Achterliggend document - Panorama Krimpenerwaard.pdf

Panorama Krimpenerwaard Vitaal slagenlandschap met eigentijds elan

Peter van Rooy TA F E L VA N V E R K E N N I N G

Panorama Krimpenerwaard Vitaal slagenlandschap met eigentijds elan

Peter van Rooy TA F E L VA N V E R K E N N I N G

D e K r i m p e n e rwa a r d

heeft de potentie om

binnen de verstedelijkte en geïndustrialiseerde

Z u i dv l e u g e l

Inhoud

va n d e

R a n d s ta d

en in het bijzonder de

Rijnmond

e e n e i g e n ro l t e v e rv u l l e n d i e h e t tota a l v e r s t e r k t e n c o m p l e e t m a a k t . Conclusie uit het onderzoek ‘De Kracht van de Krimpenerwaard’ dat in 2014 in opdracht van Rabobank Krimpenerwaard in samenwerking met

5 6 9 15 17 28 32 49 79 86 87 90 91 93

Woord vooraf door Sybilla M. Dekker Woord vooraf door Patrick Roest 1. Inleiding 2. Principes 3. Kwesties en kansen 4. Hoofdlijnen 5. Panorama 6. Agenda 7. Aanbevelingen Verantwoording Bronnen Colofon Bijlage 1: Verantwoordelijkheden Bijlage 2: Riek Bakker over gebiedsinitiatief

QuaWonen, LTO Krimpenerwaard Noord en de Kamer van Koophandel is uitgevoerd.

2

3

Woord vooraf Voor u ligt het Panorama Krimpenerwaard, de uitkomst van een intensieve periode van bezoeken, gesprekken en overleg over de toekomst van de Krimpenerwaard, met vertegenwoordigers van verschillende groepen woonachtig en werkzaam in de Krimpenerwaard. Een boeiend proces met zeer betrokken en bevlogen mensen, die allemaal zijn geïnspireerd door de strategische visie voor de Krimpenerwaard, door Riek Bakker, zo treffend geformuleerd en uitgedragen. Riek Bakker heeft een beweging in gang gezet, die niet meer omkeerbaar is.

Mede namens Peter van Rooy, dank ik u voor het vertrouwen dat u ons heeft geboden. Wij hebben genoten van alle gesprekken en bezoeken met zoveel partijen. Het heeft ons geïnspireerd om met u te bouwen aan dit panorama en de strategische agenda. Wij zijn ervan overtuigd dat met een adequate besturing vanuit provincie en de beide gemeenten van de Krimpenerwaard en een onafhankelijke monitoring op afspraken en resultaten de inzet van de diverse groepen van de Tafel van Verkenning de Krimpenerwaard tot een aantrekkelijk en karakteristiek gebied kan uitgroeien voor de eigen en toekomstige bewoners en voor de omliggende gebieden, zoals de Randstad en het Groene Hart.

Peter van Rooy en ondergetekende hebben met enthousiasme en drive de opdracht van de Waardcommissie aanvaard om vanuit de strategische visie te komen tot een panorama en strategische agenda. Daarvoor was en is een verkenning nodig om van visie naar een agenda voor de uitvoering te komen.

Sybilla M. Dekker, voorzitter Tafel van Verkenning

De Tafel van Verkenning, waaraan agrariërs, bewoners, bestuurders, jongeren, natuurorganisaties en ondernemers hebben deelgenomen en steeds hun belangwekkende inbreng hebben geleverd, heeft niet alleen geleid tot meer begrip en erkenning voor elkaars problemen maar ook tot meer zicht op de mogelijkheden van oplossingen voor de grote variëteit aan kwesties waar de Krimpenerwaard voor staat. Maar het heeft ook geleid tot meer zicht op de kansen voor de Krimpenerwaard, waarbij vanuit de kracht van de Krimpenerwaard mogelijkheden worden aangereikt in de agenda om te anticiperen op een passende groei van de Krimpenerwaard. De deelnemers aan de Tafel van Verkenning willen tot een echte aanpak en uitvoering van de agenda komen, waarin duidelijke hoofdrolspelers zijn aan te wijzen. Hoofdrolspelers kunnen dat niet alleen en worden ondersteund door medespelers. Bestuurders kunnen zo hun regierol ook beter invullen. Want voor de aanpak van alle kwesties zijn mensen, middelen en mogelijkheden nodig. Dit panorama en de bijbehorende strategische agenda bieden mogelijkheden om de Krimpenerwaard te ontwikkelen tot een toekomstbestendig en leefbaar gebied door de inzet van alle stakeholders.

4

5

Woord vooraf Wat een leuke verrassing dat ik een woord vooraf mag schrijven in het Panorama Krimpenerwaard. In Lekkerkerk, midden in de Krimpenerwaard, ben ik geboren en opgegroeid bij mijn ouders op de boerderij. Ik ken de Krimpenerwaard als geen ander. Waar je als schaatser in de wintermaanden natuurlijk veel op het ijs te vinden bent, wordt de basis voor een succesvol schaatsseizoen al in de zomer gelegd. Zodoende heb ik de laatste jaren ieder plekje in de Krimpenerwaard, van de Stormpolder tot Schoonhoven, ontdekt vanaf de fiets, skeelers of lopend. Voor mijn sport reis ik de gehele wereld rond en slaap ik misschien wel vaker in een hotelbed dan in mijn eigen bed. Des te fijner is het om weer ‘thuis’ te komen. Als ik dan na een intensief trainingskamp een rustig rondje fiets kom ik van alles tegen. Kinderen die naar school gaan, toeristen en natuurliefhebbers die van de natuur genieten of ondernemers en boeren die keihard aan het werk zijn. Dat laatste heb ook ik van huis uit meegekregen. Hard werken, de mouwen opstroppen, doorzetten en niet opgeven, niet kletsen maar de handen laten wapperen. Misschien heeft dit er ook wel voor gezorgd dat ik mijn droom, ’s werelds beste schaatser worden, heb kunnen waarmaken. Een jaar geleden werd ik als Wereldkampioen Allround gehuldigd op het gemeentehuis in Lekkerkerk.

Hier werd ik verrast door honderden mensen uit de Krimpenerwaard die dit met mij wilden vieren. Ik vind het erg mooi om die samenhorigheid en trots te zien. Dit zie ik ook terug in het Panorama Krimpenerwaard waarin bewoners (jong en oud), agrariërs, ondernemers, jongeren en natuurliefhebbers laten zien hoe we in de toekomst kunnen genieten van dit prachtige gebied en tevens de vitaliteit kunnen vergroten. Vitaliteit is tenslotte de voorwaarde om de top te kunnen halen, een gouden plak is alleen mogelijk als je vitaal bent. Volgens mij is het dan ook nodig om er (net als bij mij het geval is) voor te zorgen dat alle spelers in de Krimpenerwaard kunnen beschikken over de beste voorwaarden en de nieuwste technieken om vitaal te kunnen zijn om hun topprestatie te kunnen leveren.

Ik lees in dit panorama precies de Krimpenerwaardse mentaliteit die juist dit voor ogen heeft. Mijn complimenten voor iedereen die hier een bijdrage aan heeft geleverd. Het lijkt wel of er een professioneel begeleidingsteam is geformeerd rondom de topsporter die Krimpenerwaard heet. Na het lezen van dit panorama kan het haast niet anders. Er ligt voor onze Krimpenerwaard een gouden toekomst in het verschiet, maar dan moeten we wel ‘onze handen laten wapperen’. Patrick Roest, Wereldkampioen Allround Langebaanschaatsen 2018

6

7

1

Inleiding vijzels, molens, sloten en terpen is hier beproefd. Ondanks dat is akkerbouw al eeuwen niet meer mogelijk en beperkt landbouw zich tot melkveehouderij. Mogelijk heeft dit water gerelateerde erfgoed een rol gespeeld bij het aanleggen van rijkswegen óm het gebied heen. Voor de ontsluiting is het gebied aangewezen op drie provinciale wegen: N207, N210 en N228. Het overige wegenbeheer binnen de waard buiten de bebouwde kom is in handen van het hoogheemraadschap.

