2.71 Veiligheidsregio Hollands Midden, Aanbieding (ter consultatie) concept-Regionaal Risicoprofiel 2027-2030

8

Economische veiligheid De herstelkosten kunnen behoorlijk oplopen, maar hoeveel is afhankelijk van de specifieke locatie en de schaal. De beweeglijkheid is stabiel. Door een natuurbrand kunnen recreatie-inkomsten dalen.

Sociale en politieke stabiliteit Tijdelijke verstoringen van het dagelijks leven zijn mogelijk, bijvoorbeeld door evacuaties of wegafsluitingen. Door klimaatverandering neemt de beweeglijkheid van de impact van natuurbranden toe, waardoor zij vaker kunnen voorkomen. Natuurgebieden op de grenzen van veiligheidsregio’s maken de communicatie complexer, onder meer over de bescherming van drinkwater. Experts benadrukken daarom het belang van oefenen en structureel overleg. Veiligheid van cultureel erfgoed Erfgoedobjecten beschikken in enige mate over brandbescherming, bijvoorbeeld door afstand tot de omgeving of door brandbeheersende maatregelen. Er zijn echter ook kwetsbare locaties in Hollands Midden. Conclusie De impact van natuurbrand in Hollands Midden is matig. Bij een natuurbrand worden een beperkt aantal vitale belangen geraakt. Hoewel de directe maatschappelijke gevolgen doorgaans beperkt blijven, kunnen natuurbranden lokaal aanzienlijke schade veroorzaken aan natuur, infrastructuur en de fysieke veiligheid van mens en dier. De bestrijding vereist specialistische inzet, mede door de beperkte bereikbaarheid en bluswatervoorziening in duingebieden.

Bijlagen

Ecologische veiligheid Natuur herstelt zich doorgaans binnen twintig jaar. Hoewel herstel mogelijk is, kan de samenstelling van flora en fauna blijvend veranderen, vooral bij frequent terugkerende branden. Drinkwater kan vervuild raken door blus- of infiltratiestromen, bijvoorbeeld door het gebruik van blusmiddelen met een verontreinigingskans. Daarom heeft bij dergelijke incidenten bescherming van drinkwater een hogere prioriteit dan bescherming van de natuur.

De beweeglijkheid van de impact — hoe dynamisch en veranderlijk de gevolgen van een risico zijn — neemt toe door klimaatverandering. Dat leidt tot langere periodes van droogte, hogere temperaturen en een toename van brandbare vegetatie. Dit vergroot niet alleen de kans op het ontstaan van natuurbranden, maar ook de omvang en intensiteit ervan. Ecologisch gezien kunnen herhaaldelijke natuurbranden leiden tot verschraling van biodiversiteit, met blijvende veranderingen in flora en fauna. Economisch kunnen de herstelkosten oplopen, afhankelijk van locatie en schaal. De impact op territoriale veiligheid en cultureel erfgoed blijft vooralsnog beperkt, terwijl sociale verstoring vooral optreedt bij evacuaties of grote incidenten. Natuurbranden vormen een reëel en toenemend risico dat vraagt om blijvende aandacht voor preventie, risicobeoordeling en specialistische bestrijding, zeker in kwetsbare gebieden. Preventie en tijdige interventie kunnen de effecten van natuurbranden beperken. Beoordeling waarschijnlijkheid Door klimaatverandering neemt de kans op natuurbranden toe, mede door langere periodes van droogte, hogere temperaturen en meer brandbare vegetatie. De kans neemt ook toe door recreatiedruk, verdichting van natuur en menselijk handelen.

Wetenschappelijke studies tonen aan dat de frequentie en intensiteit van natuurbranden wereldwijd toenemen als gevolg van klimaatverandering. Volgens het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) is er een duidelijke relatie tussen stijgende temperaturen, afnemende luchtvochtigheid en een verhoogd brandgevaar in gematigde klimaten, zoals Nederland. Door klimaatverandering komen hitte, droogte en extreme wind vaker voor, waardoor de brandbaarheid van de natuur toeneemt. Deze factoren maken het voorstelbaar dat in de toekomst zowel de kans op natuurbranden tijdens perioden van hitte en droogte toeneemt als de omvang van zulke branden. De menselijke factor speelt een grote rol bij het ontstaan van natuurbranden. In combinatie met droogte neemt zowel de kans op brand als de snelheid van branduitbreiding toe.

9

Bijlagen

Beleving Volgens de Veiligheidsmonitor is de maatschappelijke perceptie van natuurbranden ‘niet groot, niet klein’. Inwoners voelen zich beperkt betrokken bij het voorkomen van natuurbranden11. Het risico krijgt pas aandacht bij grote incidenten of evacuaties. Volgens experts is er vanuit bewoners en omwonenden van risicogebieden behoefte aan heldere vroegtijdige voorlichting. Vroegtijdige waarschuwing is essentieel om tijd te creëren voor een geordende evacuatie en het beperken van slachtoffers.

7.2.1.3 Aardbeving Inhoudelijke beschrijving Een aardbeving is een seismisch fenomeen dat ontstaat door plotselinge verschuivingen langs geologische breuken in de aardkorst12. In Nederland kennen we natuurlijke aardbevingen, die vooral voorkomen door tektonische activiteit in Zuid-Limburg, en geïnduceerde aardbevingen als gevolg van menselijke activiteiten, zoals gaswinning, met name in Groningen. Het KNMI meet seismische activiteit. Daaruit blijkt dat aardbevingen sinds de metingen in 1913 niet zijn voorgekomen in Hollands Midden.

Figuur 11. Aardbevingen zoals gemeten door het KNMI.

Voor de regio Hollands Midden is de kans op aardebevingen nagenoeg nihil13. De potentiële impact rechtvaardigt beleidsmatige aandacht; daarom is het crisistype aardbevingen opgenomen. Hoewel de huidige kans op een aardbeving zeer klein is (ongeveer 1 op 30.000 jaar), kan de ontwikkeling van geothermische energieprojecten in de toekomst een mogelijke bron van seismische instabiliteit vormen. ZuidHolland wordt beschouwd als een stabiele ondergrond waardoor de kans op een aardbeving hier als zeer gering wordt gezien14. 11 NIPV 2025 Het perspectief van burgers 12 KNMI 2005 Wat beweegt de aarde

13 KNMI 2020 Overzicht aardbevingen 1911-2020 14 SodM 2017 Staat van de Sector Geothermie

10

In het kader van seismische activiteit door geothermie is het KNMI netwerk van seismometers in Zuid-Holland uitgebreid15.

Fysieke veiligheid Een aardbeving kan leiden tot dodelijke slachtoffers en ernstig gewonden, bijvoorbeeld door instortende gebouwen, vallende objecten, botsingen of door het inademen van stof. Door seismische risico’s mee te nemen in ruimtelijke ordening en bouwvoorschriften kunnen de effecten worden beperkt. Economische veiligheid Herstel en wederopbouw kunnen leiden tot kosten van wel meer dan twintig miljoen euro. Door seismische risico’s mee te nemen in ruimtelijke ordening en bouwvoorschriften kan schade worden voorkomen en kunnen mogelijke effecten worden beperkt. Ecologische veiligheid Er wordt geen langdurige aantasting van natuurgebieden verwacht. Sociale en politieke stabiliteit Verstoring van het dagelijks leven (onderwijs, werk, bereikbaarheid) en sociaalpsychologische impact (angst, onzekerheid) bij een aardbeving is voorstelbaar.

15 SodM 2021 Evaluatie aanbevelingen staat van de Sector Geothermie 16 Van Balen, Vrije Universiteit Amsterdam Kans op zware aardbeving in Nederland

Conclusie Hoewel de waarschijnlijkheid van een aardbeving in Hollands Midden zeer laag is, rechtvaardigt de potentiële impact een zekere mate van beleidsmatige aandacht. Met monitoring van seismische effecten door geothermische projecten kunnen ontwikkelingen goed in beeld worden gebracht. Door seismische risico’s te integreren in ruimtelijke ordening en bouwvoorschriften kunnen de effecten van een aardbeving worden beperkt.

