eigenaar
: Fam. Rijneveld Westvlisterdijk 64 2855 AK Vlist
Objectgegevens Adres Objectnaam Gemeente Kadastraal adres Ligging Status
Oorspronkelijke bestemming Huidige bestemming Bouwjaar Bouwstijl
: Westvlisterdijk 64 2855 AK Vlist : ‘Tot hier ân toe’ : Krimpenerwaard : Vlist A 1332/1333 : Landelijk aan boerderijlint : Rijksmonument (boerderij met koeienstal/ paardenstal); geen status (overige bijgebouwen) Boerderij met erf gelegen in het van rijkswege beschermd dorpsgezicht ‘Vlist Uitbreiding (Bonrepas)’ (Beschermd Gezicht 1636). : Agrarisch : Woonhuis met paardenhoeve : Ca. 1600 (boerderij), ca. 1900 (schuur), tweede helft twintigste eeuw (overige bijgebouwen) : Traditioneel ambachtelijk (boerderij)
Omschrijving boerderij in monumentenregister (RM 37863): “BOERDERIJ (XVII) onder strodak, met aan de voorzijde een gepleisterde, afgeknotte puntgevel met oude kozijnen, luiken en roedenverdeling en in het zoldervenster een kruiskozijn met diefijzers. Muurankers. Aan de zijkant een gepleisterde puntgevel evenals aan de achterzijde.” Actuele kaartgegevens/ situering Topografische ligging van het pand aan de zuidzijde van Vlist. Bron: Google Maps
5
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Detail van de bovenstaande afbeelding. Bron: Google Maps
Ligging van de boerderij met bijgebouwen. De koeienstal achter de boerderij maakt conform deze kaart onderdeel uit van het rijksmonument (bouwdeel zuidwestzijde). Bron: rce.webgispublisher.nl
Conform het bestemmingsplan ‘Landelijk Gebied (voormalige gemeente Vlist)’ (2015) maken zowel de koeien- als de paardenstal achter de boerderij onderdeel uit van het monument: ‘bouwaanduiding: specifieke bouwaanduiding – monument’. Bron: www.ruimtelijkeplannen.nl
6
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
3 CULTUURHISTORISCH KADER Archeologie Het erf is gelegen op een stroomgordel onder het huidige oppervlak met occupatie vanaf de Bronstijd. De boerderij ligt op een woonheuvel met occupatie vanaf de middeleeuwen.2 Ter plaatse van de boerderij is sprake van de archeologische waarde WA-1 conform de archeologische beleidskaart van de gemeente Krimpenerwaard. Voor deze locatie geldt behoudt in situ. Indien dit niet mogelijk is, is er een onderzoeksverplichting bij bodemingrepen dieper dan 0,30 m. Op het terrein zijn verder de archeologische waarden WA-2, WA-3 en WA-7 aanwezig (zie afb. 1 en 2).3 1. Het erf van de boerderij op de archeologische beleidskaart van de gemeente Krimpenerwaard (blauw kader). Afbeelding: detail van Kaartbijlage 3, Archeologische beleidskaart Krimpenerwaard (2017).
2. Legenda van de archeologische beleidskaart. Afbeelding: detail van Kaartbijlage 3, Archeologische beleidskaart Krimpenerwaard (2017).
2 Provincie Zuid-Holland, Cultuurhistorische Hoofdstructuur Zuid-Holland. Regio Krimpenerwaard en Gouwestreek (Den Haag,
2002), kaart 1.a. 3 RAAP-rapport 3168, Archeologische beleidskaart Gemeente Krimpenerwaard, Kaartbijlage 3 (2016). 7
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Landschappelijk Het erf van Westvlisterdijk 64 ligt in de polder Vlist Westzijde aan de rand van twee poldergrenzen, aan de rivier de Vlist. Het veengebied van de Krimpenerwaard, waar de polder onderdeel van uitmaakt, werd vanaf de elfde tot het einde van de dertiende eeuw ontgonnen tijdens de zogenaamde ‘Grote Ontginningen’. De eerste stap in deze ontginningen was het in de elfde eeuw aanleggen van kades langs de drie rivieren in het gebied: de Lek, de Hollandsche IJssel en de Vlist. De Westvlisterdijk aan de Vlist is een dergelijke kade uit de elfde eeuw. Vervolgens werden vanaf de kades langgerekte kavels landinwaarts aangelegd die haaks op de kades waren gesitueerd. Aan de kop van de kavels werden boerderijen geplaatst. De rivier de Vlist en de poldergrenzen zijn historisch landschappelijke lijnen van zeer hoge waarde conform de Cultuurhistorische atlas van de provincie Zuid-Holland. De polder waarin de boerderij is gelegen is een historisch landschappelijk vlak met een zeer hoge waarde.4 Boerderij en erf Westvlisterdijk 64 in de Cultuurhistorische Atlas Zuid-Holland. De blauwe lijn geeft rivier de Vlist aan, de groene lijnen de poldergrens van polder Vlist Westzijde. Het erf is gelegen in een veenontginning (lichtgroen vlak). Afbeelding: Cultuurhistorische atlas Provincie Zuid Holland
Nederzetting / monumentaal De boerderij met bijgebouwen maakt onderdeel uit van een verspreid polderpint dat is ontstaan in de twaalfde eeuw. Het polderlint bevindt zich in Vlist aan beide zijden van het water. Het lint heeft een zeer hoge waarde conform de Cultuurhistorische atlas van de provincie Zuid-Holland. De relatie tussen de bebouwing van het polderlint en het achterliggende landschap is eveneens zeer hoog.5 De historische boerderij is een rijksmonument, inclusief de achterliggende moderne koeienstal die aan de boerderij is verbonden.6 Het bestemmingsplan duidt ook de paardenstal aan als monument.7 De overige bijgebouwen op het erf hebben geen beschermde status. Het erf is gelegen binnen het van rijkswege beschermde dorpsgezicht ‘Vlist Uitbreiding (Bonrepas)’ (Beschermd Gezicht 1636).8
4 Cultuur historische atlas Provincie Zuid Holland, bereikbaar via: http://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas 5 Cultuur historische atlas Provincie Zuid Holland, bereikbaar via: http://pzh.b3p.nl/viewer/app/Cultuur_historische_atlas 6 https://cultureelerfgoed.nl/monumenten/37863 7 Bestemmingsplan Landelijk Gebied (voormalige gemeente Vlist), vastgesteld 15-12-2015, te vinden op www.ruimtelijke-
plannen.nl 8 https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Beschermde_Gezichten/BG1636/ 8
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
4 DE ONTWIKKELING VAN HET ERF
4.1 Bouwfasering erf 4.1.1 Het erf ca. 1600 Het oudste object op het erf is de boerderij, deze is gesitueerd op de kop van de kavel. De boerderij dateert uit de late zestiende/ vroege zeventiende eeuw, in de voorgevel zit een steen met het jaartal 1597. De boerderij ligt op een woonheuvel met occupatie vanaf de middeleeuwen. Het pand is daarom zeer waarschijnlijk op de locatie van een voorganger gebouwd. Mogelijk heeft op de huidige locatie een boerderij gestaan sinds de ontginning van de polder. De krukhuisboerderij is gebouwd op een L-vormige plattegrond en bestaat uit een rechthoekig hoofdvolume met een uitgebouwde kelder met opkamer. Westvlisterdijk 64 is een van de oudste voorbeelden in de Krimpenerwaard van een L-vormige boerderij.9 De boerderij was van oorsprong verdeeld in een woongedeelte aan de voorzijde en een bedrijfsgedeelte aan de achterzijde, van elkaar gescheiden door een brandmuur. Het voorste deel van de boerderij is iets breder dan het bedrijfsgedeelte. Aan de rechterzijde is de boerderij direct achter de brandmuur uitgebreid met een keukentravee met eigen topgevel. Het is niet bekend welke bijgebouwen de boerderij in de zeventiende en achttiende eeuw heeft gehad. Ook is niet bekend waar de naam van de boerderij ‘Tot hier ân toe’ vandaan komt en hoe oud de naam is. De naam dateert in elk geval van voor 1900, want de naam komt voor op een kaart uit 1898 (afb.