De Krimpenerwaard getuigt van duizend jaar jongleren met water. Vrijwel al onze waterkennis is er in de praktijk gebracht. Het is onbedoeld een waterloopkundig laboratorium van wereldformaat. Bodemdaling als consequentie vergt thans bijzondere aandacht. Binnen de Randstad is de Krimpenerwaard -exclusief Krimpen aan den IJssel- naast de Hoeksche Waard één van de twee anticipeergebieden. Dit vraagt alertheid op verbindingen met de omgeving inclusief de steden Rotterdam, Utrecht en Gouda. Hoewel de Krimpenerwaard een afgebakende eenheid vormt kan ook dit gebied zich niet onttrekken aan mondiale opgaven zoals energietransitie, klimaatadaptatie, landbouwverduurzaming en biodiversiteitsverhoging. Om te komen tot kosteneffectieve en elkaar versterkende investeringen is een panorama ontwikkeld door bewoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers en overheden. In dit boek is het panorama geschetst en is het uitgewerkt in de vorm van een agenda.

Het landschap is met recht een waterlandschap van allure en alleen al daarom cultureel erfgoed.

Waterlandschap van allure

De Krimpenerwaard is een relatief groen gebied tussen Rotterdam, Gouda, Lopikerwaard (Provincie Utrecht) en Alblasserwaard. De noordelijke en zuidelijke grens volgen de loop van de Hollandsche IJssel respectievelijk de Lek. In oostelijke richting houdt de waard op bij de Vlist, op de grens tussen Zuid-Holland en Utrecht. Het is van oorsprong een veenontginning die vanaf duizend jaar geleden geleidelijk in gebruik is genomen. Rond 1300 was de hele Krimpenerwaard in cultuur gebracht. Doordat er amper ruilverkavelingen hebben plaats gevonden, ook niet na de Tweede Wereldoorlog (Mansholt: honger, dat nooit meer), is het verkavelingspatroon van weleer nog steeds goed herkenbaar. Het is een slagenlandschap.

Bodemdaling stopt niet

Het succes van het waterbeheer heeft de kwetsbaarheid van het gebied lange tijd gemaskeerd. Bij gevolg is de verstedelijking, vooral na de Tweede Wereldoorlog, flink toegenomen. In de waard wonen inmiddels bijna 85.000 mensen, die er voor een deel ook werken en ontspannen en zich met vooral auto’s bewegen binnen en van en naar het gebied. Onderwijl blijft de veenbodem dalen met gemiddeld ongeveer een centimeter per jaar. Hoe sterker de bemaling, hoe meer zoute kwel, hoe meer kans op opbarsten van de bodem, hoe meer veen wordt blootgesteld aan zuurstof in de lucht en hoe meer wordt afgebroken. Op de schaal van Nederland komt door ontwatering van veengebieden bijna zeven megaton CO2 in de atmosfeer. Dat is bijna het dubbele van de 3,6 megaton die door al onze bomen en andere planten uit de lucht wordt gehaald. Hoewel dit het leven in de Krimpenerwaard niet direct raakt, is het wel een punt van aandacht dat nauw samenhangt met klimaatverandering. Door scherpere pieken en dalen in het neerslagpatroon

De afgelopen zeven eeuwen stonden in het teken van het waterbeheer, genoodzaakt door de ligging beneden NAP en voortdurende bodemdaling. Bij teveel water wordt het uitgeslagen, bij te weinig water wordt zoet water uit de Lek en IJssel ingelaten. Het landschap is een waterlandschap van wereldformaat en alleen al daarom cultureel erfgoed. Al het mogelijke met dijken, dammen, stuwen, gemalen, pompen,

8

9

het omgaan met water heerst in de waard een cultuur van zelfredzaamheid: niet zeuren en aanpakken waar de situatie daar om vraagt. Ondernemers hoor je uit bescheidenheid en trots niet klagen. Onder hen zijn grote spelers in de (maritieme) maakindustrie, metaal, bouw en logistiek met meerwaarde. Veelal familiebedrijven, opgericht tot wel zes generaties terug. Het zijn aanpakkers die gaan voor de zaak en voor het gebied. Vooral Rotterdam is voor de gezondheid en ontspanning van haar inwoners afhankelijk van groene longen zoals de Krimpenerwaard. Andersom zijn inwoners van de Krimpenerwaard voor hun broodwinning en voor bijzondere voorzieningen (musea, theater, et cetera) meer of minder afhankelijk van een grote stad (Rotterdam, Gouda of Utrecht). Zo bezien is er sprake van wederzijdse aantrekkelijkheden.

en bijgevolg rivierafvoeren alsook een stijgende zeespiegel neemt de noodzaak van steeds sterker bemalen alleen maar toe. Vooralsnog geen jongleur met water die dit kan keren, zelfs niet met de meest geavanceerde en innovatieve technieken. De wetten van de natuur treden hier letterlijk aan het oppervlak. De slappe bodem en waterveiligheid vereisen een permanente alertheid van het hoogheemraadschap. Periodieke dijkversterkingen zijn en blijven nodig.

Het succes van het waterbeheer heeft de kwetsbaarheid van het gebied lange tijd gemaskeerd.

In de Krimpenerwaard is de afgelopen eeuwen veel veranderd

Relaties met grote steden

De Krimpenerwaard is een gebied waarin mensen met veel genoegen wonen, werken en ontspannen. Het zuidwestelijke deel ligt dicht bij Rotterdam, de tweede stad van ons land, die naar verwachting als een metropoolmagneet jaarlijks nieuwe bewoners aantrekt. Het noordelijke deel grenst aan Gouda. Kernen in het oosten zoals Schoonhoven zijn eerder georiënteerd op Utrecht. In de grote steden wordt vooral via inbreiding gebouwd voor nieuwkomers. Daarnaast wordt ook nog steeds in buitengebieden gebouwd: denk aan Nesselande, Pijnacker, Lansingerland en Zuidplas. De druk op de ruimte voor en door miljoenen Randstedelingen neemt er verder door toe. In de Krimpenerwaard is de afgelopen eeuwen veel veranderd maar in vergelijking met de omliggende grote steden is er ook veel niet gebeurd. Het is er nog relatief open en groen, vooral in de kleine kernen kijken mensen elkaar op straat nog aan, bewoners van het buitengebied staan nog in (enig) contact met agrarische productie van ons voedsel en mensen kunnen elke dag bij thuiskomst van hun werk of anderszins ervaren hoe fijngevoelig het waterbeheer luistert. In lijn met

maar in vergelijking met de omliggende grote steden is er ook veel niet gebeurd. Krachtig panorama van allen

Leven in een waterlandschap van allure is iets om trots op te zijn. Bodemdaling is iets om scherp onder ogen te zien. Relaties met grote steden vormen kansen. Urgenties en transities in economie, energie, landbouw, mobiliteit en waterveiligheid vormen ferme opgaven maar tevens ongekende kansen. Heden is het de kunst om tot een panorama met bijbehorende uitvoeringsagenda te komen dat alle krachten verbindt. Een panorama dat uitnodigt verder te ontwikkelen, met behoud van volhoudbare kwaliteiten. Een krachtig panorama dat voor

Sjaak Broekmans en Nol Hooijmaijers.

10

11

velen een wenkend perspectief vormt, is een stip op de horizon waar met een strategische uitvoeringsagenda naar kan worden toegewerkt. Twaalf kernen1, twee gemeenten (Krimpen aan den IJssel oostelijk van Rotterdam, Krimpenerwaard westelijk van Lopikerwaard), twee regio’s (Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) en Midden-Holland), één provincie (ZuidHolland), één waterschap (Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard) en mogelijk ook Rijk (o.a. MIRT), EU (naast lopend LEADER-programma ook LIFE-programma) en overheden van omliggende gebieden zetten hier samen met de inwoners en ondernemers van de Krimpenerwaard de schouders onder.

Want alleen samen gaat het lukken: publiek (overheden),

Al aan de slag en nu doorpakken

Want alleen samen gaat het lukken: publiek (overheden), privaat (ondernemers) en particulier (bewoners, verenigingen, kerken). Dit was en is de overtuiging van bewoners en ondernemers die in 2015 als gebiedsinitiatief zijn gestart met een visietraject, dat in april 2017 heeft geresulteerd in een Strategische Visie Krimpenerwaard (zie bijlagen). Deze visie -een koploper van implementatie van de Omgevingswetalsook andere lopende ontwikkelingen vormen de basis voor het panorama en de uitvoeringsagenda. De visie is genoemd. Bij lopende ontwikkelingen valt te denken aan versterking van de IJsseldijk door het hoogheemraadschap (KIJK: Krachtige IJsseldijken Krimpenerwaard), ambities van de Energie coöperatie Waardstroom, natuurontwikkeling en adaptieve landbouw in het licht van de gebiedsovereenkomst Veenweiden Krimpenerwaard (transformatie van 2250 ha agrarisch naar natuur en natuur-inclusief medegebruik) en infrastructurele pré-verkenning in het kader van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport van het Rijk (BrienenoordAlgera-Corridor). Op haar beurt vormt het panorama de schakel tussen de strategische visie en de realisatie van de uitvoeringsagenda voor de korte en de middellange termijn.

privaat (ondernemers) en particulier (bewoners, verenigingen, kerken).

