Achterliggend document - Eindrapport Strategische Visie Krimpenerwaard_S_17-0014262_1.PDF

s t r a t e g i s c h e

v i s i e

K R I M P E N E R WA A R D na a r he r ni e u wd ve r tro u wen

“Door gebrek aan visie gaat het volk ten onder, een keur van raadgevers brengt het tot bloei.”

Spreuken 11:14

Dit Eindrapport is onder leiding van Riek Bakker tot stand gekomen. Hierin zijn de resultaten van het Atelier en de adviezen van de participatiegroepen van ondernemers, bewoners en agrariërs opgenomen.

2

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

INHOUDSOPGAVE

100

118

150

154 STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

3

INLEIDING

VOORWOORD “Ik ben een stadsmens en heb mijn beste krachten aan de stedelijke ontwikkeling van Rotterdam gegeven. De Kop van Zuid is daar wel het meest aansprekende voorbeeld van. Maar ik ken ook van nabij de seizoenen van het landelijk gebied. Tijdens mijn opleiding tuin- en landschapsarchitectuur heb ik alle lagen doorlopen en ben stedenbouwkundige in de praktijk geworden. Ik heb geleerd wat ambtelijk werken in een grote stad is, en hoe je moet omgaan met de politiek en haar besluitvorming. Met die ervaringen heb ik voldoende bagage om integraal te kunnen denken en processen aan te kunnen sturen en het leukste van alles, te realiseren. Nu wonen wij in Berkenwoude en hebben een kleine bessenkwekerij. Zomers verkopen wij bessen aan klanten. Ze komen niet alleen van om de hoek, maar nu de elektrische fiets steeds populairder wordt, ook uit de stedelijke omgeving van Rotterdam. In de Krimpenerwaard is het ’s avonds nog echt donker. En toch ben ik in een halfuurtje in het centrum van Rotterdam. Als we samen willen werken aan een duurzame toekomst van de Randstad moeten we de tegenstelling tussen stad en land kleiner zien te maken, dat is mijn vaste overtuiging. En dat kan.

Waardcommissie. Het werken met een ‘Waardcommissie’ is vernieuwend voor een gebiedsproces. De rol van de Waardcommissie was breed en vooral bedoeld om aan te jagen, te inspireren, uit te dagen en verbindingen te leggen met de omgeving. En dat hebben de leden meer dan eens gedaan. Ik dank daarvoor Jaap Smit, Sybilla Dekker, Chris Kalden en Wim Kuijken die mij de vrijheid gaven om te pionieren en mij soms waarschuwden als ik te snel wilde gaan. De Krimpenerwaard is een uniek proefgebied door de vraagstukken die er spelen. Ik heb een mooie tocht met nieuwe vergezichten achter de rug. Ik hoop dat u, als u dit leest, ook zin krijgt om te reis door de Krimpenerwaard mee te maken” . Prof. Riek Bakker Initiatiefnemer en een betrokken inwoner van de Krimpenerwaard

Enkele jaren geleden is door onze regering de term participatiesamenleving bedacht. Dat was een antwoord op de bezuinigingen in de zorg. Ik vind het wel een typisch stadse uitdrukking, omdat we dat in het landelijk gebied van oudsher al doen. Je helpt je buren als dat nodig is. In mijn projecten is participatie net zo belangrijk als de inhoud. Het levert niet alleen draagvlak voor plannen op. Open participatie brengt mij op nieuwe ideeën, die we samen kunnen maken. Toen bedacht ik me: Waarom ga ik dat ook niet doen voor de toekomst van de Krimpenerwaard? Want de nieuwe fusiegemeente Krimpenerwaard en de bestaande, ondernemende gemeente Krimpen aan den IJssel kunnen nog wel wat hulp gebruiken, zo dacht ik. Hulp in de zin van strategisch advies. Ik heb de stoute schoenen aangetrokken en mijn idee als burgerinitiatief gepresenteerd. Aan de twee gemeenten en aan de provincie ZuidHolland. En aan mijn buren en andere ondernemers in de Krimpenerwaard. Dat viel in goede aarde en ik kreeg financiële ondersteuning om specialisten in te kunnen huren. Maar ook om de goede mensen zitting te laten nemen in een onafhankelijke 4

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

INLEIDING

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

5

INLEIDING

WAAR GAAT DEZE VISIE OVER? Het proces om te komen tot een strategische visie Krimpenerwaard is ontstaan vanuit het initiatief van een inwoner uit Berkenwoude. Beide gemeenten in de Krimpenerwaard en de provincie Zuid-Holland reageerden positief. Een onafhankelijke Waardcommissie onder leiding van de Commissaris van de Koning werd de opdrachtgever. Als de langetermijnvisie succesvol is, kan deze als voorbeeld dienen voor andere gebieden in het Groene Hart. In die zin is het project ook een pilot. Werken aan een Strategische Visie Krimpenerwaard gaat volgens deze principes: Eenvoudiger, efficiënter en beter Het proces is open en transparant gevoerd, voor de inwoners van het gebied en de overheden. Het project is integraal, kijkt naar de samenhang tussen sectoren, thema’s en partijen en is gebiedsgericht. Zekerheid en dynamiek Meer en meer moeten overheden kunnen ‘loslaten’, kunnen ‘vasthouden’ en ‘verbinden’. Loslaten om uit te nodigen tot nieuwe initiatieven en ontwikkelingen en daar de ruimte voor te geven. Vasthouden aan maatschappelijke waarden, zodat het algemeen belang nooit in gevaar komt. Dit algemeen belang kan een andere richting zijn, dan waar de Krimpenerwaard nu op af koerst. De zorg voor nieuwe verbindingen is voor de publieke sector van groot belang, aangezien de samenleving horizontaler en minder voorspelbaar is geworden.

Ruimte voor duurzame ontwikkeling De visie is toekomstgericht en stimuleert het proces naar een duurzame Krimpenerwaard. Welke keuzes zijn daar voor nodig? Om die keuzes makkelijker te maken is gewerkt met de methodiek van drie vergezichten, die elk een denkbare toekomst voor de Krimpenerwaard verbeelden.

6

Ruimte voor regionale verschillen Het gebied is veelzijdig en kent vele verschillen, die ruimte moeten krijgen en elkaar gaan aanvullen. De visie kijkt naar het hele gebied en biedt daardoor juist kansen en ruimte voor verder profilering van de verschillende kernkwaliteiten van beide gemeenten. Tijdige participatie belanghebbenden Het visieproces geeft veel ruimte voor interessante ideeën, wensen en initiatieven voor de toekomst. Het gaat om veel ontmoetingen met burgers, bedrijfsleven, boeren, maatschappelijke organisaties et cetera om van elkaar te leren door ervaringen uit te wisselen. Deze zijn bijeengebracht, gebundeld en uitvoeringsgericht gemaakt. Zo ontstaat er meer draagvlak, betere inhoud en dus meer kwaliteit en bereidheid van partners om zich te willen inzetten in de uitvoering. De strategische visie heeft ervoor gezorgd dat er sprake is van een gezamenlijk wenkend perspectief op de toekomst van de Krimpenerwaard. Gezamenlijk van gemeenten, provincie, inwoners, boeren en ondernemers In de visie worden alle ontwikkelingen in het licht van duurzaamheid geplaatst. Eerst zijn we gaan divergeren: per sector zijn ‘toekomstrichtingen’ opgesteld, voor de landbouw, voor de natuur, voor bodem-dijken-water, voor de economie en infrastructuur en voor de samenleving. Vervolgens zijn we gaan convergeren.