Bijlagen

Beoordeling impact Territoriale veiligheid Een aardbeving kan leiden tot instortingen en schade aan vitale infrastructuur, met een mogelijke aantasting van maximaal 4 km². Hoewel de waarschijnlijkheid van een aardbeving in Hollands Midden zeer laag is, rechtvaardigt de potentiële impact16 een zekere mate van beleidsmatige aandacht. Met monitoring van seismische effecten als gevolg van geothermische projecten kunnen ontwikkelingen goed in beeld worden gebracht.

Veiligheid van cultureel erfgoed Bij een aardbeving is de kans op schade of verlies van objecten van cultuurhistorische waarde voorstelbaar.

Beoordeling waarschijnlijkheid De kans op een significante aardbeving in de regio Hollands Midden is zeer laag17. In de regio is de kans op aardbevingen aanzienlijk lager dan in andere gebieden in Nederland. De verwachte manifestatie is gemiddeld een keer per 30.000 jaar. Deze waarschijnlijkheid blijft naar verwachting stabiel. Een uitzondering is geothermie, waarbij spanningsveranderingen in de ondergrond lokaal de kans op seismische activiteit kunnen verhogen. Voor de periode 2027-2030 blijft de kans op een aardbeving in VRHM nihil. Als monitoring en ontwikkelingen laten zien dat geothermie de kans verhoogt, wordt dit meegenomen in de risicomonitoring. Energietransitie (geothermie) kan lokaal de kans op een aardbeving verhogen door spanningsveranderingen in de ondergrond. Van andere aanjagers wordt geen effect verwacht. Beleving Er is geen beeld over beleving met betrekking tot aardbevingen in VRHM.

17 KNMI 2020 Overzicht aardbevingen 1911-2020

11

7.2.1.4 Plagen en dierziekten

Dit crisistype omvat besmettelijke dierziekten die kunnen leiden tot ruimingen of handelsbeperkingen vanwege directe of indirecte gevolgen voor mens en maatschappij. Daarnaast gaat het om invasieve plaagsoorten die ziekten kunnen overdragen, inheemse soorten kunnen verdringen of schade kunnen veroorzaken. Plantenziekten worden veroorzaakt door schimmels, insecten, bacteriën, aaltjes en virussen. Deze maken planten, gewassen en natuur ziek of vormen een plaag. Naast ziekte kan er ook schade aan de plant ontstaan. Bepaalde plantziektes (Q-organismen) zijn zeer schadelijk voor gewassen. Zieke planten en gewassen moeten worden geïsoleerd en behandeld. Q-organismen moeten worden uitgeroeid, om besmetting van andere planten en gewassen te voorkomen18. Plagen en dierziekten vormen een risico voor dieren, mensen, economie, milieu en voor de biodiversiteit19. Ze ontstaan vaak door intensieve veehouderij of gewassenteelt, de wereldhandel, klimaatverandering, contact met wilde dieren of snelle evolutie van ziekteverwekkers. Veel ziektes zijn besmettelijk en moeilijk te controleren, vooral in gebieden met minder toezicht. Omdat ziekteverwekkers zich van nature willen verspreiden, blijven dierziekten bestaan.

18 NVWA Plantziekten en plagen Plantenziekten en plagen | NVWA Q-organismen, PZ-Q-organismen en RNQP’s | Plantenziekten en plagen | NVWA Melden van een quarantaine-organisme op uw bedrijf, of als laboratorium | Plantenziekten en plagen | NVWA 19 Bronnen: Biodiversiteit - WUR Het verlies aan biodiversiteit: waarom is dit een probleem en wat zijn de oorzaken? | Onderwerpen | Europees Parlement

Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact wordt gezien als ‘laag’. Impact ontstaat door tijdelijke bufferzones of vervoersverboden, maar er is geen structurele aantasting van het grondgebied. Fysieke veiligheid De impact wordt gezien als ‘beperkt’. Er is geen sprake van directe sterfte, maar chronische ziektegevallen zijn wel mogelijk, zoals bij Q-koorts of West-Nijlvirus.

Bijlagen

Inhoudelijke beschrijving Plagen en dierziekten omvatten uitbraken van besmettelijke dierziekten en de grootschalige aanwezigheid van plaagdieren, zoals muggen, ratten of rupsen. Deze kunnen risico’s veroorzaken voor de volksgezondheid, diergezondheid, de economie en het milieu. Het gaat hierbij om acute, overdraagbare ziekten, zoals vogelgriep of Afrikaanse varkenspest, en om plaagsoorten zoals de tijgermug of eikenprocessierups.

Preventie en monitoring zijn daarom essentieel20.

Economische veiligheid De economische impact is ‘hoog’. Uitbraken kunnen leiden tot miljoenen euro’s schade door ruimingen, exportverboden en productieverlies. Ecologische veiligheid De impact wordt beoordeeld als gemiddeld. Verstoring van ecosystemen door plaaginsecten en plantziekten is mogelijk. In voorkomende gevallen is herstel meestal binnen twintig jaar. Sociale en politieke stabiliteit De impact van sociale en politieke stabiliteit is ‘midden tot hoog’. Met als mogelijke risico’s: verstoring van het dagelijks leven, druk op het bestuur en maatschappelijke onrust bij uitbraken. 20 Bronnen: Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). (z.d.). Dierziekten en monitoring. https://www.nvwa.nl/onderwerpen/dierziekten Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). (z.d.). Vectoren en plaagdieren: Exotische muggen en eikenprocessierups. https://www.rivm.nl/vectoren Wageningen Bioveterinary Research. (z.d.). Onderzoek dierziekten en veterinaire monitoring. https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/ Onderzoeksinstituten/Bioveterinary-Research.htm Kennis- en Adviescentrum Dierplagen (KAD). (z.d.). Informatie over dierplagen en volksgezondheid. https://www.gddiergezondheid.nl/dierziekten World Organisation for Animal Health (WOAH). (z.d.). Understanding animal diseases.

NCTV - Trendanalyse Nationale Veiligheid 2024 NVWA Plantziekten en plagen Plantenziekten en plagen | NVWA

12

Veiligheid van cultureel erfgoed Deze impact wordt gezien als verwaarloosbaar. Er is geen direct risico voor erfgoedobjecten.

Beoordeling waarschijnlijkheid De waarschijnlijkheid wordt geduid als onbekend omdat er geen harde data beschikbaar is. Ziekten zoals vogelgriep manifesteren zich zeer regelmatig; tot 1998 gold dit ook voor varkenspest21. De beweeglijkheid van de waarschijnlijkheid is dat deze toeneemt door mondiale trends, zoals klimaatverandering, verdichting en globalisering. Beleving De kans op plagen en dierziekten wordt gezien als ‘niet groot, niet klein’. Inwoners van Hollands Midden zijn zich bewust van de risico’s, maar ervaren deze niet als acuut bedreigend. Wel kan maatschappelijke onrust ontstaan bij uitbraken, vooral in agrarische gebieden of bij hinderlijke plagen.

21  NVWA: Bijna 6 miljoen dieren geruimd in jaarrond vogelgriep | Nieuwsbericht | NVWA

Inhoudelijke beschrijving Hitte wordt bepaald door de gemeten temperatuur in combinatie met de gevoelstemperatuur. Het KNMI onderscheidt zomerse dagen (≥25°C), tropische dagen (≥30°C) en extreem warme dagen (≥35°C). Een hittegolf bestaat uit vijf aaneengesloten zomerse dagen, waarvan er minstens drie tropisch zijn, gemeten in De Bilt22. Temperaturen voelen niet altijd precies hetzelfde aan, daarom wordt ook wel gesproken van gevoelstemperatuur. Hoe de temperatuur aanvoelt wordt beïnvloed door factoren als luchtvochtigheid, wind en zonnestraling. Bij een hogere luchtvochtigheid verdampt zweet minder goed, waardoor het menselijk lichaam minder goed kan afkoelen. Daarom voelt hitte eerder drukkend aan bij een hoge luchtvochtigheid. Hoe belastend hitte is voor mensen wordt dus niet alleen beïnvloedt door de daadwerkelijke temperatuur, maar ook door de gevoelstemperatuur23.

Bijlagen

Conclusie De gewogen impact is gemiddeld, het crisistype heeft geen grote impact op vitale belangen. Wel kan het nodig zijn dat tijdelijk een klein gebied moet worden afgesloten. De beweeglijkheid van de impact is vergelijkbaar met voorgaande jaren, met lichte stijgingen binnen de domeinen ecologie en sociaalpsychologisch.