1Ammerstol, Bergambacht, Berkenwoude, Gouderak, Haastrecht,

Krimpen aan de Lek, Krimpen aan den IJssel, Lekkerkerk, Ouderkerk aan den IJssel, Schoonhoven, Stolwijk, Vlist.

12

13

2

Principes

Tijdens gesprekken en bijeenkomsten zijn breed gedeelde waarden aan het licht getreden. Het zijn principes, die ook als het proces moeilijk is fier overeind blijven. De principes klinken door in het panorama en bijbehorende agenda. Ook in de nabije toekomst kunnen de principes dienst doen als raadgevers bij nader te maken keuzen. 1. De kwetsbaarheid van de waterhuishouding van de Krimpenerwaard neemt op zijn minst niet toe en waar mogelijk wordt de natuurlijke veerkracht vergroot.

6. De Krimpenerwaard is weliswaar één waard, maar de aanzienlijke sociale, culturele en economische diversiteit is groot en blijft behouden.

2. De bodemdaling moet op de schaal van de Krimpenerwaard zoveel mogelijk worden geremd door inzet van nieuwe technieken en ruim baan voor melkveehouders die geheel of gedeeltelijk over willen schakelen naar alternatieve verdienmogelijkheden.

7. De toekomst van de Krimpenerwaard is in handen van bewoners en ondernemers die er energie en middelen in steken. Overheden werken samen met alle belanghebbenden in het gebied en stellen kaders, mede op basis van de behoefte en de benodigde ruimte binnen het gebiedsproces. Overheden ondersteunen binnen die kaders en zien toe op democratische legitimatie van proces en inhoud.

3. De landbouwsector zorgt niet alleen voor voedsel maar ook voor instandhouding van het cultuurlandschap met natuurwaarden. Het is beduidend meer dan een economische sector gericht op omzet en winst.

8. Lopende ontwikkelingen, zoals realisatie van Natuur Netwerk Nederland en dijkversterking, worden zoveel mogelijk gerespecteerd en waar mogelijk ingepast in het panorama.

4. De Krimpenerwaard is een karakteristieke groene long tussen grote steden die vooral groen en open moet blijven met behoud van biodiversiteit. Opvang van ruimtelijke druk vanuit steden doet daaraan afbreuk.

9. Kwesties en kansen worden integraal benaderd. Daar waar wordt gekozen voor sectorale oplossingen, verdient dat een expliciete motivatie waarom sectoraal en niet integraal.

5. Met bestaande technieken voor duurzame energiewinning is de Krimpenerwaard energieneutraal te maken, zonder landschap, cultuurhistorie, economie en welzijn ingrijpend aan te tasten.

14

15

3

Kwesties en kansen

In de eerdere strategische visie zijn acht thema’s benoemd: waterveiligheid, bodemdaling, economie en werkgelegenheid, landbouw, natuur, mobiliteit, wonen en voorzieningen en energietransitie (zie bijlage). Deze thema’s vormen ook de rode draad in het proces dat ten grondslag ligt aan dit boek. Zowel uit de visie als uit bijeenkomsten en gesprekken zijn per thema kwesties en kansen opgetekend. Deze vormen de grondslag voor het panorama en de agenda. Waterveiligheid KWESTIES

1. Toenemende hoogteverschillen tussen dalende bodem en dijken leidt op termijn tot toenemende kwetsbaarheid, meer (zilte) kwel en meer kans op opbarsten van de bodem. Dit zeker in gebieden waar veen is afgegraven. 2. O  nvoldoende vluchtroutes in geval van calamiteiten. 3. O  ntbreken van een samenhangende evacuatiestrategie voor de waard als geheel. KANSEN

1. Bij dijkversterking (Lekdijken zijn en IJsseldijk wordt versterkt naar 1:10.000) zoveel mogelijk meekoppelen van andere functies. 2. V  oorzieningen voor veiliger fietsen en parkeren. 3. Impuls voor recreatie en toerisme.

Hoogwaterbescherming is geen vanzelfsprekendheid en wordt een permanente actieve taak. Voor ieder gebied moeten we er elke dertig tot veertig jaar opnieuw mee aan de slag. Uit het gesprek met het hoogheemraadschap op 22 februari 2018

16

17

Bodemdaling

Ga uit van de kracht van het gebied en leg ons geen cranberries, forellenvijvers, lisdoddewortels of waterbuffels op.

KWESTIES

1. Substantiële bijdrage van veenoxidatie aan broeikasgasemissies (CO2, NH4 en NOx). 2. D  rooglegging tot 60 cm onder maaiveldniveau voor vooral melkveehouderij veroorzaakt oxidatie van veen met ongeveer een cm per jaar, waardoor permanent diepere ontwatering nodig is. 3. T  oenemende kans op schade aan infrastructuur (wegen, riolering, dijken) en gebouwen (huizen, kantoren, bedrijfsgebouwen). Bebouwde kernen worden veel harder getroffen dan landelijk gebied. 4. V  olledig stopzetten of zelfs omkeren van bodemdaling door veengroei heeft thans enorme consequenties voor het gebied zelf en aanliggende gebieden.

Uit het gesprek met agrarisch natuurbeheerders op 13 februari 2018

KANSEN

1. Onderwaterdrainage als experiment, indien te bekostigen en indien gevolgen voor het watersysteem voor het hoogheemraadschap in het licht van de Kader Richtlijn Water acceptabel zijn. Leren van proefboerderij in Zegveld en pilots in de Krimpenerwaard. Andere technieken zijn kleiveenmenging en zodeversterking door gewassen. Onderwaterdrainage is een tijdelijke maatregel voor de korte en de middellange termijn. Na circa dertig jaar komen drainagepijpen weer te dicht aan het oppervlak om hun werking te kunnen behouden. 2. A  an de noordkant in nieuw natuurgebied opzetten van peil of peilfixatie met daar als consequentie geleidelijke vernatting en nieuwe vormen van grondgebruik. 3. E  xtensieve natuur-inclusieve en verbrede (streek)landbouw voor zover economisch haalbaar voor een deel van de agrariërs.

Economie en Werkgelegenheid

Ons toekomstbeeld is een leefbaar en vitaal gebied, verre van een openluchtmuseum. We tellen veel hooggespecialiseerde ondernemingen in (maritieme) maakindustrie, metaal, bouw en logistiek. Werknemers hebben een hoge arbeidsmoraal en zijn goed opgeleid. Cruciaal zijn betere infra onder- en bovengronds en gebiedsbranding. Een tweede oeververbinding is voorwaardelijk voor verdere ontwikkeling van de Krimpenerwaard.

KWESTIES

1. Ondanks hooggespecialiseerde ondernemingen in (maritieme) maakindustrie, metaal, bouw en logistiek zijn dynamiek en innovatie meer naar binnen gericht, waardoor de vitaliteit en de groeimogelijkheden van bedrijven enerzijds niet worden gezien door bestuurders en anderzijds de groei van werkgelegenheid wordt beperkt. 2. B  ovengrondse en ondergrondse infrastructuur laat te wensen over. Weginfrastructuur van en naar omliggende gebieden is in zestig jaar amper veranderd. Kabels en leidingen voor snel internet en energie ontbreken of zijn gedateerd. Zo worden kansen door 3D-printen, Internet of Things, et cetera gemist. Kabelloos snel internet is vooralsnog toekomstmuziek. 3. G  ebied komt nauwelijks voor op stimuleringsagenda’s van Rijk en provincie. Dit kan samenhangen met de cultuur van zelfredzaamheid. 4. O  mzet in de vrijetijdseconomie (recreatie en toerisme) komt voor driekwart van eigen inwoners, terwijl het gebied binnen een uur autorijden van steeds drukkere grote steden ligt.

Uit het gesprek met ondernemers op 13 maart 2018

Stormpolder, centrum voor maritieme maakindustrie, is echt geen loze kreet als je ziet wat er bij Zwijnenburg, IHC, Hollandia, Buijs en TIO uit de constructiehallen komt. En wat is het toch mooi dat Widek en Van Wijnen vanuit de Krimpenerwaard de wereld van fietsbellen en gerookte zalm voorzien. En net over de Krimpense gemeentegrens zie ik op De Zaag en De Noord allerlei bedrijven van hetzelfde kaliber, wereldspelers zoals De Regt Marine Cables.

