2.4 Bijlage 2, Groeiagenda ZH.pdf

4. Stabiel beleid en passende regelgeving, bedrijven

De technologische industrie kan het verdienvermogen

en kennisinstellingen hebben een voorspelbare,

van Nederland de komende decennia substantieel

betrouwbare overheid nodig en passende

versterken en daarbij voor duurzame werkgelegenheid

regelgeving om te kunnen investeren en innoveren.

zorgen. Een vijftal nationale beleidslijnen zijn

5. Stimuleer marktvraag als overheid, benut de

we innovatie in ons bedrijf. Deze innovaties leveren stuk voor stuk

langere termijn bouwen we hierdoor ook aan het versterken van ons werkgeverschap, ons lerend vermogen, onze ‘footprint’ en het bedienen van onze klanten.” Rientz Willem Bol, directeur-eigenaar Bolidt

36

inkoop- en investeringskracht van de nationale overheid om belangrijke bedrijvigheid voor de

logistiek en retail; - Lasersatcom en andere vormen van cybersecure

We vragen het Rijk om mee te doen met:

Samenwerking bevorderen

- De inzet op één Nederlands, maar liever Europees,

Zuid-Hollandse bedrijven en kennispartners bouwen

toekomst te realiseren en als Europa technologische

telecommunicatie, gebaseerd op telecom- en

open en cyber secure dataplatform voor de industrie,

en onderhouden een krachtig regionaal formeel

soevereiniteit op te bouwen.

ruimtevaart- en quantumtechnologie;

zoals dat momenteel in België al

en informeel ecosysteem dat zowel nationaal als

aanwezig is.

internationaal zichtbaar is. Zo trekken we talenten,

- Flexibele en additieve manufacturing, waaronder

Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen

3D-printen van reserveonderdelen voor petrochemische industrie, luchtvaart, defensie

Beroepsbevolking bijscholen en gereed maken voor

community building en door (re)branding op basis

Alle relevante spelers in het ecosysteem van de

en deltatechnologie. In al deze waardesystemen

de nieuwe banen

van inhoudelijke verhalen en promotieactiviteiten

Technologische Industrie in Zuid-Holland werken

– juist in het mkb – wordt gebruik gemaakt van

Sleutelspelers in Zuid-Holland zetten zich in om de

en AI-hulpmiddelen om bedrijven onderling en met

samen op basis van een ActieAgenda om de potentie

investeringen in de systeeminterventie Kennis &

instroom in het technisch onderwijs te bevorderen, de

kennisinstellingen te koppelen. Hierin speelt de HI

van die industrie te ontsluiten. De ambitie is om de

Innovatie ecosystemen + Sleuteltechnologieën.

beroepsbevolking bij te scholen en gereed maken voor

District (Hotspots voor Innovatie – District in de

de nieuwe banen, maar ook internationaal talent dat

technologie industrie) een centrale rol. De trend om

al wordt aangetrokken door de topopleidingen beter te

regionaal te specialiseren en krachten te bundelen

binden aan de regio.

willen we versterken door een aantal jonge hotspots te

komende tien jaar de omzet van de technologische industrie in Zuid-Holland te verdubbelen, van €26

“Als groep van metaal- en assemblagebedrijven digitaliseren we al onze processen om de kwaliteit, efficiëntie en levertijd te verbeteren. Door digitale verbindingen op te zetten in de gehele supply chain, van grondstoffen en het ecosysteem van maakbedrijven tot aan de klant, zijn wij in staat om efficiënt, betaalbaar en duurzaam te produceren in Nederland. Daarom werken we met maakbedrijven, IT-leveranciers, TNO en TU Delft aan het digitaal verbinden van machines, fabrieken en productie-netwerken.”

naar €50 miljard per jaar. Dat zal 30.000 extra banen opleveren. Concreet doen we dat langs de vier actielijnen: • Nieuwe waardeketens; • Digitaal verbinden machines, fabrieken en productienetwerken; • Bijscholen en gereed maken voor de nieuwe banen; • Samenwerking tussen maakbedrijven onderling en kennis- en innovatiepartners bevorderen. Nieuwe waardeketens

bedrijven en financiers aan. Dit doen we door

helpen opzetten, bestaande een duw in de rug te geven We vragen het Rijk om mee te doen met:

en het HI District internationaal zichtbaar te maken.

- Een aangepaste kenniswerkersregeling - in het kader van de coronaherstelmaatregelen - voor

We vragen het Rijk om mee te doen met:

bedrijven in de getroffen sectoren zoals de

- Investeringen in de innovatie-infrastructuur van

maritieme en luchtvaartsector, petrochemie en hun

hotspots, fieldlabs en testfaciliteiten; hardware,

toeleveranciers.

software en community building.

Tabel proposities

Ondernemers en onderzoekers in de regio bouwen

Ronald Koot van Boers&Co

samen nieuwe waardeketens, waarbinnen maakbedrijven een bijdrage leveren aan oplossingen voor complexe maatschappelijke problemen. In de

We vragen het Rijk om mee te doen met:

regio worden de krachten gebundeld in een beperkt

- Cofinanciering van innovatieprogramma’s in de

Proposities: gereed (1)

Proposities: volgende fase (2)

Propositiethema: wordt uitgewerkt (3)

aantal nieuwe waardeketens. Door te focussen

nieuwe waardesystemen en het digitaal verbinden

Actie agenda technologische

- High tech equipment propositie;

- Medtech: medische producten;

bouwen investeringen van kennisinstellingen,

van machines, fabrieken en productienetwerken

industrie:

- Centers for manufacturing NL;

- Digitaliseren industrie & sectoren.

overheden en bedrijven op elkaar voort en kunnen

vanuit herstel en groeifondsen;

• Nieuwe waardeketens;

- European Digital Innovation Hub

• Digital supply systems;

SMITZH.

toeleveranciers gericht innoveren.

- Cofinanciering van flexibele, hoogwaardige

Gekozen is voor nieuwe waardeketens waar bedrijven in willen investeren omdat ze aansluiten

faciliteiten voor productieontwikkeling en productie; - Overheidsopdrachten voor radicaal nieuwe

op grote internationale vraagstukken, er vanuit de

producten uit die waardeketens, bijvoorbeeld

regio markttoegang is en het voortbouwt op sterke

waterstof aangedreven schepen voor de marine

• Human Capital; • Hotspots branding & high tech netwerken.

technologiebasis en op gedegen maaktechnologie. De nieuwe waardesystemen vinden toepassingen in

Digitaal verbinden machines, fabrieken en

meerdere van de sterke sectoren van de regio en dragen

productienetwerken

zo bij aan cross-overs en spill-overs. Voor dit moment

Maakbedrijven in de regio werken samen met

zijn de volgende vier waardesystemen gekozen:

kennispartners aan een flexibel en efficiënt

- Technologie voor hernieuwbare energie, bijvoorbeeld

productienetwerk, dat gebruik maakt van de

waterstof voor schoon varen, vliegen en zwaar

modernste productietechnologieën, zoals 3D-printen

transport;

en zo sterk bijdraagt aan de productiesoevereiniteit van

- Robotica van zaadverdeling tot klant, inclusief

Nederland.

38

39

“Als onderzoeker bij het Kenniscentrum Business Innovation van de Hogeschool Rotterdam spreken we veel bedrijven over kansen van digitalisering. Dat doen we voor het stimuleringsprogramma SMITZH dat op verschillende manieren ondersteuning en advies geeft voor ondernemingen in de maakindustrie. Ons belangrijkste inzicht is dat veel ondernemers willen maar het aan kennis en netwerk ontbreekt om ook tot uitvoering te komen. Door deze ondernemers te verbinden en faciliteren werkt de regio aan toekomstbestendige bedrijvigheid en werkgelegenheid” Jan Pons, Hogeschool Rotterdam

40

4 Systeeminterventie Energie-infrastructuur + Duurzame energiebronnen en grondstoffen

43

Hoe realiseren we de energietransitie voor de industrie én alle Nederlandse huishoudens? Hoe vervangen we fossiele door hernieuwbare energie en circulaire grondstoffen? En hoe maken ons land CO2-neutraal én creëren we nieuwe banen voor iedereen?