7.2.1.6 Extreme hitte

Het KNMI is - in samenwerking met partners - bezig met de ontwikkeling van een index waarin de hittekracht bepaald wordt door een combinatie van temperatuur, luchtvochtigheid, zonnestraling en wind. Met deze index kan iedereen zien hoe zwaar de hitte op dat moment aanvoelt24. Ook de omgeving waarin mensen zich bevinden heeft invloed op hitte. In stedelijke gebieden wordt de warmte meer vastgehouden dan in het buitengebied doordat stenige materialen zonnestraling absorberen. Dit wordt ook wel het hitte-eilandeffect genoemd. In de nacht is dit verschil nog groter doordat het in steden langzamer afkoelt. Het hitte-eilandeffect wordt beïnvloed door verschillende factoren, zoals de hoeveelheid bebouwing, groen oppervlakte en open ruimte25. Daarnaast zijn sommige woningtypen meer kwetsbaar voor hitte, bijvoorbeeld door het gebrek aan goede zonwering en isolatie. 22 23 24 25

KNMI - Hitte KNMI - Gevoelstemperatuur bij warm weer KNMI - Hitte Oorzaken van de toenemende hitte - Kennisportaal Klimaatadaptatie

13

In Nederland is er een Nationaal Hitteplan, een waarschuwingssysteem van het RIVM. Dit is bedoeld om organisaties en professionals in de zorg en mantelzorgers te waarschuwen en te vragen om extra op kwetsbare groepen te letten. Het KNMI en RIVM besluiten samen of en waar het plan geactiveerd wordt27. Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact van hitte op de territoriale veiligheid is beperkt. Hitte kan een groot grondgebied treffen of zelfs het hele land. De territoriale veiligheid komt echter niet snel in het geding, hooguit wanneer bijvoorbeeld door hitte bruggen (tijdelijk) niet werken of als er problemen ontstaan op het spoor. Ook dan is de impact beperkt. Fysieke veiligheid Extreme hitte heeft een grote impact op de gezondheid. Die varieert van lichte tot ernstige gezondheidsklachten en kan in uitzonderlijke gevallen leiden tot dodelijke slachtoffers. Gezondheidsklachten als gevolg van hitte wordt hittestress genoemd. Hittestress kan in mildere en ernstige vormen voorkomen, van oververhitting tot hitte-uitputting of zelfs een hitteberoerte. Kwetsbare mensen kunnen zelfs aan hittestress overlijden.

26 Nationaal Kennis en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK), Handreiking Hitte in Bestaande Woningen 2.0 https://klimaatadaptatienederland.nl/ publish/pages/216991/handreiking-2-0.pdf (blz, 9) 27 Hoe werkt het Nationaal Hitteplan | RIVM

Zo stierven in Nederland 400 extra mensen aan hittestress in een week tijd toen het in juli 2019 voor het eerst boven de 40 graden werd in Nederland28. Bij ouderen en sommige mensen met een chronische ziekte werkt de temperatuurregeling van het lichaam minder goed, waardoor ze minder dorst ervaren en minder zweten29. Hitte versterkt ook andere gezondheidsrisico’s. In combinatie met droogte leidt hitte tot meer pollen, ozon en CO2 in de lucht en kan er een langer pollenseizoen met hogere pollenconcentraties ontstaan. Hier kunnen mensen met hooikoorts en luchtwegaandoeningen klachten van krijgen. Bovendien neemt, vooral in combinatie met veel neerslag, de kans op infectieziekten door muggen en teken toe. Hitte gaat ook vaak gepaard met meer buitenrecreatie. Mensen zoeken bij hogere temperaturen meer het water op. Indien ze recreëren in onveilig zwemwater waar bijvoorbeeld bacteriën als blauwalg aanwezig zijn, kan dat leiden tot gezondheidsproblemen30. Hitte beïnvloedt ook de voedselveiligheid: hogere temperaturen en veranderende neerslagpatronen vergroten de kans op besmettingen met onder meer Salmonella, Campylobacter en Listeria. Dat is vooral een risico wanneer voedsel niet voldoende gekoeld wordt31. Hitte heeft ook invloed op de veiligheid van ons drinkwater. Zo neemt de kans op legionellabacteriën toe wanneer drinkwater in leidingen warmer wordt dan 25 graden32.

Mensen kunnen ziek worden als ze de bacterie inademen33. Op de mentale gezondheid kan hitte ook een impact hebben. Hoge temperaturen kunnen leiden tot een grotere prikkelbaarheid en meer agressie. Daarnaast kunnen problemen als stress en depressie toenemen. Ook kan hitte het slaapritme verstoren en daarmee een negatieve invloed hebben op de mentale gezondheid34.

Bijlagen

Extreme hitte kan risico’s met zich meebrengen voor de gezondheid en verschillende gezondheidsklachten veroorzaken. Hitte is met name voor verminderd zelfredzamen gevaarlijk, zoals ouderen, kinderen en mensen met gezondheidsklachten. Daarnaast zijn bewoners met een lagere sociaaleconomische status vaak kwetsbaarder voor hitte doordat zij zich minder goede huisvesting en maatregelen tegen hitte kunnen veroorloven26. Hitte kan ook voor gezonde en zelfredzame mensen gevaarlijk zijn, bijvoorbeeld tijdens zware lichamelijke activiteiten. Zo kunnen deelnemers tijdens sportevenementen, zoals marathons, onwel worden.

28 Gevolgen voor de gezondheid - Kennisportaal Klimaatadaptatie 29 Nationaal Kennis en Innovatieprogramma Water en Klimaat (NKWK), Handreiking Hitte in Bestaande Woningen 2.0 https://klimaatadaptatienederland.nl/ publish/pages/216991/handreiking-2-0.pdf (blz, 8) 30 Zwemwater en blauwalg 31 Voedsel | RIVM 32 Hittestress in de bodem: onwenselijk voor drinkwater - Drinkwaterplatform 33 Legionella | RIVM 34 GGD-richtlijn medische milieukunde: hitte en gezondheid | RIVM

14

Ecologische veiligheid Hitte kan een grote impact hebben op de ecologische veiligheid. Een warmer klimaat verandert de samenstelling van planten- en diersoorten in Nederland. Langdurige en extreme hitte versnelt dit proces, wat kan leiden tot grootschalige sterfte van bestaande soorten of juist tot de vestiging van nieuwe soorten39. Hitte kan ook grote effecten hebben op de waterkwaliteit. Zo kunnen hoge watertemperaturen leiden tot een afname van de concentratie zuurstof in water. In het ergste geval leidt het tot zuurstofloosheid van water met vissterfte als gevolg. Ook kunnen bij hogere temperaturen meer voedingstoffen in het water komen. Dit draagt bij aan de groei van blauwalgen, iets wat de waterkwaliteit verslechtert. Blauwalg zorgt er ook voor dat andere vormen van fytoplankton minder goed kunnen groeien. Hitte kan ook bijdragen aan verzilting van water doordat er meer verdampt, met name in gebieden aan de kust40,41.

35 Spoorwegen - Kennisportaal Klimaatadaptatie 36  Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 37 Aanpassen_aan_klimaatverandering_WEB_2.pdf (blz, 41) 38  Wat zijn de gevolgen van klimaatverandering? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 39 Natuur - Kennisportaal Klimaatadaptatie 40  Abiotische factoren - Hoe kan klimaatverandering het water zelf veranderen? Kennisportaal Klimaatadaptatie 41  Biologische effecten - Hoe beïnvloedt klimaatverandering het leven in het water? - Kennisportaal Klimaatadaptatie

Sociale en politieke stabiliteit Hitte kan op verschillende manier leiden tot verstoring van het dagelijks leven. Wanneer het KNMI bijvoorbeeld ‘code rood’, geeft wordt aangeraden om alleen naar buiten te gaan als het echt nodig is. Dit heeft gevolgen voor bijvoorbeeld mensen die naar hun school of werk moeten. Daarnaast neemt de kans op verstoringen in vervoer en infrastructuur toe, omdat wegen en bruggen door hitteschade kunnen worden afgesloten en het spoor vaker te maken krijgt met vertragingen42. Daarnaast kunnen vitale voorzieningen last hebben van hitte. Het elektriciteitsnet kan verstoord raken door een toename in het verbruik of afname van de productiecapaciteit43. De drinkwatervoorziening kan onder druk komen te staan door piekverbruik en een verminderde waterkwaliteit44. Er is weinig tot geen impact op de positie van het lokale en regionale openbaar bestuur. Daarnaast heeft hitte een sociaalpsychologische impact op de bevolking: het kan mentale problemen verergeren en kan leiden tot meer stress en prikkelbaarheid bij mensen45.