6). 1 De laat zestiende-eeuwse boerderij met kenmerkende L-vormige plattegrond. De boerderij ligt op een woonheuvel met occupatie vanaf de middeleeuwen. Foto: G.J. Dukker, 03-1994, beeldbank.cultureelerfgoed.nl
9 Catharina L. van Groningen, De Krimpenerwaard (Zwolle, 1995) p. 350.
9
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
2 De boerderij gezien vanaf de zuidzijde, met rechts de zijgevel van de uitgebouwde kelder met opkamer. De linker zijgevel van de stal is op de foto nog niet gepleisterd. Foto: G.J. Dukker, 03-1994, beeldbank.cultureelerfgoed.nl
4.1.2 Het erf begin negentiende eeuw De oudste indeling van het erf die ons bekend is, is terug te vinden op de kadastrale minuut van 1811-1832 (afb. 3). Op deze kaart is de boerderij met haar huidige plattegrond zichtbaar. Rechts en ten noordwesten van de boerderij, langs de weg, is een object op een rechthoekige plattegrond zichtbaar: een schuur. Hierachter staat een vijfhoekige hooiberg. Achter op het erf staat een tweede, kleinere schuur. Ten zuiden van de boerderij ligt een tuin. Eigenaar van het perceel is Bart Heykoop en consorten, een ‘bouwman’ (boer) uit Vlist. Ook het achterliggende land in de polder is in eigendom van Heykoop. Dit land bestaat uit bouwland, hooiland en weiland.10 3 De kadastrale minuut van 18111832 met het erf van Westvlisterdijk 64. 651: tuin 652: huis, erf en schuur Afbeelding: Kadastrale minuut 18111832, Vlist, sectie A, blad 02, beeldbank.cultureelerfgoed.nl
4.1.3 Het erf eind negentiende eeuw Eind negentiende eeuw werd de grote schuur ten noordwesten van de boerderij vervangen door de schuur die daar thans nog aanwezig is. De nieuwe schuur was ongeveer even breed als de oude schuur maar langer (afb. 5). De nieuwe schuur was gebouwd als een rechthoekige, éénlaagse schuur onder een zadeldak, waarschijnlijk gedekt met pannen. De constructie bestond uit gemetselde 10 Oorspronkelijk aanwijzende tafel 1811-1832, Vlist, sectie A, blad 018-019, beeldbank.cultureelerfgoed.nl
10
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
gevels in een rode vormbaksteen in kruisverband, een enkelvoudige grenen balklaag ondersteund door onderslagbalken met stijlen of standvinken en een gordingenkap opgebouwd uit schaarspanten. Originele vensters uit deze gevel zijn een halfrond gietijzeren stalvenster en een hooiluik met keperboog. Beide venstervormen waren gebruikelijk rond 1900. Hoewel de breedte van de nieuwe schuur overeenkwam met die van de oude schuur (afb. 5) blijkt uit het doorlopende metselwerk en de constructie dat de schuur uit 1900 nieuwbouw was en geen verlenging van de oude schuur. 4 Op de topografisch militaire kaart van 1876 lijkt de erfindeling uit 18111832 nog ongewijzigd te zijn (rode cirkel). Ten noordoosten van de boerderij is een kleine schuur zichtbaar (blauwe cirkel). Afbeelding: www.topotijdreis.nl
5 De kadastrale minuut van 18111832 over een luchtfoto van de huidige situatie. Op de afbeelding is zichtbaar dat de oude schuur korter was (onderste pijl) dan de schuur uit ca. 1900 (bovenste pijl). De kadastrale minuut van 1811-1832 staat bekend om haar nauwkeurigheid, het is daarom zeer waarschijnlijk dat het formaat van de oude schuur correct was ingetekend. Zichtbaar op de afbeelding is dat de omtrek van de boerderij op de foto en op de kaart exact overeenkomen.
6 Op de topografisch militaire kaart van 1898 lijkt een meer langwerpige schuur naast de boerderij te staan (blauwe cirkel) dan op de kaart uit 1876 (afb. 4). De naam ‘Tot hier aan toe’ staat aangegeven naast de boerderij. Afbeelding: www.topotijdreis.nl
11
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
4.1.4 Het erf in de tweede helft van de twintigste eeuw Op de topografisch militaire kaarten uit de eerste helft van de twintigste eeuw blijft het erf van boerderij ‘Tot hier ân toe’ in hoofdopzet onveranderd. Pas in de tweede helft van de twintigste eeuw treden er veranderingen in. De hooiberg achter de schuur werd in 1978 vervangen door een nieuw exemplaar (afb. 7).11 De nieuwe hooiberg was zeshoekig en gemetseld in een rode machinale baksteen in halfsteensverband. De bovenzijde van de hooiberg bestond uit groene damwandplaten met een dak van hetzelfde materiaal. Rondom de hooiberg stonden drie betonnen roeden. Achter de boerderij werd in 1984 een moderne koeienstal gebouwd (afb. 8).12 De stal lag in het verlengde van de boerderij en had een rechthoekige plattegrond met een flauw zadeldak gedekt met asbestplaten. De constructie bestond uit gelamineerde kniespanten met gevels van metselwerk en damwandplaten. In het interieur werden moderne ligboxstallen geplaatst. Naast de koeienstal werd in 1991 een paardenstal gebouwd.13 Op het terrein was Vereniging de Polderruiters gevestigd, sinds 1995 bekend onder de naam Paardenhoeve Tot Hier Ân Toe’. 14 De paardenstal is opgebouwd uit tien spanten i.p.v. vijf maar is verder qua constructie en model gelijk aan de koeienstal. In de stal werden paardenboxen geplaatst.
De stal werd geplaatst op de locatie waar begin negentiende eeuw een kleine schuur had gestaan (afb. 3). Het is niet duidelijk of deze schuur voor de bouw van de paardenstal werd afgebroken, of dat deze al eerder was verdwenen. Om de koeienstal vanaf het erf te kunnen betreden, werd tussen de nieuwe paardenstal en de bestaande koeienstal een éénlaags verbindingsstuk aangebracht. Dit verbindingsstuk werd ter plaatse van de koeienstal direct tegen de achtergevel van de boerderij geplaatst. In 2000 is aan de noordzijde van het erf een grote binnenhal gebouwd voor de paardenhoeve ‘Tot hier ân toe’. De hal is gebouwd op een rechthoekige plattegrond met twee zadeldaken en een constructie van stalen I-profielen. Achter de koeien- en paardenstal zijn op het erf twee sluifsilo’s geplaatst. Het is niet bekend wanneer deze exact zijn aangebracht. Gezien het type silo bestaande uit een gewapend betonnen plaat en twee zijwanden van gewapend beton, zijn deze silo’s in de tweede helft van de twintigste eeuw aangebracht. 7 De kadastrale minuut van 18111832 over een luchtfoto van de huidige situatie. Op de afbeelding is zichtbaar dat de nieuwe hooiberg is gebouwd op dezelfde locatie als de hooiberg uit het begin van de negentiende eeuw, direct achter de schuur (blauwe cirkel). De huidige hooiberg is groter van formaat.