Een duurzaam en schoon Zuid-Holland

duurzame energie maar ook voor bedrijven die zich

Zuid-Holland is essentieel om de energietransitie

bezighouden met installatie en onderhoud.

te realiseren. De regio is goed voor bijna een kwart

“More than 20% of national CO2 emissions come from Rotterdam, with the port area responsible for approximately 90% of these emissions. (…) Given the urgent need for climate action to reduce CO2 emissions and shift to alternative energy models, this is a very welcome proposition.”

van de nationale economie, heeft een bloeiend innovatie-ecosysteem, maar is ook verantwoordelijk voor een derde van de nationale CO2-uitstoot. De energie-intensieve industrie, het chemische cluster en de raffinaderijen in Zuid-Holland hebben Nederland decennialang brede welvaart en werkgelegenheid gebracht. De verduurzaming hiervan

OESO

om klimaatverandering tegen te gaan biedt grote economische kansen voor de toekomst: enerzijds om bestaande productieprocessen te behouden door de

Door nu te investeren in energie-infrastructuur en

verduurzaming ervan en anderzijds door introductie

nieuwe en duurzame energiebronnen en grondstoffen,

van vernieuwende, innovatieve processen. In Zuid-

wordt Zuid-Holland de meest aantrekkelijke plek in

Holland willen we dat de industrie ook voor de volgende

Europa voor duurzame industrie, trekken we innovaties

generaties verdienvermogen en banen brengt, maar

naar ons toe en investeringen van het bedrijfsleven aan

wel duurzaam en CO2-neutraal. In diezelfde beweging

en verduurzamen we de gebouwde omgeving en het

kunnen de huishoudens van Zuid-Holland ook meer

tuinbouwcluster. Dat is goed voor klimaat, milieu, werk

gebruik maken van duurzame energie.

en brede welvaart.

“Nederland en Zuid-Holland in het bijzonder hebben een goede

Zuid-Holland heeft alles in huis om de energietransitie

uitgangspositie om een internationale

voor Nederland mogelijk te maken. Hier liggen het grootste industriële en chemische cluster ter wereld, de

hotspot voor klimaat neutrale

grootste Europese zeehaven, hét Europese energie hub,

waterstof te worden door het sterke

toonaangevende kennisinstellingen en veel innovatieve

cluster in de aardolieraffinage

(mkb) ondernemers. Dit maakt dat de regio alles in

en basischemie, gunstige ligging

huis heeft om koploper te zijn in het demonstreren

nabij grootschalige windparken

en produceren van duurzame brandstoffen zoals biobased en synthetische kerosine en chemicaliën zoals

op de Noordzee, de bestaande

methanol van afval en reststromen. De aanwezigheid

gasinfrastructuur, en uitstekende

van restwarmte biedt kansen voor de verduurzaming

kennisinfrastructuur.”

van de gebouwde omgeving en het tuinbouwcluster. Ook zijn er allerlei initiatieven voor het aanboren

“De voorgestelde investeringen

van geothermie, waarop kassen en huishoudens

in Energie-infrastructuur leveren

aangesloten gaan worden. Tot slot zijn er door de

gezamenlijk 0,21 procentpunt extra

lange kustlijn van Zuid-Holland kansen in het benutten

groei per jaar in de periode 2019-2030.”

van wind op zee, niet alleen voor het opwekken van

NEO / EUR

44

Noodzakelijk nationaal beleid

10 miljoen ton minder CO2 in de atmosfeer. Door deze

Waterstof

Om de energietransitie te realiseren, Nederland

projecten sneller te realiseren werken we toe naar een

Duurzame waterstof is een essentiële energiedrager

private partijen de benodigde grootschalige

CO2-neutraal te maken én nieuwe banen te creëren

duurzame, economisch vitale haven die inclusieve

en grondstof, waarmee we de industrie,

investeringen in waterstofproductie en ontwikkeling

moeten de randvoorwaarden voor de energietransitie

werkgelegenheid en brede welvaart creëert. Naar mate

energievoorziening en mobiliteit innovatief

durven te doen.

op orde te zijn. Denk aan de infrastructuur om nieuwe

we in Nederland daarin voortvarender zijn dan anderen,

verduurzamen. Waterstof is nodig om de wereldwijde

en duurzame energiebronnen en grondstoffen op te

trekken we meer investeringen van internationale

klimaatdoelstellingen te behalen én om de Nederlandse

Carbon Capture Storage & Carbon Capture

wekken en te vervoeren, maar ook aan het beleid, wet-

bedrijven naar ons toe.

economie toekomstbestendig te maken. Binnen de

Utilization (CO2)

nationale waterstofambities is Zuid-Holland een

Het haven industrieel complex zet vol in op reductie

Een analyse gemaakt voor het Rotterdams Klimaat

onmisbare schakel. De aanwezigheid van (haven)

van de CO2-uitstoot via het Porthos -project, waarmee

Essentieel daarbij is:

Akkoord (2019) liet zien dat overheidsinvesteringen

infrastructuur, achterlandverbindingen, grote

CO2 wordt afgevangen en wordt opgeslagen in lege

1. Kapitaal en financiering, is nodig om grootschalige

van € 1 tot € 1,5 miljard tot 2030 in vooral energie-

industriële en chemische clusters, een innovatief

gasvelden onder de Noordzee. Daarbij wordt ook het

productie en transport van waterstof en andere

infrastructuur al voor 2025 € 4 tot € 5 miljard aan

ecosysteem én sterke maakindustrie, maken Zuid-

hergebruik van CO2 meegenomen. In eerste instantie

duurzame energiebronnen en grondstoffen mogelijk

private investeringen genereren. Dat is een multiplier

Holland dé plek waar waterstof op grote schaal

naar de glastuinbouw in de Greenport, voor wie een

te maken. Maar ook om wereldwijd leidend te zijn in

van ongeveer vier: voor elke euro die de overheid

geïmporteerd, geproduceerd en toegepast wordt.

betrouwbare CO2-voorziening van hoge zuiverheid

kennisontwikkeling rondom circulaire economie.

investeert, investeert het bedrijfsleven er vier. Deze

Het verzilveren van deze unieke uitgangspositie om

essentieel is om de overstap naar duurzame warmte te

2. Infrastructuur, buisleidingen voor waterstof, CO2

noodzakelijke ‘platforminvesteringen’ versterken het

uit te groeien tot Europa’s grootste waterstofhub is

kunnen maken. In de nabije toekomst komen andere

en warmte zijn nodig om nieuwe energiebronnen

cluster, maar komen alleen van de grond als deze

niet alleen een kans, maar ook een noodzaak. Zowel

toepassingen van CO2 in beeld, met name als grondstof

en grondstoffen te vervoeren tussen de industriële

publiek privaat met een ‘ja-mits’ houding gerealiseerd

economisch als voor het klimaat. Zowel voor de regio,

voor de chemie. Op midden- tot lange termijn is de

en chemische clusters, de tuinbouw maar ook

worden.

als voor Nederland als geheel.

grootschalige productie van synthetische chemicaliën

en regelgeving dat om de energietransitie te realiseren.

- Consistent betrouwbaar langjarig beleid zodat

en brandstoffen op basis van CO2 en groene waterstof

om schone energie in de bebouwde omgeving te krijgen. Tevens is een uitbreiding van de

We vragen het Rijk om mee te doen met de

We vragen het Rijk om mee te doen met:

een zeer strategische kans voor de haven om ook

elektriciteitsinfrastructuur nodig om grootschalige

onderstaande investeringen in elektrificatie; waterstof;

- Ontwikkeling infrastructuur. Werk samen met de

in de toekomst de aangewezen energiehaven van

elektrificatie van huidige (productie)processen

CO2-infrastructuur; circulaire grondstoffen; en

private en publieke spelers in Nederland aan een

Noord-Europa te zijn, met name voor Sustainable

mogelijk te maken.

warmte, om het havenindustrieel complex Rotterdam

sterk nationaal waterstof ecosysteem, door enerzijds

Aviation Fuel en synthetische methanol als chemische

te vernieuwen.

de Groenvermogen NL propositie voor het Nationaal

bouwsteen en brandstof voor zwaar transport. In de

Groeifonds te steunen én daarnaast de Groeiagenda

komende jaren is er gezamenlijke inspanning nodig

Zuid-Holland uit te voeren;

om de benodigde innovaties, pilots en demonstratie

3. Human Capital, de mensen die werken in fossiele sectoren moeten door middel van Leven Lang Ontwikkelen en arbeidsmobiliteit tussen sectoren

Industriële elektrificatie

duurzaam inzetbaar blijven voor nieuw werk.