Daarvoor is de methode van vergezichten: we brengen die sectorale uitkomsten van de richtingen met elkaar in verband en stellen ons de vraag: wat willen we wel en wat willen we absoluut niet? En is het haalbaar? Parallel hieraan hebben we oplossingen en dilemma’s voorgelegd aan experts en participatiegroepen. Tot slot is een integratieslag naar de Uitvoeringsagenda gemaakt, tussen NU en 30 JAAR.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

INLEIDING

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

7

INLEIDING

SAMENVATTING Een rijke opbrengst Toen ik aan het proces begon, had ik nooit gedacht dat het Eindrapport zo’n rijk palet aan dromen, verwachtingen en kansen zou opleveren. Het enthousiasme van de deelnemers werkte aanstekelijk. Tegelijk constateer ik dat er veel wantrouwen is over de motieven van ‘de ander’. Daarom heb ik deze Visie ook als ondertitel meegegeven: ‘naar hernieuwd vertrouwen’. Er zijn overheidsregelingen die ooit langs democratische weg tot stand zijn gekomen. Maar veel van die regels passen niet (meer) bij de beleving van burgers of ondernemers. Als dat vertrouwen weg is, wordt beleid vaak gezien als een herhaling van zetten, met veel beweging maar geen verandering. Dat moet en kan anders. En daar hoop ik met deze Visie een bijdrage aan te leveren. Opbouw Visie Bij een Visie hoort een ambitieniveau. In onze aanpak hebben we drie vergezichten geschilderd. Het zijn mogelijke toekomstschetsen van de Krimpenerwaard. Het eerste Vergezicht, “Het is toch goed zo?”, gaat uit van het behoud van bestaande kwaliteit en het vertrouwen dat er niet veel hoeft te veranderen. De opvatting die bij dit Vergezicht hoort, is dat het beleid of de afspraken die gemaakt zijn een prima uitgangspunt vormen voor een goede toekomst in de waard. Bijna alle ondernemers, inwoners en boeren die aan de participatie hebben meegedaan, kiezen niet voor deze schets.

Voor hen is anticiperen op krimp absoluut geen optie. Hun ambitieniveau ligt hoger. Vergezicht 2, “De schouders eronder”, schetst een toekomst met een sterke inzet op de eigen economie en een actieve aanpak op duurzaamheid. “Een brede blik”, het derde Vergezicht, zet in op sterkere relaties met de stedelijke omgeving door de unieke kwaliteiten van het gebied aan te bieden in ruil voor ‘gunsten’. Het overgrote deel van de participanten kiest voor 2 of 3. Het meest uitgebreide deel van de Visie bestaat uit acht thema’s die voor de toekomst van de Krimpenerwaard cruciaal zijn: Waterveiligheid, Bodemdaling, Economie, 8

Landbouw, Natuur, Mobiliteit, Wonen en Voorzieningen en Energietransitie. We behandelen bij elk thema eerst “Wat speelt er?”. Vervolgens schetsen we per thema drie tot vier bouwstenen. Bouwstenen zijn denkbare oplossingsrichtingen voor een thema. De laatste stap is het relateren van de ruim twintig bouwstenen aan de drie Vergezichten. Deze methodiek is passend om gevoel te krijgen voor het door de participanten gewenste ambitieniveau. Ook wordt op deze manier voldoende ruimte voor een overzichtelijk debat overgelaten. De Visie is immers geen blauwdruk voor de toekomst waar je ja of nee tegen moet zeggen, maar een manier van inspireren op weg naar een vitale en duurzame Krimpenerwaard. Na deze schakering van mogelijkheden worden vervolgens de adviezen van de participanten (ondernemers, inwoners en (jonge) boeren) gepresenteerd. De adviezen van ondernemers en inwoners zijn vooral gebaseerd op de tussentijdse presentaties en de discussies daarover. Bovendien bevatten de adviezen naast het ambitieniveau van Vergezichten 2 en 3 ook tal van concrete voorstellen waarmee al een begin zou kunnen worden gemaakt. Overigens zijn in de bijlage nog meer voorstellen te vinden, die op het spreekuur naar voren zijn gekomen. De kracht van het initiatief met burgerparticipatie is dat het oplossingsgericht is.

De vraag die gesteld wordt is: “Wat willen we en hoe kunnen we dat bereiken?” in plaats van “waarom kan dit niet?” Het is bijzonder om te zien dat participanten op een genuanceerde manier omgaan met conflicten. Een voorwaarde voor geslaagde participatie is dat je op een hoffelijke manier met elkaar omgaat. Goede omgangsvormen leidt tot wederzijds vertrouwen voor nu en later. Dat is in de participatie begonnen. De Visie besluit met een overzicht van zogeheten mee-koppelkansen om strategisch gewenste oplossingen te realiseren. Door koppelingen aan te brengen tussen verschillende agenda’s en dito belangen is de realisatiekans groter dan alleen via een en dezelfde beleidssector op resultaat uit te zijn.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

INLEIDING

Onderliggende stromen Langetermijnperspectief Het overgrote deel van de banen in de private sector in de Krimpenerwaard is te vinden in de maakindustrie en in de transport- en logistieke sector. De landbouw, die 80% van het grondgebied inneemt, en de recreatie zijn samen slechts goed voor 6% van de werkgelegenheid. Het hart van het bedrijfsleven wordt gevormd door familiebedrijven met personeel dat een groot arbeidsethos kent. Die bedrijven leveren een belangrijke bijdrage aan de samenleving. Werkgevers en werknemers nemen hun maatschappelijke verantwoordelijkheid in de vorm van deelname aan het verenigingsleven, de cultuur, de zorg etc. Anders gesteld, het bedrijfsleven is (nog) een van de hoekstenen van de samenleving in de Krimpenerwaard en levert een belangrijke bijdrage aan de zo gekoesterde normen en waarden en manier van doen. Bovendien zijn er opmerkelijk innovatieve bedrijven in de Krimpenerwaard die cruciaal zijn voor de toekomst van de economische sector. Ze lopen er alleen niet zo mee te koop. Investeren vraagt om een langetermijnperspectief. Het bedrijfsleven wil en kan alleen investeren als zo’n perspectief er is. Dat is ook de reden waarom het bedrijfsleven financieel heeft meegedaan aan de Visie. Bereikbaarheid en infrastructuur Voor nagenoeg iedereen zijn de (ontbrekende) schakels in de infrastructuur een probleem.

Dat gevoel concentreert zich op de Algerabrug. Ondernemers verwachten dat de kansen van de gunstige ligging van de Krimpenerwaard worden verzilverd. De centrale ligging van de waard in de Randstad, onder de rook van de Rotterdamse haven, omringd door goede infrastructuur. De Krimpenerwaard is daar echter niet fijn op aangesloten en dat doet bedrijven ook weer twijfelen of ze hier wel goed zitten en geen verkeerde investeringen doen. Op zich willen ze blijven, want ze zijn gehecht aan de Krimpenerwaard. Maar ze verlangen eindelijk eens resultaat als het gaat om de bereikbaarheid.

Een betere bereikbaarheid dicteert de samenleving om te vuur en te zwaard te vechten tegen krimp en alle effecten die daarmee samenhangen. We hebben gezien dat de afgelopen zestig jaar de infrastructuur van, in en naar de Krimpenerwaard bijna niet is veranderd. Voor welk vergelijkbaar deel van de Randstad geldt dat ook? Wij konden het niet vinden. Natuurlijk is er de nationale systematiek van het MIRT. Maar het duurt lang voordat je daar aan de beurt bent. We zijn op zoek gegaan naar versnellingsmogelijkheden, die goedkoper en sneller kunnen. Die zijn ook eerder bedacht, maar altijd in het moeras van de besluiteloosheid gezakt. Dat moet en kan anders. Zoals zo vaak is het ook een kwestie van gunnen, voor wat hoort wat en/of naar voren komen, je bekend maken, vertellen wat je voor een ander kunt betekenen en wat je daarvoor terugverwacht. Met andere woorden: samen optrekken eneensgezind op pad om de urgente problemen op te lossen. Samenwerking tussen publieke partijen onderling en met private partners. Samen ook op pad. Het moet afgelopen zijn met het geklaag van de private sector over de geringe samenwerking in het publieke domein en andersom. De initiatiefnemer van het rapport ‘De kracht van de Krimpenerwaard’, de Rabobank, heeft aangegeven alle mogelijke steun aan de uitvoering van de Visie te geven.

