BIJL 2.4 bouwhistorische quickscan 4 juli 2019

Brandgevaar zal ook een rol gespeeld hebben in de materiaalkeuze voor het dak. De stookplaatsen waren essentieel voor de zuivelbereiding. Voor het reinigen van melkgerei en het kaasmaken is namelijk warm, schoon water nodig. In de meeste gevallen zijn de waterfornuizen verdwenen, maar schoorstenen in het dak verraden hun gewezen aanwezigheid. De meeste spoelhuizen hadden een open zijde, bij de sloot maar ook gesloten varianten komen voor. De verscheidenheid in spoelhuizen is groot. Vanaf de Tweede Wereldoorlog verloren spoelhuizen hun relevantie omdat de meeste boerenbedrijven inmiddels op de waterleiding waren aangesloten en vanwege scherpere hygiëne-eisen waar schoonmaken in slootwater niet meer aan voldeed. Hierdoor zijn veel spoelhuizen verdwenen en is de spoelsloot in sommige gevallen gedempt. Overzicht van het spoelhuis (links) wat is gelegen tussen het hoofdgebouw (links) en de grote schuur (rechts).

32 De Leeuw, Linten in de leegte, 9.

33 Van Groningen, De Krimpenerwaard, 338.

Pagina 58 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Het spoelhuis is voorzien van een schoorsteen, wat aangeeft dat hier een stookgelegenheid was gemaakt. Het spoelhuis is gemetseld van rode vormbaksteen in halfsteens verband. Boven de deur een betonnen latei.

Vanaf de zijde van de dijk is de kenmerkende vorm van het spoelhuis het best te zien: een zadeldak en gelegen langs de sloot (links).

Pagina 59 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Referentie:

Spoelhuis van boerderij IJsseldijk Noord 65, eveneens in Ouderkerk aan den IJssel. De spoelsloot was tegen de rechterzijgevel van het spoelhuis gelegen maar is inmiddels gedempt. Ook dit spoelhuis heeft een gemetselde opbouw met lessenaarsdak en schoorsteen.

Pagina 60 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

5.5 Overige bijgebouwen en erf Veestal Deze veestal is ca. 1990 gebouwd en is van het type loopstal of ligboxenstal. Dergelijke stallen zijn in de jaren zeventig van de vorige eeuw in zwang gekomen als opvolger van de traditionele grupstallen. Hier konden de koeien los rondlopen op roosters en gaan liggen in boxen. Een grote verandering en verbeteringen was de melkstal. De koe kan vrij rondlopen en gaat dan tweemaal per dag naar de melkstal om gemolken te worden. De vloer van de stal bestaat uit roosters en mest en gier vallen door de roosters in een mestput. Voorgevel van de ligboxenstal. De wanden bestaan voor het grootste deel uit metselwerk in halfsteens verband met daarboven metalen platen in damwandprofiel. De grote schuifdeuren geven toegang tot de voergang. De kleinere deuren geven toegang tot de melkstal en het melklokaal.

Achterzijde van de ligboxenstal. De grote schuifdeur komt uit bij de voergang. De andere deuren geven toegang tot de stallen. Het dak is bedekt met golfplaten. De beide zijgevels zijn voorzien van grote ventilatieopeningen, afgedekt met windbreekdoek.

Pagina 61 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Overzicht van het interieur van de stal van voor naar achter.

Interieur van de ligboxenstal. Te zien is de voergang die zo breed is dat een tractor met ruwvoer / kuilgras er door kan rijden.

Pagina 62 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

In het midden van de stal de iets hoger gelegen ligboxen. Daarvoor de stalvloer met roosters waar de mest en de gier doorzakken. Op de voorgrond de voerhekken.

In de stal is de melkstal afgeschieden met wanden van kalkzandsteen. De spanten zijn van hout en deze zijn in de nok aan elkaar gekoppeld met kramplaten.

Spantenloods Deze spantenloods dient als wagenschuur en opslag. Deze loods is omstreeks 2010 gebouwd op de plaats van oude varkensstallen. Deze varkensstallen zijn nog te zien op de luchtfoto van hst. 5. De huidige spantenloods heeft een kleiner oppervlak dan de drie achter elkaar gebouwde varkensschuren die voorheen op deze plaats stonden. De constructie bestaat uit metalen spanten en de wanden zijn van beton profielplaat aan de onderzijde met daarboven metaalplaat in damwand profiel. Het dak is van golfplaat.

Pagina 63 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Overzicht met de voorgevel en rechterzijgevel van de spantenloods. De beide kopgevels en de linkerzijgevel zijn geheel blind.

Achtergevel van de spantenloods.

Pagina 64 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Zijgevel van de loods. Deze bestaat uit identieke panelen met lichtopeningen met daartussen grote schuifdeuren voor het in- en uitrijden van groot materieel.