Om de ontwikkeling en implementatie van

- Investeringen, via het Nationaal Groeifonds

fabrieken te realiseren, o.a. middels het Fieldlab

4. Stabiel beleid en passende regelgeving, bedrijven

innovatieve technologieën op het gebied van

en relevante Europese fondsen, in energie-

Industriële Elektrificatie en het CCU-programma

en kennisinstellingen hebben een voorspelbare,

industriële elektrificatie te versnellen is het Fieldlab

infrastructuur en kennis en innovatie. Infrastructuur

Zuid-Holland.

betrouwbare overheid nodig en passende

Industriële Elektrificatie opgericht. Middels de

voor waterstof: van wind op zee, via electrolysers

regelgeving om te kunnen investeren en innoveren.

bundeling van kennis en een fysieke locatie te midden

naar de chemie en met pijpleidingen: vanuit

van en samen met industriële eindgebruikers,

Rotterdam naar Chemelot en in directe verbinding

Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen

kunnen mkb-technologie leveranciers hun Power2X

met Duitsland;

Op meerdere terreinen zetten we momenteel grote

gebruiksklaar maken voor industriële toepassing en

weg te vereffenen voor groene waterstof. Door

stappen in Zuid-Holland:

opschaling. Dit sluit ook op aan op ontwikkelingen

infrastructuur zowel voor blauwe als groene

zoals bij Campus @Sea.

waterstof te gebruiken worden de benodigde

technologie versneld ontwikkelen, testen en

- Blauwe waterstof. Dit is noodzakelijk om de

kostenreductie en schaalsprong gerealiseerd,

Startmotor Havenbedrijf Rotterdam De doelstelling is de haven verduurzamen en tegelijk zo

We vragen het Rijk om mee te doen met:

snel mogelijk uit het economische dal komen. Dat kan

- Aansluiting van wind op zee op Maasvlakte Rotterdam;

door de Startmotor projecten met spoed te realiseren.

- Investeringen in pilot en demo projecten en de

De Startmotorprojecten jagen andere investeringen

benodigde Fieldlab faciliteiten.

aan. De Rotterdamse projecten zorgen voor minstens

waardoor een markt en keten ontstaan waarbinnen groene waterstof rendabel kan worden; - Investeringen in scale-ups op het gebied van circulaire en biobased grondstoffen. Bied garanties voor beleidsrisico’s op dit gebied, zoals de Vlaamse

9.000 tot 15.000 nieuwe structurele banen, een bijdrage

Investeringsbank in België dat doet en benut

aan het BBP van minstens € 7 miljard en minimaal

hiervoor de financiële capaciteit van Invest-NL;

46

47

We vragen het Rijk om mee te doen met:

We vragen het Rijk om mee te doen met:

- Realisatie van Porthos om de transitie naar

- Het versterken van een aantrekkelijk investerings- en

duurzame industrie en decarbonisatie van de

vestigingsklimaat op basis van een gelijk speelveld in

Nederlandse economie en samenleving mogelijk te

Europa om Nederland, met de mainport Rotterdam,

maken;

leidend te maken op de productie van hernieuwbare

- Samenwerking met private organisaties voor de realisatie van de buisleidingenbundel Rotterdam

grond- en brandstoffen; - Een herziening van het derde Landelijk

– Chemelot – Noordrijn-Westfalen, met o.a. CO2

AfvalbeheerPlan (LAP3), voor de ontwikkeling van

verbindingen naar andere industriële clusters;

chemische recycling van afvalplastics, met erkenning

- Het versterken van een aantrekkelijk investering-

van de waardevolle rol van chemische recycling in de

en vestigingsklimaat voor nieuwe fabrieken voor grootschalige productie van chemicaliën en

circulaire chemie; - Ondersteuning van biobrandstoffen als benodigde

brandstoffen met CO2 als grondstof;

transitie brandstof voor drop-in licht wegtransport,

- Investeringen in productiefaciliteiten en kansrijke

voor de ontwikkeling van bioraffinage (aanpassing

transitie projecten.

SER Biomassa advies); - Wegnemen van het structurele negatieve

Circulaire grondstoffen en duurzame chemie

prijsnadeel van duurzame producten tegenover

Fossiele niet-duurzame grondstoffen vervangen

fossiele producten met een doelgericht subsidie-

we door duurzame, hernieuwbare en algemeen

instrumentarium gericht op zowel de hogere

beschikbare circulaire grondstoffen. Zowel door het

(investerings)kosten als ook de vermeden CO2

verduurzamen van bestaande productieprocessen

equivalenten, voor een kansrijke ontwikkeling van

én de realisatie van geheel nieuwe fabrieken. Twee

“green chemistry” en bioraffinage;

van de meest perspectief-rijkste ontwikkelingen zijn

- Investeringen en cofinanciering voor

chemische recycling van reststromen (bijvoorbeeld

productiefaciliteiten en kansrijke transitieprojecten

de verwerking van afvalplastics) en bioraffinage (verwerking van duurzame biomassa) voor de

zoals opschaling van bioraffinage; - Realiseren van import van afvalstromen t.b.v.

productie van geavanceerde brandstoffen, chemicaliën ofwel groene chemie.

verwaarding van afvalstromen; - Ontwikkeling van een professionele fieldlab

Met de Biotech Campus en Bioprocess Pilot Facility in

omgeving en faciliteiten, voor de realisatie van

Delft, de aanwezige kennisinstellingen, de Greenports

chemische recycling pilot onderzoek en demo plants.

en het haven industrieel complex met de grootste

“Het haven-industriecluster Rotterdam-Moerdijk is grootverbruiker van energie en veroorzaakt bijna 20% van de CO2-uitstoot in Nederland. Om de doelstellingen van het klimaatakkoord te halen, is in deze regio een drastische verbetering in energie- en grondstoffenefficiëntie en vergaande decarbonisatie nodig. Het Fieldlab Industrial Electrification

biobrandstoffen productiecapaciteit van Europa, heeft Zuid-Holland de kennisontwikkeling, innovatie

werkt aan de ontwikkeling en

en het ondernemerschap om op industriële schaal

implementatie van innovatieve

biogrondstoffen te verwerken en op de markt te

technologieën op het gebied van

brengen. Met de logistieke hub functie van de haven

industriële elektrificatie met het doel

en circa 15 raffinaderijen is het industriële complex ook

om fossiel gedreven processen in de

de uitgelezen plek om op grote schaal reststromen

industrie te vervangen.”

om te zetten in nieuwe grondstoffen voor industriële processen. Zo zijn er bijvoorbeeld kansen om boorplatforms op zee duurzaam te demonteren en

Het Fieldlab Industrial Electrification

materiaal te hergebruiken voor andere toepassingen.

is een initiatief van Deltalinqs, FME, InnovationQuarter, Port of Rotterdam en TNO. Het initiatief wordt sterk ondersteund door de gemeente Rotterdam en de provincie Zuid-Holland.

