BIJL 2b Toelichting bijlage 2 Cultuurhistorische quickscan

Achterzijde van de paardenstal in 1971.

Voorgevel van de paardenstal met afwerking van groen geschilderde rabatdelen.

Pagina 65

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Aan de achterzijde is de schuur uitgebreid met een stenen gedeelte, gemetseld van rode baksteen in halfsteens verband.

Pagina 66

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Achter gevel van de schuur.

6.8 Boenstoep / Spoelhuis Voor de zuivelbereiding en het kaasmaken was hygiëne cruciaal. Dit betekende voor de boerin dat de melkbussen tweemaal per dag grondig schoongemaakt moesten worden met slootwater. In de 19e eeuw en daarvoor was het slootwater hier nog schoon genoeg voor. Bovendien waste men met zand, groene zeep en soda waardoor er ook geen chemische verontreiniging optrad.24 Aanvankelijk gebeurde dit schoonmaken op een houten, later betonnen vlondertje aan de sloot; de boenstoep. Vanaf circa 1850 begint men deze boenstoepen te overdekken en spreekt men van een boenhuis, stoephok of spoelhuis. Bij voorkeur werden zij ter hoogte van de keukentravee, achter de brandmuur, tegen de zijgevel van de boerderij aangebouwd. Als de afstand tussen de boerderij en de sloot te groot was, werd een losstaand spoelhuis gebouwd.25 De meeste spoelhuizen, zowel de losstaande als de aangebouwde, zijn grotendeels van rabatdelen uitgevoerd. Wel staan zij doorgaans op een stenen voet. Latere spoelhuizen uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw zijn vaak opgetrokken van baksteen. Spoelhuizen hebben over het algemeen een flauw lessenaarsdak, aflopend naar de slootzijde, maar ook spoelhuizen met zadeldak komen voor. Vanwege dit flauwe lessenaarsdak werden de daken met pannen of met golfplaten gedekt; de helling was te flauw voor een rieten dak.

De spoelhuizen werden vaak voorzien van een stookplaats. De meeste spoelhuizen hadden een open zijde aan de slootkant maar ook gesloten varianten komen voor. De verscheidenheid in spoelhuizen is groot. Vanaf de Tweede Wereldoorlog verloren spoelhuizen hun relevantie omdat de meeste boerenbedrijven inmiddels op de waterleiding waren aangesloten en vanwege scherpere hygiëne-eisen waar schoonmaken in slootwater niet meer aan voldeed. Hierdoor zijn veel spoelhuizen verdwenen en is de spoelsloot in sommige gevallen gedempt.

24 Klaas-Hemke van Meekeren, Kees de Leeuw, Wouter Schrik, Femke Steenbergen en Carole Sturkenboom, Linten in de leegte. Deel 2: Gids groene bebouwingslinten in de Utrechtse Waarden, (Montfoort: Gemeente Montfoort, 2008) 9. 25 Van Groningen, De Krimpenerwaard, 338.

Pagina 67

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Detail van een foto uit 1971 met daarop de boenstoep. Het dak is hier nog bedekt met golfplaten.

Voorzijde van de boenstoep. De gevels zijn gemetseld van baksteen in halfsteens verband en het dak is afgewerkt met een windveer.

Pagina 68

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

De gevel aan de wegzijde is gemetseld van machinale stenen in halfsteens verband en is blind.

In de gevel aan de ander zijde is een deur dichtgemetseld.

Pagina 69

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Interieur van de boenstoep met de karakteristieke elementen als een droogrek voor het laten uitlekken van melkemmers en melkbussen. Het dak is uitgevoerd als pannendak.

De open zijde aan de slootkant.

Pagina 70

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Referentie:

Spoelhuis van een boerderij aan de IJsseldijk Noord in Ouderkerk aan den IJssel. Het spoelhuis is opgetrokken uit rode, gemetselde bakstenen in halfsteens verband.

6.9 Gereedschapsschuur Tussen de wagenschuur en de hooiberg staat een houten schuur van potdekselwerk en rabatdelen. In de basis is het een min of meer vierkante schuur onder een lessenaarsdak. Zowel aan de noordzijde als aan de westzijde is deze schuur uitgebreid met een aanbouw, eveneens lek met een lessenaarsdak. Alle dakvlakken zijn bedekt met metalen golfplaten. De schuur heeft sinds 1974 geen noemenswaardige veranderingen ondergaan. Voorgevel van de schuur in 1971.