Nieuwe natuur Bij de start van ons initiatief hebben wij beloofd geen besluitendie in uitvoering zijn opnieuw ter discussie te stellen. De ecologische zone van de gebiedsovereenkomst is in uitvoering, terwijl het natuurdeel nog moet. Het dilemma waar we tegenaan lopen, is dat de aanleg nog wel zal lukken, maar dat het onderhoud afhankelijk blijft van subsidies. Bovendien speelt er de vraag wat voor soort natuur er wordt gemaakt. Opvallend is de klacht van de boeren dat er wel een Stuurgroep is, maar dat zij daar niet volwaardig in zitten. En dan wordt het voor de boeren lastig om zicht te hebben en mee te werken aan duurzame, houdbare oplossingen.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

9

Mee-koppelen moet Alle acht thema’s zijn relevant. De meeste hebben mee-koppelkansen. Maar er is een thematiek waar de samenleving met overheden en bedrijven direct mee kan starten: de energietransitie en klimaatadaptatie. Bouwstenen hiervoor zijn er te over. Niet alleen in tekst, maar ook met inspirerende voorbeelden, vooral van elders in deze visie. Hier liggen enorme kansen voor de bedrijven, de landbouw, de inwoners en de politiek om de mooie Krimpenerwaard ook over dertig jaar vitaal én duurzaam te laten zijn.

10

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

SUMMARY A rich yield When I started the process, I never thought the Final Report would turn out to be such a rich palette of dreams, expectations and possibilities. The enthusiasm of the participants was contagious. At the same time, I noted that there is a lot of distrust about the motives of “the other”. Therefore, I subtitle this Vision with: “To Renewed Trust”. There are government regulations that came about democratically. But many of these rules do not apply to the experience of residents and entrepreneurs (anymore). When trust is no longer there, policy is often seen as a repetition of moves, with a lot of movement but no change. This can and must be done in a different way. And I hope to contribute to this new way with this Vision. Structure of the vision The Vision’s introduction consists of three perspectives: the future outlines of the Krimpenerwaard. The first perspective, “It’s fine just the way it is”, is based on maintaining the existing quality and the confidence that there is no need to change much. Statements such as “policies or agreements that have been made, are an excellent starting position for a good future” fit this perspective. Almost all entrepreneurs, residents, and farmers who joined the participation groups do not choose this perspective. For them, anticipating population decline is absolutely no option. Their level of ambition is higher.

Perspective 2, “Buckle down”, outlines a future with a strong focus on the region’s own economy and an effective approach to sustainability. “A broad view”, the third perspective, focuses on stronger relationships with the urban environment, by offering the urban environment unique qualities of the Krimpenerwaard in exchange for ‘favours’. The majority of the participants choose perspective 2 or 3. The extensive part of the Vision consists of eight themes that are crucial for the future of the Krimpenerwaard: Flood Control, Subsidence, Economy, Agriculture, Nature, Transport, Housing and Facilities, and Energy Transition. For each theme, we

first describe what’s happening at the moment. Next, we outline a theme with three to four “building blocks”. Building blocks are possible solutions for a theme. The final step in the Vision is relating the twenty building blocks to the three perspectives. This method suits getting a right feel of the participants’ ambition level. The method also gave plenty of room for an organised debate. This Vision is not a blueprint for the future where participants get to say “yes” or “no” to, but it is a way to inspire towards a vital and sustainable Krimpenerwaard. After displaying all these possibilities, the recommendations of the participants (entrepreneurs, residents, and (young) farmers) are presented. The recommendations of the entrepreneurs and residents are mainly based on the presentations that were held and the discussions that followed. The recommendations not only show an ambition level of perspective 2 and 3, but they also show specific suggestions of which the first steps towards realisation could be made. There are many more of these suggestions in the Appendix, stemming from the “consultation hour” that Riek Bakker held every two weeks. Everyone there was welcome to share their ideas in a short conversation with her. The strength of the initiative is the fact that it focuses on solutions, combined with citizen participation.

The question that is asked throughout is: “What do we want and how can we achieve this?” instead of “why isn’t this possible?” It’s extraordinary to see that participants handle conflicts in a very balanced way. One of the terms for successful participation is treating each other with respect and politeness. The right manners lead to mutual trust for now and later. This is what started during the participation. The Vision ends with an overview of so-called “linking opportunities”. Linking opportunities is a strategic way to achieve the desired outcomes. By linking different agendas and interests, the chances of something being realized are greater than wanting results by solely focusing on one and the same policy domain.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

11

Under the surface Long-term perspective The majority of jobs in the private sector of the Krimpenerwaard can be found in the manufacturing industry and the transport and logistics sector. Agriculture, which occupies 80% of Krimpenerwaard’s territory, together with recreation account for only 6% of employment. The heart of the economy in the Krimpenerwaard is family business, consisting of people that have a strong work ethic. These local companies contribute greatly to society. Employers and employees take their social responsibility by participating in local clubs and organizations, culture, healthcare, etc. In other words, business is (still) one of the cornerstones of the society in the Krimpenerwaard and contributes significantly to the cherished values and way of living. Moreover, there are remarkably innovative businesses in the area that are crucial for the future of the economic sector. They’re just not very fond of bragging about it. Investments require a long-term perspective. Businesses only can and will invest if there is a long-term perspective to begin with. That is also the reason why the local business community supported the Vision financially. Accessibility and infrastructure For almost everyone in the Krimpenerwaard, the (missing) links in the local infrastructure are a problem. That feeling concentrates on the Algera Bridge.

Entrepreneurs expect to exploit possible chances because of the convenient location of the Krimpenerwaard. It is located in the Randstad, nearby the Port of Rotterdam, and surrounded by good infrastructure. The area itself, however, is not properly connected to this surrounding infrastructure. This makes entrepreneurs doubtful: is the Krimpenerwaard a good place to have my business and are the investments I’m making worth it? On the other hand, they want to stay in the area because they’re so attached to it. Either way, they long to finally see changes when it comes to accessibility. 12

A better accessibility dictates society to fight against population decline and all the effects that are associated with it. We have seen that in the last sixty years, the infrastructure of the Krimpenerwaard almost hasn’t changed at all. Where in the Randstad is this also the case? We couldn’t find it. Of course, there is a multiannual framework for infrastructure, spatial development and transport (MIRT) by the national government. But the wait is long. We looked for ways to speed up the process that are cheaper and quicker. This had been tried before, but it always ended up in a quagmire of indecision. This can and must be done in a different manner. As it often is the case, the realisation of Visions like these is a matter of granting, quid pro quo and/or stepping forward, making yourself known and telling others what you can do for them and what you expect in exchange. In other words: solving urgent problems together with one mind. The times of wailing about the lack of cooperation in the public domain and vice versa should be over. The initiator of the report “De Kracht van de Krimpenerwaard” (“The Power of the Krimpenerwaard”), the Rabobank, has said to give all possible support for the realisation of the Vision. New nature When starting the initiative, we promised that we wouldn’t discuss policy that is already being implemented.