48

Warmte

voor de glastuinbouw als voor de gebouwde omgeving

Energie-infrastructuur voor warmte biedt in de regio

uitbreiding van lokale geothermie en aquathermie

grote kansen om CO2-reductie doelen te halen, maar

bronnen nodig en liggen er kansen op het vlak van

vergt ook zeer ingrijpende transitie in de systemen

bijvoorbeeld zonthermie en de invoeding van dergelijke

en infrastructuur voor warmte. De regio zet sterk

innovatieve bronnen in het systeem.

in op een transitie naar een integraal systeem van warmtenetten. Zo kan zowel duurzame restwarmte,

De regio streeft naar één systeem waarin glastuinbouw

geothermische warmte als warmte uit nieuwe

en gebouwde omgeving via cascadering en buffering,

bronnen worden gebruikt in de industrie, gebouwde

verbonden zijn. Er is reeds een start gemaakt met

omgeving en in de kassen van

aanleg van delen van een warmte-infrastructuur,

de Greenports.

vooralsnog op restwarmte uit het industrieel cluster (WarmtelinQ) met

De glastuinbouw, met name geconcentreerd in de

een Zuid-Hollandse warmterotonde, en de

Greenport maar ook daarbuiten, heeft een grote

voorbereiding van regionale distributienetten. Ook

warmtebehoefte, groter dan die van de gebouwde

zijn er diverse geothermie-initiatieven gestart, naast

omgeving. Aanleg en aansluiting van de Greenport

reeds operationele bronnen die de basis vormen voor

op een warmte-infrastructuur voor de benutting

de distributienetten.

van restwarmte is een essentieel element in de energietransitie en voor de sector om concurrerend

We vragen het Rijk mee te doen met:

te blijven. De huidige beschikbaarheid van lokale

- De aanleg van een hoofdinfrastructuur voor warmte,

duurzame bronnen is echter vaak onvoldoende

waaronder (bovenlokale) warmtenetten (Leiden,

om in de warmtebehoefte van de glastuinbouw te

Den Haag, Delft, Drechtsteden, Westland, Oostland).

voorzien. Ook in de gebouwde omgeving zijn niet

Totaalinvestering van 1,5 miljard Euro (looptijd 20

altijd voldoende lokale (duurzame) warmtebronnen

jaar);

voorhanden en is levering van warmte via een nieuwe

- Doorontwikkeling van geothermie door innovatie en

warmte-infrastructuur essentieel. Daarnaast is zowel

toepassing.

Tabel proposities Proposities: gereed (1)

Proposities: volgende fase (2)

Propositiethema: wordt uitgewerkt (3)

- Groenvermogen van de Nederlandse

- Startmotor Haven;

- Geothermie;

economie:

- Industriële elektrificatie;

- CO2-afvang en -gebruik;

• Waterstofproductie voor industrie

- Internationale waterstofketen

- Verduurzaming industrie, tuinbouw,

(verduurzamingen industriële

buisleidingen;

gebouwde omgeving.

sectoren);

- Warmtenetwerken (WarmtelinQ);

• Elektrolyzers;

- Duurzame chemie en circulaire

• Nieuwe buisleidingen waterstof.

grondstoffen (o.a. chemische recy cling, productie van bio- en synthe tische brandstoffen).

50

51

5 Systeeminterventie Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie

53

Hoe houden we de meest drukbevolkte plekken van Nederland bereikbaar? Hoe verbinden we de verschillende kennisknooppunten en innovatieve plekken met elkaar en hoe kom je dan snel van huis op je werk of opleiding?

• Accommoderen van de sterke groei van reizigers en

jaren veel onderzoek verricht en oplossingsrichtingen

goederenvervoer;

bekeken, maar de broodnodige bekostiging van

• Faciliteren van innovatie en doorontwikkeling

nieuwe investeringen blijft een zoektocht. Er is

van economische hotspots, campussen en het

beleidsmatig volop aandacht voor de groei van

havenindustrieel complex en de greenports, maar

mobiliteit en goederenvervoer, en de ontwikkelingen in

ook mobiliteitsinnovatie (automatisch vervoer);

mobiliteitsgedrag, bijvoorbeeld het toenemend belang

• Bijdragen aan grotere leefbaarheid, waaronder

Mensen, locaties en ideeën in Zuid-Holland verbonden met elkaar en de wereld

“Accessibility is key to support the economic integration of Zuid-Holland and balanced development of the region. Improving accessibility by investing in public transport infrastructure has benefits beyond the infrastructure, including improving further functional integration and increasing agglomeration benefits, supporting a modal shift toward more sustainable modes of transportation, and accommodating population growth through the development of compact and sustainable cities.”

Zuid-Holland is de meest dichtbevolkte regio van het land, met veel steden, veel economische sectoren en veel groene gebieden. En dat allemaal in een straal van circa 30 km. Zuid-Holland is goed voor een kwart van de Nederlandse economie. Tot 2040 komen er in Zuid-Holland ongeveer 400.000 mensen bij. Die hebben huizen en banen nodig, en moeten makkelijk van werk naar woning, school en groene gebieden kunnen reizen. De plekken

OESO

waar mensen werken en leren moeten goed met elkaar verbonden zijn, als voorwaarde voor verdere innovatie, productie en scholing in de regio. Binnen

bijvoorbeeld de maakindustrie. Dat betekent dat

Zuid-Holland, met de rest van Nederland en naar

werklocaties niet zomaar getransformeerd kunnen

de rest van de wereld, is bereikbaarheid essentieel.

worden naar woonlocaties. En uitgangspunt is dat

Ook voor het vervoer van goederen en het mkb, een

de groene gebieden behouden moeten blijven. De

grote Zuid-Hollandse en Nederlandse sector, is dit

ruimte is dus schaars, de opgave is complex. Het

van groot belang. Met optimale bereikbaarheid en

samenhangend oplossen van deze grote opgave maakt

leefbaarheid, kortom een goed vestigingsklimaat,

vestiging van nieuwe inwoners en bedrijven mogelijk,

wordt agglomeratiekracht benut en kan Zuid-Holland

terwijl de leefbaarheid gegarandeerd blijft. Dat biedt

een nog grotere bijdrage leveren aan Nederland.

economische ontwikkeling voor het hele land, maar is

Stilstand is daarbij achteruitgang. In de afgelopen tien

wel een enorme ruimtelijke en bereikbaarheidsopgave.

jaar is de groei van reizigers en goederen exponentieel

Want waar meer mensen wonen, werken en recreëren,

toegenomen, terwijl de investeringen in infrastructuur

moeten we ook zorgen voor voldoende infrastructuur

zijn achtergebleven. Het mobiliteitssysteem in Zuid-

en het blijvend onderhouden daarvan.

Holland dreigt daarmee vast te lopen, ook als ‘gateway to Europe’. Het bereikbaar en leefbaar houden van

Bedenk hierbij dat de luchtkwaliteit reeds behoorlijk

Zuid-Holland is dé grote puzzel voor de komende

onder druk staat, waarbij Zuid-Holland goed is voor een

jaren, wetende dat er ook een grote beheer en

derde van de klimaatopgave in Nederland. Investeren

onderhoudsopgave op ons afkomt.

in slimme verbindingen in alle mobiliteitsvormen en

van hoogwaardig openbaar vervoer (HOV), lopen en

reductie van CO2- en stikstofemissies en

fietsen. Echter, er is nu vooral snel investeringsgeld

bereikbaarheid van groene gebieden;

nodig, zodat we in Nederland en Zuid-Holland niet

• Economische kansen benutten door het versterken

gaan vastlopen. De bereikbaarheid van de nieuwe

van de agglomeratiekracht: bereikbaarheid

verstedelijkingslocaties, het verbinden van innovatieve

banen, ontsluiting economische toplocaties en

kennis- en onderwijsknooppunten, werklocaties en

toponderwijs, verbinden van clusters.

het behouden van de leefbaarheid, is een te belangrijke opgave in de totale brede mobiliteitsopgave komende

Noodzakelijk nationaal beleid

jaren. Op korte termijn is meer Rijksbudget nodig voor

We zien dat de Rijksoverheid de afgelopen tien

investeringen in Zuid-Hollandse infrastructuur. De

jaar -in vergelijking met de tien jaar daarvoor-

regiopartijen zullen daarbij hun verantwoordelijkheid

weinig nieuwe middelen beschikbaar had via het

nemen, door het inleggen van geld, het bouwen van

Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte

huizen, het transformeren van werklocaties en het

en Transport (MIRT) voor nieuwe investeringen

stimuleren van innovatie, productie en scholing.

in infrastructuur. Vrije middelen in het nationale noodzakelijk beheer en onderhoud. Tegelijkertijd is de

Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen

ruimte van de regio om te investeren in infrastructuur

De ruimtelijke en bereikbaarheidsopgave in Zuid-

ook drastisch afgenomen, waarbij wij ons gesteld

Holland pakken we in samenhang aan door te

zien voor stijgende kosten van beheer en onderhoud.