De voetmuur van de loods bestaat uit betonnen panelen die zijn voorzien van steenstrips. Daarboven de metalen beplating.

Pagina 65 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Interieur van de spantenloods. Het is een grote ongedeelde ruimte. Op de vloer ligt geen betonvloer, maar puingranulaat en grond.

Voorgevel vanaf de binnenzijde. Met staalkabels is windverband aangebracht.

Recreatiegebouw Het recreatiegebouw is in 2013 gebouwd op de plaats van eerdere agrarische bebouwing die zijn functie had verloren. Het pand is gepositioneerd op het achtererf, achter de wetering. Het gebouw dient als onderkomen voor dagbesteding van ouderen of groepsaccommodatie en bevat twee recreatiewoningen aangepast voor ouderen en minder validen.34

34 https://dendikkenboom.nl/vakantiehuizen/

Pagina 66 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Voorzijde (erfzijde) van het gebouw met de toegangsdeuren. Door materiaal- en kleurgebruik past het object in zijn omgeving en bij het boerenerf.

Voorgevel en linkerzijgevel.

Pagina 67 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Achtergevel, aan de zijde van de polder.

Overige kleine gebouwen Op het erf zijn divers kleine bijgebouwen te vinden waarvan enkele een relatie hebben met het agrarisch bedrijf. Het betreft de hobbysmederij, de voormalige kuilgrassilo's, en de overkapte picknickplaats. Hieronder worden deze gebouwen kort besproken. Vanaf de jaren dertig werd door veehouders (gestimuleerd door Heidemei en landbouwvoorlichting) geëxperimenteerd met het maken van kuilgras als ruwvoer. Half gedroogd gras (minder droog dan hooi) werd in een kuilgrassilo opgeslagen en luchtdicht afgedekt en voorzien van een toplaag van zand. Het gewicht van het zand zorgde er voor dat zuurstof uit het pakket werd gedrukt en door verzuring ontstond kuilgras. Dit kuilgras was voedzamer voor melkvee dan hooi. Een betonnen kuilgrassilo is een ronde of achthoekige silo van gewapend beton, soms uit één stuk gestort, en soms opgebouwd uit geschakelde segmenten. Een dergelijke silo was meestal ca. twee meter hoog en had een diameter van enkele meters. Meestal waren de silo's ca. een meter ingegraven in de grond. In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw kwamen er op vrijwel alle boerenbedrijven één of meer kuilgrassilo's. Na de tweede wereldoorlog werden zelfs kuilgrassilo's geplaatst met Marshallhulp. Door de schaalvergroting in de landbouw werden de veestapels groter en de kuilgrassilo's te klein.

Ze maakten plaats voor de grotere sleufsilo's en de laatste jaren door kuilgrasbalen.

Pagina 68 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Achter het erf ligt de polder en daar is een beschut geriefhoutbosje aangeplant. Daar is deze picknickplek gemaakt in de (verkleinde) vorm van en hooiberg. De windvaan heeft de vorm van een Lakenvelder koe.

Achter de ligboxenstal heeft de eigenaar een hobbysmederij ingericht.

Pagina 69 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Naast de smederij enkele bulksilo's voor de opslag van veevoer.

Tussen de oude stal en de spantenloods staan twee betonnen silo's. Deze dienden oorspronkelijk voor de opslag van kuilgras. Aan de voorzijde hadden ze een kleine opening van ca. 1 bij 1 meter. Voor het gebruiksgemak zijn deze openingen vergroot.

Pagina 70 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

De kuilvoersilo's zijn inmiddels verbouwd en in gebruik als opslag / berging. De vloeren zijn opgehoogd tot maaiveld.

Met het oog op de functie als berging, zijn de vloeren opgehoogd tot maaiveld. Ook is de bovenzijde, die oorspronkelijk open was, afgedicht en van een dak voorzien.

2e bedrijfswoning Het naastgelegen pand IJsseldijk Noord 110a is door de eigenaars van Den Dikken Boom aangekocht en gaat deel uitmaken van het erf en dit pand wordt betrokken bij de aanstaande herontwikkeling van het erf. Dit pand is geen monument en vertegenwoordigt ook geen historische waarde.

Pagina 71 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

IJsseldijk Noord 110a gezien vanaf het erf van de boerderij.

IJsseldijk Noord 110a gezien vanaf de dijk.

Erf en erfelementen Bij deze beschrijving van het erf wordt aandacht besteed aan de onbebouwde elementen zoals omheiningen, erfverharding / bestrating en beplanting. De beschrijving start voor aan de dijk en eindigt achter in de polder. Het meeste groen bevindt zich op het achtererf: boomgaard. rijen knotwilgen en een aangeplant geriefbosje. Een uitzondering daarop is de grote leilinde voor de rechterzijgevel van het hoofdgebouw.