The ecological zone of the “Gebiedsovereenkomst” is carried out, while the development of nature still needs to be done. The dilemma we face is that, although the creation of this new nature does not pose a problem, its maintenance will remain dependent on government subsidisations. Moreover, the question of what kind of nature should be created arises. farmers have a striking complaint: there is a management/steering group for this, but they are not represented fully by it, which makes it difficult for the farmers to be insightful in and cooperate for sustainable opportunities concerning this issue. Linking opportunities must be done All eight themes are relevant. Most of these themes can be linked to each other by looking at the linking opportunities. But governments and businesses can start

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

on one of the themes right away: Energy Transition. There are more than enough building blocks for this theme. These are not only described in the main part of the Vision, but also in the examples that are shown throughout the document. This theme creates huge opportunities for business, agriculture, residents, and politics to support the beautiful Krimpenerwaard in (still) being vital and sustainable in thirty years.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

13

1. DRIE VERGEZICHTEN

14

15

DRIE VERGEZICHTEN

DE KRIMPENERWAARD De Krimpenerwaard is een in de provincie Zuid-Holland gelegen veenweidegebied in het Groene Hart, dat wordt omsloten door de Hollandse IJssel, de Lek en de Vlist (de formele gemeentegrens ligt een kleine kilometer ten oosten van de Vlist). ‘Krimp’ betekent rivierbocht, en een ‘waard’ is een geheel door rivieren omgeven stuk land. Het gebied dat nu Krimpenerwaard heet, wordt voor het eerst in documenten vermeld in het jaar 944. Dorpen en steden in de Krimpenerwaard zijn Krimpen aan den IJssel, Schoonhoven, Bergambacht, Stolwijk, Ammerstol, Haastrecht, Berkenwoude, Lekkerkerk, Krimpen aan de Lek, Vlist, Gouderak en Ouderkerk aan den IJssel. Sinds 1 januari 2015 valt bijna de hele streek onder de gemeente Krimpenerwaard (uitgezonderd de gemeente Krimpen aan den IJssel en het gebied rond Stolwijkersluis, dat bij de gemeente Gouda behoort). Het nationale landschap Het Groene Hart heeft een beschermde status en levert belangrijke bijdragen aan het woon- en leefklimaat en het natuurlijke klimaat van de Krimpenerwaard zelf én van de stedelijke gebieden in de haar omringende Randstad. De gemeente Krimpenerwaard ontstond in 2015 door de samenvoeging van de gemeenten Nederlek, Ouderkerk, Vlist, Bergambacht en Schoonhoven, die eerder samenwerkten onder de naam K5-gemeenten.

De sterke oriëntatie van de gemeente Krimpen aan den IJssel op Rotterdam leidde ertoe dat zij buiten de samenvoeging bleef. Krimpen heeft ruim 29.000 inwoners, de Krimpenerwaard iets minder dan 55.000. Het totaal van bijna 85.000 inwoners is vergelijkbaar met dat van steden als Hilversum, Amstelveen of Hengelo.

16

Inwoners Gemeente Krimpen aan den IJssel Gemeente Krimpenerwaard Inwonersdichtheid

29’091 inwoners op 895 hectare 54’800 inwoners op 16’130 hectare 5 inwoners per hectare

Oppervlakte Totaal oppervlak Agrarisch Bebouwd en verkeer Bos en natuur Recreatief Water

170 vierkante kilometer (17’025 ha) 13’314 ha (78 %) 1’651 ha (10%) 443 ha (2,5%) 392 ha (2,5%) 1’225 ha (7%)

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DRIE VERGEZICHTEN

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

17

DRIE VERGEZICHTEN

DE KRACHT VAN DE KRIMPENERWAARD De basis voor ons denken is gebaseerd op het rapport ‘De Kracht van de Krimpenerwaard’. Daarin is voor 2025 een toekomstperspectief geschetst, op basis van extrapolatie van trends, van interviews en workshops. Onze visie plakt er nog eens 20 jaar aan vast en heeft als tijdhorizon 2045. Maar eerst het perspectief van ‘De Kracht’ van de hand van de Rabobank: “De Krimpenerwaard is een kwalitatief hoogwaardig onderdeel van de Randstad en West- en Midden-Nederland, dat zich op basis van authentieke kwaliteiten en kenmerken onderscheidt binnen dit deel van het land. De combinatie van traditionele waarden en een moderne invulling moeten het gebied onderscheiden. Door in te spelen op de authentieke eigenschappen in de economie van deze tijd.

Om tot dit toekomstperspectief te komen wordt in de ‘Kracht van de Krimpenerwaard’ ingezet op het verbeteren van eigenschappen in het gebied die nu een negatieve invloed hebben op de ontwikkeling van het gebied. Daarnaast door het behouden en waar mogelijk versterken van de positieve eigenschappen van het gebied. Onderstaande figuur toont de kansen voor de Krimpenerwaard. In het rapport wordt onderscheid gemaakt tussen eigenschappen op gebied van people, planet en profit.

Deze authenticiteit is bewaard gebleven door de weinige dynamiek in het verleden. Het aanbod sluit hier toeristisch en recreatief op aan door te profileren op dichtbij, veilig en betrouwbaar. Dit zorgt voor een aantrekkelijk woon- en leefklimaat. Het woningaanbod is afgestemd op haar inwoners inclusief de daarbij horende regelgeving. Wonen op het platteland is weer in en jongeren willen zich er vestigen. Senioren kunnen langer zelfstandig blijven wonen door passende woningen en hulp op afstand. Het voorzieningenniveau is op peil gebleven, door het sterke aanbod in onderscheidende detailhandel en een goed georganiseerd aanbod voor de dagelijkse boodschappen. De sociale betrokkenheid van de inwoners zorgt voor een gemakkelijke transitie in het sociaal domein. Er zijn duidelijke keuzes gemaakt in functiescheiding, waardoor de historische structuren hersteld zijn en de kernen hun grandeur terug hebben gekregen. De verbinding tussen stad en land verloopt nu natuurlijk. Het westelijke deel heeft zich ontwikkeld tot een aanvullende werkplaats en de ontsluiting met de randstad is sterk verbeterd. In het centrale en oostelijke deel is een bio-based economy ontstaan, met lokale energie opwekking en efficiënte productie van producten. De Krimpenerwaard is een kwaliteitsmerk”. Bijdrage aan duurzaamheid per eigenschap: aangrijpingspunten voor beïnvloeding en interactie 18

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DRIE VERGEZICHTEN

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

19

DRIE VERGEZICHTEN

DRIE VERGEZICHTEN Het opstellen van een strategische visie voor de Krimpenerwaard is een complexe opgave. De gesprekken hierover bestrijken een grote variatie aan onderwerpen, van bodemdaling tot verkeer en van economische ontwikkeling tot energietransitie. Het uitzetten van een goede koers kan alleen zorgvuldig gedaan worden wanneer bekend is hoe het gebied zich wil ontwikkelen. Cruciaal is daarom de vraag: ‘Wat voor gebied wil de Krimpenerwaard zijn?’ Het antwoord op deze vraag dient gegeven te worden door de inwoners, boeren, ondernemers en bestuurders van de Krimpenerwaard. In de Strategische Visie worden drie verschillende toekomstbeelden, drie ‘vergezichten’, toegelicht. Deze vergezichten helpen definiëren welke keuzes gemaakt moeten worden om de gewenste toekomst te bereiken.

Het werken aan meerdere toekomstbeelden heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van deze strategische visie. Ten eerste heeft het ons met een open blik naar de toekomst van de Krimpenerwaard laten kijken, zonder in een vooropgesteld stramien vast te lopen. Het heeft bovendien bijgedragen aan het participatietraject dat ondersteuning bood aan het opstellen van deze visie. De drie vergezichten gaven ons de kans om de verbanden tussen de onderwerpen te ontdekken. Ieder van de drie vergezichten biedt kansen en uitdagingen. De toekomst van de Krimpenerwaard zal niet volledig overlappen met één van de drie vergezichten, maar een smeltkroes worden van alle drie.