11 Vriendelijke mededeling fam. Rijneveld. 12 Vriendelijke mededeling fam. Rijneveld. 13 Vriendelijke mededeling fam. Rijneveld. 14 https://tothierantoe.jimdo.com/
12
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
8 Op de topografische kaart van 1989 is de rechthoekige koeienstal achter de boerderij zichtbaar (blauwe pijl). Afbeelding: www.topotijdreis.nl
9 De rechthoekige paardenstal op de topografische kaart van 1995 (blauwe pijl). Afbeelding: www.topotijdreis.nl
13
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
10. Luchtfoto van het erf kort na 2000. Rechtsonder is de nieuwe binnenhal te zien. Ook zijn de boerderij, de schuur, de hooiberg, de paarden- en koeienstal en de sleufsilo’s zichtbaar. Op het erf zijn meerdere paardenbakken aangebracht. Foto: verkregen via fam. Rijneveld.
4.1.5 Het erf in de eenentwintigste eeuw Na het jaar 2000 heeft de romneyloods zijn huidige plek op het erf gekregen, dwars gesitueerd achter de sleufsilo’s, ter hoogte van de koeienstal. Het erf is verder in hoofdopzet ongewijzigd gebleven. Het erf is niet meer agrarisch in gebruik maar wordt gebruikt voor de manege. 11
De meest recente topografische kaart van het erf uit 2012 (rode cirkel) met alle huidige bijgebouwen. De romneyloods is niet als gebouw ingetekend. Afbeelding: www.topotijdreis.nl
14
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
4.1.6 Faseringskaart erf De historische ontwikkeling van het erf aan de Westvlisterdijk 64 te Vlist leidt tot de volgende faseringstekening:
Legenda: Oranje = ca. 1600, rood = ca. 1900, roze = 1978, paars = 1984, lichtblauw = 1991, donkerblauw = tweede helft twintigste eeuw, donkergroen = 2000, lichtgroen = na 2000 Afbeelding: Bureau Helsdingen op onderlegger Verstoep bv.
4.2 Bouwfasering bijgebouwen In deze paragraaf wordt bij bouwfasering van de bijgebouwen op het erf besproken. De boerderij, die ongewijzigd blijft, valt hier buiten beschouwing.
4.2.1 Schuur De rechthoekige gemetselde schuur naast de boerderij dateert op basis van de vormgeving uit ca. 1900. Vermoedelijk in de jaren 50 van de twintigste eeuw is de noordwestgevel (achtergevel) van de schuur vervangen. De eerste bouwlaag is hierbij uitgevoerd in rode, machinale bakstenen in halfsteensverband met een cementvoeg. De topgevel is uitgevoerd in groene damwandplaten. In de gevel werden op de uiteinden twee houten staldeuren geplaatst met hiertussen twee hergebruikte gietijzeren stalvensters. De indeling duidt op een nog agrarisch gebruik van de schuur. De stalvensters waren van een model dat begin twintigste eeuw werd toegepast, maar zijn niet van hetzelfde model als het oorspronkelijke gietijzeren stalvenster in de voorgevel. In de rechter zijgevel van de schuur werden gelijktijdig drie hergebruikte, gietijzeren stalvensters geplaatst van hetzelfde type als de vensters in de achtergevel. Zij vervingen oudere stalvensters. 15
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Na het vervangen van de achtergevel werd het achterste deel van de linker zijgevel van de schuur vervangen. In dit deel van de gevel werd een brede garagedeur en een betonnen stalvenster aangebracht. Het betonnen stalvenster maakt het mogelijk dit geveldeel op de jaren 50 (na de achtergevel) of de jaren 60 te dateren. Ook in het originele metselwerk van voorste deel van de linker zijgevel werden drie betonnen stalvensters geplaatst. In de voorgevel van de schuur zijn brede schuifdeuren geplaatst en is een staldeur toegevoegd die hier niet oorspronkelijk aanwezig was. Het is niet duidelijk wanneer deze elementen zijn toegevoegd. Ook is in het interieur een opbergruimte aangebracht tegen de achtergevel waar zadels kunnen worden opgeborgen. Deze aftimmering dateert uit de tweede helft van de twintigste eeuw, het is niet duidelijk exact wanneer. Het zadeldak van de schuur was van oorsprong gedekt met pannen. Het is niet bekend wanneer de pannen zijn vervangen voor asbestplaten.
Faseringsplattegrond schuur. Rechts de voorgevel aan de zijde van de boerderij. Oranje = bouwfase ca. 1900, rood = bouwfase jaren 50, paars = bouwfase jaren 50/ 60, groen = onbekend. Het noorden bevindt zich linksboven. Tekening: Bureau Helsdingen
4.2.1 Overige bijgebouwen Het exterieur van de hooiberg naast de schuur dateert uit de bouwtijd (1978). Het interieur van de begane grond is echter aangepast door de plaatsing van paardenboxen na de bouwtijd en het aanbrengen van enkele tussenwanden. Deze aanpassingen zijn gemaakt voor de manege, vermoedelijk in de jaren 90. Voor de overige bijgebouwen geldt dat zij geen noemenswaardige veranderingen hebben ondergaan sinds de bouw (koeienstal, paardenstal, silo’s, binnenhal en romneyloods).
16
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
5 BESCHRIJVING ERF MET BIJGEBOUWEN
5.1 Het erf Het erf van de boerderij ‘Tot hier ân toe’ bestaat uit de boerderij (het hoofdgebouw) en diverse bijgebouwen (afb. 6). Het erf is trapeziumvormig en steekt aan de noordoostzijde iets uit naar de weg toe. Het erf wordt aan de voorzijde (noordoosten) ontsloten door de Westvlisterdijk met daarachter de Vlist, aan de noordwest- en zuidoostzijde door sloten, en aan de zuidwestzijde door een pad dat het erf van de achterliggende polder scheidt (afb. 1).
1. Het erf van boerderij ‘Tot hier ân toe’ (lichtblauw kader). Met rode pijlen zijn de toegangen tot het erf aangegeven en het pad vanaf het erf naar het achterliggende land. Het erf is op twee plaatsen toegankelijk vanaf de Westvlisterdijk: een zuidelijke entree tussen de boerderij en de naastgelegen schuur, bestaande uit een grindpad, en een brede, betegelde oprit ten noorden van de schuur. Het erf is tevens toegankelijk via een smal dijkje ten zuidoosten van het erf. Een pad leidt vanaf de achterzijde van het erf naar het achterliggende land (afb. 1). De entree direct naast de boerderij leidt langs de boerderij tot aan de voorzijde van de paardenstal, met ten noordwesten van het pad de negentiende-eeuwse schuur en de hooiberg (afb. 3). De brede entree ten noorden van de negentiende-eeuwse schuur kon worden gebruikt voor landbouwverkeer en kwam uit aan de achterzijde van het erf. Via de noordelijke entree komt men uit op het betegelde erf aan de noordzijde, grenzend aan de schuur, de hooiberg, de paardenstal, paardenbak en binnenhal (afb. 4). De achterzijde van het erf, achter de paarden- en koeienstal, kenmerkt zich door minder bebouwing dan de voorzijde van het erf en openheid richting de achterliggende polders. Hier staan twee betonnen sleufsilo’s, een romneyloods en een tweede paardenbak (afb. 5). In de zuidoostelijke hoek van het erf is een tuin naast de boerderij. 17
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
2 Het erf van de boerderij ‘Tot hier ân
toe’ is gelegen aan de Westvlisterdijk, aan de rivier de Vlist.