KANSEN

1. Ontsluiten en vertellen van het verhaal van de Krimpenerwaard als gebied waar tien eeuwen in cultuur en landschap nog tastbaar zijn en waar hooggespecialiseerde productieprocessen plaats vinden. Een goed verhaal geeft het gebied haar trots terug. 2. H  erwaarderen van de maakindustrie en hiervoor ontsluiten en vertellen van het verhaal over de oorsprong ervan juist in dit gebied. 3. O  ntwikkelen van innovatieve leer-werk-omgevingen in de vorm van broedplaatsen voor start-ups in relatie tot bijvoorbeeld (maritieme) maakindustrie. Samenwerking met universiteiten, hogescholen en middelbaar beroepsonderwijs. Goed voorbeeld van open gildes, voorbij een onskent-ons-cultuur, in de Alblasserwaard. 4. O  ntwikkelen van recreatieve arrangementen binnen het gebied en in relatie tot omliggende steden.

Uit de speech van voormalig burgemeester van Krimpen aan den IJssel Lennie Huizer in 2014

18

19

Landbouw KWESTIES

KANSEN

1. Melkveehouderij is in toenemende mate afhankelijk van de wereldmarkt en kan in afnemende mate rekenen op toeslagen vanuit Brussel. Prijzen en marges fluctueren sterk, waardoor agrariërs neigen naar schaalvergroting. 2. M  et steeds grotere voertuigen en machines op smalle wegen (verkeersveiligheid en kosten infrastructuur) en op smalle drassige kavels (inklinking van de bodem). 3. T  oenemende kwetsbaarheid in relatie tot de gevolgen van oxidatie van veen, zet vraagtekens bij de volhoudbaarheid en kan geldschieters voor eventuele schaalvergroting terughoudend maken. 4. B  ij overheden en bij ingehuurde adviesbureaus is de praktijkkennis gering, waardoor de kloof tussen papier en praktijk steeds groter wordt. De complexiteit in regelgeving neemt onwerkbare proporties aan. 5. Zonder de permanente zorg voor het landschap door agrariërs is de bestaande cultuurhistorisch waardevolle kwaliteit onbetaalbaar. 6. H  ygiëneregels van melkbedrijven zoals FrieslandCampina bepalen dat ruige hoekjes en randjes op agrarische erven, wenselijk vanuit natuuroogpunt, moeten wijken voor strak en glad substraat.

1. Ruim baan voor agrariërs die geheel of gedeeltelijk willen overschakelen naar andere verdienmogelijkheden: andere teelten, verhuur van ruimte aan recreanten en anderen, kamperen bij de boer, passende horeca, tochten op fluisterboten (poldersafari) en duurzame energiewinning. Overheden van papieren nee-tenzij naar praktische ja-mits. 2. M  et respect voor het historisch gegroeide slagenlandschap genereren van ruimte voor kavelruil met oog op grotere huiskavels en minder verspreid gelegen veldkavels. Is bedrijfseconomisch en verkeerskundig gunstiger. 3. E  en Ruimte-voor-Ruimte-regeling op de schaal van de Krimpenerwaard: slopen van een stal in ruil voor een of twee woningen elders in het gebied, daar waar het past in relatie tot infrastructuur en voorzieningen. 4. E  en goed ontsloten markthal voor vrije verkoop van streekproducten naar het voorbeeld van Zuid-Europese voorbeelden. Het geeft de bekendheid van de Krimpenerwaard een impuls, stimuleert recreatief medegebruik en draagt bij aan (neven)inkomsten van agrariërs. 5. Zo veel als mogelijk sluiten van bedrijfskringlopen, al dan niet in collectief verband.

Onze inzet wordt niet naar waarde betaald. We knotten wilgen, schonen sloten, maaien bermen en onderhouden zo vrijwillig het landschap. Mensen genieten ervan maar betalen voor een liter melk en een ei nog evenveel als vijftig jaar geleden. Voor ons gezinsinkomen zijn we genoodzaakt tot schaalvergroting.

De inzet van provinciale ‘BBL’-gronden is een sterke motor voor gebiedsontwikkeling. Door een slimme aanpak realiseerden we daarmee op Goeree natuur, een zoetwaterkanaal, agrarische structuurversterking, recreatievoorzieningen en een substantiële hoeveelheid windenergie. Mogelijk kan deze aanpak ook in de Krimpenerwaard werken.

Uit het gesprek met agrariërs op 5 maart 2018

Uit het gesprek met het Kadaster op 23 mei 2018

20

21

Natuur

Overschakelen van traditionele naar echte natuur-inclusieve landbouw vereist professionele kennis en hulp, ook financieel gedurende een jaar of drie. In de Krimpenerwaard mist nog een spraakmakend voorbeeld. Overheden doen er goed aan om enkele professionele 'schakelaars' aan te stellen. Geen papieren tijgers maar praktijkmensen.

KWESTIES

1. Kenmerkende open graslanden zijn relatief soortenarm, rijk bemest, diep ontwaterd en daardoor arm aan insecten en weidevogels. 2. R  elatief kleine verspreid gelegen gebieden zijn kwetsbaar omdat dieren zich beperkt kunnen verplaatsen. 3. K  osten van beheer zijn aanzienlijk en voor een deel nog niet gedekt: vochtig weidevogelgrasland €500/ha/jr, nat hooiland €950/ha/jr en nat schraalland €1650/ha/jr. Zonder beheer ontstaat moerasbos met mogelijk explosieve toename van muggen, bevers en muskusratten. KANSEN

1. Versterken van Natuur Netwerk Nederland door herinrichting van aangekochte agrarische gronden (2250 ha door Provincie Zuid-Holland en Zuid-Hollands Landschap vooral in laaggelegen noorden van de waard), kavelruil en/of via zelfrealisatie uitbreiding van agrarisch natuurbeheer met kwalitatieve verplichtingen. 2. O  pzetten van gildes (meester-gezel) met oog op overdracht en verdere ontwikkeling van praktijkkennis van natuur-inclusieve (adaptieve) landbouw in veenweidegebieden. Traditionele beroepsopleidingen getuigen nog niet van omdenken en noodzakelijke praktijkkennis zit in een overzichtelijk aantal personen. 3. O  pen cultuurhistorisch ontstane natuur en biodiversiteit die op Europese schaal bijzonder is, kan een motor vormen voor recreatie en (klimaat)toerisme.

22

Uit het gesprek met natuurorganisaties op 6 maart 2018

23

Mobiliteit

Mobiliteit is zoveel meer dan asfalt en automobiliteit. Het is een integrale opgave. Goede internetverbindingen, vraag gestuurd wonen, voorzieningen anno nu, aansluiting en scholing en werken, flexwerkplekken, smart mobility, netwerken van fietspaden, OV via apps, transferia, transport over water en aansluiting op Randstadrail.

KWESTIES

1. Hoofdinfrastructuur van de Krimpenerwaard is de afgelopen zestig jaar vrijwel onveranderd, terwijl het aantal autobewegingen voor wonen en werken fors is toegenomen. Vooral op de Algerabrug en op de N210 is frequent sprake van langzaam rijdend verkeer. 2. B  innen de waard zijn geen aansluitingen op spoor-, metroof lightrailverbindingen en fietsverbindingen binnen het gebied zijn incompleet en reiken niet tot in aanliggende gebieden. 3. G  eluid en fijnstof van in elk geval verkeer op de N210 overschrijden milieunormen.

Uit het gesprek met bewoners op 12 maart 2018

KANSEN

1. Verbeteren van infrastructuur -met name een tweede oeververbinding- in het kader van het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport. 2. S terk fietsnetwerk intra- en interregionaal kan gebruik van elektrische fietsen stimuleren, zowel voor woon-werkverkeer als voor recreatief gebruik (door stedelingen). In lengterichting van zuidwest naar noordoost midden door de waard een iconische snelfietsroute (op palen en met overkapping) als ruggengraat van de Krimpenerwaard, waarover bij calamiteiten ook kan worden gevlucht. Dat het niet om luchtfietserij gaat, tonen betaalbare ontwerpen voor Chinese steden. Dichterbij huis zijn voor de trajecten Amsterdam-Utrecht en ’s-Hertogenbosch-Waalwijk snelfietsroutes aangelegd of in aanleg. 3. V  erbeteren van bestaande verbindingen (vooral met de A12 en de N207 bij Gouda) in combinatie met smart mobility, gericht op beter benutten van infrastructuur en materieel. 4. O  ntvlechten van zwaar agrarisch en logistiek verkeer en kwetsbaar fiets- en wandelverkeer. 5. H  eroverwegen van wegbeheerverantwoordelijkheid buiten de bebouwde kom, dat thans bij het hoogheemraadschap ligt. Het hoogheemraadschap streeft ernaar de kapitaallasten te minimaliseren en op zijn minst niet toe te laten nemen. 6. Openbaar vervoer is inadequaat, zeker het busnetwerk.