De drie vergezichten van de Krimpenerwaard zijn als volgt: ‘Het is toch goed zo?’ beschrijft hoe de Krimpenerwaard er over dertig jaar uit zal zien op basis van bestaand beleid. Dit vergezicht gaat uit van het behoud van bestaande kwaliteiten en het geloof deze in de toekomst vast te kunnen houden. Om dit doel te bereiken zijn geen radicale veranderingen nodig en wordt vastgehouden aan de uitvoering van gemaakte afspraken. Het tweede vergezicht ´De schouders eronder’ laat zien hoe de Krimpenerwaard zich kan ontwikkelen wanneer het sterk inzet op ontwikkeling van de eigen economie en op een actieve aanpak voor waterveiligheid, bodemdaling en klimaat. Er zijn grote kansen om het gebied verder te ontwikkelen en die dienen aangegrepen te worden. In ‘Een brede blik’ wordt de Krimpenerwaard gezien als actief onderdeel van de regio. De Krimpenerwaard ligt op een strategische plek in de Randstad. Deze gunstige ligging biedt kansen voor ontwikkeling waar nog te weinig gebruik van wordt gemaakt. Door unieke kwaliteiten aan de regio aan te bieden, krijgt de Krimpenerwaard het recht om gunsten terug te vragen.

20

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DRIE VERGEZICHTEN

Het is toch goed zo?

De schouders eronder

Met brede blik STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

21

DRIE VERGEZICHTEN

1: HET IS TOCH GOED ZO? “De Krimpenerwaard is een prachtig gebied met open veenweidelandschap, dat zal je werkelijk nergens anders vinden. Een fietstocht over de Lekdijk of langs boerderijen en tiendwegen, prachtig toch? Bovendien wordt er hard gewerkt, een arbeidsethos als hier vind je nergens. Dat komt natuurlijk door de gemeenschap die we met elkaar vormen: iedereen werkt graag hard voor elkaar. Ik weet dat we dicht bij de grote stad liggen, maar wat hebben wij daar nou helemaal mee te maken? Ik geniet meer van de rust die we hier hebben. Kortom, hier in de Krimpenerwaard hoeft niet zoveel te veranderen. We hebben het al goed. Ik zou graag willen dat de Krimpenerwaard de komende jaren net zo mooi blijft als het nu is.”

22

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DRIE VERGEZICHTEN

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

23

DRIE VERGEZICHTEN

2: DE SCHOUDERS ERONDER “Hoe mooi de Krimpenerwaard is, hoef je mij niet te vertellen. Dat neemt niet weg dat bepaalde dingen zullen veranderen, het blijft niet altijd zoals het nu is. Ik zie langzaamaan steeds minder jonge mensen hier en vraag me weleens af wie hier over een paar decennia de economie draaiende moet houden. Ook op het gebied van duurzaamheid zouden we hier wat mij betreft iets ambitieuzer mogen zijn. De weg vooruit behoeft volgens mij geen drastische veranderingen, er is hier immers al zoveel kwaliteit aanwezig. Maar wat als we nu gezamenlijk de schouders eronder zetten, beter met elkaar samenwerken en proberen er iets van te maken? Gelukkig zie ik genoeg initiatieven om me heen van ambitieuze ondernemers. Die aanwezige werklust, samen met de al aanwezige landschappelijke kwaliteiten, moeten we toch beter kunnen benutten om dit gebied straks nog net zo mooi te laten zijn?”

24

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DRIE VERGEZICHTEN

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

25

DRIE VERGEZICHTEN

3: MET BREDE BLIK “Weet je wat de Krimpenerwaard zo bijzonder maakt? Het feit dat zo’n mooi groengebied zo dicht bij de grote stad ligt. Ik blijf het raar vinden dat die stedelingen niet vaker langskomen om hier het groen en de rust op te zoeken. Ik denk dat als wij dat slim aanpakken, de Krimpenerwaard er alleen maar mee kan winnen. Wat als we onze natuur en recreatieve mogelijkheden verder zouden ontwikkelen? En als dit gebied eindelijk eens op de kaart komt vanwege die heerlijke streekproducten van hier? Als we dat voor elkaar krijgen, misschien zouden we dan eindelijk een nieuwe brug gebouwd kunnen krijgen. Dat zou een ongelooflijke boost geven aan onze economie! Ik denk dat het tijd wordt dat de Krimpenerwaard haar blik wat verbreedt en zich ambitieuzer opstelt ten opzichte van de regio.”

26

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DRIE VERGEZICHTEN

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

27

2. DE WAARD IN ACHT THEMA´S

28

29

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

ACHT THEMA’S, MEERDERE BOUWSTENEN Er zijn acht, voor de toekomst van de Krimpenerwaard heel belangrijke thema’s: waterveiligheid, bodemdaling, economie / werk, landbouw, natuur, mobiliteit, wonen / voorzieningen en energietransitie. Elk thema kent zijn eigen uitdagingen. Iedere uitdaging heeft meerdere oplossingsrichtingen, deze noemen we ‘bouwstenen’. Waterveiligheid De Krimpenerwaard wordt omgeven door de rivieren de Lek en de Hollandse IJssel. Zowel de locatie van het gebied als klimaatverandering maken de Krimpenerwaard kwetsbaar voor overstromingen. De Lekdijk is daarom in de afgelopen jaren versterkt naar 1/10.000 niveau, de IJsseldijk staat hetzelfde te wachten in de komende jaren. Ondanks dat de dijken daarmee op orde komen, blijft er een (kleine) kans op overstromingen en een noodzaak voor evacuatie. Een evacuatiestrategie voor de Krimpenerwaard is voor een goede lange-termijn visie onontbeerlijk. De aankomende versterking van de IJsseldijk maakt het misschien mogelijk zaken te combineren waar deze integrale visie ideeën voor aandraagt. Bodemdaling De bodem van de Krimpenerwaard zakt op dit moment met een snelheid van 1 à 2 centimeter per jaar, wat grote financiële gevolgen heeft in de komende decennia. Deze kosten komen voornamelijk voort uit mogelijke instorting van gebouwen en infrastructuur.

Daarnaast vormt de bodemdaling ook een serieus aandeel van de nationale CO2-uitstoot. Economie en werk Hoewel de landbouw verreweg de meeste ruimte gebruikt, vormt het slechts een klein deel van de werkgelegenheid. Grotere sectoren, zoals de maakindustrie en transportsector, moeten concurreren met bedrijven op strategische posities in de Westelijke Randstad of op kortere afstand van de grote logistiek corridors. Landbouw De Krimpenerwaard bestaat voornamelijk uit monoculturele landbouw, gericht 30

op grootschalige melkproductie. Grote schommelingen in melkprijzen resulteren in een onzekere toekomst voor de agrarische sector, waarin schaalvergroting het enige antwoord lijkt terwijl de fysieke omstandigheden in de Krimpenerwaard hier grenzen aan stellen. Er wordt op kleine schaal geëxperimenteerd met alternatieven, zoals agro-toerisme, extensieve en biologische landbouw en de ontwikkeling van streekproducten. Natuur De grootschalige, intensieve landbouw heeft nadelige gevolgen voor de biodiversiteit en weidevogelpopulatie. Er wordt daarom door de provincie nieuwe natuur ontwikkeld en in samenwerking met lokale boeren wordt gewerkt aan het vergroten van de biodiversiteit. Mobiliteit De infrastructuur van de Krimpenerwaard is grotendeels gelijk gebleven in de afgelopen zestig jaar. Ondanks een solide structuur leidt de beperkte hoeveelheid verbindingen met de regio tot enkele serieuze knelpunten. Ook op het gebied van openbaar vervoer en recreatie blijft de Krimpenerwaard achter. Wonen en voorzieningen De bevolking van de Krimpenerwaard zal de komende jaren flink vergrijzen, ontgroenen en op termijn langzaam krimpen. Het gebied is daarom door het Rijk aangewezen als anticipeerregio. De woningvoorraad en het voorzieningenniveau zullen, wanneer er niet wordt ingegrepen, steeds minder goed aansluiten bij de demografische opbouw.