3 De toegang tot het erf tussen de boerderij (links) en de schuur (rechts). Het grindpad leidt tot de paardenstal naast de boerderij, met rechts de schuur en de hooiberg.
4 De brede oprit tot het erf, gezien richting de Westvlisterdijk. Rechts de paardenstal en de schuur, links de binnenhal voor paarden en een paardenbak.
18
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
5 Het achterste deel van het erf kenmerkt zich door openheid en weinig bebouwing. Hier staan twee betonnen sleufsilo’s, een romneyloods en een paardenbak (loods en paardenbak niet op foto). Op de foto zijn de achterzijde van de paarden- en koeienstal zichtbaar en helemaal links de binnenhal aan de weg.
6. Hoofd- en bijgebouwen op het erf. De paardenbakken zijn niet op de tekening aangegeven. Tekening: Verstoep BV, bewerkt door Bureau Helsdingen. Ten zuidoosten van de boerderij, in de zichtlijn vanaf het erf richting de polder, staat wipmolen ‘De Bachtenaar’ uit 1714 (RM 9019). De oudste molen op deze locatie werd gebouwd in 1487 en bemaalde de polder Bergambacht (ten zuiden van polder Vlist Westzijde) op de Vlistboezem. Tot 1879 maakte ‘De Bachtenaar’ deel uit van een gang molens die uitmaalden via de Vlist op de Hollandsche IJssel.15 De molen maakt geen onderdeel uit van het erf maar ligt wel in de directe zichtlijn.
15 https://www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer=1124
19
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
7 Wipmolen ‘De Bachtenaar’ achter het erf van Westvlisterdijk 64, gezien vanaf het erf.
5.2 De boerderij De rijksmonumentale boerderij ‘Tot hier ân toe’ is een traditionele krukhuisboerderij zoals deze kenmerkend zijn in de Krimpenerwaard en de Vijfheerenlanden. De boerderij heeft een L-vormige plattegrond, bestaande uit een rechthoekig hoofdvolume onder een zadeldak met een uitgebouwde kelder met opkamer onder een zadeldak aan de zuidwestzijde van de boerderij (afb. 8). De opkamer heeft in de voorgevel slechts één venster, zoals dit gebruikelijk is in de Krimpenerwaard. In de Vijfheerenlanden is de opkamer meestal twee vensters breed. Westvlisterdijk 64 is een van de oudste L-vormige boerderijen in de Krimpenerwaard, het type werd gebouwd tot in de achttiende eeuw.16 De nok van het hoofdvolume bevindt zich haaks op de weg, met zowel aan de voor- als de achterzijde van het dak een wolfseind. De nok van de uitgebreide kelder met opkamer is evenwijdig aan de weg. Het dak van de boerderij is gedekt met riet met op de nok vorstpannen. In het linker dakvlak van het hoofdvolume zijn twee dakvensters aangebracht. Zowel de voor- als de linkerzijen de achtergevel van de boerderij zijn gepleisterd, de rechter zijgevel aan de erfzijde is gemetseld in gele IJsselstenen in kruisverband. De boerderij bestaat uit het voormalige woongedeelte aan de voorzijde van de boerderij en het voormalige bedrijfsgedeelte aan de achterzijde, van elkaar gescheiden door een brandmuur.
In de eerste travee achter de brandmuur is een uitgebouwde keukentravee aangebracht: een van het bedrijfsgedeelte afgescheiden keuken met een eigen gevel en zadeldak met wolfseind (afb. 9). De boerderij heeft tegenwoordig geen agrarische functie meer en is verdeeld in twee woningen. De eerste woning bevindt zich in het voorste deel van de boerderij, inclusief de keukentravee, de tweede woning is in de voormalige stal aan de achterzijde. De voorgevel van de boerderij heeft een negentiende-eeuwse vensterindeling met zes- en negenruitsschuifvensters en een voordeur met gietijzeren roosters en een bovenlicht met levensboom. Ook in de rechter zijgevel van het voormalige woongedeelte is de negentiende-eeuwse vensterindeling bewaard gebleven in de keukentravee. In de linker zijgevel van het woongedeelte zijn ten behoeve van daglichttoetreding in de twintigste eeuw nieuwe, brede vensters geplaatst. Het onderscheid tussen het voormalige woongedeelte en bedrijfsgedeelte is in de linker zijgevel nog goed te zien. Ter plaatse van de tweede woning zijn liggende zesruitsvensters, vormgegeven als stalvensters, aangebracht. Ook zijn hier, in dezelfde stijl, dubbele openslaande deuren aangebracht voor de tweede woning. In de rechter zijgevel van de tweede woning zijn historisch vormgegeven 16 Catharina L. van Groningen, De Krimpenerwaard (Zwolle, 1995) p. 350.
20
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
negenruitsvensters aangebracht, en een loggia ter plaatse van de toegang tot de tweede woning. Tegen de achtergevel staat een verbindingsstuk tussen de paarden- en de koeienstal. Boven de aansluiting met de koeienstal zijn twee vierruitsvensters (afb. 12). Omdat de boerderij geen onderdeel uitmaakt van de huidige verbouwingsplannen van het erf is de boerderij niet nader onderzocht. In het interieur van de tweede woning zijn tegen de binnenzijde van de achtergevel geen aanpassingen te zien ten gevolge van het plaatsen van het verbindingsstuk tegen de achtergevel (afb. 14). De aansluiting van het verbindingsstuk tegen de boerderij wordt besproken in paragraaf 5.5 en 5.6. 8
De voorgevel van boerderij ‘Tot hier ân toe’ gezien vanaf de overzijde van de Vlist. De boerderij is een traditionele krukhuisboerderij zoals deze kenmerkend zijn voor de Krimpenerwaard. De gevel is gepleisterd, de venster-indeling met luiken dateert uit de negentiende eeuw. Het dak van de boerderij is gedekt met riet met op de nok vorstpannen.
9
De rechter zijgevel van de boerderij – aan de erfzijde – is gemetseld in gele IJsselstenen in kruisverband. De gevel is voorzien van een gecementeerde plint. De keukentravee heeft een met riet gedekt zadeldak met wolfseind. In de keukentravee twee zesruits schuifvensters gelijk aan de voorgevel.
21
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
10
In de gevel van het voormalige bedrijfsgedeelte is een loggia aangebracht. In dit deel van de gevel zijn andere vensters toegepast dan in het voorhuis, namelijk negenruitsvensters zonder schuifgedeelte. Deze zijn vermoedelijk gemaakt toen het achterhuis werd omgevormd tot woning.
11
De gehele linker zijgevel van de boerderij is gestuukt. Op regelmatige afstand van elkaar zijn dubbele horizontale strepen aangebracht waarmee natuurstenen blokken worden gesuggereerd. Op een foto uit 1994 is zichtbaar dat de zijgevel van de kruk slechts ten dele is gestuukt en de zijgevel van het hoofdvolume niet (afb. 2, p.10).