24

25

Wonen en voorzieningen

Energietransitie

We zijn hier geboren, vinden het mooi en zouden hier graag willen blijven wonen maar zien hier geen toekomst.

KWESTIES

1. Vergrijzing en ontgroening zijn al ingezet en zullen naar verwachting sterker doorzetten dan het landelijk gemiddelde. Ouderen blijven, jongeren trekken naar steden en komen maar ten dele terug. Naarmate het negatieve migratiesaldo toeneemt, neemt ook het voorzieningenniveau af. 2. O  uderen wonen langer zelfstandig maar zijn daardoor wel afhankelijk van zorg en voorzieningen aan of nabij huis, terwijl jonge arbeidskrachten wegtrekken naar steden. 3. H  istorische kernen en uitbreidingswijken uit de jaren zestig en zeventig hebben veel woningen met lage energie labels, waardoor op grote schaal renovaties nodig zijn. 4. V  oorzieningen voor met name jongeren blijven ver achter bij het aanbod in steden en in andere landelijke gebieden.

Infrastructuur voor internet loopt ver achter, zelfstandig wonen is onbetaalbaar, geen filmhuis, geen bioscoop, één evenement (City Beach in september in Schoonhoven), geen kledingzaak, slecht openbaar vervoer. Met een migratie-achtergrond of als biseksueel word je niet geaccepteerd. Uit het gesprek met jongeren op 13 maart 2018

KANSEN

1. Volledige benutting van de inbreidingscapaciteit en waar nodig uitbreiding van de plancapaciteit om doorstroming vanuit relatief goedkope (scheefwoners) en/of gedateerde woningen mogelijk te maken. 2. B  innen één of meer kernen geconcentreerde nieuwbouw naar behoefte van bewoners en ook omliggende gemeenten op kwalitatieve voorwaarden van klimaatbestendig bouwen (op terpen, op palen, autarkisch, drijvend aan pontons, et cetera) en energieneutraal bouwen (isolatie, zonnepanelen, warmte-koude-opslag, et cetera). Woningbouw in relatie tot toekomstbestendige bouwprogramma’s in de eveneens (ver) onder NAP gelegen Westergouwe en Zuidplaspolder. Afstemming met aanliggende gemeenten. 3. L eegstaande en vrijkomende (agrarische) bebouwing al dan niet voor bepaalde tijd bestemmen voor innovatieve woningbouw en/of groepswoningen voor semizelfstandig wonen van jong tot oud.

26

We hebben nog voldoende fossiele energie om de aarde 5 à 6 graden verder op te warmen. Dat moeten we vooral niet doen maar als we nog lang dralen gaan we toch die kant op. Een krachtige energietransitie is nodig voor al het leven op aarde, ook dat van de mens. Iedereen krijgt er overal en altijd mee te maken.

KWESTIES

1. Mondiale afspraken leggen (op termijn) ook aan de Krimpenerwaard minstens een energie-neutrale opgave op, terwijl de overtuiging van de noodzaak van een energietransitie van fossiel naar hernieuwbaar er nog in de kinderschoenen staat. 2. E  r is een gerede kans dat in de Krimpenerwaard op termijn ook energie moet worden opgewekt voor een stad als Rotterdam, waarvoor energieneutraliteit naar de huidige inzichten schier onmogelijk is. 3. V  an de meest wenselijke energiemix (zon, wind, biomassa, bodem, warmte-koude-opslag, et cetera) bestaat nog geen duidelijk beeld.

Uit het gesprek met Dirk Sijmons (Nationaal Perspectief Energie & Ruimte) op 16 januari 2018

KANSEN

1. Ontstaan van nieuwe verdienmogelijkheden voor agrariërs door zonnepanelen op daken van stallen, (tijdelijke) windturbines en zonneparken op passende locaties, mestvergisting, et cetera. 2. A  ansluiten bij particuliere initiatieven voor energie-coöperaties en gericht uitnodigen tot nieuwe initiatieven. 3. B  esparing op energiekosten die naar verwachting aanzienlijk zullen stijgen en de mogelijkheid van profijtelijke aandelen in regionale oplossingen (zie aanpak gebied rond de A16). 4. Impuls voor gemeenschapszin en regionale samenwerking omdat letterlijk iedereen afhankelijk is van beschikbaarheid van (betaalbare) energie. 5. B  enutten van mogelijkheden: zonnepanelen op daken, vergisting van biomassa en zuiveringsslib en bouwen van circulaire ‘ecosystemen’ waarbij het afval van de één de grondstof voor de ander is.

27

4

Hoofdlijnen

Uit de strategische visie, de gesprekken en de bijeenkomsten (zie Verantwoording) zijn hoofdlijnen op te tekenen voor urgenties (het moeten), ambities (het willen) en condities (het kunnen). Het zijn extra motivaties voor een krachtig panorama met bijbehorende agenda. Urgenties

Mondiale opgaven zoals verduurzaming van voedselproductie, energieproductie, industriële productie, grondstofgebruik en mobiliteit, klimaatadaptatie, vitalisering van bodem en water, verhoging van biodiversiteit, acceptabele inkomensverschillen en verbinding tussen oud en jong gaan vroeg of laat ook het leven in de Krimpenerwaard mee bepalen. Het tempo waarin de opgaven op ons afkomen neemt naar verwachting toe, aldus onze Nederlandse planbureaus. Toch worden met het bestaande beleid van alle overheden tezamen voor de acht thema’s uit de strategische visie hooguit bescheiden stapjes gezet. De kloof tussen wat nodig is en wat er feitelijk gebeurt wordt daardoor eerder groter dan kleiner.

Ambities Ambivalenties: niet kiezen is verliezen

De Krimpenerwaard is door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, samen met de Hoeksche Waard, betiteld als één van de twee anticipeergebieden binnen de Randstad. Dit vereist opperste alertheid en extra inspanningen om de eerder genoemde kloof te verkleinen. Anders dan voor de excentrisch gelegen delen van ons land, zoals OostGroningen en Zuid-Limburg, kan de Krimpenerwaard wel of niet kiezen voor krimp. Met het huidige beleid wordt impliciet gekozen voor krimp. Voor groei is aanzienlijk meer nodig. In het vorige hoofdstuk zijn voor ieder thema kansen genoemd, die in samenhang doorklinken in het panorama en handen en voeten krijgen in de agenda. In de visie en tijdens de gesprekken en bijeenkomsten spreken grote verschillen in beelden van het gebied en ambivalenties ten aanzien van ambities. Zie het kader voor concrete voorbeelden.

1. Wel willen binden van jongeren maar amper verder willen gaan dan klassieke voorzieningen zoals een bakker, een slager en een braderie. 2. W  el streven naar minimaal energieneutraliteit maar bij voorbaat afwijzen van windturbines en zonneweides. 3. W  el van agrariërs verwachten dat zij natuur-inclusief werken en bijdragen aan natuurontwikkeling maar daar niet voor willen betalen. 4. W  el willen aantrekken van economisch interessante recreanten uit de steden maar vasthouden aan zondag (middag) rust en dan geen terrasje of een open winkel. 5. W  el streven naar betere en duurzamere infrastructurele ontsluitingen maar twijfelen over een metroverbinding met Rotterdam uit vrees voor criminaliteit (beeld van een gespuisbuis). 6. Wel verlangen naar een waterpeil dat de droogleggingsbehoefte van de grondgebonden melkveehouderij blijft volgen maar ontkenning van verdere bodemdaling als consequentie ervan. 7. Wel willen bouwen van extra woningen voor de eigen bevolking en voor nieuwkomers maar niets van het groen van landbouw of natuur willen prijsgeven. 8. Wel streven naar één toekomstbestendige en vitale waard in een tijd van regiodeals maar als beide gemeenten vasthouden aan twee verschillende regionale werkverbanden.