investeren in mobiliteitstransitie: een focus op

Daarom lopen we in Zuid-Holland nu achter met

HOV in combinatie met binnenstedelijk bouwen

investeringen in bereikbaarheid. We hebben als regio

in het stedelijk gebied. Hiernaast moeten ook de

in goede samenwerking met het Rijk de afgelopen

betrouwbaarheid, robuustheid en het optimaal

Mobiliteitsfonds worden vooral ingezet voor

benutten van het wegennet beter, want de gehele

“Een schaalsprong naar een hoogwaardig metropolitaan OV-netwerk is een basisvoorwaarde voor de ambitie om het overgrote deel van de woningen in hoog stedelijk en sterk stedelijk gebied te ontwikkelingen. Gezamenlijk dragen de verstedelijking en de schaalsprong mobiliteit bij aan versterking van de agglomeratiekracht, en is daarmee een positief economisch effect voorzien.”

verstedelijkingsopgave en de leefbaarheidsvraagstukken

“De voorgestelde investeringen in de mobiliteitstransitie leveren gezamenlijk 0,20 procentpunt extra regionale groei per jaar, deze extra groei is structureel.”

havenindustrieel complex, de greenports en de logistieke

NEO/EUR

andere provincies. Tot in de haarvaten van onze regio

lossen we op in de combinatie van HOV met lopen, fietsen en de auto. Daarbij wordt ook de logistieke behoefte betrokken. In de regio programmeren we de mobiliteit- en verstedelijkingsopgave gezamenlijk met de Rijksoverheid in het gebiedsprogramma Mobiliteit en Verstedelijking (MoVe). Een essentieel onderdeel daarvan is de aanpak van Metropolitaan OV in combinatie met de verstedelijking. Ook investeren we in een logistieke transitie om de doorontwikkeling van het

het oplossen van mobiliteitsknelpunten is urgent om Zuid-Holland kent in tien jaar tijd een

het woningbouwtekort aan te pakken, ruimte voor

woningbouwopgave van ongeveer 200.000

bedrijvigheid te blijven bieden, de logistieke sector te

woningen, in twintig jaar tijd is dat waarschijnlijk

faciliteren en om te verduurzamen. In Zuid-Holland

zelfs circa 300.000 woningen. Dat is een kwart van

komen tot 2040 verschillende grote opgaven samen:

de bouwopgave in heel Nederland. Ook zien we dat er

• Versnellen van de woningbouw en transformatie van werklocaties;

ruimte voor bedrijvigheid nodig is en blijft, voor

54

sector, te faciliteren: via het spoor, de binnenvaart en de weg. Daarvoor werken we bijvoorbeeld over de grenzen van Zuid-Holland aan de goederencorridors naar het Zuiden en het Oosten, samen met de Rijksoverheid en

55

pakken we de bereikbaarheid aan. Zo worden werk,

We vragen het Rijk:

onderwijs en recreatie voor iedereen bereikbaar. In beide

- samen met de regio met prioriteit te investeren in de

aanpakken vergroten we daarbij de duurzaamheid én

meerjarige aanpak van de propositie metropolitaan OV

veiligheid van de mobiliteit in Zuid-Holland.

en verstedelijking Zuid-Holland (MOVV). Tot 2040 is er ruim 8 mld. euro nodig om dit programma te realiseren,

Metropolitaan OV en verstedelijking (MOVV)

waarbij de regio zich inspant om zelf 2,5 mld. euro op

We richten ons met een samenhangende aanpak van

tafel te leggen. Iedere geïnvesteerde euro levert daarbij

metropolitaan OV in Zuid-Holland op het verbeteren

1,33 euro op en we realiseren ruim 200.000 woningen

van de HOV-lijn Leiden-Dordrecht, die belangrijke

in Zuid-Holland en 70.000 banen op alle niveaus.

gebiedsontwikkelingen voor nieuwe woningen en

Dit is een noodzakelijke randvoorwaarde om in de

bestaande werklocaties in Zuid-Holland verbindt. Een

woonopgave te kunnen voorzien en duurzaam extra

type lightrail-oplossing die snelle en betrouwbare

economische groei aan te jagen.

verbindingen mogelijk maakt. Hiermee koppelen we ook de kennis- en onderwijsknooppunten in Leiden,

Goederenvervoer en logistiek

Den Haag, Delft, Rotterdam en Dordrecht aan elkaar

De opgave voor de logistieke bereikbaarheid van

en daarmee innovatieve vakgebieden zoals Quantum,

het havenindustrieel complex en de greenports in

Artificial Intelligence, Cybersecurity en geavanceerde

Zuid-Holland wordt steeds belangrijker voor onze

geneeskunde.

economie van de toekomst, we zijn daarvoor nu té afhankelijk van de weg. De wegen worden steeds

In combinatie met het verbeteren van de HOV-lijn

drukker, waardoor goederenvervoer er steeds langer

Leiden-Dordrecht verbeteren we tegelijkertijd de

over doet, met alle negatieve economische gevolgen

duurzame HOV-verbindingen naar en ín binnenstedelijke

van dien, maar ook langer in gebieden plaatsvindt

gebieden zoals Den Haag CID/Binckhorst en Rotterdam-

waar ook mensen wonen, werken en recreëren. Dit kan

Zuid, waarbij we zorgen voor een goede aansluiting op

efficiënter en duurzamer. We hebben daarom in nauwe

en een schaalsprong van HOV in de héle regio zoals de

samenwerking met de Rijksoverheid een aanpak voor

RandstadRail richting Den Haag Zuidwest, Westland

het realiseren en beter benutten van nationale en

en Zoetermeer, de metro richting Nissewaard en het

internationale spoorinfrastructuur voor goederen en

middengebied én de Hoekse Lijn richting Rottemeren

het inwisselbaar inzetten van het gebruik van weg,

en Hoek van Holland. De HOV-lijn Leiden-Dordrecht

water en spoor. Van belang daarbij is een netwerk van

sluit ook goed aan op andere spoorverbindingen, vanuit

duurzame tank- en laadinfrastructuur, waaronder

Leiden en Dordrecht verder de Holland-Rijnland en de

Walstroom, om het transport te verduurzamen. We

Drechtsteden in, en richting Gouda. Voor grote bedrijven

verduurzamen ook de binnenvaart en we benutten

“Councyl is een spin-off van de TU

en mkb wordt het dan nog aantrekkelijker om in de

deze infrastructuur optimaal, wat tevens bijdraagt

Delft en biedt transparante Artificial

buurt van het HOV te zitten.

aan het verbeteren van luchtkwaliteit in Zuid-Holland.

Intelligence beslisondersteuning in

Onze aanpak gaat tot slot gepaard met vergaande

domeinen zoals de zorg, overheid, HR

Het is een aanpak die coronaproof is, mede omdat we

maatregelen om te digitaliseren.

al jaren tegen de grenzen van de bestaande capaciteit aanliepen, dat vraagstuk wordt in combinatie

We vragen het Rijk:

met de komst van 400.000 inwoners en de grote

- samen met de regio de Toekomstagenda

en procesindustrie. Het hoogwaardige kennis-ecosysteem in Zuid-Holland is voor ons cruciaal. Hier vinden we

verstedelijkingopgave niet minder urgent. En de

Corridorontwikkeling te realiseren. Hierin wordt

ons talent, belangrijke klanten en

gebieden waar we zuinig op zijn maken we daarnaast

geïnvesteerd in toekomstbestendige verbindingen

samenwerkingspartners. Met dit

op een duurzame manier bereikbaar: het groen van de

tussen Zuid-Holland en het Europese achterland;

netwerk kunnen we tot een wereldwijd

bossen, het strand en de zee.

de ontwikkeling van duurzame en multimodaal

leidende speler uitgroeien. En dan is

bereikbare strategische knooppunten; en verduurzaming van de Topcorridors, waar duurzame binnenvaart en efficiënte en duurzame afhandeling van de vers-logistiek gelden als belangrijke thema’s.