12
Tegen de achtergevel van de boerderij is een verbindingsstuk gebouwd waarmee men vanaf de paardenstal de koeienstal kan bereiken. De aansluiting van de stal op de boerderij wordt besproken in paragraaf 5.5.
22
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
13. Plattegrond van de begane grond van de boerderij met rechts de voorgevel. De eerste woning bevindt zich rechts van de rode streep, in het oude voorhuis en de voormalige keukentravee. Tekening: Verstoep BV 14
De achterzijde van de boerderij, links van de rode lijnen, gezien vanuit de tweede woning van de boerderij. De bouw van het verbindingsstuk van de koeienstal heeft geen effect gehad op de constructie of het interieur van de boerderij.
5.3 Schuur Ten noordwesten van de boerderij, rechts op het erf, staat een éénlaagse schuur op een rechthoekige plattegrond onder een zadeldak. De nok is evenwijdig aan de weg. De gevels van de schuur zijn gemetseld in zowel rode vormbaksteen in kruisverband als machinale stenen in halfsteensverband, het dak is gedekt met asbestplaten (afb. 15). In de kopse gevel aan de erfzijde (de voorgevel) is gemetseld in rode vormbakstenen in kruisverband. In de gevel zijn drie vensteropening aanwezig uit de bouwtijd: een houten mestdeur onder een anderhalfsteens getoogde rollaag, een halfrond gietijzeren stalvenster onder een halfsteense rollaag, en op de verdieping een tweelichtvenster met een bovenlicht in de vorm van een keperboog, eveneens onder een halfsteense rollaag. Links in de voorgevel is na de bouwtijd een tweede mestdeur aangebracht. Hiervoor is het metselwerk van de gevel behakt. De mestdeur is niet getoogd en heeft geen rollaag. Het betreft een houten deuren met ijzeren gehengen. Centraal in de gevel zijn na de bouwtijd dubbele schuifdeuren aangebracht. Aan bouwsporen in het metselwerk is te zien dat links van deze deuren in het verleden waarschijnlijk een andere opening aanwezig was. 23
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
15 De rechthoekige, gemetselde schuur naast de boerderij. De nok is evenwijdig aan de weg, het dak is gedekt met asbestplaten. Het dak is voorzien van bakgoten.
16 De voorgevel van de schuur aan de erfzijde. De gevel is gemetseld in rode machinaal gevormde bakstenen in kruisverband. Langs de dakrand twee eenvoudige, houten windveren.
17 De houten mestdeur met getoogd kozijn en de getoogde, anderhalfsteense rollaag dateert uit de bouwtijd van de schuur. Het kozijn is met pen- en gatverbindingen in elkaar gezet, de deur is voorzien van ijzeren hang- en sluitwerk, zoals duimen en gehengen en een klinkstel.
24
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
18 Het stalvenster in de kopse gevel. Het halfronde kozijn is van hout, de roeden zijn van gietijzer. Het venster is voorzien van een betonnen onderdorpel en een halfsteense rollaag. Het bevindt zich origineel in de gevel.
19 Op de verdieping een tweelichtvenster met tussenstijl en houten luiken uit de bouwtijd. Het venster heeft een bovenlicht in de vorm van een keperboog onder een halfsteense rollaag. Het bovenlicht was open ten behoeve van ventilatie. Het kozijn is in elkaar gezet met penen gatverbindingen, de luiken hangen aan hand gesmede ijzeren gehengen op duimen.
20 De dubbele schuifdeuren aan een ijzeren rails dateren uit de tweede helft van de twintigste eeuw. Links en boven de deuren zijn inboetingen zichtbaar in het metselwerk in de vorm van een lichtere baksteen. Waarschijnlijk bevond zich hier een oudere toegang tot de schuur vóór het aanbrengen van de dubbele deuren. Het sluitwerk van de deuren is hergebruikt, dit is een sluitwerk afkomstig van een boerenwagen.
25
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
21 Links in de gevel is na de bouwtijd een tweede mestdeur aangebracht. Het metselwerk aan weerszijden van de deur is behakt en boven het venster is geen rollaag. De deur betreft een rechte, houten deur met machinaal vervaardigd verzinkt ijzeren hang- en sluitwerk. De toegang dateert vermoedelijk uit het midden van de twintigste eeuw.
De gevel aan de wegzijde, de rechter zijgevel, is net als de voorgevel gemetseld in een rode vormbaksteen in kruisverband. In de gevel zijn drie gietijzeren stalvensters met betonnen onderdorpels. Dit zijn stalvensters van een ander type dan het stalvenster in de voorgevel. Rondom de vensters zijn inboetingen zichtbaar (afb. 23). Vermoedelijk waren hier oorspronkelijk stalvensters van een ander type toegepast, mogelijk het type dat zich nu nog in de kopse gevel bevindt. In de gevel zijn onder de dakrand ijzeren muurankers zichtbaar die verbonden zijn met de houten balken van de draagconstructie. 22
De gevel aan de straatzijde, gemetseld in dezelfde steen als de kopse gevel aan de erfzijde. Langs de bovenzijde van het metselwerk zijn ijzeren muurankers zichtbaar.
26
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
23
Eén van de drie gietijzeren stalvensters in de gevel met betonnen onderdorpel. Rondom het venster zijn inboetingen zichtbaar in het metselwerk, dit is ook het geval bij de andere twee vensters. Het gietijzeren stalvenster is bovendien net te klein voor de opening: de rand rondom het kozijn hoort in het metselwerk te zijn geklemd maar is nu zichtbaar. Rechts van het venster is echter een oorspronkelijke hoekoplossing in het metselwerk zichtbaar. In de gevel zaten dus wel (stal-)vensters, maar niet de huidige. De vensters zijn vermoedelijk gelijktijdig met het metselen van de achtergevel geplaatst, waar eenzelfde type venster is toegepast.
24
Detail van een catalogusblad uit 1921 van Bekking en Bongers te Ulft. Stalvensters konden begin twintigste eeuw uit een catalogus worden besteld. Het middelste stalvenster is het type dat tegenwoordig is toegepast in de schuur. Afbeelding: P. Bot, Vademecum historische bouwmaterialen, installaties en infrastructuur (Alphen aan de Maas, 2009) p. 310.
De tweede kopse gevel (de achtergevel) is gemetseld in een rode, machinale steen in halfsteensverband. De gevel van de verdieping bestaat uit grijze damwandplaten. De gevel is symmetrisch opgebouwd met aan weerszijden twee houten mestdeuren en in het midden twee gietijzeren stalvensters gelijk aan de stalvensters in de lange gevel aan de wegzijde. De huidige gevel verving de originele gevel van de schuur, het is niet duidelijk waarom deze is afgebroken. De muurankers in de huidige gevel zijn waarschijnlijk hergebruikt uit de oude gevel.
27
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
25
De overgang van de rechter zijgevel (links) naar de achtergevel aan de noordwestzijde (rechts). Het metselwerk van rond 1900 is afgehakt en tegen de schuur is een nieuwe gevel in machinale stenen in halfsteensverband gemetseld (rood kader).
26
Het onderste deel van de achtergevel bestaat uit metselwerk, terwijl het bovenste deel uit is uitgevoerd in grijze damwandplaten. De gevel is symmetrisch van opzet, met aan de uiteinden twee mest-deuren en in het midden twee gietijzeren stalvensters. Schuin boven het linker stalvenster is een ronde opening in het metselwerk zichtbaar, vermoedelijk aangebracht voor ventilatie of een installatie.