Anders dan voor de excentrisch De kloof tussen wat nodig is

gelegen delen van ons land, zoals

en wat er feitelijk gebeurt wordt

Oost-Groningen en Zuid-Limburg,

eerder groter dan kleiner.

kan de Krimpenerwaard wel of niet kiezen voor krimp.

28

29

Condities

Iedereen zal over zijn of haar schaduw moeten springen en heeft tijdens de bijeenkomsten en de gesprekken in 2017 en 2018 ook aangegeven hiertoe in beginsel bereid te zijn. Gezien te verzetten bakens is werken in de geest van de Omgevingswet noodzakelijk. Qua regelgeving impliceert dit een ja-mits-houding en een dienstbare opstelling van betrokken overheden. Verder gericht uitnodigen en stimuleren van particulieren en ondernemers in de waard. Die zijn uit welbegrepen eigenbelang het beste in staat om met oplossingen te komen in lijn met het panorama. Voorts zijn middelen nodig, beslist niet alleen van particulieren en ondernemers in de waard. EU, Rijk, provincie, regio’s, hoogheemraadschap en beide gemeenten zijn gezien aard en omvang van de opgaven gelegitimeerd een betekenisvolle financiële bijdrage te leveren. Tot slot is meer open dialoog nodig tussen de gescheiden werelden binnen de Krimpenerwaard: tussen overheden onderling, tussen kerkelijke en niet-kerkelijke bewoners, tussen agrariërs en bewoners van kernen, tussen jong en oud, et cetera. Essentieel zijn open menselijke gesprekken die verder reiken dan het ventileren van standpunten of het constateren van ambivalenties.

Een citaat van Immanuel Kant is hier op zijn plaats: In het open kritische debat ontstaan niet alleen kennis en noties van universaliteit en burgerschap maar ook kunnen botsende particuliere belangen en inzichten met elkaar worden verenigd op een manier die voor alle deelnemers aanvaardbaar is.

EU, Rijk, provincie, regio’s, hoogheemraadschap en beide gemeenten zijn gezien aard en omvang van de opgaven gelegitimeerd een betekenisvolle financiële bijdrage te leveren.

30

31

5

Panorama Krimpenerwaard

Het panorama voor de Krimpenerwaard is bedoeld als een breed gedeelde stip op de horizon, een gedeeld vergezicht voor de komende dertig jaar. Een koers en een richtsnoer voor investeringen in de komende decennia. Een vergezicht dat zich dichtbij aftekent en waar geleidelijk naar wordt toegegroeid zonder dat het een blauwdruk is. De ons voorliggende tijd valt immers niet in te polderen. Het panorama is een integraal verhaal en is onderbouwd volgens de lagenbenadering uit onder meer de Nota Ruimte. De eerste laag is die van bodem, natuur en water. De tweede laag is die van energie, infrastructuur en mobiliteit. De derde laag is die van gebruik voor landbouw, werken, wonen en voorzieningen. De vierde laag is die van cultuur, samenspel en verhoudingen.

De kaarten op de pagina's hierna vormen de weerslag van discussies, die in het kader van de verkenning in de Krimpenerwaard zijn gevoerd. Ze verbeelden het verhaal van de toekomst van de Krimpenerwaard. De kaarten zijn bedoeld om de discussie in het vervolg op het verkenningstraject te faciliteren. Er kunnen geen rechten aan worden ontleend.

32

33

34

35

Ambitie

De Krimpenerwaard heeft een excellente ligging in de Randstad in het algemeen en ten opzichte van de Metropoolregio Rotterdam Den Haag in het bijzonder. Binnen een straal van vijftig kilometer wonen miljoenen mensen en toch is het slagenlandschap uit de vroege Middeleeuwen behouden. Op wereldschaal is dit uitzonderlijk. Toch is deze uitzonderlijke situatie als zodanig niet langer toereikend voor een vitale toekomst. In ons tijdperk van globalisering en verandering leidt relatieve isolatie vrijwel zeker tot verlies van vitaliteit. Klimaatadaptatie, energietransitie, voedseltransitie, biodiversiteitsverhoging, verduurzaming in wonen en werken en meer mobiliteit met minder asfalt zijn opgaven die ook in de Krimpenerwaard spelen maar waaraan slechts door erkenning van de opgaven en door samenspel met omliggende regio’s succesvol invulling kan worden gegeven. Snel internet en betere infrastructurele ontsluiting zijn hiervoor cruciaal. Op dit punt is sprake van een achterstand van zestig jaar, waardoor nu niet alles met smart mobility en smart logistics op te lossen is. Een tweede oeververbinding voor vervoer van goederen en personen is noodzakelijk voor de economische en sociale vitaliteit van de waard. Zonder dat wordt de concurrentiepositie van bedrijven steeds zwakker en trekken vooral jongeren noodgedwongen weg.

Alle groeperingen zien verbetering van mobiliteit en bereikbaar in relatie tot economie, werkgelegenheid en leefbaarheid als topprioriteit.

van betrokken agrariërs, agrarisch natuurbeheerders, bewoners, jongeren, natuurorganisaties en ondernemers: een vitaal slagenlandschap met eigentijds elan

Ook voor wonen en werken zijn meer visie en beter beleid nodig. Koopwoningen zijn relatief ruim bemeten en aan de prijs, waardoor onbereikbaar voor starters en de snel groeiende groep mensen die er voor kiest om alleen te wonen. Huurwoningen zijn relatief schaars en voldoen door de bank genomen niet aan moderne eisen van verduurzaming (energieprestaties, klimaatadaptatie, biodiversiteit, et cetera). Alle groeperingen verlangen naar meer ruimte voor woningen en een diversiteit die aansluit bij de pluriformiteit van de samenleving. Niet alleen voor eigen opvang maar ook voor mensen van buiten de waard die bewust kiezen voor wonen buiten grote steden zoals Rotterdam, Den Haag, Utrecht en Gouda. Ook voor uitbreiding van bedrijvigheid is meer planologische ruimte nodig dan de beschikbaarheid van (deels) verouderde en/of te herontwikkelen bedrijventerreinen.

36

Landbouw en met name grondgebonden melkveehouderij was en is de meest bepalende factor voor het karakter van het slagenlandschap. Bemaling van het veen is nodig om het land te kunnen bewerken en gebruiken. Het zorgt voor oxidatie van organisch bodemmateriaal, waardoor substantiële uitstoot van CO2 en een gemiddelde bodemdaling van een centimeter per jaar. In het streven naar (technologische) innovaties waarmee bodemdaling volledig te stoppen is, pleiten vrijwel alle groeperingen voor grootschalige inzet van beschikbare technieken zoals onderwaterdrainage, infiltratie van klei en gewaszodeversteviging. Om de economische druk op verdere schaalvergroting van de ketel te halen is maximale inzet voor nieuwe verdienmogelijkheden nodig. Concreet: vergoeding van groene diensten aan de samenleving, verruiming van mogelijkheden voor recreatief aanbod, directe afzet van karakteristieke streekproducten aan stedelingen en een ruimte-voor-ruimteregeling voorbij de schaal van een bouwblok maar op de schaal van de hele waard waardoor nieuwbouw op de meest logische plekken. Naast landbouw is natuur qua oppervlak de tweede beeldbepalende functie. De huidige forse investeringen in het Natuur Netwerk Nederland krijgen een vervolg in slimme stepping stones.

Het gaat om slim gebruik van wat er al is en in wording is: vlinder- en bijenweides, bebouwingslinten, groenvoorzieningen in en rond kernen, klimaatadaptieve tuinen en daken en schuil- en nestgelegenheden voor vogels en vleermuizen.

Qua proces is het de kunst om de grote uitdagingen zodanig op te pakken en vorm te geven dat de eigenheid van de Krimpenerwaard en daarbinnen die van de kernen blijft behouden. Geen eenheidsworst of overloopgebied maar een vitaal slagenlandschap met eigentijds elan. Inherent is een democratie in de geest van de Omgevingswet: sturing centraal wat moet (EU, Rijk) en decentraal wat kan (provincie, gemeente, waterschap) en ruim baan voor particulier initiatief en privaat ondernemerschap. Willen we de aarde doorgeven aan toekomstige generaties, is verduurzaming hierbij geen keuze maar een verantwoordelijkheid van letterlijk iedereen.