Bijlagen

Economische veiligheid Hitte kan een grote economische impact hebben. Verschillende onderdelen van het spoorsysteem zijn kwetsbaar voor hitte, zoals het spoor zelf, de treinen, spoorbruggen en spoorinstallaties. Door extreme hitte kunnen elektrische installaties ontregeld raken of kapotgaan, onder andere in schakelstations en relaiskasten. De schade en verstoringen bij het spoorwegvervoer leiden tot economische kosten35. Hitte kan ook leiden tot schade aan andere infrastructuur, met smeltend asfalt of bruggen die niet meer open kunnen36. Daarnaast kan uitval van het elektriciteitsnetwerk door langdurige hitte leiden tot hogere kosten37. Ook kunnen gezondheidsproblemen door hitte meer gezondheidskosten veroorzaken. Daarnaast wordt de arbeidsproductiviteit lager bij extreme hitte, iets wat ook economische gevolgen kan hebben38.

Veiligheid van cultureel erfgoed De impact van extreme hitte op de veiligheid van cultureel erfgoed is beperkt. Wel kan hitte resulteren in het verlies van authentiek materiaal dat niet bestand is tegen hitte46. Conclusie Extreme hitte kan, afhankelijk van de ernst en duur, een grote impact hebben. De impact is het grootst op de fysieke, economische en ecologische veiligheid, maar ook de sociale en politieke stabiliteit kan worden geraakt. Op de territoriale veiligheid en veiligheid van cultureel erfgoed is er geen tot beperkte impact. Daarnaast neemt bij hitte de kans op natuurbranden en verstoringen van vitale voorzieningen toe.

42  Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteitssysteem 43 Aanpassen_aan_klimaatverandering_WEB_2.pdf (blz, 45) 44 Droogte - Drinkwaterplatform 45 GGD-richtlijn medische milieukunde: hitte en gezondheid | RIVM 46 Cultureel erfgoed - Kennisportaal Klimaatadaptatie

15

Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen, zoals verstedelijking en verdichting van gebieden, hebben invloed op de waarschijnlijkheid van extreme hitte. Door verstedelijking en verdichting neemt verstening toe, door het hitte-eilandeffect kan bij warme temperaturen sneller hitte voorkomen. De waarschijnlijkheid en toename van extreme hitte in Hollands Midden zal dan ook variëren per gebied. Enerzijds blijft het koeler in de kustprovincies en is er een grote hoeveelheid aan landelijke gebieden. Anderzijds zijn er ook stedelijke gebieden die meer te maken zullen krijgen met hitte.

Beoordeling waarschijnlijkheid Het is waarschijnlijk dat extreme hitte plaatsvindt. Het grootste deel van Nederland heeft gemiddeld over de periode 1991 tot 2020 twee tot acht tropische dagen per jaar. Door het koudere zeewater komen tropische dagen in de kustprovincies minder vaak voor. In sommige jaren komen meer tropische dagen voor dan andere jaren. Zo werd in de zomer van 2020 een recordaantal van acht tropische dagen opeenvolgend geteld in de Bilt47. Extreem warme dagen, van 35,0 graden of hoger, komen tegenwoordig in ruim de helft van de jaren voor. Sinds 1901 hebben er 31 hittegolven plaatsgevonden in Nederland48.

7.2.1.7 Extreme droogte

Het KNMI kan hitte tijdig voorspellen en de bevolking waarschuwen. De ernst van de verwachte hitte bepaalt of en hoe er wordt gewaarschuwd49. Ecologische ontwikkelingen hebben invloed op de waarschijnlijkheid van hitte. Zo neemt wereldwijd de temperatuur door klimaatverandering toe. In Nederland is de gemiddelde temperatuur gemeten in De Bilt ongeveer met 2,3 graden gestegen tussen 1901 en 2024. In de klimaatscenario’s’23 van het KNMI is de verwachting dat de temperatuur verder zal toenemen de komende jaren. Verder wordt er voorspeld dat er meer tropische nachten komen met een minimumtemperatuur van 20 graden. Daarnaast worden meer zomerse dagen verwacht50. 47 48 49 50

KNMI - Tropische dagen KNMI - Hittegolven KNMI - KNMI waarschuwingen Oorzaken van de toenemende hitte - Kennisportaal Klimaatadaptatie

Bijlagen

De impact daarvan worden verder toegelicht bij de crisistypes ’Natuurbrand’, ‘Verstoring drinkwatervoorziening’ en ‘Verstoring elektriciteitsvoorziening’. Door verstedelijking en verdichting neemt verstening toe. Door het hitte-eilandeffect wordt de impact van hitte groter. Door een toename van het percentage ouderen in de samenleving wordt de impact van hitte verhoudingsgewijs ook groter op onze maatschappij. Door deze ontwikkelingen zal de impact van hitte verder toenemen in de toekomst.

Inhoudelijke beschrijving Droogte ontstaat wanneer er langere tijd minder neerslag valt dan normaal en er door extra verdamping meer water verdwijnt dan erbij komt. Droogte ontstaat alleen over een langere tijd. Als het één dag regent kan er dus nog steeds sprake zijn van droogte, maar ook als het één dag droog is wordt er nog niet meteen gesproken van droogte. Het KNMI bepaalt de droogte op basis van het potentieel neerslagtekort, waarbij de hoeveelheid gevallen regen wordt verminderd met de verdamping. De hoeveelheid water die verdampt wordt door verschillende factoren beïnvloed; hoe warmer en zonniger het is, hoe meer water er verdampt. Droogte is lastig te voorspellen omdat verschillende factoren hierop invloed hebben en onderling samenhangen51. Eén van de grootste gevolgen van droogte is het ontstaan van tekorten aan water. Tekorten ontstaan wanneer de vraag naar zoet water in een gebied groter is dan het aanbod. Tijdens warm en droog weer stijgt de vraag naar water vaak, terwijl de rivieren dan vaak juist minder water vervoeren. Tegelijkertijd daalt de grondwaterstand en gaat de kwaliteit van het water achteruit. Zoetwater wordt gebruikt voor onder andere drinkwatervoorziening, landbouw, natuur, scheepvaart, recreatie en als koel- of proceswater in de industrie en energiesector. Tekorten veroorzaken dan ook schade in vele sectoren.

51 https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/droogte

16

Daarnaast heeft droogte en een lage grondwaterstand verschillende gevolgen, zoals schade aan gebouwen door bodemdaling, schade aan de natuur en een verhoogd risico op natuurbrand52.

Fysieke veiligheid Droogte heeft een beperkte impact op de fysieke veiligheid. Droogte op zichzelf zal in Hollands Midden niet leiden tot gewonden of dodelijke slachtoffers. Wel kan het invloed hebben op het dagelijks leven. Bijvoorbeeld als er watertekorten ontstaan doordat de drinkwaterkwaliteit achteruitgaat en mensen waterbesparende maatregelen moeten nemen53,54. De impact van watertekorten wordt verder toegelicht bij het crisistype ‘Continuïteit drinkwatervoorziening’. Ook kunnen er een aantal gevolgen voor de gezondheid optreden. Droogte heeft invloed op de luchtkwaliteit. Ook zorgt droogte in combinatie met hitte voor een hoger gehalte pollen en ozon in de lucht. Mensen met hooikoorts kunnen daar veel last van hebben55. Daarnaast blijft er bij droogte meer fijnstof in de lucht hangen, omdat het niet wordt ‘uitgeregend’. Vooral mensen met longproblemen zullen last hebben van de lagere luchtkwaliteit. Als het na een droge periode hevig regent kan ook het riool sneller overstromen doordat het water minder goed in droge grond kan wegzakken. Het vervuilde water kan ook nadelige gevolgen hebben voor de gezondheid56.