28
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
27
Detail van het rechter stalvenster. Dit stalvenster is van hetzelfde type als de stalvensters in de rechter zijgevel. Waarschijnlijk zijn alle vensters gelijktijdig aangebracht. In deze gevel zijn de stalvensters wel correct in de gevel geplaatst (in tegenstelling tot de rechter zijgevel).
Het voorste deel van de linker zijgevel is gemetseld in rode vormbakstenen in kruisverband, gelijk aan de voorgevel, het achterste deel in rode machinale stenen in halfsteensverband. Het jongste deel is niet tegelijkertijd met de achtergevel gemetseld: het betreft twee aparte bouwfasen waarbij het metselwerk van de linker zijgevel jonger is dan het metselwerk van de achtergevel (afb. 29). In de linker zijgevel zijn tegelijkertijd met het nieuwe metselwerk vier betonnen stalvensters geplaatst en een brede garagedeur. Drie van de stalramen zijn in het oude metselwerk van rond 1900 geplaatst. 28
De linker zijgevel van de schuur, deels achter een silo op het erf. Rechts het jongste metselwerk, rechts het donkerdere metselwerk van rond 1900. In de gevel bevinden zich vier betonnen stalvensters, waarvan één in het nieuwe metselwerk en drie in het bestaande metselwerk, en een brede garagedeur.
29
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
29
Detail van de bovenstaande foto. Het nieuwe deel van de linker zijgevel (rechts) sluit aan op de al bestaande achtergevel (rechts) en is niet behakt. Dit duidt erop dat de linker zijgevel tegen de al bestaande achtergevel is gemetseld. Het betonnen stalvenster is gelijk met het metselen van de gevel aangebracht.
30
Eén van de drie betonnen stalvensters in het oudere metselwerk van de schuur. Mogelijk bevonden hier zich voorheen al oudere stalvensters. In de kozijnen zijn glazen ruiten geplaatst.
De houten constructie van de schuur bestaat uit twee lange onderslagbalken met dwars daarop een enkelvoudige balklaag. De uiteinden van de enkelvoudige balklaag zijn met muurankers bevestigd aan de gevel. De onderslagbalken worden tegenwoordig ondersteund door stempels, hier zullen in het verleden stijlen of standvinken hebben gestaan. Het metselwerk van de schuur is aan de binnenzijde gestuukt. De vloer bestaat uit een gestorte betonnen vloer. Tegen de achtergevel van de schuur is aan de binnenzijde een ruimte afgebakend met multiplexplaten. Hier worden onder andere zadels voor de manege opgeslagen. Via een houten trapladder en een opening in de verdiepingsvloer bereikt men de zolder van de schuur. De grenen gordingenkap bestaat uit drie schaarspanten met een overgekeepte balk. In de lengterichting van de kap zijn door de huidige eigenaren diagonaal windschoren aangebracht om de stijfheid van de kap te vergroten.17 Boven de panlatten is riet aangebracht ter isolatie en tegen het doorregenen van het oorspronkelijke pannendak. Daarboven liggen de huidige asbestplaten. Deze constructie wijst er op dat het dak van oorsprong met dakpannen was gedekt. 17 Vriendelijke mededeling dhr. Rijneveld.
30
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Zowel de begane grond als de verdieping is tegenwoordig in gebruik als opslag. 31
Het interieur van de schuur gezien richting de voorgevel. De constructie bestaat uit twee lange onderslagbalken met hierboven een enkelvoudige balklaag. Stempels ondersteunen de onderslagbalken. In het interieur is een betonnen vloer gestort.
32
De balken van de enkelvoudige balklaag zijn op diverse plekken aan elkaar verbonden met een schuine liplas (langs gele lijn).
33
Het metselwerk van de gevel is aan de binnenzijde gestuukt. Dit heeft deels losgelaten.
31
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
34
De opslagruimte tegen de achtergevel bestaat uit multiplexplaten. Rechts de houten laddertrap tegen een van de onderslagbalken. De verdieping is te bereiken via een kleine opening in de houten zoldervloer.
35
In de wand van de opslagruimte is een houten staldeur die ouder is dan de wand. Mogelijk is dit een oude mestdeur van de schuur die hier is hergebruikt.
36
De gordingenkap bestaat uit drie schaarspanten met overgekeepte balken. Op de panlatten is een laag riet aangebracht. De foto is genomen richting de voorgevel, de keperboog in de voorgevel is goed zichtbaar.
32
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
5.4 Hooiberg Achter de schuur staat een hooiberg uit 1978 op de locatie van een oudere hooiberg. De eerste bouwlaag van de zeshoekige hooiberg is gemetseld in een rode machinale baksteen in halfsteensverband. Op de hoeken van het metselwerk zijn de bakstenen niet behakt maar steken zij door (afb. 39). De tweede bouwlaag van de hooiberg bestaat uit groene damwandplaten met hierboven een zeshoekig tentdak. Naast de hooiberg staan twee betonnen roeden. In het verleden stonden hier drie roeden om de constructie van de kap te kunnen tillen. In de gevel van de eerste bouwlaag zijn verschillende enkele en dubbele houten deuren toegepast en betonnen drieruitsvensters. 37
De zeshoekige hooiberg achter de schuur staat op de locatie waar begin negentiende eeuw, en mogelijk al eerder, een hooiberg stond. De eerste bouwlaag is gemetseld in rode machinale stenen in halfsteensverband, de verdieping en de kap bestaan uit stalen damwandplaten.
38
De hooiberg met hierachter de voorgevel van de schuur.
33
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
39
Op de zes hoeken is het metselwerk van de eerste bouwlaag niet behakt maar steken de verschillende rijen uit het metselwerk. Deze wijze van hoeken metselen is typerend voor de jaren 70.
40
In de gevels van de eerste bouwlaag zijn betonnen drieruitsvensters geplaatst met betonnen kozijnen.
41
De tweede bouwlaag is met ijzeren beugels aan de betonnen roeden verbonden en kon omhoog worden getild.
34
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
42
Bovenop de roeden zijn metalen katrollen. Met behulp van een lier kon de kap omhoog en omlaag worden getakeld. Omdat een roede ontbreekt, evenals de kabels en de lier, is de kap niet meer beweegbaar.
In de hooiberg is een verdiepingsvloer aangebracht. De constructie van de vloer bestaat uit een twee ijzeren I-profielen waartussen houten balken zijn geplaatst met hierboven de houten vloerplanken. De binnenzijde van de gevel is afgewerkt met kalkzandsteen, de vloer bestaat uit beton. Op de begane grond zijn na de bouwtijd paardenboxen aangebracht en is een kleine ruimte afgescheiden waar zadels worden opgeslagen. De verdieping is niet van binnenuit toegankelijk, deze staat tegenwoordig leeg en is niet meer in gebruik voor de opslag van hooi. 43
De begane grond van de hooiberg. Hier zijn tegenwoordig paardenboxen in aangebracht.
35
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
44
De constructie van de verdiepingsvloer bestaat uit ijzeren I-profielen. Hiertussen zijn houten balken geplaatst.
45
Een deel van de hooiberg is afgescheiden van de open ruimte, hier worden zadels opgeslagen.