Nederland staat voor een ongekende energietransitie. Waar we nu nog hekkensluiter binnen de Europese Unie zijn met nog geen 7% niet-fossiele energie, moet dat aandeel in 2050 op minder dan de helft van ons energiegebruik liggen. Daarnaast is sluiting van de gaswinning in Groningen al bepaald op 2030 en daarmee in zicht. Alle groeperingen pleiten voor spoedige energieneutraliteit van de Krimpenerwaard en meer dan dat. Energieproductie voor bijvoorbeeld Rotterdam, een stad die voor de energiebehoefte afhankelijk zal blijven van haar omgeving, geeft positie om tot integrale deals met omliggende regio’s te komen.

37

Onderbouwing vanuit eerste laag: bodem, natuur en water Bodem

38

In de Krimpenerwaard willen bewoners en ondernemers aan de slag met bodemdaling door bijvoorbeeld toepassing van onderwaterdrainage. Dit kan klein beginnen -er lopen op twee boerderijen in de waard al proeven- maar op termijn ook op de schaal van die delen van de Krimpenerwaard waar dit noodzakelijk is. In het beheergebied van Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, bijvoorbeeld in het nabijgelegen Zegveld, zijn op kleine schaal al ruimschoots positieve ervaringen opgedaan. In 2018 start een grootschalige proef in GouweWiericke (Polder Lange Weide) waar de meeste agrariërs aan meedoen en ook aan meebetalen. Bodemdaling wordt door onderwaterdrainage niet stopgezet of zelfs gekeerd maar wel tot de helft geremd. Zo kan tijd worden gekocht om op lange termijn tot volledige bodemverduurzaming te komen. Voor de duidelijkheid blijft ook dan de bodem relatief slap ten opzichte van bijvoorbeeld zandgronden.

Naast onderwaterdrainage wordt op de proeflocatie Zegveld van het Veenweiden Innovatiecentrum met hetzelfde doel geëxperimenteerd met het infiltreren van klei in veen en zodebestendigheid door gewaskeuzen. Vooralsnog zijn voor het gebiedsbreed reduceren van bodemdaling in de Krimpenerwaard geen middelen beschikbaar gesteld.

Veenweidegebieden zorgen voor 15% van de CO2-uitstoot van Nederland (bron: Energie & Ruimte, Een Nationaal Perspectief, 2017). Het is inherent aan keuzen die vanaf duizend jaar geleden en nog elke dag worden gemaakt. Denk aan wonen in Westergouwe en de Zuidplaspolder. Internationale klimaatafspraken (onder meer Klimaatakkoord van Parijs) dwingen landen tot ingrijpende maatregelen. Nederland heeft de ambitie om de CO2-uitstoot in 2030 met 49% te verlagen ten opzichte van 1990. Deze doelstelling gaat bijvoorbeeld voor de chemische industrie 64 miljard euro kosten (bron: Berenschot, Ecofys & Vereniging Nederlandse Chemische Industrie, 2018). Een ton CO2-reductie kost de chemie per saldo gemiddeld 140 euro. Slimmer omgaan met bodem en water in veenweidegebieden is iets kostbaarder. Zo zijn de kosten van onderwaterdrainage van de circa tienduizend hectare landbouwpercelen in de Krimpenerwaard ruw geraamd op twintig miljoen euro (10.000 x € 2.000). Met een dergelijke investering wordt een CO2-reductie van de helft van tweeëntwintig ton CO2 per hectare bereikt. Een ton CO2-reductie kost in dit geval circa 150 euro. Belangrijk is aan te sluiten bij lopende ontwikkelingen op initiatief van de provincie.

Voor natuur wordt een Natuurnetwerk aangelegd, lopend van de noordrand naar het midden van de zuidrand. Binnen deze groenblauwe corridor wordt het waterpeil verhoogd en is deels ruimte voor natuur-inclusieve landbouw en recreatief medegebruik. De inzet is verhoging van de biodiversiteit. Het proces van kavelruil en grondaankopen is aan de laagst gelegen noordrand van de waard in volle gang, met middelen (circa 87 miljoen euro) van de provincie.

Een ton CO2-reductie kost in dit geval 150 euro. Natuur

Water

Voor behoud van waterveiligheid investeert het hoogheemraadschap meer dan een half miljard euro in dijkversterking langs de IJssel. Bewoners en ondernemers maken zich sterk voor combinaties met veiliger fietspaden, meer parkeermogelijkheden langs de weg en meer rotondes voor betere doorstroming. Het hoogheemraadschap staat als functionele democratie open voor initiatieven mits de meerkosten wel door anderen worden gedragen.

39

Onderbouwing vanuit tweede laag: energie, infrastructuur en mobiliteit

Koploper Ruimte voor Veenweiden

Naast CO2-uitstoot genereert de oxidatie van veen verdere bodemdaling, een meer kwetsbare waterhuishouding en aanzienlijke kosten van infrastructuur zoals wegen en rioolstelsels (gemiddeld zes maal zo hoog als in bij voorbeeld Drenthe). Het past in de traditie van Nederland om ook van deze kwestie een uitdaging te maken. Een vergelijking met de aanpak van extreem hoge rivierwaterstanden aan het einde van de vorige eeuw dringt zich op. Na de grootste evacuatie sinds de Tweede Wereldoorlog is langs de Maas in Noord-Brabant gestart met het experimentele spiegelproject Overdiepse polder. Op initiatief van bewoners zijn uiteindelijk terpen voor gebouwen aangelegd en kan het rivierwater bij extreem hoog water veilig meestromen met de rivier. Dit spiegelproject was de koploper van het latere programma Ruimte voor de Rivier, met ruim twee miljard euro aan rijksmiddelen en een aanvullende bijdrage van de EU.

Energie

Infrastructuur

Nederland heeft zich internationaal verplicht toe te werken naar duurzame energieneutraliteit. Iedereen krijgt hier mee te maken, niet op lange maar op korte termijn. Eerste analyses zijn duidelijk: om grote steden duurzaam energieneutraal te maken zijn ook omliggende gebieden nodig. Hier liggen kansen voor versterking van regionale samenwerking en de relatie stad-platteland, met wellicht deals in het verschiet. Per regio is een zodanige energiemix nodig dat enerzijds de energiedoelen worden gehaald en anderzijds de kwaliteiten van groene (natuur, landbouw, parken), blauwe (open water) en rode (bebouwing) landschappen overeind blijven. Concreet geldt voor de Krimpenerwaard minimaal een eigen energieneutraliteit in combinatie met behoud van het cultuurhistorisch unieke open landschap. Dit vereist een uitgekiende en ruimtelijk gepositioneerde mix van windenergie, zonne-energie, biomassavergisting, geothermie, et cetera. Energie als ruimtelijk ordenend principe is niet nieuw, denkend aan klassieke wind- en watermolens, hoogspanningsleidingen en onze kassen. De nieuwe opgave gaat echter een veel groter stempel drukken op onze leefomgeving. De eventuele landschapspijn blijkt elders een stuk acceptabeler als de energiebaten niet worden afgeroomd maar (ook) ten goede komen aan het gebied. Waar de Krimpenerwaard in kan uitblinken is een drastische vermindering van de energiebehoefte.

Bij één Peta joule (PJ) besparing is drie PJ minder productie nodig. De mentaliteit van zelforganisatie en van aanpakken in combinatie met hooggespecialiseerde maakindustrie en bouw genereren hiervoor een sterke uitgangspositie. Een drastische kanteling in het energiegebruik kan de Krimpenerwaard (inter)nationaal op de kaart zetten.

In 2002 is het College van Gedeputeerde Staten van ZuidHolland gewezen op dit spiegelproject met de aanbeveling om ook iets dergelijks voor de Krimpenerwaard te starten (bron: TOP2020). Als koploper van een mogelijk programma Ruimte voor Veenweiden. Kennelijk ontbrak het toen aan momentum om er mee aan de slag te gaan. Thans zijn er urgenties te over: CO2-uitstoot, bodemdaling, energieneutraliteit, klimaatadaptatie en demografisch en economisch anticipeergebied. In vergelijking met 2002 is de rol van overheden wel aanzienlijk veranderd: naast initiator ook facilitator van ondernemers en particulieren.