56

bereikbaarheid essentieel.” Caspar Chorus, co-founder Councyl

Impuls duurzame mobiliteit

rond de economische gebieden zoals Voorne Putten en

De behoefte aan slimmer en schoner reizen

het havenindustrieel complex en de greenport West-

neemt toe en draagt bij aan een leefbare stad

Holland. Met een goed functionerend HOV-systeem

en daarmee een bredere welvaart. Naast het

naast een goed functionerend wegennetwerk

investeren in metropolitaan OV in combinatie met

verbeteren we de bereikbaarheid van, naar en in Zuid-

verstedelijking en in het optimaal organiseren en

Holland. Hiervoor is en blijft de samenwerking met

verduurzamen goederenvervoer zetten we daarom

het Rijkoverheid in het programma Bereikbaar Zuid-

ook in op het doorzetten, stimuleren en benutten

Holland essentieel. Daar waar dat in de toekomst nodig

van gedragsverandering van reizigers en de logistieke

is komen we vanuit gebiedsprogramma MoVe tot slot

sector. Daarnaast zien we kansen voor verduurzaming

met additionele voorstellen voor HOV.

in het op grote schaal elektrisch vervoeren van reizigers en goederen, ook met automatisch vervoer. In diverse

We vragen het Rijk:

programma’s zijn en worden hiertoe voorstellen

- samen met de regio – via onder meer programma

ontwikkeld. Dit willen we intensiveren, zo leveren we

MoVe en de Bereikbaarheidsaanpak Zuid-Holland-

ook via bereikbaarheid een bijdrage aan de nationale

te blijven investeren in het optimaliseren van het

klimaatopgaven.

wegsysteem voor lopen, fietsen en auto, en in eventuele additionele voorstellen voor HOV.

We vragen het Rijk: - samen met de regio de duurzaamheidambities in

“At Circularise, we believe that one of the fundamental steps in helping the environment is moving towards an economy that is circular — which eliminates waste, maximises value, and uses resources efficiently. Our goal at Circularise is to facilitate that by building an open-source protocol that brings transparency to global supply chains helping all value chain actors to become sustainable.”

bereikbaarheid te realiseren. Impuls wegsysteem voor lopen, fietsen en auto & overig HOV Tot slot zien we dat betrouwbaarheid, robuustheid en optimale benutting steeds belangrijker worden voor de wegbereikbaarheid van bepaalde locaties waar HOV minder rendabel en voor de hand liggend is. We zetten daarom tot slot in op het optimaliseren van het wegsysteem. Hierbij leggen we de focus op de

Igor Konstantinov, growth manager Circularise

stedelijke ringen rondom Rotterdam en Den Haag én

Tabel proposities Proposities: gereed (1)

Proposities: volgende fase (2)

Propositiethema: wordt uitgewerkt (3)

Nationale propositie Metropolitaan

- Propositie goederenvervoer en

- Impuls wegsysteem voor lopen,

OV en Verstedelijking (MOVV):

logistiek;

fietsen en auto;

• Lightrail Leiden-Dordrecht, inclusief

- Impuls duurzame mobiliteit.

- Impuls overig HOV.

knooppunten en stations; • Schaalsprong OV Rotterdam en Den Haag e.o., incl. CID-Binckhorst en Oeververbinding; • Schaalsprong OV Middengebied Rotterdam - Zoetermeer -Leiden e.o.

58

59

6 Systeeminterventie Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen

61

Hoe blijven de we de komende jaren aan het werk? Hoe zorgen we dat banen die verdwijnen vervangen worden door nieuwe banen? En hoe zorgen we dat íedereen daar de juiste kennis en vaardigheden voor heeft?

Noodzakelijke nationaal beleid, vraag aan het Rijk

Obstakels bijscholing wegnemen en meer ruimte

De komende jaren moeten we fors investeren in

De kaders voor opleidingen en bijscholingen

Human Capital en Leven Lang Ontwikkelen om

zijn in de praktijk knellend. Initiatieven vanuit

het duurzaam verdienvermogen en toekomstige

onderwijsaanbieders of regio’s om maatwerk scholing

creëren voor regionale invulling

werkgelegenheid te realiseren. In Nederland, in Zuid-

aan te bieden worden hierdoor gehinderd. Concreet

Het talent van álle Zuid-Hollanders optimaal benutten

begeleiden en hierbij minimaal 1.000 werkgevers en

Holland. Dat vraagt om een nationale beweging

vragen we het Rijk om het publiek gefinancierd

mkb’ers te ondersteunen. Hiermee wil Zuid-Holland

waarin een leven lang leren centraal komt te staan,

onderwijs te faciliteren om flexibel, modulair en

Het werk zoals we dat vandaag de dag kennen, zal de

dé regio worden met de arbeidsmarkt als positieve

voor jong en oud. Concreet vragen de ondernemers,

innovatief onderwijsaanbod op maat te ontwikkelen

komende decennia ingrijpend veranderen. De grote

concurrentiefactor, waar het talent van werkenden

mkb’ers, kennis-en onderwijsinstellingen en overheden

en om de inzet van hybride docenten te stimuleren.

transities zoals digitalisering, energietransitie en de

optimaal wordt benut. De provincie Zuid-Holland

in Zuid-Holland het Rijk om samen met hen werk

Met name meer experimenteerruimte voor het

omslag naar een circulaire economie zorgen ervoor

investeert hier in deze periode € 7,8 miljoen in. Hiervan

maken van de volgende zes punten:

beroepsonderwijs is noodzakelijk zodat op korte

dat bepaalde beroepen ingrijpend zullen veranderen

wordt € 5 miljoen gestopt in een subsidieregeling

of zelfs zullen verdwijnen. De banen van overmorgen

Human Capital, waarmee concrete projecten kunnen

Cofinanciering ‘Kickstart your career’

techniek, IT en ondernemerschap kunnen worden

vragen andere competenties en vaardigheden van

worden gesubsidieerd. In totaal zal dit minimaal 15

Jongeren die nu uit de schoolbanken komen, kunnen

ontwikkeld. Door het wegnemen van obstakels en het

medewerkers. Het is voor ons allemaal, werkenden,

miljoen aan cofinanciering opleveren.Daarnaast wordt

door de COVID-19-crisis lastig werk vinden en dreigen

bieden van experimenteerruimte kunnen we leven lang

werkgevers, ondernemers, mkb en overheden, van

er €1,5 miljoen geïnvesteerd in het Kickstart your

daardoor de aansluiting met de arbeidsmarkt te

ontwikkelen in Zuid-Holland stimuleren, waar de rest

belang dat de beroepsbevolking kan blijven werken,

career, om minimaal 150 jongeren aan het werk te

verliezen. Bedrijven, onderwijsinstellingen en

van Nederland van kan leren en gebruik kan maken.

te zorgen voor bestaanszekerheid. Voor álle Zuid-

helpen bij Zuid-Hollandse bedrijven.

overheden in Zuid-Holland zetten zich met het

termijn bijvoorbeeld samenhangende voorstellen rond

Hollanders, nu en in de toekomst. Daarom investeren

Kickstart your career in voor arbeidsplaatsen voor

private en publieke sleutelspelers in Zuid-Holland fors

deze groep zodat ze hun carrière toch kunnen starten.

in Leven Lang Ontwikkelen.

“The choice of human capital as a key pillar is spot-on to secure future growth in Zuid-Holland. The pillar targets major policy issues such as lifelong learning, which will play an important role to help the economy of Zuid-Holland shift to a low-carbon economy. (…) These goals do not only require funding from the national government for specific projects, but also substantial policy changes without which the effectiveness of these policy goals is likely to be undermined.”