Pagina 71

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Overzicht van de gereedschapsschuur in 1974.

Huidige voorgevel van de gereedschapsschuur.

Pagina 72

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Oostgevel van de gereedschapsschuur.

Achtergevel van de schuur.

6.10 Silo Een kuilgrassilo is een ronde of achthoekige silo van gewapend beton, soms uit één stuk gestort, en soms opgebouwd uit geschakelde segmenten. Een dergelijke silo was meestal ca. twee meter hoog en had een diameter van enkele meters. Meestal waren de silo's ca. een meter ingegraven in de grond. In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw kwamen er op vrijwel alle boerenbedrijven één of meer kuilgrassilo's. Na de tweede wereldoorlog werden zelfs kuilgrassilo's geplaatst met Marshallhulp. Door de schaalvergroting in de landbouw groeiden de veestapels groter en werden de kuilgrassilo's te klein. Ze maakten plaats voor de grotere sleufsilo's en de laatste jaren door kuilgrasbalen. Op het erf bevindt zich nog een silo die inmiddels is aangepast en dienst doet als opslag.

Pagina 73

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Detail van een foto met daarop een stukje van de silo, nog in gebruik voor kuilgras. De silo is geheel gevuld en voorzien van een 'opzetstuk' om meer gras te kunnen opslaan. Het mangat aan de voorzijde is dichtgezet met een luik.

Overzicht van de silo. Het mangat is inmiddels naar boven toe vergroot door het beton weg te zagen. De silo is afgedekt met een kapje bedekt met dakpanplaat.

Pagina 74

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Voorzijde van de silo.

Binnenzijde van de silo.

Pagina 75

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

6.11 Overige gebouwde elementen Afdakje achter op het erf. Opvallend is dat de achterste poten achter de schutting staan.

Tuinbeeld van een cherubijn. Dit beeld is volgens dhr. Lindsen de mal van de beelden bij de poort van het Wertheimpark in Amsterdam. Hoe de mal in De Hem is geraakt, is mij onbekend. Het beeld heeft cultuurhistorische waarde maar het beeld heeft geen relatie met de agrarische geschiedenis van de omgeving.

Pagina 76

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Lantaarnpaal. Hoewel zeer praktisch is dit traditioneel geen onderdeel van een boerenerf. In de situatie vóór 1974 zorgden de witgrijze plint in de voorgevel en de gedeeltelijk gewitte linkerzijgevel ervoor dat men de boerderij kon zien in het donker. Dit verklaart ook de witte kleur van de brugleuningen en van het boenhok. Hier was het risico om 's nachts in de sloot te belanden het grootst.

Een goot ter behoeve van de afwatering tussen de hooiberg en de boerderij.

Pagina 77

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Sferische equatoriale zonnewijzer op stenen zuil in de voortuin. Zonnewijzers zijn een veelvoorkomend element in (formele) tuinen maar komen bij boerderijen minder voor.

Een grindpad als oprit van het erf. Grindpaden deden in het begin van de 20ste eeuw hun intrede op boerenerven in het Groene Hart. Hiervoor bestonden de rijpaden vaak uit aangestampte aarde, plaatselijk opgevuld met puin. Tegenwoordig worden grindpaden op boerenerven vaak vervangen door betonplaten of asfalt.

Pagina 78

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Foto van de put van de watermeter in de voortuin. Op en rond het erf zijn verder meerdere bio-tanks aanwezig. De aansluiting op de gemeentelijke riolering kwam eind jaren '70 tot stand.

De voortuin is bestraat met betontegels en spoorbielzen.

Pagina 79

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Bouwsel van sloophout, golfplaat en dakpannen.

De voormalige varkensuitloop aan de linkerzijde van de wagenschuur. Alle paaltjes zijn voorzien van gleuven, waar houten schotten, zoals tussen de achterste paaltjes, tussen gezet konden worden.

Pagina 80

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Op een gedeelte van de voormalige varkensuitloop is nu een rommelhok gebouwd.

Een hardstenen grens- of stoeppaaltje midden op het achtererf. Dit paaltje lijkt 150 tot 200 jaar oud en lijkt een stoeppaal of grenspaal te zijn. Grenspalen markeren over het algemeen de grenzen tussen twee percelen.26 Dit paaltje staat echter op een willekeurige plaats; de perceelgrens ligt tientallen meters dieper in de polder. Op oude kaarten is hier ook geen perceelsgrens te zien. De heer Lindsen heeft deze paal gevonden bij graafwerkzaamheden op het erf. Op foto's uit begin jaren zeventig is deze paal nog niet te zien.

26 Vriendelijke mededeling dhr. De Schipper aan auteur.

Pagina 81

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

7

versie: Definitief

WAARDESTELLING

In dit hoofdstuk worden de cultuurhistorische waarden van het erf weergegeven. Dat gebeurt op erfniveau waarbij we kijken naar de gebouwen (de hoofdmassa's); dit doen we voor alle gebouwen op het erf. Ook de beplanting en percelering van cultuurhistorische waarde is meegenomen in de waardestelling. De wagenschuur behoeft meer detail en wordt ook op gebouwniveau bekeken. De waardestelling kan gebruikt worden als toetsingskader voor de beoordeling van de veranderingen aan het complex. Hieronder is aangegeven hoe de gebouwen in principe worden gewaardeerd. Bij de waardering is rekening gehouden met de ouderdom, de bouwhistorische waarde, de herkenbaarheid van de ontwikkeling van het gebouw en de bouwgeschiedenis. De technische staat is niet van invloed op de bouwhistorische waarde. De waardering wordt uitgedrukt in drie categorieën: Categorie 1; Hoge monumentwaarden, deze zijn van cruciaal belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebouw of erf. Categorie 2; Positieve monumentwaarden, deze zijn van belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebouw of erf. Categorie 3; Indifferente monumentwaarden, deze zijn van relatief weinig belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebouw of erf.

7.1

Motivering waardestelling

Bij de waardering van de gebouwen op het erf zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd. Authentieke onderdelen die dateren uit de periode 19e eeuw (de bouwtijd van de boerderij) tot ca. de jaren vijftig van de vorige eeuw zijn allen hoog gewaardeerd omdat zij het best de oorsprong en de ontwikkelingsgeschiedenis van het erf tonen. Onderdelen met de hoogste waardering zijn: - het slotenpatroon; - de hooiberg; - de wagenschuur; - het spoelhuis; - de hoofdvorm en de resterende balklagen van de boerderij; - de knotwilgen. Positief gewaardeerd zijn de gebouwen op het erf die weliswaar deel uitmaken van de agrarische geschiedenis en de erfstructuur, maar die te jong of te algemeen zijn om als monumentaal / van hoge cultuurhistorische waarde te beschouwen. Ook gebouwen die wel oud genoeg zijn om als monumentaal / van hoge waarde te beschouwen maar die veel authenticiteit hebben verloren, krijgen een positieve waardering. Dit betreft: - de brug; - de boerderij; - de hoofdvorm van de schuur achter de boerderij, die refereert aan de voorganger; - de gepotdekselde gereedschapsschuur; - de fruitbomen op het erf; - de silo. Een vreemde eend in de bijt is het tuinbeeld. Dit beeld is de mal van de beelden die bij de ingang van het Amsterdamse Wertheimpark staan en heeft op basis daarvan cultuurhistorische waarde.

Er is echter geen evidente relatie met het agrarische cultuurlandschap waar het in staat. Het beeld is dus van waarde, maar versterkt de cultuurhistorische waarde van het erf als geheel niet. Hierom hebben we gekozen voor een positieve cultuurhistorische waarde. Behoud van het beeld is wenselijk, maar dat hoeft niet op deze plek. Pagina 82

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Een indifferente waarde is toegekend aan de onderdelen die vanaf ca. 1970 op het erf zijn toegepast en die dermate vaak voorkomen dat er geen zeldzaamheidswaarde is. Ook onderdelen die geen relatie vertonen met de agrarische geschiedenis zijn wat de cultuurhistorie betreft indifferent. Het behoud van deze zaken is niet noodzakelijk. De volgende onderdelen van de boerderij en het erf zijn indifferent gewaardeerd: - de schuur achter de boerderij; - de zonnewijzer; - de aanbouw van de wagenschuur; - de voormalige paardenstal; - het afdak achter op het erf. NB: zowel het hoofdgebouw als de schuur achter het hoofdgebouw hebben twee verschillende waarden. Het hoofdgebouw is op zichzelf beschouwd niet authentiek genoeg om voor een hoge cultuurhistorische waarde. Op erfniveau ligt dat anders; een boerenerf is niet denkbaar zonder de boerderij. Daarom hebben de hoofdvorm van de boerderij en de authentieke balklagen een hoge cultuurhistorische waarde. De rest van de boerderij is vooral van waarde omdat de boerderij de cultuurhistorische waarde van het erf ondersteunt. De schuur achter de boerderij heeft op het eerste gezicht geen cultuurhistorische waarde; hiervoor is deze te jong en te algemeen. Toch ondersteunt dit gebouw het traditionele beeld; het is historiserend gebouwd op de plaats van de voormalige veestal.