Energietransitie Nederland heeft zich gecommitteerd aan de klimaatdoelen van Parijs, maar de aanpak in de Krimpenerwaard staat nog in de kinderschoenen. Zowel het provinciaal als gemeentelijk beleid resulteert niet in serieuze maatregelen om de energieconsumptie en –productie te verduurzamen.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

31

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

WATERVEILIGHEID wat speelt er? Continue dijkversterkingen nodig Door klimaatverandering nemen de verwachte hoogwaterstanden toe: rivieren voeren meer water, buien zullen intensiever zijn en de zeespiegel stijgt. In de Krimpenerwaard, laaggelegen, omringd door rivieren, en kampend met bodemdaling, heeft waterveiligheid de aandacht. Ten opzichte van de huidige situatie zal de norm voor overstromingsbescherming strenger worden. Een dijkdoorbraak bij de Lek of de Hollandse IJssel zou immers niet alleen gevolgen hebben voor de Krimpenerwaard, maar ook voor Dijkring 14, de dicht bebouwde Randstad. In de voorkeursstrategie Rijnmond-Drechtsteden is er daarom gekozen voor het perspectief Toekomstbestendige Rivierdijken, waarbij de dijken van de Lek (Krimpenerwaard en Alblasserwaard-Vijfheerenlanden) en de Hollandse IJssel een nieuwe norm krijgen (overstromingskans 1:10.000 jaar). Ten oosten van het Amsterdam-Rijnkanaal loopt deze ‘Sterke Lekdijk’ (Waterschap Stichtse Rijnlanden) door tot aan de Utrechtse Heuvelrug (Project Centraal Holland). In deze gebieden is het van belang bij de keuzes in de ruimtelijke inrichting rekening te houden met de waterveiligheidsopgave op lange termijn en vice versa. Daarmee is te voorkomen dat toekomstige dijkversterkingen tot hoge maatschappelijke kosten of grote weerstand leiden. Dat vereist langetermijnbeleid voor ruimtelijke inrichting en bouwen.

De Lekdijk van de Krimpenerwaard is voor een groot deel reeds versterkt; voor de dijken van de Hollandse IJssel wordt nu de opgave (KIJK) in een plan uitgewerkt. Door de dichte bebouwing op en langs de dijk is dijkversterking een complexe opgave. De Hollandse IJssel houdt zijn bijzondere positie in de nieuwe dijkring: het blijft tot Gouda een open rivier, vanwege de belangen voor scheepvaart en ecologie. Daarom moeten de dijken aan beide zijden van de Hollandse IJssel versterkt worden als een primaire kering. Het is de verwachting van o.a. het Hoogheemraadschap dat in de toekomst (2030-2070) nieuwe klimaatscenario’s leiden tot nieuwe wensen tot versterking van de dijken. We kunnen stellen dat de dijken ook in de toekomst van tijd tot tijd versterkt zullen moeten worden. 32

Evacuatieroutes niet genoeg capaciteit Een dijk is zo sterk als de zwakste schakel. Doordat enkele dijkvakken volgens de VNK2studie in 2011 (deels gebaseerd op verouderde gegevens) een veiligheidsniveau hadden van 1/100, werd de overstromingskans van de gehele Krimpenerwaard 1/100, terwijl men in de huidige opgave mikt op een overstromingskans van 1/3000. Dit is nu in de praktijk en in de theorie hersteld, maar desondanks zou je nooit alleen uit moeten gaan van preventie, maar ook een strategie moeten hebben voor evacuatie in het geval van een overstroming. Zeker ook omdat de overstromingsdiepte van de Krimpenerwaard aanzienlijk is. Hier is al langer aandacht voor, zij het slechts beperkt. In de studie over dijkring 14, ‘Certainty of uncertainty in evacuation’, wordt geconcludeerd dat we in geval van een dijkdoorbraak in de lagere delen van de Randstad maar beter de zolder of de dijk op kunnen: ‘verticaal evacueren’ in vaktermen. Een horizontale evacuatie, het gebied uit, kost naar verwachting 2-3 dagen tijd door de beperkte capaciteit van de huidige snelwegennet t.o.v. het aantal inwoners. Voor de Krimpenerwaard is dit niet heel anders met slechts drie serieuze wegen het gebied uit: de Algerabrug, de N207 bij Gouda en de N210 bij Schoonhoven.

Het doet de vraag rijzen: als er een calamiteit is in de Krimpenerwaard waarbij een dijk doorbreekt, of een calamiteit dreigt en preventieve evacuatie aan de orde is, hoe komen de inwoners dan het gebied uit? De Veiligheidsregio Hollands Midden probeert hier antwoorden op te vinden via het Project Water en Evacuatie. Wateroverlast De Krimpenerwaard kan niet altijd water afvoeren naar de Hollandse IJssel, omdat deze in natte tijden regelmatig aan zijn maximale afvoercapaciteit zit; er zijn namelijk veel polders naast de Krimpenerwaard die het overtollige water lozen via de Hollandse IJssel. De wateroverlast die het gevolg is van de beperkte afvoercapaciteit zorgt voor economische schade in de landbouw.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

Rivieren voeren meer water af, de zeespiegel stijgt en in de regio komen hevigere buien en droogtes voor. Anticiperend daarop worden de normen bepaald voor de waterveiligheid en de nodige dijksterktes; afhankelijk van het klimaatscenario in meer of mindere mate.

Voor de Krimpenerwaard is er in het Deltaprogramma voor gekozen om de Lekdijk van Rotterdam tot en met de Utrechtse Heuvelrug te versterken en het achtergelegen gebied van de Krimpenerwaard, de Lopikerwaard en de omgeving van de stad Utrecht in een hoger beschermingsniveau op te nemen. De Hollandse IJssel blijft tot aan Gouda een open rivier waardoor deze dijken ook in de toekomst een primaire kering zijn.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

33

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

Onder meer in de VNK2 in 2011 (Veiligheid Nederland in Kaart) is de opgave voor de versterking van de Hollandse IJsseldijk opgetekend. Op dit moment is de verkenning aan de gang. Vanwege de vele bebouwing op en rondom de dijk is de opgave ingewikkeld te realiseren. De Lekdijk voldeed op het moment van de toetsing niet volledig, maar is inmiddels versterkt en voldoet naar verwachting aan de nieuwe toetsingsronde.

34

De diepteligging van de polder bepaalt de overstromingsdiepte. In het noordelijk deel is dat tot 4 meter diep, rondom de Vlist 2 meter en in Krimpen ongeveer 3,5 meter. In een geval van overstroming is het, zeker in de diepe delen, belangrijk dat er een droge, hoge vluchtplek is op loopafstand voor verticale evacuatie (groene stippen). (bron: www.basisinformatie-overstromingen.nl)

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

Bij een waarschuwingsperiode van één dag kan maar 10% van de mensen geëvacueerd worden of zich evacueren. Bij twee dagen waarschuwingsperiode is dit 75% van de mensen. Echter, de kans op een onverwachte evacuatie is 40%, op een waarschuwingsperiode van één dag 50% en op een waarschuwingsperiode van twee dagen 25%. In deze studies is een evacuatie van het vee nog niet meegenomen. (bron: www.basisinformatie-overstromingen.nl)

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

35

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

WATERVEILIGHEID wat speelt er? De veranderende omstandigheden voorblijven

Dit doen zij bijvoorbeeld door energie en grondstoffen te winnen uit afvalwater en kou en warmte uit het oppervlaktewater te halen. Of door het creëren van waterbergingen in de stad en in landelijk gebied. Daarbij is het erg belangrijk om samen met andere overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven en burgers op zoek te gaan naar slimme oplossingen voor een klimaatbestendig Nederland.