52 Droogte - Kennisportaal Klimaatadaptatie 53 Droogte - Drinkwaterplatform 54 Is er tijdens droogte genoeg drinkwater? | Rijksoverheid.nl 55 Gevolgen voor de gezondheid - Kennisportaal Klimaatadaptatie 56  Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal Klimaatadaptatie

Bijlagen

Beoordeling impact Territoriale veiligheid Droogte heeft een beperkte impact op de territoriale veiligheid. Droogte kan een groot gebied treffen, maar leidt meestal niet tot het buiten gebruik raken of ontoegankelijk worden van dat gebied.

Economische veiligheid Droogte heeft impact op de economische veiligheid, met name in de landbouw. Door een gebrek aan neerslag en lage grondwaterstanden kunnen gewassen beschadigd raken, met lagere opbrengsten en oogstverliezen als gevolg. Vooral landbouwgebieden op de hoge zandgronden zijn kwetsbaar voor droogteschade. Volgens de Klimaatschadeschatter kan de droogteschade in de landbouw tussen 2018 en 2050 oplopen van 24 tot 47 miljard euro, uitgaande van het huidige klimaat57. De regio Hollands Midden heeft veel landelijk en agrarisch grondgebied, waardoor de impact in de regio erg groot kan zijn. Daarnaast heeft droogte invloed op andere economische sectoren. Lage waterstanden kunnen de binnenvaart hinderen en industriële processen verstoren die afhankelijk zijn van water, zoals bij energieopwekking en in de industrie. Omdat deze sectoren essentieel zijn voor de economie, kunnen langdurige en ernstige droogte brede en langdurige economische gevolgen met zich meebrengen. Lage grondwaterstanden door droogte kunnen in steden leiden tot economische schade, bijvoorbeeld door scheurvorming in wegen, gebouwen en ondergrondse infrastructuur, het rotten van houten funderingen en verdroging van openbaar groen58. Schade aan funderingen kan grote economische gevolgen hebben wanneer deze grondig moeten worden hersteld59.

Extreme droogte kan ook leiden tot scheuren in dijken en beschadigingen aan waterkeringen. Ecologische veiligheid Droogte kan een grote impact hebben op de ecologische veiligheid en schade aanrichten in de natuur. De mate van de impact is afhankelijk van het type bodem en vegetatie. Hoe afhankelijker verschillende natuurbeheertypen zijn van grondwater, hoe gevoeliger voor droogte. Droogte is dan ook vooral nadelig voor vegetaties die afhankelijk zijn van ondiep grondwater60. 57  Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 58 Laagste grondwaterstanden - Klimaateffectatlas 59 Risicokaarten funderingen - Klimaateffectatlas 60 Droogtegevoeligheid natuur - Klimaateffectatlas

17

Sociale en politieke stabiliteit Droogte heeft geen impact op de sociale en politieke stabiliteit. Veiligheid van cultureel erfgoed Droogte heeft een beperkte impact op de veiligheid van cultureel erfgoed. Bij bodemdaling kunnen monumentale gebouwen verzakken of scheuren. Ook kan het groen in monumentale parken en lanen beschadigd raken. Bij een lage grondwaterstand kan ook paalrot en schade aan gebouwen ontstaan. Daarnaast neemt bij droogte de kans op natuurbrand toe, wat grote schade kan veroorzaken aan cultureel erfgoed63,64. Conclusie Droogte kan impact hebben op verschillende veiligheidsbelangen. Deze impact zal met name op de fysieke, ecologische en economische veiligheid zijn, maar kan ook de veiligheid van cultureel erfgoed raken. Droogte verhoogt tevens het risico op verstoringen van het drinkwater. 61  Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 62 Droogtegevoeligheid natuur - Klimaateffectatlas 63  Wat zijn de gevolgen van toenemende droogte? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 64 Klimaatrisico’s voor het Nederlandse erfgoed

Dit wordt verder toegelicht bij het crisistype ‘Verstoring drinkwatervoorziening’. Bovendien verhoogt droogte het risico op natuurbrand. Bij het crisistype ’Natuurbrand’ wordt deze impact toegelicht. Beoordeling waarschijnlijkheid Het is waarschijnlijk dat er droogte zal plaatsvinden. Droogte is in ons land vaak seizoensgebonden en komt met name voor in de zomer en soms in het voorjaar. Het ene jaar is er meer sprake van droogte dan het andere jaar. Voor het binnenland is duidelijk aangetoond dat droogte tegenwoordig vaker voorkomt dan in 1950. Voor het kustgebied is zo’n trend (nog) niet vastgesteld65.

Bijlagen

Klei- en veengebieden zijn gevoelig voor droogte doordat er bodemdaling kan plaatsvinden. Minder water in de bodem zorgt ervoor dat de bodem samendrukt. Ook kan veenoxidatie plaatsvinden waardoor de bodem nog verder daalt. Bodemdaling kan ook leiden tot scheuren in dijken. Daarnaast kan langdurige droogte in kustprovincies leiden tot zoetwatertekorten en daarmee tot verzilting. Bij verzilting wordt het grond- en oppervlaktewater zouter. Dit gebeurt omdat bij droogte en lage rivierafvoeren het zeewater verder landinwaarts kan doordringen. Dit heeft ook negatieve gevolgen voor de natuur61. Voor sommigen dieren en plantsoorten kan droogte positief zijn en anderen sterven (uit). Daardoor kunnen er soorten bijkomen en verdwijnen62.

Ecologische ontwikkelingen hebben invloed op de waarschijnlijkheid van droogte. Door klimaatverandering wordt verwacht dat we meer last zullen krijgen van droogte. Voor Nederland is nog niet zeker of het over het gehele jaar natter of droger wordt. Dit komt omdat Zuid-Europa steeds droger wordt en Noord-Europa natter, waarbij Nederland precies in de overgangszone ligt. Het KNMI houdt daarom in de Klimaat’ 23 scenario’s rekening met drogere en nattere scenario’s. Wel wordt in alle scenario’s verwacht dat de zomers in Nederland droger worden66.

7.2.1.8 Extreme wind Inhoudelijke beschrijving Extreme vormen van wind, zoals stormen, windstoten, windhozen en valwinden, kunnen leiden tot aanzienlijke overlast, schade en gevaarlijke situaties voor mens en milieu. Het KNMI spreekt van een storm bij windkracht 9, zware storm bij windkracht 10 en van een zeer zware storm bij windkracht 11. Windkracht 12 geldt als orkaan en komt in Nederland zelden voor. Windstoten zijn kortdurende rukwinden of vlagen met een snelheid van minimaal 50 kilometer per uur. Vanaf 75 kilometer per uur spreekt het KNMI van zware windstoten en vanaf 100 kilometer per uur van zeer zware windstoten. 65 KNMI - Droogte 66 https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/uitleg/droogte

18

Juist deze windstoten veroorzaken de meeste schade en zijn gevaarlijk voor verkeer, recreatie en buitenactiviteiten. Het KNMI geeft daarom waarschuwingen voor windstoten in plaats van windkracht.

We maken onderscheid tussen winterstormen en zomerstormen. Winterstormen (oktober tot en met maart) zijn vaak krachtiger en houden langer aan vanwege grote temperatuurverschillen. Zomerstormen (april tot en met september) zijn zeldzamer en meestal korter, maar kunnen onverwachts ontstaan en zorgen vaak voor grote hinder, vooral voor verkeer en activiteiten op of rond het water. In de zomer zijn bomen bovendien vol in blad, waardoor zij meer wind vangen en sneller schade oplopen67. Stormen waarvoor het KNMI een ‘code rood’ of ‘oranje’ voor windstoten afgeeft, krijgen sinds 2019 een naam. In uitzonderlijke gevallen gebeurt dat ook bij ‘code geel’68. Een recent voorbeeld is storm Eunice, op 18 februari 2022, een van de zwaarste stormen in ruim vijftig jaar. Deze storm trok van het zuidwesten naar het noorden over Nederland en veroorzaakte vier dodelijke slachtoffers, grote schade en een enorme druk op de hulpdiensten, waaronder overbelasting van het alarmnummer 11269. Onweersbuien kunnen gepaard gaan met windhozen en valwinden. Een windhoos is een wervelwind die plaatselijk optreedt vanwege grote verschillen in temperatuur en luchtvochtigheid tussen de lucht en het aardoppervlak. Windhozen ontstaan met name in de zomerperiode bij onweersbuien. De draaiende lucht kan snelheden van honderdeden kilometers per uur bereiken en een spoor van vernielingen achterlaten.