Zuid-Holland is goed voor bijna een kwart van de Nederlandse economie én werkgelegenheid, maar kampt met grote knelpunten op de arbeidsmarkt. Pre-corona had Zuid-Holland de grootste arbeidstekorten van Nederland: één op de vijf bedrijven in de regio had niet voldoende gekwalificeerd personeel. Tegelijkertijd heeft Zuid-Holland een groot onbenut arbeidspotentieel en heeft de regionale arbeidsmarkt een lage veerkracht waardoor deze

Concreet vragen we de rijksoverheid om cofinanciering zodat we dit project kunnen opschalen van 150 jongeren naar 1.500 jongeren. Cofinanciering regionaal opleidingsfonds Een groeiend aantal mensen in Zuid-Holland wordt werkloos door de COVID-19-crisis. Naar aanleiding

“Investeringen in human capital leveren gezamenlijk 0,36 procentpunt extra regionale groei per jaar op, structureel.”

daarvan heeft de gemeente Rotterdam 14 miljoen euro geïnvesteerd in scholingsvouchers. In de periode 2020-2022 verstrekken ze 10.000 vouchers in Rotterdam alleen. Dit initiatief willen we graag

kwetsbaar is voor economische schokken. De impact

OESO

van de corona-crisis is dan ook groot op de Zuid-

NEO / EUR

opschalen tot een regionaal scholingsfonds, dat tot de invoering van persoonlijke leerrechten voor alle

Hollandse arbeidsmarkt.

Nederlanders de financiële drempel voor scholing wegneemt. We vragen het Rijk cofinanciering om het

Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen

Rotterdamse scholingsfonds samen met regionale partners op te schalen naar heel Zuid-Holland.

In Zuid-Holland wordt er hard gewerkt om de arbeidsmarkt én de beroepsbevolking toekomstbestendig te maken. Dat doen we via de Human Capital Agenda een publiek-private samenwerking bestaande uit inmiddels meer dan 100 partners. Doelstellingen zijn onder andere om tot 2024 85.000 werknemers een vorm van scholing te geven, 55.000 mensen van werk naar werk te

62

“Menselijk kapitaal draagt in belangrijke mate bij aan de beoogde economische groei, het grijpt in op huidige en toekomstige sectorale en beroepsmatige specialisaties. In de Groeiagenda is de aandacht voor menselijk kapitaal terug te vinden in vrijwel alle voorstellen gericht op nieuwe sleutel technologieën.”

63

Stimuleren van regionale kennisknooppunten

Het invoeren van leerrechten voor alle Nederlanders

Op de verschillende campussen in Zuid-Holland

Scholing en de permanente ontwikkeling van

werken universiteiten, andere kennisinstellingen,

werkenden en niet-werkenden is van groot belang

mbo-instellingen, hogescholen en bedrijven samen

gezien de grote verandering van werk en benodigde

aan innovaties zoals quantum technologie, AI,

competenties de komende decennia. Met individuele

regeneratieve geneeskunde en laser-satelliet-

leerrechten en een persoonlijke leerrekening nemen

communicatie. Op deze kennisknooppunten willen

we financiële drempels weg en stellen we iedereen in

we doorlopende leerlijnen realiseren rond nieuwe

staat om zichzelf te blijven scholen en ontwikkelen.

technieken. Dit vergt experimenteerruimte voor

Concreet stellen we voor om op de korte termijn het

de opleidingsinstituten die dicht tegen bedrijven

STAP-budget (Stimulans Arbeidsmarkt Positie) van

overheden, is het belangrijk dat

aan zitten. Concreet vragen we het Rijk om

€200 miljoen naar €600 miljoen euro te verhogen en

talenten uit kennisinstellingen,

campusvorming en het realiseren van doorlopende

het maximumbudget per opleiding te verhogen tot

samenwerkingspartners en klanten

leerlijnen op kennisknooppunten (MBO-HBO-WO) in

€2.000. Uiteindelijk werken we toe naar het invoeren

ons goed kunnen bereiken. Het maakt

hun beleid te verankeren. Gezamenlijk kunnen we de

van leerrechten voor alle Nederlanders.

Milvum aantrekkelijk om bij te werken

banen voor de toekomst realiseren.

“Voor ons digitale innovatiebureau Milvum, dat digitale diensten bedenkt en agile ontwikkelt voor

óf mee samen te werken.”

Investeren in vaardigheden van de toekomst Ondernemende, IT- en I-vaardigheden zijn essentieel voor de werkenden van de toekomst, net als inzichten in nieuwe technologieën zoals Quantum en AI. Concreet vragen we ruimte voor onderwijsinstellingen om al vanaf het primair onderwijs deze vaardigheden in hun curricula op te nemen, zodat kinderen hier al van jongs af aan mee kennismaken. Met deze vaardigheden kunnen we meer mensen aan het werk krijgen en het

“De professionele norm ligt buiten de school, zeker als het gaat om Smart Technology. Daarom willen we dat docenten met één been in het onderwijs en met het andere in het bedrijfsleven staan. Het hybride leren in samenwerking tussen onderwijs en ondernemers zal in de toekomst alleen maar toenemen. In Zuid-Holland willen we daarin vooroplopen.” Jan van Laake, directeur Centrum voor Innovatief Vakmanschap Smart Technology en mboRijnland

onbenutte arbeidspotentieel verkleinen.

Tabel proposities Proposities: gereed (1)

Proposities: volgende fase (2)

Propositiethema: wordt uitgewerkt (3)

- Cofinanciering Kickstart your career;

- Stimuleren regionale

- Het invoeren van leerrechten voor

- Cofinanciering regionaal opleidings

kennisknooppunten;

alle Nederlanders.

fonds.

- Obstakels bijscholing beroepsbev olking wegnemen en meer ruimte creëren voor regionale invulling; - Vaardigheden van de toekomst (o.a. digitalisering).

64

Salim Hadri, co-founder Milvum

66

Begrippenlijst

7

Agglomeratie-externaliteiten: een agglomeratie

Cross-over: invloed van een actie op een andere

is een stedelijk gebied of aaneensluiting van

variabele dan de variabele die het doelwit van de

steden en dorpen. Onder invloed van een grote

actie is. Of, resultaten van samenwerking tussen

bevolkingsomvang en een grote gevarieerdheid

sectoren.

Begrippen en afkortingen

in bedrijven en voorzieningen ontstaat een zichzelf versterkende groei van bedrijven en

Dataficatie: het in cijfers vaststellen, uitdrukken van

voorzieningen. Deze effecten (externaliteiten)

informatie.

kunnen positief en negatief zijn. Een voorbeeld van een positief agglomeratie effect voor bedrijven is de

Decarbonisatie: het omvormen van (industriële)

aanwezigheid van een afzetmarkt, arbeidsmarkt,

processen met als doel de CO2-uitstoot tot nul te

toeleveringsbedrijven en goede infrastructuur. Een

reduceren.

voorbeeld van een negatief agglomeratie-effect is hogere grondprijs of zwaardere milieubelasting.

Deltatechnologie: technologie die zich bezighoudt met het buiten de deur houden van (ongewenst)

Aquathermie: verzamelnaam voor technologieën die

water; het gebruik en beheer van het watersysteem;

de warmte uit water gebruiken om gebouwen mee

het zorgen voor hoeveelheid en kwaliteit van water;

te verwarmen. Het kan gaan om oppervlaktewater,

het herstel en de bescherming van aquatische en

afvalwater en drinkwater.

waterafhankelijke ecosystemen; en de inrichting en

Bioraffinage: een raffinage met biogrondstoffen

ruimtelijke planning in de delta.

waarbij biobrandstoffen en chemicaliën worden gemaakt.

Demonstrators: een soort proefmodel. Onderzoekers passen kennis toe en willen dit

Blauwe waterstof: waterstof geproduceerd

naar de markt brengen. Daarvoor is een werkend

uit aardgas waarbij de vrijgekomen CO2 wordt

demonstratiemodel nodig om in te kunnen schatten

afgevangen en opgeslagen.

wat de commerciële waarde is. Via een demonstrator hebben wetenschappers een kans om onderzoek

Carbon Capture and Storage: het afvangen van

aantrekkelijk te maken voor de markt.