Het veranderende klimaat maakt handelen noodzakelijk, vertelt de Voorzitter van de Unie van Waterschappen Hans Oosters. Wat moeten we doen voor een klimaatbestendig Nederland? Dweilen met de kraan open Op 2 juni 2016 viel er in een paar uur tijd zestig millimeter regen in Boxmeer. Deze hoeveelheid valt normaal gesproken in een hele maand. Straten kwamen blank te staan en ook landbouwgrond liep onder. De gemeente en het waterschap hebben alles op alles gezet om de schade zoveel mogelijk te beperken. Het was echter dweilen met de kraan open. Het weerbericht opende die avond met de veelzeggende zin: “Welkom in het klimaat van morgen.” De hoosbuien die het KNMI pas had voorspeld voor 2050 vallen nu al en 2016 was het warmste jaar ooit gemeten. Als we niets doen is het zeker dat we tot 2050 ruim 71 miljard euro schade als gevolg van wateroverlast en langdurige droogte tegemoet zien. Het veranderende klimaat maakt handelen noodzakelijk. Snelle verduurzaming Dat het klimaat verandert, merken de waterschappen al decennia in hun dagelijks werk. Dijken moeten sneller worden versterkt, er moet meer ruimte worden gecreëerd voor overtollig water en droogte wordt intensiever bestreden. Wij passen ons in een steeds hoger tempo en tegen stijgende kosten aan de klimaatveranderingen aan.

Tegelijkertijd is het belangrijk dat we ervoor zorgen dat de schadelijke effecten van de klimaatverandering niet nog groter worden. Dat vraagt om een snelle verduurzaming van de economie en de samenleving. Waterschappen nemen vergaande maatregelen om bij te dragen aan een energieneutraal, klimaatbestendig en circulair Nederland.

36

Aanpassen in samenleving Gemeenten, provincies en waterschappen willen, in de onlangs gepresenteerde Investeringsagenda Naar een duurzaam Nederland, een gezamenlijke bijdrage leveren aan de ingrijpende en kansrijke opgaven voor Nederland op het gebied van de energietransitie, klimaatadaptatie en de circulaire economie. We vragen het Rijk, bedrijven, organisaties en burgers mee te doen in de regionale organisatie, uitvoering en financiering. Er is immers regionale uitvoeringskracht nodig om deze nationale opgave aan te pakken. Het succesvol aanpassen van de leefomgeving staat of valt met draagvlak in de samenleving. Voor veel mensen lijkt de urgentie van klimaatverandering nog niet groot. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat twee procent van de Nederlanders zich zorgen maakt over de klimaatverandering. Het vergroten van die bewustwording moet wat mij betreft een nationaal speerpunt zijn.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

WATERVEILIGHEID wat speelt er? Nederland in waterrobuust

2050

klimaatbestendig

en

Per 1 februari jongstleden is Wim Kuijken herbenoemd als Deltacommissaris. Dit betekent dat hij ook de komende jaren verantwoordelijk is voor de waterveiligheid van ons land en dat hij zal moeten zorgen voor voldoende zoet water. De noodzaak van het Deltaprogramma Nederland is een laag gelegen land, dat wil zeggen dat we kwetsbaar zijn voor overstromingen. Bijna 60 procent van ons land kan onder water komen te staan. Dan hebben we het dus ook over de Randstad, waarin de vier grootste steden een deel van het economisch centrum van ons land liggen. Zo’n ramp moeten we zien te voorkomen. Dit kan alleen door met z’n allen voorbereid te zijn op een hogere zeespiegel, hogere rivierafvoeren, stortbuien, maar ook op lage rivierafvoeren, droogte en verzilting. In het Deltaprogramma maken we jaarlijks plannen om Nederland te beschermen tegen water en te zorgen voor voldoende zoet water. Ook bij de ruimtelijke inrichting van ons land houden we rekening met de verandering van het klimaat en de extremen van het weer.

In de NAS gaat het om een klimaatbestendige aanpak over de volle breedte van de sectoren. Zo kijkt de NAS bijvoorbeeld ook naar de gevolgen voor natuur, voedsel en gezondheid. Een groot deel van de adaptatieopgave, die samenhangt met waterveiligheid, zoetwaterbeschikbaarheid en de dreigingen als gevolg van wateroverlast, hitte, droogte en de gevolgen van eventuele overstromingen, maakt deel uit van het Deltaprogramma. Zo hebben de in het Deltaprogramma samenwerkende partijen afgesproken deze dreigingen met urgentie op te pakken. Dit zal leiden tot een Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie dat dit jaar op Prinsjesdag verschijnt. Alleen als we het beste uit de waterwereld en de ruimtelijke ordening met elkaar verbinden komen we tot robuuste oplossingen. Het is mijn ambitie om met elkaar zulke oplossingen te realiseren zodat ons land in 2050 zó is ingericht dat ze de extremen van de natuur veerkrachtig kan blijven opvangen.

“We bedenken geen maatregelen na een ramp, maar proberen een ramp te voorkomen.”

Rol van het Deltaprogramma in de Nationale klimaatadaptatiestrategie (NAS) Ik geef u het voorbeeld van vorig jaar. Toen hadden we een warmterecord in januari, hevige wateroverlast midden in de zomer en een hittegolf in september. Het weerbeeld gaf in 2016 volop signalen dat het klimaat verandert en de extremen toenemen. In het Deltaprogramma proberen we ons land in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te krijgen. We bedenken geen maatregelen na een ramp, maar proberen een ramp te voorkomen. STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

“Dit kan alleen door met z’n allen voorbereid te zijn.” 37

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

WATERVEILIGHEID bouwstenen Maatwerk in dijkversterking Door de dichte bebouwing op en langs de dijken is dijkversterking een complexe opgave. Het beleid van het Hoogheemraadschap en de Provincie is er op gericht ruimtelijke kwaliteit te verbinden met waterveiligheid. Dit betekent dat elke dijkversterking maatwerk is: het houdt rekening met de aanwezige bebouwing, beplanting, op- en afritten en landschappelijke en ecologische waarden. Hiertoe wordt de dijk soms binnendijks, soms buitendijks verzwaard, deels verhoogd op of naast de kruin, worden steunbermen aangebracht en technische maatregelen genomen zoals damwanden. In sommige gevallen is er echt geen ruimte voor dijkversterking en wordt bebouwing verwijderd en vervangen door bebouwing op een andere plek. Multifunctionele dijken Sinds de Deltacommissie in 2008 het idee van multifunctionele dijken introduceerde, is er een veelheid aan ideeën gelanceerd, de een vernieuwender dan de ander. Het lijkt echter zeker voordelen te bieden om dijken niet langer te zien als een enkelvoudig grondlichaam dat water keert, maar te zoeken naar meekoppelkansen. Door de dijk breder en vele keren sterker te maken, en hier tegelijk nieuwe functies aan te koppelen, wordt de veiligheid vergroot en ontstaan nieuwe kwaliteiten.

Ook kan deze extra sterke dijk zeer goed dienen als vluchtplaats én evacuatieroute in geval van een dijkdoorbraak, hetgeen in overeenstemming is met nieuwe inzichten en het grote belang van verticale evacuatie.

Compartimentering Door compartimenteringsdijken aan te leggen in de Krimpenerwaard kunnen bij een eventuele overstroming bewoonde gebieden beschermd worden. Omdat deze nieuwe dijken in het landelijk gebied aangelegd kunnen worden, is ruimtegebrek niet zo’n bezwaar en kunnen flauwe dijken worden gemaakt. Die kunnen als landschapselement beplant worden en zo landschappelijke en ecologische waarde toevoegen. Tevens kunnen ze dienen als hoogwatervluchtplaats en/of hoog en droog gelegen evacuatieroute naar een (nieuwe) brug het gebied uit. Als een hoge waterstand dijkring 14 met 8,5 miljoen inwoners bedreigt, is het denkbaar dat dunner bevolkte delen geïnundeerd worden. Dit zou de Krimpenerwaard kunnen overkomen. In zo’n situatie is een gecompartimenteerde Krimpenerwaard een uitkomst.