67 KNMI - Windstoten en storm 68 KNMI - Naamgeving van stormen 69  20230501-NIPV-Lessen-uit-crises-en-mini-crises-Klimaatverandering-en-extreemweer.pdf blz 225

Bij zware onweersbuien kunnen valwinden ontstaan wanneer grote hoeveelheden koude lucht uit een buienwolk naar beneden storten en zich aan het aardoppervlak krachtig in alle richtingen verspreiden. De lucht spat dan als het ware uiteen en de wind kan gaan wervelen, maar er ontstaat geen slurf, zoals bij een windhoos. Valwinden zijn vooral gevaarlijk door de plotselinge, krachtige windstoten die grote schade kunnen aanrichten71.

Bijlagen

De hoogste windsnelheden worden doorgaans gemeten langs de kust, waar de wind weinig wordt afgeremd door obstakels en wrijving met het aardoppervlak. Stormen komen aan zee vaker voor dan in het binnenland. De regio Hollands Midden ligt in een kustprovincie en kent meerdere kustgebieden.

In de nazomer en het najaar ontstaan de meeste buien boven de relatief warme zee of het IJsselmeer. Hozen die bij buien boven water optreden en het land niet bereiken worden waterhozen genoemd. Zware windstoten worden vaak verward met windhozen. Zware windhozen, ook wel tornado’s genoemd, komen zelden voor in Nederland.70

Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact van extreme wind op de territoriale veiligheid is beperkt. Stormschade kan ervoor zorgen dat grondgebied tijdelijk ontoegankelijk of buiten gebruik is, bijvoorbeeld door bomen op de weg of op het spoor. Dit zal van korte tijdsduur zijn en heeft een beperkte impact op de territoriale veiligheid. Fysieke veiligheid Extreme wind kan leiden tot gewonden en zelfs dodelijke slachtoffers, bijvoorbeeld door bomen die omwaaien of takken die afbreken. Daarnaast kan harde wind ook tot ongelukken leiden in het verkeer, met vrachtwagens die omwaaien of met ongelukken op de fiets tot gevolg. Economische veiligheid Extreme wind zorgt regelmatig voor schade en daarmee voor financiële kosten. De kosten daarvan kunnen erg variëren. De februari-stormen in 2022, waaronder storm Eunice, zorgden landelijk voor zeker een half miljard euro aan schade72. 70 KNMI - Windhozen 71 KNMI - Valwinden 72 Nooit eerder zo veel meldingen: minstens half miljard euro stormschade

19

Ecologische veiligheid De impact van extreme wind op de ecologische veiligheid is beperkt. Planten en bomen kunnen wel beschadigd raken door harde wind. Dit is niet altijd negatief; dood hout is bijvoorbeeld ontzettend belangrijk voor de biodiversiteit in een bos75. Wanneer het stormt kan er zand van de duinen afslaan. Bij rustig weer spoelt dit zand vaak vanzelf weer terug, maar soms verdwijnt het naar zee. Dit is schadelijk voor de duinen en kan tot problemen leiden, vooral als het vaker en langer gaat stormen76. Sociale en politieke stabiliteit Extreme wind heeft impact op de sociale en politieke stabiliteit. Extreme wind kan het dagelijks leven verstoren, met name door belemmeringen op het spoor of op wegen. Indien het KNMI waarschuwt met ‘code rood’ wordt geadviseerd om binnen te blijven77. Daardoor kunnen mensen niet naar hun werk, school of bijvoorbeeld boodschappen doen. Ook kunnen buitenactiviteiten afgelast worden bij extreme wind. Extreme wind leidt niet tot aantasting van de positie van het lokale en regionale openbare bestuur, tenzij het bestuur verwijtbaar handelt. Extreme wind heeft een beperkte sociaal psychologische impact op de bevolking. De bevolking wordt over het algemeen op tijd gewaarschuwd door het KNMI, maar bij storm in de zomer zijn mensen vaak niet voorbereid op het omslaan van het weer78.

73 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteitssysteem blz 32 74 Inventarisatie stormschade door bomen aan waterkeringen | STOWA 75 Omgevallen bomen kun je beter laten liggen en dit is waarom | NPO Radio 1 76 Kustonderhoud 77 KNMI - Windstoten en storm 78 KNMI - Windstoten en storm

Over het algemeen is de bevolking bekend met extreme windvormen, maar bij ernstige schade, gewonden of doden kan de impact toch groot zijn. Veiligheid van cultureel erfgoed De impact van extreme wind op cultureel erfgoed is beperkt. Extreme wind kan wel leiden tot schade aan een gebouw of object van cultuurhistorische waarde. De kans dat dit leidt tot het permanent verloren gaan van cultuurhistorisch waarde is echter laag en kan alleen gebeuren bij hele extreme schade.

Bijlagen

Extreme wind kan schade aanrichten aan de infrastructuur, bijvoorbeeld door bomen die op het spoor vallen73. Daarnaast richt extreme windschade aan gebouwen en auto’s aan. Ook kan verkeer en vervoer stil komen te liggen, wat economische gevolgen heeft. Daarnaast kunnen buitenactiviteiten en evenementen worden afgelast. Omvallende bomen kunnen ook schade aanrichten aan waterkeringen74.

Conclusie De impact van extreme wind op de veiligheid in Hollands Midden is over het algemeen beperkt, maar kan op sommige domeinen wel veel impact hebben. De gevolgen voor de territoriale en ecologische veiligheid, cultureel erfgoed en de bestuurlijke stabiliteit zijn doorgaans gering. De fysieke en economische gevolgen kunnen wel aanzienlijk zijn. Extreme wind kan hoge bedragen aan schade veroorzaken en verwondingen of zelfs dodelijke slachtoffers komen regelmatig voor. Ook kan harde wind leiden tot tijdelijke ontregeling van het dagelijks leven, zoals verstoringen in verkeer en vervoer. Beoordeling waarschijnlijkheid Het waait gemiddeld harder aan de kust dan in het binnenland. Ook komen stormen vaker voor aan zee. In Nederland komen stormen een paar keer per jaar voor79. Het is ook waarschijnlijk dat extreme wind voorkomt in Hollands Midden. Het is lastig te voorspellen hoe klimaatverandering extreme wind beïnvloedt en hoe dit zich in de toekomst gaat ontwikkelen. Wind ontstaat door temperatuurverschillen, niet door de absolute temperatuur. Doordat vrijwel de hele wereld opwarmt blijven de temperatuurverschillen grotendeels gelijk. Wel kunnen weerpatronen verschuiven, waardoor stormen op sommige plekken toenemen en elders juist afnemen80. 79 KNMI - Naamgeving van stormen 80  Buienradar.nl - Actuele neerslag, weerbericht, weersverwachting, sneeuwradar en satellietbeelden

20

Volgens het KNMI is de invloed van klimaatverandering op winterstormen klein, maar in de toekomst zullen stormen waarschijnlijk vaker samengaan met extreme neerslag81.

7.2.1.9 Extreme neerslag Inhoudelijke beschrijving In Nederland valt veel neerslag. Door klimaatverandering neemt de neerslag toe en komen hevige hoosbuien vaker voor. Neerslag varieert sterk in duur, intensiteit en omvang, waardoor het lastig is om eenduidig vast te stellen wanneer regen ‘extreem’ is. Het KNMI spreekt bij meer dan 25 millimeter per uur van een hoosbui, en bij meer dan 50 millimeter op één dag van zware neerslag. Waarden van 50 millimeter in een uur of 100 millimeter op een dag zijn uitzonderlijk en komen gemiddeld eens in de honderd jaar voor per locatie. Extreme neerslag kan zich op verschillende manieren manifesteren. Er kan op een bepaalde locatie kortdurende hevige regen vallen; dit gebeurt meestal tijdens korte buien in de zomer. Er is ook langdurige, minder intense neerslag mogelijk, vaak over grotere gebieden. Dit soort neerslag valt vaak in de winter en wordt grootschalige of frontale neerslag genoemd84,85.