CO2 uitgestoten bij industriële processen en het vervolgens opslaan van deze CO2 zodat het niet in de

Digital twin: digitale kopie van iets fysieks, bijv. van

lucht terechtkomt.

het Nederlandse elektriciteitsnet waar door de TU Delft en Tennet onderzoek aan wordt gedaan voor

Carbon Capture Utilization: het afvangen van CO2

het elektriciteitsnet van de toekomst.

uitgestoten bij industriële processen en vervolgens

Drop-in licht wegtransport: het inzetten van

het hergebruiken van deze CO2 voor bijvoorbeeld

biobrandstoffen voor het licht vervoer over weg. Dit

materiaalproductie.

betreft zogenaamde «drop-in fuel» waarbij er geen grote aanpassingen in een licht voertuig, zoals een

Cleanroom: stofvrije onderzoeksruimte waarin

bestelbus, plaats hoeven te vinden.

de concentratie van deeltjes in de lucht wordt

Elektrolyzer: apparaat waarmee water en duurzaam

gecontroleerd en geclassificeerd, die op een manier

opgewekte elektriciteit worden omgezet in groene

is ontworpen, gebouwd en geëxploiteerd om de

waterstof.

toevoer, generatie en de afzetting van deeltjes binnen de ruimte te beheersen.

Enablers: factoren die het mogelijk maken dat een gewenste uitkomst wordt bereikt.

69

Energietransitie: de overgang naar een situatie

Optische communicatie: communiceren over een

Scale-up: een ‘opschaler’ is een succesvolle startup,

waarin de energievoorziening structureel anders van

afstand, waarbij gebruik wordt gemaakt van licht om

dat wil zeggen een jong bedrijf die de eerste vijf jaar

aard en vorm is dan in het huidige energiesysteem. In

informatie over te dragen.

heeft overleefd en minimaal 5 miljoen dollar omzet

dit nieuwe systeem is fossiele brandstof grotendeels

Afkortingenlijst

genereert.

AI: Artificial Intelligence (Kunstmatige Intelligentie)

vervangen door duurzame energiebronnen, is er veel

Opto-mechatronisch: de grondbeginselen van

aandacht voor energiebesparing en energieopslag

optica in theorie en praktijk, evenals begrip en

Smart industry: verregaande digitalisering van

CLAIRE: Confederation of Laboratories for

en is de energievoorziening meer decentraal

ontwerp van hoogwaardige optische systemen en

apparaten, productiemiddelen en organisaties. Dat

Artificial Intelligence Research in Europe. Groot

georganiseerd.

digitale spiegelapparatuur.

betekent slimme inzet van ICT, waarbij machines

Europees onderzoeks- & innovatie netwerk op AI,

onderling met elkaar verbonden zijn en intelligent

hoofdkwartier in Den Haag.

E-refinery: instituut van de TU Delft dat op grote

Power 2X technologie: technologie waarbij

worden aangestuurd. Voorbeelden zijn toepassing

en kleine schaal onderzoek doet naar Power 2X

duurzaam opgewekte elektriciteit (Power) via

van Artificial intelligence, Artificial reality,

ELLIS: European Laboratory for Learning and

technologie (zie begrippenlijst) voor energieopslag,

elektrolyse wordt omgezet in nuttige moleculen (X).

blockchain, 3D printing etc. Dit biedt veel kansen

Intelligent Systems. Paneuropese organisatie voor AI

voor bestaande en nieuwe bedrijven in alle sectoren

met een focus op Machine Learning.

energie-conversie en productie van materialen/ chemicaliën (b.v. plastic) voor de industrie. Fieldlabs: locaties waar ondernemers en

Precisie fermentatie: een technologie die het

en is goed voor de concurrentiepositie van Nederland

mogelijk maakt micro-organismen te programmeren

wereldwijd.

GovTech: Government Technology.

die complexe organische moleculen maken.

Informatietechnologie en AI in de publieke sector.

kennisinstituten elkaar ontmoeten om

Spill-over: economische activiteiten op een bepaald

technologische oplossingen en nieuwe producten te

Pre-competitieve faciliteiten: faciliteiten voor

gebied die gevolgen hebben voor (‘lopen over

ICAI: Innovation Center for Artificial Intelligence.

ontwikkelen, te testen, te implementeren en toe te

de beginfase van de ontwikkeling van nieuwe

naar’) economische activiteiten op een naburig

ICAI is een open nationaal netwerk van academische,

passen.

producten, waar toekomstige concurrenten op

gebied.

industrie- en overheidspartijen met vijf locaties in

samenwerken. Greenport: groot ruimtelijke-economisch

Nederland. In 2021 heeft ICAI al meer dan 50 partners Systeeminterventie: een ingreep waarbij veel

met 18 researchlabs.

tuinbouwcluster waarin planten, bomen, bollen,

Prototyping faciliteit: faciliteit waar door middel

verschillende maatregelen worden genomen om

bloemen en/of groenten worden geproduceerd en

van de laatste toptechnologie eerste ontwerpen

verschillende uitdagingen aan te pakken.

LAP3: derde Landelijk AfvalbeheerPlan.

Topsectoren: gebieden waar het Nederlandse

LBSP: Leiden Bio Science Park.

Groene waterstof: waterstof geproduceerd uit

Quantumtechnologie: een sleuteltechnologie die

bedrijfsleven en onderzoekscentra wereldwijd

duurzaam opgewekte elektriciteit en water via

radicaal nieuwe producten en diensten mogelijk

in uitblinken. Het bedrijfsleven, universiteiten,

RDM-H2 lab: H2Energylab op de RDM-campus.

elektrolyse.

maakt. Quantum-computers, quantum-simulators,

onderzoekscentra en de overheid werken samen aan

Waterstof lab, waterstof expertisecentrum.

quantum-netwerken en quantum-sensoren kunnen

kennis en innovatie om deze positie nog sterker te

SRON: Stichting Ruimte Onderzoek Nederland. NWO

straks dingen die ‘klassieke’ apparaten niet kunnen,

maken.

instituut - Netherlands Institute for Space Research.

kunnen worden gebouwd, getest en ontwikkeld.

verhandeld (onder glas of in de openlucht.

Hub: een feitelijk centrum van een activiteit.

zoals het doorrekenen van moleculen en materialen en positiebepaling zonder gps.

Industriële elektrificatie: processen binnen de industrie op duurzaam opgewekte elektriciteit

Waardeketens: een keten van activiteiten waarin waarde wordt toegevoegd. Producten passeren de

COLOFON

laten draaien waar deze nu nog op aardgas of kolen

Regeneratieve geneeskunde: regeneratieve

achtereenvolgende activiteiten van de keten en

draaien, bijvoorbeeld e-boilers.

geneeskunde of vervangingsgeneeskunde houdt zich

verwerven hierbij bij iedere activiteit enige waarde.

bezig met regeneratie van cellen, weefsels en zelfs

De keten van activiteiten als geheel geeft het product

I-vaardigheden: vaardigheden op het gebied van ICT,

organen. Op die manier probeert men ziekten te

hierbij meer toegevoegde waarde dan de som van de

data en algoritmes, in samenhang met de privacy en

voorkomen en genezen.

afzonderlijke delen.

Retrofit aanpak: een bestaand programma of

Zonthermie: via thermische panelen zonnewarmte

Life-cycle assetmanagement: integrale benadering

systeem achteraf veranderen om wijzigingen aan te

gebruiken om gebouwen en water mee te

voor het optimaliseren van de levenscyclus van

brengen in routines en systemen die ermee verband

verwarmen.

waardevolle eigenschappen. In dit verband gericht

houden.

op circulariteit van grondstoffen.

Groeiagenda Zuid-Holland Eindredactie: Djoeke Altena – Economic Board Zuid-Holland, Victor Dobbe – Metropoolregio Rotterdam Den Haag Fotografie: Danny Cornelissen, Daniel Verkijk,

informatiebeveiliging.

Duurzaamheidsfabriek, Anne Reitsma, Leiden Bio Science Park, Eric Fecken, RET Ontwerp: Walvis & Mosmans Drukker: Drukkerij van de Sande zuidholland4nl.nl #zuidholland4nl

70

71

Groeiagenda Zuid-Holland Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid. Voor Nederland realiseren we binnen tien jaar:





€ 24 miljard éxtra BBP

120.000 éxtra banen

 Baanbrekende innovaties





25% van de nationale woningbouwopgave (200.000 woningen)

40% van de nationale CO2-reductie (73 megaton in 2050)

#ZuidHolland4NL

De Groeiagenda Zuid-Holland is doorgerekend door de OESO, de EUR en NEO Observatory en leidt tot structuele economische groei en brede welvaart.