Nieuwe evacuatieroutes Om er voor te kunnen zorgen dat inwoners de Krimpenerwaard op tijd kunnen verlaten in het geval van een (preventieve) evacuatie, kan een extra ‘uitgang’ van de Krimpenerwaard via een extra brug uitkomst bieden. Door een zorgvuldige plaatsing kan hier tevens een economische impuls voor het gebied uit ontstaan: nieuwe woningbouw of bedrijvigheid (mee te nemen in het model van capaciteit van vluchtwegen) die profiteert van de nabijheid van een aansluiting op een snelweg, zoals de A20 of de A16. 38

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

Een multifunctionele dijk wordt hoger en breder gemaakt dan nodig voor de veiligheidsnormen, zodat een dijk ontstaat die voor een zeer lange termijn grote veiligheid biedt. Door andere functies, zoals hoog en droog gelegen woningbouw, mee te koppelen ontstaan extra geldstromen die deze extra robuuste dijk mogelijk maken.

De rivierdijken zijn veel bebouwd en ombouwd en dijkversterking is een opgave waar veel maatwerk aan te pas komt. Versterkingen kunnen binnendijks of buitendijks plaatsvinden, zijn soms technische maatregelen zoals damwanden, en op delen moet bebouwing verwijderd worden waarbij de eigenaar gecompenseerd wordt op een nieuwe locatie.

Een compartimenteringsdijk wordt midden in de Krimpenerwaard aangelegd. Deze dijk heeft geen functie behalve wanneer de waard overstroomd of geïnundeerd wordt om water te bergen ter bescherming van drukbevolkte delen van de Randstad. Door de compartimenteringsdijk te voorzien van zeer flauwe taluds kan het naastliggende grondgebruik ook op de dijktaluds doorgang vinden. Door de dijk te beplanten met bomenrijen en struweel kan de dijk een ecologische verbinding vormen.

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

39

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

Prijswinnende dijkversterking BOUWSTEEN: MAATWERK Het dijkversterkingsproject Kinderdijk-Schoonhovenseveer (KiS) is meerdere malen in de prijzen gevallen vanwege de slimme inzet van bestaande en innovatieve oplossingen. Hierdoor was er minimaal overlast voor bewoners en bedrijven. De veiligheid van de omgeving is weer gewaarborgd voor de komende jaren. Meerdere technieken zijn ingezet om de dijk te versterken: zo zorgen extra grond aan de rivierzijde en betonnen diepwanden voor betere stabiliteit van binnenuit. Waar dit niet mogelijk was, zijn damwanden en palenwanden 40

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

geplaatst. Ook is de dijk op drie plaatsen verlegd. Tot slot is de dijk nu ook een Klimaatdijk: voorbereid voor klimaatveranderingen, stijging van de rivierstanden en voor bodemdaling in veenweidegebied. Dat maakt nu zelfs woningbouw mogelijk op de dijk. Voor het project is een aantal panden gesloopt. Deze worden opvijzelbaar herbouwd, zodat ze bij een toekomstige dijkverbetering niet opnieuw hoeven te wijken. De woningen hebben nu een extra sterke fundering, die is voorzien van stalen buispalen met een betonnen plaat, welke eenvoudig opgekrikt kan worden.

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

BOUWSTEEN: KLIMAATDIJK Het dorp Streefkerk aan de Lek heeft een primeur in Nederland: de aanleg van een zogenoemde klimaatdijk. Wat deze dijk bijzonder maakt, is dat de dijk extra hoog en breed is gemaakt. Daarmee is de dijk vele malen sterker dan de veiligheidsnorm. De dijk is nu bestand tegen de verwachte waterpeilstijging over een periode van meer dan 100 jaar. Dat maakt de oplossing duurzaam voor de langere termijn. Doordat de klimaatdijk zo stevig is, is er in de toekomst zelfs woningbouw op mogelijk.

Primeur in Streefkerk: een klimaatdijk

Die stevigheid is bereikt door achter de bestaande dijk in Streefkerk een nieuwe dijk te construeren over een lengte van 200 meter. De oude en de nieuwe dijk zijn vervolgens samengesmolten tot één dijk van 40 meter breed. Het project is onderdeel van het succesvolle dijkversterkingsproject KinderdijkSchoonhovenseveer. STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

41

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

Het Dakpark: één grote, groene ontmoetingsplek BOUWSTEEN: MULTIFUNCTIONELE DIJK Wat te doen als de eigenaar van een gebied bedrijfsruimten wil realiseren, terwijl de bewoners graag een park willen? Juist, dan is het grootste dakpark van Europa creëren dé oplossing! Ongeveer 15 jaar geleden betekende een bewonersinitiatief in Rotterdam de start van het park. Gedurende alle bouwfasen hebben bewoners veel inspraak gehad in het proces. Dat heeft geresulteerd in een veelzijdig park op 9 meter hoogte, wat direct een prachtig uitzicht geeft over de stad en de haven. Voor

Foto Vitibuck Architects, ontwerp speeltuinloge Vitibuck Architects 42

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

kinderen is het park een groot feest: er zijn allerlei workshops en er is een grote speeltuin. Daarnaast is ‘waterspektakel’ een centraal thema in het park, wat zowel kinderen als ouders aanspreekt. Even bijkomen van al het plezier kan in het restaurant of ‘s avonds met een barbecue tijdens zonsondergang. Ook na de realisatie wilden bewoners blijvend invloed hebben en zijn er verschillende vrijwilligersteams opgericht. Zo worden de tuinen onderhouden door de Groengroep, zorgen schapen dat het gras ‘gemaaid’ wordt en zijn er gidsen en toezichthouders.

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

BOUWSTEEN: CO M PA RT I M E N T E R I N G SDIJK In Nederland liggen al diverse compartimenteringsdijken, vaak voormalige zeedijken, boezemkaden, kanaaldijken en keringen langs voormalige regionale rivieren. De Westfriese Omringdijk is een voorbeeld hiervan: oorspronkelijk beschermde de dijk droogmakerijen; nu is het een 126 kilometer lang monument in het landschap van Noord-Holland. De dijk verbindt historische steden en leidt bezoekers langs het weidse landschap met unieke vergezichten. Op en langs de dijk is er een divers aanbod aan arrangementen met voor ieder wat wils. Er zijn verschillende wandelen fietsroutes met culinaire en culturele tussenstops. Ook kan er van het uitzicht worden genoten vanuit de auto of op geheel unieke wijze vanuit de paardentram. Voor waterliefhebbers kan er ook een tocht over water worden gemaakt. Aan het eind van de dag is er keuze uit verschillende accommodaties: van kamperen bij de boer tot luxe bed&breakfasts.

Westfriese Omringdijk - een 126 km lang monument

STRATEGISCHE VISIE KRIMPENERWAARD

43

DE WAARD IN ACHT THEMA’S

BODEMDALING wat speelt er? De Nederlandse laagveengebieden zijn ontstaan in zoetwatermoerasgebieden waarin plantenresten slechts deels afgebroken konden worden in het zure water. Het organisch materiaal hoopte zich op tot veenkussens van meters dikte. Vanaf de elfde eeuw kwamen ontginningen op gang waarbij via sloten de kussens werden ontwaterd en het turf werd afgegraven om gebruikt te worden als brandstof. Deze ontginningen gebeurden in karakteristieke rechte verkavelingen die nu nog herkenbaar zijn. Het veenweidegebied is één van de goed bewaarde historisch gegroeide cultuurlandschappen van Nederland. Versnelde bodemdaling Gedurende de eeuwen werd het veen ontwaterd zodat het als hooi- en weideland gebruikt kon worden en klinkte het enkele millimeters per jaar in. Vanaf de jaren 50 en 60 werd het gebruik intensiever om de agrarische productie van de melkveehouderij te verhogen, waardoor de bodemdaling versnelde tot enkele centimeters per jaar. Er werd tot 60 cm onder maaiveldniveau ontwaterd, omdat voor de intensieve melkveehouderij voldoende drooglegging van belang is. Dan kunnen machines gedurende het hele jaar de weide berijden om gras te oogsten, mest uit te rijden en kunnen koeien de weide betreden zonder deze te vertrappen. Het nadeel van deze drooglegging is dat veen oxideert en de bodem zakt.