81 82 83 84 85

KNMI - Invloed klimaatverandering op winterstormen is klein KNMI - KNMI’23-klimaatscenario’s KNMI - Twee tropische orkanen onderweg naar Europa Hoe verandert de neerslag? - Kennisportaal Klimaatadaptatie KNMI - Extreme neerslag

Stedelijke gebieden zijn gevoelig voor wateroverlast omdat ze uit veel bebouwing en verharding bestaan, waardoor het regenwater moeilijker kan wegzakken in de bodem. Bij korte, hevige buien – typisch voor de zomer – leidt dit snel tot wateroverlast. Overtollig regenwater kan op straat blijven staan en schade aanrichten aan gebouwen en infrastructuur. Bij langdurige neerslag, vooral in de winter, ontstaat een ander type probleem: het grondwaterpeil stijgt en de bodem raakt verzadigd, waardoor overtollig water niet snel genoeg weg kan. Dit kan leiden tot schade aan landbouwgrond en natuurgebieden en in stedelijk gebied zorgen voor overlast, zoals natte kelders en water in kruipruimtes86.

Bijlagen

In klimaatscenario’s verwacht het KNMI weinig verandering in gemiddelde windsnelheid en -richting, maar mogelijk wel meer sterke windstoten en valwinden bij buien82. Ook verwacht het KNMI dat in de toekomst vaker restanten van tropische orkanen Nederland kunnen bereiken. Dit komt doordat het gebied waar tropische orkanen kunnen voorkomen groter wordt door de opwarming van de aarde83. Het is daarom aannemelijk dat de patronen van extreme wind zullen veranderen en dat we in de toekomst vaker te maken krijgen met extreme wind.

De belangrijkste consequentie van extreme neerslag is wateroverlast. De aard en ernst van deze overlast hangen sterk af van zowel het type neerslag als de kenmerken van het getroffen gebied. Zo zijn gebieden met een veen- of kleibodem extra kwetsbaar omdat water hier moeilijker in de bodem wegzakt. Ook laaggelegen polders lopen een groter risico omdat ze sneller onder water kunnen komen te staan. Wanneer extreme neerslag wordt voorafgegaan door een langdurige droogteperiode, is de grond vaak uitgedroogd en verhard, waardoor zij het water niet goed kan opnemen.

Beoordeling impact Territoriale veiligheid Extreme neerslag heeft impact op de territoriale veiligheid, maar de mate waarin is sterk afhankelijk van de ernst van de situatie. Zolang de infrastructuur begaanbaar is, is de impact beperkt. De impact is groot als extreme neerslag leidt tot zware wateroverlast, waardoor wegen en straten onbereikbaar zijn. Fysieke veiligheid Extreme neerslag heeft impact op de fysieke veiligheid, maar ook daarbij is de mate waarin sterk afhankelijk van de ernst van de situatie. Neerslag veroorzaakt op zichzelf geen slachtoffers, maar extreme neerslag kan wel gevaarlijke situaties en incidenten opleveren met gewonden of zelfs dodelijke slachtoffers. 86 Hoe kan wateroverlast ontstaan? - Kennisportaal Klimaatadaptatie

21

Wanneer het riool overstroomt komt regenwater gemengd met vuil water op straat te staan of komt via een overstort terecht in oppervlaktewater90. In het water kunnen bacteriën en schadelijke stoffen zitten. Wanneer mensen met het water in contact komen, kan dit leiden tot gezondheidsklachten91. Economische veiligheid Infrastructuur kan beschadigd raken of verstoord worden, bijvoorbeeld doordat de doorvaarthoogte bij hoogwater onvoldoende is of doordat spoorlijnen onder water komen te staan92. Hierdoor kan transport vertraging oplopen of stil komen te liggen. In de landbouw kan er schade ontstaan aan de kassen of stallen. Afhankelijk van het oogstseizoen kan er ook grote schade ontstaan aan gewassen. Ook heeft extreme neerslag een negatief effect op het toerisme en vestigingsklimaat voor bedrijven93,94. Ecologische veiligheid De impact van extreme neerslag op de ecologische veiligheid is beperkt. Een natter klimaat kan wel bijdragen aan veranderingen in onze natuur door een verschuiving van soorten95.

87 Wegen - Kennisportaal Klimaatadaptatie 88 Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteitssysteem blz 32 89 Waterbom - onderzoek en aanbevelingen | Deltares 90 Hoe kan wateroverlast ontstaan? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 91 Wateroverlast 92  Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid | Klimaatverandering en het mobiliteitssysteem blz 32 93  Wat zijn de mogelijke gevolgen van wateroverlast? - Kennisportaal Klimaatadaptatie 94 https://klimaatadaptatienederland.nl/publish/pages/155009/ 221201-bollenschema-natter.pdf 95  https://klimaatadaptatienederland.nl/publish/pages/155009/ 221201-bollenschema-natter.pdf

Bij extreme neerslag kan het daarnaast nodig zijn om water weg te pompen, waarbij ook vissterfte kan optreden96. Sociale en politieke stabiliteit Extreme neerslag heeft impact op de sociale en politieke stabiliteit, maar ook dat is erg afhankelijk van de ernst van de situatie. Het dagelijks leven kan verstoord worden vanwege wateroverlast, bijvoorbeeld wanneer wegen niet bereikbaar zijn of gebouwen onder water lopen. Wanneer gebouwen met belangrijke functies niet toegankelijk zijn is de impact groter, zoals bij scholen of ziekenhuizen. Indien het KNMI ‘code rood’ afkondigt wordt aangeraden om thuis te blijven of naar een veilige plek te gaan bij gevaar op overstromingen. Alleen in het geval van ernstige dreigingen of incidenten, zoals bij hoogwater, zal er druk komen te liggen op het lokale en regionale bestuur. De sociaalpsychologische impact is beperkt maar kan in ernstige gevallen, zoals bij dreigingen op hoogwater, wel leiden tot gevoelens van angst.

Bijlagen

Bij extreme neerslag krijgen weggebruikers bijvoorbeeld te maken met slecht zicht87 en kan er plasvorming op wegen ontstaan88. Het komt weinig voor in Nederland dat er dodelijke slachtoffers vallen bij extreme neerslag. Zo was daar bij de wateroverlast in Zuid-Limburg in 2021 geen sprake van, maar wel in omringende landen89.

Veiligheid van cultureel erfgoed Extreme neerslag heeft ook impact op de veiligheid van cultureel erfgoed. Kelders en souterrains kunnen onderlopen of vochtig worden, waardoor schimmel kan ontstaan. Ook kan wateroverlast houtrot veroorzaken of leiden tot schade aan de elektriciteitsvoorzieningen. Daarnaast kan er schade aan historisch groen en archeologische vindplaatsen ontstaan door hevige regen97. Conclusie De impact van extreme neerslag is erg afhankelijk van de ernst ervan. De impact is beperkt als extreme neerslag goed wordt opgenomen door de bodem en het riool. Als hevige regenval tot wateroverlast leidt, kan de impact op alle veiligheidsbelangen toenemen, met schade aan gebouwen en infrastructuur, verstoring van het dagelijks leven en mogelijke gezondheidsrisico’s en gevaarlijke situaties als resultaat. Indien de regenval resulteert in een overstroming kan de impact op de verschillende veiligheidsbelangen nog groter zijn. 96 Waternet helpt mee aan verbetering trek van vissen | Waternet 97 Klimaatrisico’s voor het Nederlandse erfgoed

22

Dit wordt toegelicht bij het crisistype ‘Overstroming’. De impact van overstorten van het riool wordt verder toegelicht bij het crisistype ‘Verstoring rioolwater- en afvalwaterzuivering’.

De jaarlijkse neerslag in Nederland is tussen 1910 en 2022 gestegen met 26%. Vooral de neerslag in de winter is toegenomen, maar ook de zomers zijn natter geworden. Het aantal dagen dat er neerslag valt is niet of nauwelijks toegenomen. Dit betekent dat de neerslag dus vooral intenser is geworden, bijvoorbeeld tijdens zomerse hoosbuien. De totale hoeveelheid neerslag varieert wel sterk van jaar op jaar. Vanaf het jaar 2000 is de jaarlijkse hoeveelheid neerslag nauwelijks toegenomen. Dat komt doordat de neerslag in de herfst en de lente sinds dat jaar is afgenomen. Wel zijn de extremen verder toegenomen99. Sinds 1951 zijn het aantal dagen met meer dan 50 millimeter toegenomen met 85%. Ook is het aantal dagen per jaar met meer dan 20 millimeter neerslag in een etmaal sterk toegenomen100. Het KNMI kan extreme neerslag voorspellen en indien nodig de bevolking waarschuwen. Bij waarschuwingen staat de verwachte impact van extreme neerslag centraal101. Zo kunnen instanties zich voorbereiden op de verwachte neerslag.