Krimpenerwaard als koploper van

In een globaliserende en digitaliserende samenleving is de kwaliteit van infrastructuur voor het welvaartsniveau bepalender dan ooit. In de Krimpenerwaard zijn in de afgelopen zestig jaar amper nieuwe wegen aangelegd, terwijl het aantal inwoners, de automobiliteit en de mate van bedrijvigheid aanzienlijk zijn toegenomen. Toch is de Rijksstructuurvisie Bereikbaarheid Regio Rotterdam en Nieuwe Westelijke Oeververbinding van oktober 2013 duidelijk: een derde Van Brienenoordbrug, verbreding van de Algerabrug en aanleg van een oostelijke randweg zijn als zodanig niet effectief. Ook in ondergrondse infrastructuur (kabels en leidingen) is relatief bescheiden geïnvesteerd, waardoor het verschil met voorzieningen in (grote) steden verder oploopt. Dit raakt nu al de werkgelegenheid en de demografische ontwikkeling in de waard. Bewoners en ondernemers pleiten voor een krachtig offensief. Bovengronds vooral voor een nieuwe wegontsluiting bij Ridderkerk, beter openbaar vervoer en fietsnetwerken. Ondergronds voor glasvezelkabels gericht op het internet van de nabije toekomst (internet-of-things, Big Data Science, 3D-printen, et cetera). Voor de bekostiging kan een deel mogelijk worden opgevangen door baten van investeringen in duurzame energie op voorwaarde van goed samenspel tussen overheden, bewoners (coöperaties) en ondernemers (eveneens coöperaties of anderszins).

een mogelijk programma Ruimte voor Veenweiden.

40

41

Onderbouwing vanuit derde laag: landbouw, werken, wonen en voorzieningen

Mobiliteit

Mobiliteit is een modern recht maar de behoefte wordt vooral bepaald door het niveau van voorzieningen. Voor jongeren zijn dat winkels om hun kleding te kopen, gelegenheden om elkaar te ontmoeten in eigentijdse sferen, betaalbare woonruimte, stageplaatsen in relatie tot hun opleiding en voldoende werkgelegenheid om bij te verdienen tijdens hun studieperiode. Voor werkenden zijn dat woningen op maat, werkgelegenheid bij voorkeur in de waard, kinderopvang en onderwijs, een gevarieerd winkelaanbod en kantoren voor flexwerkers. Voor ouderen tellen zorgvoorzieningen relatief zwaar. Voor gasten in termen van recreanten zijn horeca en overnachtingsmogelijkheden van belang. In Nederland zijn basisvoorzieningen niet langer toereikend voor een leefbare en vitale samenleving. De sleutel ligt in handen van beide gemeenten. Zij beschikken over het instrumentarium om planologische ruimte te creëren, waarna ondernemers zullen opstaan om er invulling aan te geven. Zij hebben immers groot belang bij goede infrastructurele ontsluitingen. Beide gemeenten zijn eveneens hoofdrolspelers waar het gaat om beter benutten van bestaande en nieuwe infrastructuur. Samen met provincie en Rijk kunnen zij nieuwe hulpmiddelen voor bijvoorbeeld reisplanning aanbieden.

Landbouw

Werken

Voor kwesties als bodemdaling, waterveiligheid in relatie tot verkeersveiligheid en afnemende biodiversiteit wordt vooral naar de landbouw gekeken. Toch maken alle bewoners van de waard gebruik van de primaire productie. Is het niet door te genieten van het fraaie open landschap dan wel door de (te) lage prijzen van zuivelproducten. Melkveehouders houden van hun land, hun vee en hun tradities en tegelijkertijd staat de toekomst op hun netvlies. Een aantal schakelt al heel geleidelijk (ook) over naar nieuwe verdienmogelijkheden: andere teelten, verhuur van ruimte aan recreanten en anderen, kamperen bij de boer, passende horeca, tochten op fluisterboten (poldersafari) en duurzame energiewinning. Minder regeldruk, meer professionele ondersteuning en meer overbruggingsmiddelen zijn nodig om dit proces te versnellen. Overheden zijn voorts in staat tot een Ruimte-voor-Ruimteregeling op de schaal van de Krimpenerwaard: slopen van een stal in ruil voor één of twee woningen elders in het gebied, daar waar het past in relatie tot infrastructuur en voorzieningen. Naar goed voorbeeld van vooral Zuid-Europese landen is een iconische markthal voor vrije verkoop van streekproducten denkbaar. Indien infrastructureel -in brede zin- goed ontsloten zet het de Krimpenerwaard stevig op de kaart, stimuleert het recreatief medegebruik en draagt het bij aan (neven)inkomsten van agrariërs.

42

In vergelijking met de rest van Nederland werken er in de Krimpenerwaard, gelegen tussen de mainports Schiphol, Rotterdam, Moerdijk en Antwerpen, relatief veel mensen in de gespecialiseerde (maritieme) maakindustrie en in handel en logistiek. En relatief weinig in dienstverlening, horeca, recreatie en toerisme. Daar waar de waard goed in is, is meer innovatie wenselijk, zeker in het licht van de noodzaak van een meer circulaire economie (‘Afval bestaat niet’). Dit kan door het opzetten van centra voor start-ups in samenwerking met bijvoorbeeld de Technische Universiteit Delft (maakindustrie) en de Landbouw Universiteit Wageningen (bodem, landbouw, natuur) met steun van zowel de technische als de agrarische ondernemers in de Krimpenerwaard. Met het oog op de op stapel staande energietransitie binnen de waard, in de rest van Nederland en in Europa ligt de ontwikkeling van een zogeheten ecosysteem van technische, bouwgerelateerde en adviserende bedrijven voor de hand. Goed voorbeeld is de Brainport Industries Campus, waar bedrijven elkaar vooral helpen in plaats van beconcurreren. Net zoals in de Metropool Regio Eindhoven is in de Krimpenerwaard goed geschoold talent met een sterk arbeidsmoraal schaars. Vasthouden van talent is ook hier de opgave. Hier ligt duidelijk een relatie met wonen en voorzieningen. Beide gemeenten kunnen hier samen stimulerend en uitnodigend optrekken.

43

Wonen

Voorzieningen

Een groot deel van de woningen in beide gemeenten dateert uit de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. In de sociale huur is sprake van scheefwonen en voor de verduurzaming ligt er een forse opgave. Voor jongeren en voor mensen die klein willen wonen zijn er amper mogelijkheden, laat staan planologische ruimte voor tiny houses. Voor de leefbaarheid van de kernen is nieuwbouw noodzakelijk. Gemeente Krimpen aan den IJssel voorziet voor de korte termijn een behoefte aan ruim vijfhonderd nieuw te bouwen woningen binnen bestaand stads- en dorpsgebied. Gemeente Krimpenerwaard gaat uit van zeventienhonderd nieuwbouwwoningen binnen bestaand stads- en dorpsgebied, waarvan vijfhonderd via transformatie van bestaande bedrijventerreinen (Schoonhoven-Noord en Galgoord). Agrariërs en bewoners pleiten voor gebruik van vrijkomende agrarische bebouwing voor wonen. Bewoners en ondernemers pleiten voor herstructurering van verouderde en goeddeels in onbruik geraakte bedrijventerreinen. Aanpakken van ruimtelijke verrommeling gaat dan hand in hand met het creëren van nieuwe woonmilieus, waardoor het open cultuurlandschap blijft behouden. Rode draad tijdens de gevoerde gesprekken is de behoefte aan maatwerk in plaats van woonconsumentisme.

Onder Mobiliteit is al ingegaan op voorzieningen. Samengevat is het huidige aanbod ontoereikend om van anticipeergebied weer terug te keren naar groeigebied. Naast fysieke en planologische ingrepen zijn vooral sociaal-maatschappelijke en politiek-bestuurlijke keuzen noodzakelijk.

Onderbouwing vanuit vierde laag: cultuur, samenspel en verhoudingen Zelfredzaam

Omgevingswet

De cultuur van de Krimpenerwaard wordt getekend door zelfredzaamheid en bescheidenheid, al dan niet ingegeven door Christelijke tradities. Successen zijn er onmiskenbaar maar naar buiten toe wordt er amper gewag van gemaakt. De afhankelijkheid van overheden in de vorm van subsidies en uitkeringen is in vergelijking met andere gebieden gering. Mensen lossen het zelf of met elkaar op. In onze tijd van branding, framing en sociale media trekken andere gebieden eerder aandacht en lijkt de zelfredzaamheid van de waard vanzelfsprekend. Toch is ook de toekomst van de Krimpenerwaard afhankelijk van onder meer goede infrastructurele ontsluitingen. De cultuur helpt echter niet om hoog op prioriteitenlijsten van het Rijk te komen. Extroverter expliciteren van de (economische) betekenis van de Krimpenerwaard en wat noodzakelijk is voor behoud van vitaliteit is welhaast een vereiste om mee te tellen bij politieke afwegingen.