Bij het ontwerp van de schuur is rekening gehouden met de agrarische geschiedenis. Om deze reden is de redenatie “Het gebouw is te jong voor cultuurhistorische waarde” net iets te kort door de bocht.

Pagina 83

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

7.2

versie: Definitief

Waardestelling uitgewerkt in plattegrond Waardestellingsplattegrond gebouwde elementen op erf + sloten. De tekening kan niet los van de tekst worden gezien. De zonnewijzer en het tuinbeeld staan niet op de exacte plek weergegeven. NB: het slotenpatroon heeft een hoge cultuurhistorische waarde. Tekening Bureau Helsdingen op basis van een tekening van Verstoep.

Pagina 84

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Voor de duidelijkheid is de erfbeplanting van cultuurhistorische waarde op een aparte kaart weergegeven. Van belang zijn niet zozeer de individuele bomen maar de structuur van de aanplanting. De knotwilgen zijn van essentiële cultuurhistorische waarde, de fruitbomen hebben een positieve cultuurhistorische waarde. Voor het overzicht is de overige (indifferente) erfbeplanting niet geel gemaakt maar weggelaten.

Tekening: Bureau Helsdingen op basis van afbeelding van: ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ Waardestelling van de wagenschuur. De ramen in de wagenschuur dateren uit dezelfde tijd als de muren waar zij in gemetseld zijn en zijn voor het overzicht weggelaten; zij hebben immers dezelfde cultuurhistorische waarden als de muren. Wel weergegeven zijn de paaltjes die aan de varkensuitloop herinneren. Ook de spanten hebben een hoge cultuurhistorische waarde. Tekening Bureau Helsdingen op basis van een tekening van Verstoep.

Pagina 85

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

8 SAMENVATTING, CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN De boerderij C.G. Roosweg is gesticht omstreeks 1870 en het erf heeft vervolgens na diverse verbouwingen en sloop - nieuwbouw van bijgebouwen het huidige aanzien gekregen. Belangrijke wijzigingen zijn het vervangen van de buitengevels van de boerderij (hoofdgebouw) en het vernieuwen van de schuur achter de boerderij. Op het erf bevinden zich een groot aantal bijgebouwen die horen bij de oorspronkelijke bouwfase of bij latere fases in de agrarische ontwikkeling. Het fraaiste voorbeeld daarvan is de wagenschuur die tevens dienst deed als varkensschuur en later werd verbouwd tot veestal. Ook de hooiberg is, als voorbeeld van een type uit het midden van de twintigste eeuw, een kenmerkend bijgebouw, met name voor de regio Krimpenerwaard / Groene Hart. Kenmerkend voor dit erf is het ensemble van boerderij, hooiberg, wagenschuur en de overige bijgebouwen. Bovendien is op het erf nog een boenstoep / spoelhuis te vinden. Al deze bijgebouwen zijn hoog gewaardeerd op hun cultuurhistorisch waarde. Het behoud van het boerderijensemble en de samenstellende elementen hiervan is wenselijk vanuit cultuurhistorisch oogpunt. De bijgebouwen hebben inmiddels wel hun oorspronkelijke functie verloren en zijn in de 21ste eeuw niet meer rendabel voor agrarische bedrijfsvoering.

Herbestemming, mits met behoud van cultuurhistorische waarde, kan een mogelijkheid bieden voor duurzaam behoud van deze objecten. De gebouwen die horen bij de veranderingen die het gevolg zijn van de omzetting van een agrarische functie naar een woonboerderij en die dateren uit het laatste kwart van de 20ste eeuw hebben geen cultuurhistorische waarde en behoeven niet per se behouden te blijven.