Pagina 72 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

De toegang tot het erf wordt gevormd door de afrit welke met asfalt en beton is verhard. Tussen de afrit en het weiland een afrastering van heiningpalen met daartussen gaas, opgesloten tussen twee horizontale planken.

Deze afrastering is ook op andere plaatsen op het erf terug te vinden op de overgang van verhard erf naar groen. Voor de stal wordt de heining begeleidt door drie solitaire bomen.

Pagina 73 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Dichter bij de boerderij gaat de betonverharding over op een oude verharding van klinkers. Dit was op de plaats waar in het verleden de karrestoep aanwezig was en vermoedelijk is dit nog de oorspronkelijke bestrating van de karrestoep.

Een tweede erftoegang voor de voetgangers wordt gevormd door de dijkstoep: een betonnen trap met leuning die kenmerkend is voor de dijkbebouwing. Voor de gevel staat een zeer oude leilinde. Deze werd aangeplant als natuurlijke zonwering. In de winter was de boom zonder blad en liet de zon door. In de zomer zorgde de boom voor schaduw en verkoeling in het huis.

Pagina 74 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Aan de rechterzijde van het hoofdgebouw bevinden zicht op diverse plaatsen straatklinkers in afwisselende patronen.

Ook in de zone tussen hoofdgebouw, grote schuur en spoelhuis is klinkerbestrating aangelegd.

Pagina 75 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Deze klinkerbestrating zet zich voort langs de zijgevel van de grote schuur.

Ook achter de grote schuur, tussen de schuur en de silo's is klinkerbestrating aanwezig.

Pagina 76 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Voor de ligboxenstal liggen betonklinkers.

Op het achtererf is voornamelijk beton aangebracht als erfverharding.

Pagina 77 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Op het achtererf is een oude en oorspronkelijke boomgaard met hoogstamvruchtbomen.

Langs de sloten staan op meerdere plaatsen rijen knotwilgen.

Pagina 78 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

Aan het eind van het erf is een brug aangelegd over de wetering.

De wetering wordt begeleid door een rij knotbomen waarlangs een takkenril is aangelegd met wilgentakken. Deze dient als afscheiding.

Pagina 79 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

In de polder is groen aangeplant als verwijzing naar geriefhoutbosjes zoals die in het verleden op dergelijke plekken aanwezig waren. Doel was de productie van geriefhout, dat diende ten gerief van de boerenfamilie als gebruikshout zoals bonenstokken, bezemstelen en koeienstaken. Nu dient het bosje voornamelijk als windkering voor de picknickplaats.

Pagina 80 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

6 WAARDESTELLING Het doel van een waardestelling is het bepalen van de cultuurhistorische waarde van een complex of een gebouw of een ensemble. In dit hoofdstuk worden de monumentwaarden van de boerderij weergegeven. Dat gebeurt op erfniveau waarbij we kijken naar de gebouwen (de hoofdmassa's); dit doen we voor alle gebouwen op het erf. De waardestelling kan gebruikt worden als toetsingskader voor de beoordeling van de veranderingen aan het complex. Hieronder is aangegeven hoe de gebouwen in principe worden gewaardeerd. Bij de waardering is rekening gehouden met de ouderdom, de bouwhistorische waarde, de herkenbaarheid van de ontwikkeling van het gebouw en de bouwgeschiedenis. De technische staat is niet van invloed op de bouwhistorische waarde. De waardering wordt uitgedrukt in drie categorieën: Categorie 1; Hoge monumentwaarden, deze zijn van cruciaal belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebouw of erf. Categorie 2; Positieve Monumentwaarden, deze zijn van belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebouw of erf. Categorie 3; Indifferente Monumentwaarden, deze zijn van relatief weinig belang voor de structuur en/ of de betekenis van het gebouw of erf.

6.1

Motivering waardestelling

Bij de waardering van de gebouwen op het erf zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd. Onderdelen die dateren uit de periode 19e eeuw (de bouwtijd van de oudste delen van het complex) tot ca. de jaren dertig van de vorige eeuw zijn allen hoog gewaardeerd omdat zij het best de oorsprong en de ontwikkelingsgeschiedenis van het erf tonen. Onderdelen met de hoogste waardering zijn: - de boerderij (rijksmonument, bestaande uit voor- en achterhuis); - het spoelhuis. Positief gewaardeerd zijn de gebouwen op het erf die weliswaar deel uitmaken van de agrarische geschiedenis en de erfstructuur, maar die te veel zijn aangepast om als monumentaal te beschouwen. - de grote schuur met aangebouwd wagenhuis; - de kuilgrassilo's; - het trapje naar de dijk (dijkstoep). Een indifferente waarde is toegekend aan de onderdelen die vanaf ca. 1960 op het erf zijn toegepast en die dermate vaak voorkomen dat er geen zeldzaamheidswaarde is. Behoud van deze gebouwen kan wenslijk zijn uit oogpunt van duurzaam hergebruik, maar niet vanwege de cultuurhistorische waarde. De volgende onderdelen van de boerderij en het erf zijn indifferent gewaardeerd: - de ligboxenstal; - de spantenloods (de vervanger van de oude varkensstallen); - de recreatiewoning; - diverse kleine elementen op het erf zoals de ruwvoersilo's; - de naastgelegen woning.