5.5 Koeienstal Achter de boerderij staat de koeienstal uit 1984. De stal is met een tussenstuk verbonden met de naastgelegen paardenstal. Dit tussenstuk is vermoedelijk pas aangebracht met de bouw van de paardenstal in 1991, waardoor de toegang tot de koeienstal vanaf het erf werd geblokkeerd (afb. 46). Dit tussenstuk is direct tegen de achtergevel van de boerderij geplaatst, maar is niet intern met de boerderij verbonden. De gevels van het tussenstuk zijn gemetseld in een rode machinale steen in halfsteensverband, het zadeldak is gedekt met asbestplaten. De stal uit 1984 heeft een rechthoekig oppervlak met een flauw zadeldak. Het zadeldak is gedekt met asbestplaten met bovenin de nok een lichtstraat bestaande uit halfronde plastic platen. Het dak is voorzien van twee bakgoten langs de lange gevels. De voor- en linker zijgevel van de stal zijn gemetseld in een rode, machinale steen in halfsteensverband. De eerste bouwlaag van de achtergevel bestaat uit metselwerk gelijk aan het metselwerk van de overige gevels, de bovenste helft van de gevel is opgebouwd uit groene damwandplaten. De rechterzijde van de stal is open en heeft geen gevelwand. In de voorgevel van de stal is een opening gemaakt ter plaatse van de aansluiting op het verbindingsstuk en bestaat verder uit schoon metselwerk. In de linker zijgevel is tussen de 36
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
bovenzijde van het metselwerk en de onderkant van de dakrand een opening van ca. 40 cm opengelaten voor ventilatie van de stal. In de gevel zijn twee eenvoudige dubbele houten deuren aangebracht. De achtergevel heeft centraal in het midden hoge, brede deuren van damwandplaten die uitkwamen op de voergang en aan weerszijden twee lagere dubbele mestdeuren. 46
De ligging van de koeienstal (oranje) en paardenstal (geel) achter de boerderij. De voorzijde van de koeienstal is via de paardenstal bereikbaar via een tussenstuk (blauw). Het tussenstuk is direct tegen de achtergevel van de boerderij geplaatst.
47
De rechter zijgevel van het tussenstuk met links de koeienstal en rechts de boerderij. Het tussenstuk is direct tegen de achtergevel van de boerderij geplaatst. Het tussenstuk is gemetseld in een rode machinale baksteen, het zadeldak is gedekt met asbestplaten. Tussen het metselwerk en het dak is ruimte opengelaten ter ventilatie. Hier is een plastic plaat tegenaan geplaatst. Het dak is voorzien van een bakgoot.
37
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
48
Detail van de aansluiting van het metselwerk van het tussenstuk op de achtergevel van de boerderij. Het metselwerk van het tussenstuk is direct tegen de gepleisterde gevel van de boerderij gemetseld.
49
Langs de rand van het dak zijn loodslabben tegen het pleisterwerk van de achtergevel van de boerderij bevestigd. Dit om een waterdichte aansluiting met het dak te creëren.
50
De voorgevel van de koeienstal uit 1984 bestaat uit schoon metselwerk. Het zadeldak is gedekt met asbestplaten met bovenin de nok een lichtstraat.
38
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
51
De linker zijgevel (rechts) en achtergevel van de stal (links). In de zijgevel is tussen het metselwerk en het dak een ruimte opgelaten t.b.v. de ventilatie van de stal.
52
De eerste bouwlaag van de achtergevel is gemetseld, de topgevel bestaat uit groene, metalen damwandplaten. Ook de hoge, brede schuifdeuren bestaan uit damwandplaten. Deze komen uit op de voergang.
53
De rechterzijde van de koeienstal (rechts op de foto) is open en heeft geen gevelwand. Tussen de koeien- en de paardenstal is een overdekt ‘straatje’ gecreëerd door een eenvoudige overdekking van golfplaten op houten palen.
39
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
Vanaf de voorzijde betreedt men de koeienstal via het tussenstuk. Dit bouwdeel is aan de binnenzijde eenvoudig afgewerkt met een pleisterlaag en een plaat tegen de achtergevel van de boerderij. De constructie van de koeienstal bestaat uit vijf gelamineerde kniespanten (ook wel bekend als driescharnierspanten18). Gelamineerde spanten zijn een houtproduct dat wordt toegepast voor draagconstructies en is opgebouwd uit aan elkaar gelijmde houten planken. Een kniespant is een spantconstructie waarbij het verticale ondersteunende deel en het hellende spantbeen één geheel vormen met een knik halverwege: de knie (afb. 56).19 Deze constructievorm is in Nederland ontwikkeld voor schuren van de boerderijen in de Wieringermeerpolder, waarvan in 1927 werd begonnen met de aanleg. Met gelamineerde kniespanten kon een zeer sterke, brede overspanning worden gemaakt waardoor een grote, open ruimte ontstond. Dit in tegenstelling tot de traditionele draagconstructies van stallen, waarbij stijlen in de ruimte worden geplaatst om de constructie van het dak te kunnen dragen. De schuren gebouwd met spanten stonden bekend als ‘open landbouwschuren’. De constructie van de koeienstal aan de Westvlisterdijk dateert uit 1984, maar is volgens hetzelfde principe gebouwd als de spanten uit de jaren 20.
De spanten zijn het breedst ter plaatse van de knik, waar zij de meeste druk opvangen, en worden naar boven toe smaller (afb. 60). In de nok komen de twee delen van een spant samen waar zij verbonden zijn met een kramplaat. De spanten zijn geplaatst op gemetselde poeren om aantasting van de spanten door vocht te voorkomen. Op de spanten zijn gordingen aangebracht, waarop de asbestplaten van het dak zijn bevestigd. In de lengterichting van het dak zijn metalen kruizen aangebracht om de stijfheid van de constructie te vergroten. Tussen de asbestplaten zijn enkele plastic platen aangebracht voor lichttoetreding in de stal. De stal is van het type loopstal of ligboxenstal. Dergelijk stallen zijn in de jaren zeventig van de vorige eeuw in zwang gekomen als opvolger van de traditionele grupstallen. In een ligboxenstal konden de koeien los rondlopen op roosters en gaan liggen in boxen. De vloer van de stal bestaat uit roosters, mest en gier vallen door de roosters in een mestput. Een grote verandering en verbetering van dit type stal was de melkstal. De koe kan vrij rondlopen en gaat tweemaal per dag naar de melkstal om gemolken te worden, i.p.v. dat zij gemolken werd op de plaats waar zij vaststaat. 54
Het tussenstuk gezien richting de paardenstal.
18 J.H. Pestman, Vormgeving van hout. Van ligger tot schaaldak (Amsterdam, z.j.) pp. 21-22. 19 http://www.joostdevree.nl/shtmls/kniespant
40
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
55
Het tussenstuk richting de andere zijde. Rechts is de toegang naar de koeienstal, links een plaat tegen de achtergevel van de boerderij.
56
Schematische weergave van een knie- of driescharnierspant. De constructie wordt gemaakt van gelamineerde spanten. Afbeelding: J.H. Pestman, Vormgeving van hout. Van ligger tot schaaldak (Amsterdam, z.j.) p. 22.
57
Voorbeeld van een schuur in aanbouw met een gelamineerd kniespant in Zeeland (1937). De constructie is goed te zien. In de top is een nokbalk geplaatst, deze is niet aanwezig in de stal in Vlist. Dwars op de spanten zijn gordingen geplaatst waarop de dakplaten kunnen worden bevestigd. Afbeelding: P.A.M. van Wijk e.a. (red.), Boerderijen bekijken. Historisch boerderijonderzoek in Nederland (Arnhem, 1985) p.71.