Pagina 86

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

9 BRONNEN Geraadpleegde literatuur -

Aesch, F.H.J. van, red. Het klooster Sint Michiel in Den Hem buiten Schoonhoven. Schoonhoven: Historische Encyclopedie Krimpenerwaard, 1995. Blijdenstijn, Roland. Tastbare tijd 2.0: Cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht. Amsterdam: Stokerkade, 2015. Fockema Andreae, S.J. red. Duizend Jaar Bouwen in Nederland. Deel 2: De bouwkunst na de middeleeuwen. Amsterdam: Allert de Lange, 1957. Groningen, C. L. van. De Krimpenerwaard, de Nederlandse Monumenten van geschiedenis en kunst. Zeist / Zwolle: Waanders, 1995. Hoven, Frank van den, Hans van Embden en Nieko Jongerius. Op ontdekkingstocht door Krimpenerwaard en Lopikerwaard: Topografisch, cultuurhistorisch en recreatief handboek voor streekbewoners en toeristen. Leerdam: Filatop, N.D. Jurgens, Suzan, Marten Jansen en Wim Lanphen. Hooibergen in Nederland: Geschiedenis en behoud van een agrarisch cultuurmonument. Kampen: IJsselacademie, 2008. Meekeren, Klaas-Hemke van, red. Linten in de leegte: Handboek groene bebouwingslinten in de Utrechtse Waarden. Deel 2: Streekeigen elementen. Montfoort: Gemeente Montfoort, 2008. Oostrom, F.W. van. “Bijgebouwen en erven, een inventarisatie.” In Boerderijen in Zuid-Holland: aquarellen van J. Verheul Dzn., redactie P. Ratsma, 26-32. Zutphen: Terra, 1989.

Overige bronnen -

Parapluplan Cultuurhistorie en Archeologie (2014) van de voormalige gemeente Schoonhoven. Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek, gezamenlijke uitgave van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, de Stichting Bouwhistorie, de Rijksgebouwendienst. Den Haag, 2009. Cultuur Historische Atlas Zuid-Holland 2017.

Websites ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer www.agriwiki.nl www.archieven.nl beeldbank.cultureelerfgoed.nl www.bing.com/maps www.erfgoedkrimpenerwaard.nl www.google.com/maps www.johnooms.nl www.kadastralekaart.com www.nationalelandschappen.nl www.ruimtelijkeplannen.nl www.topotijdreis.nl www.wikipedia.com/commons

Pagina 87

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

10 FOTOBIJLAGE

10.1 Historische foto's boerderij en erf Alle foto's zijn afkomstig uit het familiearchief van de familie Lindsen en dateren uit 1971 of uit 1974.

Gezicht op de boerderij in 1971. Op de achtergrond is nog een stukje van de hooiberg te zien.

Pagina 88

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Gezicht op het achtererf in de situatie in 1971. Van links naar rechts: - de paardenstal (nog met de potdekselbekleding); - de veestal (inmiddels vervangen); - de achtergevel van de boerderij (inmiddels vervangen); - de hooiberg (ongewijzigd); - de stenen wagenschuur / veestal (ongewijzigd).

Linkerzijgevel hooiberg.

Pagina 89

boerderij

en

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

Pagina 90

versie: Definitief

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Rechter zijgevel van de boerderij. Achteraan zijn enkele mestluiken en stalramen te zien. Daaruit blijkt dat hier een kleine stal over de halve breedte van de boerderij aanwezig was.

10.2 Verbouwingsfoto's boerderij Dankzij beeldmateriaal is de wordingsgeschiedenis van de boerderij stapsgewijs te volgen. In de periode 1974 -1975 zijn de buitengevels integraal vervangen met behoud van kap en balklagen. Daarna zijn in het dak de dakkapellen toegevoegd en is het dak weer aangeheeld. Alle foto's zijn afkomstig uit het archief van de familie Lindsen. .

Pagina 91

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

Pagina 92

versie: Definitief

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

Pagina 93

versie: Definitief

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

Pagina 94

versie: Definitief

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

De brandmuur werd ook verwijderd.

Pagina 95

Cultuurhistorische quickscan C.G. Roosweg 23 te Schoonhoven

versie: Definitief

Gezicht op de boerderij kort na de verbouwing van 1975.

Pagina 96