Deze elementen zijn met kleur aangegeven op de tekening van de volgende pagina. Behoudenswaardige erfelementen zijn de klinkerverharding, de boomgaard en de rijen knotwilgen. Deze zijn niet op tekening aangegeven.

Pagina 81 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

6.2

versie: def

Waardestelling uitgewerkt in plattegrond

Waardestellingsplattegrond erf. De tekening kan niet los van de tekst worden gezien. Waarderingstekening op basis van kadastertekening. Behalve de waardering van de individuele gebouwen heeft ook het erf als totaal waarde door de historische gelaagdheid en de historische en functionele samenhang tussen de gebouwen onderling.

Pagina 82 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

7 SAMENVATTING, CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN De boerderij IJsseldijk Noord 122 / 123 kent een lange geschiedenis, die begon als steenplaats. Nadat de vraag naar de IJsselsteentjes afnam, kregen de gebouwen omstreeks 1916 een agrarische functie. Het erf heeft vervolgens na diverse verbouwingen het huidige aanzien gekregen. Kenmerkend voor dit erf is de geschiedenis waarbij een steenplaats verandert in een boerderij. Deze geschiedenis toont zich in een gelaagde opbouw van het erf. Naast het monumentale hoofdgebouw, de voormalige directeurswoning, staat op het erf een spoelhuis / boenstoep. Tevens bevindt zich op het erf een grote schuur die waarschijnlijk nog dateert uit de periode als steenplaats en mogelijk dienst deed als opslag. Op het erf zijn ook nog twee verbouwde kuilgrassilo's aanwezig. Al deze bijgebouwen zijn hoog of positief gewaardeerd op cultuurhistorisch waarde. Verder zijn er een groot aantal bijgebouwen die horen bij latere fases in de agrarische ontwikkeling en de meer actuele verbrede agrarische bedrijfsvoering. De gebouwen die horen bij de schaalvergroting in de melkveehouderij uit de tweede helft van de 20ste eeuw hebben geen cultuurhistorische waarde. Voor een deel zijn deze gebouwen de opvolgers van voorgangers, zoals de spantenloods die in de plaats kwam van de varkensschuren.

Zij hebben daarmee geen cultuurhistorische waarde op zichzelf, maar vormen wel een onderdeel van de historische gelaagdheid van het erf.

Pagina 83 van 84

Bouwhistorische quickscan IJsseldijk Noord 123 te Ouderkerk aan den IJssel

versie: def

8 BRONNEN Geraadpleegde literatuur -

Cruyningen, Piet van, Jeroen Goudeau, Feyoena Grovestins, André Viersen en John van Zuijlen. Het boerderijen boek. Zwolle: Waanders, 2003. Fockema Andreae, S.J. e.a. Duizend Jaar Bouwen in Nederland. Amsterdam: Allert de Lange, 1957. Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek, gezamenlijke uitgave van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, de Stichting Bouwhistorie, de Rijksgebouwendienst. Den Haag, 2009. Groningen, C. L. van. De Krimpenerwaard, de Nederlandse Monumenten van geschiedenis en kunst Zeist / Zwolle: Waanders, 1995. Keizer, B. de en C.C.J. Lans. De bouwgeschiedenis van het dorp Ouderkerk a/d IJssel. Rotterdam: Ons Voorgeslacht, 1980. Leeuw, Kees de e.a. (red.), Linten in de leegte. Handboek groene bebouwingslinten in de Utrechtse Waarden. Deel 2 Streekeigen elementen Montfoort: gemeente Montfoort, 2008. Olst, E.L. van. Landelijke bouwkunst Zuid-Holland Arnhem: SHBO, 1994. Oostrom, F.W. van. “Bijgebouwen en erven, een inventarisatie.” In Boerderijen in Zuid-Holland: aquarellen van J. Verheul Dzn., redactie P. Ratsma, 26-32. Zutphen: Terra, 1989.

Overige bronnen - Cultuurhistorische Waardekaart Zuid-Holland 2007 Websites beeldbank.cultureelerfgoed.nl www.bing.com/maps www.google.com/maps www.hvouderkerck.nl www.topotijdreis.nl www.joostdevree.nl www.agriwiki.nl

Pagina 84 van 84