41
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
58
De gelamineerde spanten waren ontwikkeld voor de boerderijen van de Wieringermeer. De moderne schuren met grote, open ruimtes stonden in groot contrast met traditionele agrarische schuren. De fabriek Nemaho te Doetinchem produceerde gelijmde, houten spanten waarmee de constructies werden gebouwd. Hiernaast een reclameblad van Nemaho met reclame voor ‘houtconstructies zonder tusschensteunpunten volgens speciaal systeem’. Op de middelste foto is een gelamineerd kniespant te zien. Afbeelding: Koen Limperg en W. van Gelderen (red.) met medewerking van de directie van de Wieringermeer - Alkmaar, Boerderijen (Amsterdam, 1938) z.p.
59
Overzichtsfoto van de koeienstal richting de achtergevel. De constructie van de schuur bestaat uit vijf gelamineerde kniespanten. De stal is een ligboxenstal waar de koeien vrij rond konden lopen, met een vloer bestaande uit betonnen roosters.
42
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
60
De gelamineerde spanten zijn op hun breedst ter plaatse van de buiging van het spant. Dwars op de spanten zijn houten gordingen aangebracht met hierop de asbestplaten van het dak.
61
Ieder spant bestaat uit twee losse delen die in de nok aan elkaar zijn gekoppeld met kramplaten. De top van het dak bestaat uit een lichtstraat van halfronde plastic platen.
5.6 Paardenstal De paardenstal werd in 1991 naast de bestaande koeienstal gebouwd. De paardenstal is in opzet, materiaalgebruik en constructie gelijk aan de koeienstal, maar is groter. De constructie bestaat uit tien spanten i.p.v. vijf. In het interieur zijn rijen met paardenboxen aangebracht. De zuidoostelijke hoek van de stal is tegen de noordwestelijke hoek van de boerderij geplaatst. De damwandplaten van de paardenstal zijn direct tegen de gevel van de boerderij geplaatst, maar lijken het metselwerk niet te beschadigen (afb. 63). In de zuidoostelijke hoek van de stal is een portaal afgetimmerd waar men de stal betreedt. Dit portaal is verbonden met het verbindingsstuk tussen de koeien- en paardenstal (zie ook afb. 46).
43
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
62
De voorgevel van de stal gezien vanaf het erf. De gevel heeft een gemetselde plint van rode machinale stenen, de gevel bestaat uit groene damwandplaten. De hoge, brede deuren in het midden en de dubbele deuren rechts leiden direct naar de stal. De deur links leidt tot het portaal in de paardenstal. De stal heeft een flauw zadeldak gedekt met asbestplaten. Ter plaatse van de nok is een lichtstraat aangebracht.
63
De noordoostelijke hoek van de stal is tegen de zuidwestelijke hoek van de boerderij geplaatst. De damwandplaten van de stal staan direct tegen het metselwerk van de boerderij, maar lijken het metselwerk niet de beschadigen.
64
De rechter zijgevel van de stal bestaande uit een gemetselde plint en damwandplaten. Over de gehele lengte van de gevel zijn aan de bovenzijde van de gevelvensters met kiepramen aangebracht t.b.v. ventilatie van de stal.
44
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
65
De achtergevel van de paardenstal, bestaande uit damwandplaten met meerdere hoge deuren van hetzelfde materiaal.
66
Het interieur van de paardenstal bestaat uit rijen van paardenboxen en opgestapeld hooi. De vloer is een gegoten, betonnen vloer. Net als in de koeienstal zijn tussen de asbestplaten van het dak plastic platen geplaatst voor de lichttoetreding in de stal.
67
De stal gezien richting de open linker zijgevel. De constructie van de paardenstal bestaat uit tien achter elkaar geplaatste gelamineerde kniespanten.
45
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
68
Detail van het verticale deel van de kniespanten en de ‘knik’. De spanten staan op gemetselde poeren. Het gelamineerde hout is op zijn breedst bij de knik, waar de constructie de meeste krachten op moet vangen.
69
In de zuidoostelijke hoek van de stal is een portaal afgescheiden (links op de foto). Vanuit dit portaal kan men zowel de stal betreden als het verbindingsstuk tussen de stallen in.
46
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
70
Het portaal van binnenuit gezien. Het portaal is zeer eenvoudig met een enkelvoudige, grenen balklaag en platen tegen de gemetselde muren.
5.7 Binnenhal Aan de noordzijde van het erf, aan de zijde van de Westvlisterdijk, is in 2000 een binnenhal gebouwd voor paarden. De hal op rechthoekige plattegrond heeft twee zadeldaken met de nok haaks op de weg met hiertussen een zakgoot. De gevels bestaan uit gemetselde plinten van rode, machinale steen in halfsteensverband met hierboven gevels van damwandplaten. Ook het dak bestaat uit damwandplaten met hierin plastic platen voor de daglichttoetreding. In de gevel aan de erfzijde zijn twee hoge schuifdeuren, in de noordoostgevel zijn vier tweelichtsvensters aangebracht. De draagconstructie van de hal bestaat uit stalen I-profielen. Het interieur van de hal bestaat uit een grote paardenbak voor de paarden van de manege. 71
De voorgevel (links) en rechter zijgevel (rechts) van de binnenhal uit 2000. De gevels hebben een gemetselde plint met daarboven damwandplaten. De hal heeft een dubbel zadeldak met de nokken haaks op de weg.
47
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
72
De constructie van de binnenhal bestaat uit stalen I-profielen. In de hal is een paardenbak aangebracht voor de paarden van de manege.
73
Detail van de kapconstructie van de hal. Op de stalen I-profielen zijn gordingen aangebracht met daarop dakplaten.
5.8 Romneyloods Achterop het erf staat een romneyloods, een type loods die tijdens de Eerste Wereldoorlog is ontwikkeld in Engeland. Hoewel de loodsen in eerste instantie waren ontwikkeld voor militair gebruik, werden de loodsen na de Tweede Wereldoorlog vooral civiel ingezet. De meest voorkomende functies voor de loods zijn opslag en werkplaats.20 De loods op het erf van Westvlisterdijk 64 staat gezien de luchtfoto uit het begin van de eenentwintigste eeuw (afb. 10 op p.14) pas sinds een aantal jaar op de huidige plaats. De loods heeft de vorm van een halve liggende cilinder. De constructie bestaat uit een aantal gebogen metalen spanten met hierop eenvoudige houten gordingen. Hierop zijn golfplaten bevestigd. De zuidoostzijde van de loods is dichtgezet met golfplaten, de noordwestzijde is open en vormt de toegang tot de loods. De loods wordt gebruikt voor opslag en is direct op de ondergrond geplaatst.
20 https://nl.wikipedia.org/wiki/Romneyloods
48
Bouwhistorische quickscan Westvlisterdijk 64 te Vlist
versie: definitief 27-08-2019
74
De voorzijde van de romneyloods aan de achterzijde van het erf. Over het dak van de loods ligt een doek.
75
Het interieur van de loods. De constructie bestaat uit gebogen spanten met daarop gordingen en golfplaten. De loods wordt gebruikt voor opslag.
5.9 Sleufsilo’s Achter de paarden- en koeienstal staan op het erf twee betonnen sleufsilo’s. Zij bestaan uit een vloer en twee rechter wanden van gewapend beton. Sleufsilo’s worden gebruikt voor de opslag van agrarische producten, zoals gras, kuilvoer of mest. De zuidelijke silo wordt momenteel gebruik om paardenmest op te slaan. De noordelijke silo staat leeg.