7.2.1.10 Extreme kou, sneeuw of ijzel Inhoudelijke beschrijving Winterse weersomstandigheden als kou, sneeuw of ijzel kunnen een grote invloed hebben op het dagelijks leven. Het KNMI definieert een koudegolf als een aaneengesloten periode in De Bilt van minimaal vijf dagen, met maximumtemperatuur lager dan 0,0 (ijsdagen). Hiervan moet op minimaal drie dagen de minimumtemperatuur lager dan -10 graden (strenge vorst) zijn104. Lage temperaturen kunnen ook kouder aanvoelen in de wind of warmer in de zon; dit staat bekend als de gevoelstemperatuur. Het KNMI waarschuwt bij een gevoelstemperatuur van -15 graden of lager105.

Bijlagen

Beoordeling waarschijnlijkheid Het is waarschijnlijk dat de regio Hollands Midden te maken krijgt met extreme neerslag. Het regent in het westen van Nederland en met name Zuid-Holland meer dan in de rest van het land98.

Daarnaast spelen andere factoren een rol, zoals windrichting en luchtvochtigheid102. Ook het verschil in neerslag tussen de kustgebieden en het binnenland van Nederland kan in de toekomst verder toenemen door klimaatverandering103.

Sneeuwbuien kunnen ontstaan bij koude lucht, vaak afkomstig uit het poolgebied. Sneeuwvlokken kunnen de grond bereiken als de volledige luchtlaag waar ze doorheen vallen een temperatuur heeft die rond of onder het vriespunt ligt. Wanneer de temperatuur tijdens de hele val onder nul blijft, spreken we van ‘droge’ sneeuw. Als de sneeuwvlokken onderweg een temperatuur boven het vriespunt tegenkomen, smelten ze gedeeltelijk. Dit wordt ‘natte’ sneeuw genoemd. Natte sneeuw verdwijnt meestal snel106.

Ecologische ontwikkelingen als klimaatverandering zorgen ervoor dat de waarschijnlijkheid toeneemt. De hoeveelheid neerslag neemt vooral toe door de stijging van de gemiddelde jaartemperatuur en de opwarming van de Noordzee.

IJzel ontstaat als regen bevriest wanneer het de grond raakt. Dit gebeurt meestal aan het einde van een vorstperiode. Hoger in de lucht is er nog zachte lucht, maar tijdens het vallen koelen de regendruppels af tot onder het vriespunt en ontstaat ijzel als ze op de grond vallen. Indien de regen al bevriest voordat de druppels vallen, wordt dat ijsregen genoemd.

98 KNMI - Extreme neerslag 99 Jaarlijkse hoeveelheid neerslag in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de Leefomgeving 100 Neerslagextremen in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de Leefomgeving 101 KNMI - Zware regen

102 Neerslagextremen in Nederland, 1910-2022 | Compendium voor de Leefomgeving 103 KNMI - Ruimtelijke klimatologische verschillen binnen Nederland 104 KNMI - Koudegolf 105 KNMI - Kou 106 KNMI - Sneeuw

23

Bij temperaturen rond het vriespunt is het lastig te voorspellen welke vorm van neerslag er zal vallen: regen, sneeuw of ijsregen107.

Fysieke veiligheid In hoeverre kou, sneeuw of ijzel impact heeft op de fysieke veiligheid is erg afhankelijk van de situatie. Gladheid als gevolg van deze weersverschijnselen kan leiden tot ongelukken met gewonden of dodelijke slachtoffers op de weg108 en op fietspaden109. Bij kou wordt de kans op onderkoeling groter. Bij een lage temperatuur kan een menselijk lichaam slechter warmte vasthouden waardoor onderkoeling kan optreden. In ernstige gevallen leidt dit tot bewustzijnsverlies of overlijden. Met name de combinatie van kou en nat verhoogd de kans op onderkoeling110. Bij lagere temperaturen neemt ook de kans op winterse aandoeningen toe, zoals griep en luchtweginfecties. Dat komt omdat griepvirussen gedijen bij koude, droge lucht. Daarnaast verspreidt een griepvirus zich sneller als mensen dicht bij elkaar zitten, in slecht geventileerde ruimtes. Dit gebeurt vaker bij lage temperaturen111. Economische veiligheid Kou, sneeuw of ijzel kunnen ook impact hebben op de economische veiligheid. Kosten worden gemaakt vanwege schade aan de infrastructuur, met name op het spoor. Ook kunnen ongelukken op de wegen leiden tot kosten. Sneeuw kan ook leiden tot instorting van daken. Ook kan er vorstschade aan woningen en gebouwen ontstaan. Bij vorst kan ook schade aan gewassen ontstaan in de landbouw. 107 KNMI - Gladheid door ijzel 108 Weer - 7.

Hoeveel ongevallen gebeuren er door gladde wegen? 109 Weer - 8. Hoeveel ongevallen gebeuren er door of op gladde fietspaden? 110 Winters weer op evenementen - GGD Haaglanden 111 Waarom krijg je griep meestal in de winter? | ONVZ

Sociale en politieke stabiliteit Kou, sneeuw of ijzel kunnen impact hebben op de sociale en politieke stabiliteit. In extreme gevallen kan het dagelijks leven verstoord worden, bijvoorbeeld doordat mensen niet naar hun werk of school kunnen door gladheid van ijzel of sneeuw. Dit komt echter niet vaak voor.

Bijlagen

Beoordeling impact Territoriale veiligheid De impact van kou, sneeuw of ijzel op de territoriale veiligheid is beperkt. Alleen als gebieden tijdelijk ontoegankelijk zijn door zware sneeuwval, gladheid of schade aan infrastructuur is er een impact.

Ecologische veiligheid De invloed van kou, sneeuw of ijzel op de ecologische veiligheid is beperkt: de natuur past zich aan in de winter en is in staat om zich te herstellen.

Winterse weersverschijnselen hebben wel veel invloed op het openbaar vervoer. In de winter is de kans op storingen groter dan in de rest van het jaar112. Wissels kunnen vast komen te zitten door sneeuw en ijs, treinen raken sneller kapot door ijsvorming en bovenleidingen raken tijdelijk buiten gebruik113. Daarnaast kunnen er problemen ontstaan in het verkeer, zoals files op de weg door ongelukken. Veiligheid van cultureel erfgoed Kou, sneeuw of ijzel hebben een beperkte impact op de veiligheid van cultureel erfgoed. Er kan schade optreden aan cultureel erfgoed, maar de schade zal beperkt zijn. Conclusie Kou, sneeuw of ijzel hebben impact op verschillende veiligheidsbelangen. De impact is afhankelijk van de ernst van de weersverschijnselen. Kou, sneeuw of ijzel raken vooral de fysieke veiligheid, omdat gladheid en lage temperaturen kunnen leiden tot ongevallen en een toename van winterse gezondheidsklachten. Daarnaast raakt winterweer ook de economische en territoriale veiligheid, en zelfs de sociale en politieke stabiliteit, omdat schade aan infrastructuur, woningen en gebouwen kan leiden tot verstoringen in verkeer en openbaar vervoer. 112 Winter | ProRail 113 Wat zijn de gevolgen van winters weer? | Over NS | NS

24

Beleving Voor de incidenten binnen de extreme weertypen is de beleving overkoepelend uitgewerkt. In de Risico- en Crisisbarometer van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wordt inzicht gegeven in hoe Nederlanders de nationale veiligheid beleven. Uit de voorjaarseditie van 2025 blijkt dat een meerderheid van de bevolking de kans op extreem weer als (zeer) waarschijnlijk inschat. Ook wordt de impact van dit risico op de Nederlandse samenleving door meer dan de helft als (zeer) ernstig beoordeeld. Ongeveer één op de vijf deelnemers van het onderzoek heeft extreem weer in de top vijf van de risico’s waarover zij zich het meeste zorgen maken. Daarnaast is opvallend dat inwoners aangeven relatief gezien de meeste kennis te hebben van het risico extreem weer118.

114 KNMI - Koudegolf 115 KNMI - Kou 116 KNMI - Sneeuw in Nederland steeds zeldzamer 117 KNMI - Gladheid door ijzel 118 Risico- en Crisisbarometer voorjaar 2025 | Rapport | Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid