2.4 Bijlage 2, Groeiagenda ZH.pdf
Tekst van het document
Groeiagenda Zuid-Holland Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid
Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid • Zuid-Holland vernieuwt en versterkt de onder druk
hebben: Zuid-Holland is dé real life testing ground
staande economie door gericht te investeren in het
voor mondiale opgaven en onze bedrijven en
Nederlandse verdienvermogen en nieuwe banen op
kennisinstellingen geven jaarlijks € 3,3 mld. uit aan
alle niveaus, wat sterk bijdraagt aan korte termijn
R&D.
herstel na COVID-19 en het creëren van duurzame
• Concreet identificeren we vijf systeeminterventies,
brede welvaart en een inclusieve samenleving in de
met bijbehorende (nationale) proposities, die we
toekomst.
in samenhang aanpakken en die fundamenteel zijn
• Zuid-Holland kampt met grote uitdagingen: achterblijvende economische prestaties; hoge werkloosheid die zonder ingrijpen flink toeneemt; een grote woningbouwopgave, té beperkte bereikbaarheid en onder druk staande leefbaarheid. Door hun omvang, Zuid-Holland is goed voor bijna een kwart van de Nederlandse economie
voor duurzaam verdienvermogen en nieuwe banen: – Kennis & Innovatie ecosystemen + Sleuteltechnologieën: we bedenken slimme, schone, gezonde oplossingen; – Maakindustrie + Nieuwe waardeketens: we maken wat we bedenken; – Energie-infrastructuur + Duurzame
en samenleving, zijn deze uitdagingen urgente
energiebronnen & grondstoffen: we zijn
nationale opgaven. Dat vraagt om extra actie.
duurzaam en schoon;
Juist nu. • Private en publieke sleutelspelers in Zuid-Holland werken op basis van deze Groeiagenda intensief samen -en investeren zelf fors- om een nog grotere
– Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie: we verbinden onze innovaties, mensen en locaties met de wereld; – Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen: we
bijdrage te leveren aan Nederland. Daarbij kunnen
benutten het talent van álle
we profiteren van het grote potentieel en de
Zuid-Hollanders.
sterke en brede kennisbasis die we hier in de regio
• Het in samenhang uitvoeren van deze Groeiagenda levert Nederland het volgende op:
Groeiagenda Zuid-Holland
– 1 procentpunt extra jaarlijkse groei van de regio. Dit betekent 12% duurzame en inclusieve groei na tien jaar-2,5% voor Nederland. Op termijn leidt dit tot €24 mld. structureel extra BBP en 120.000 extra banen. – Baanbrekende innovaties die in tien jaar tijd tot nieuwe verdienmodellen, betere gezondheid, de verduurzaming van de economie en samenleving en brede welvaart leiden. – 25% van de nationale woningbouwopgave (circa 200.000 woningen in tien jaar). – 40% van de nationale CO2-reductie (73 megaton in dertig jaar). • Dat vraagt wel om extra gezamenlijke en integrale actie. We vragen het Rijk om met ons mee te doen, we willen een nationale actieagenda Zuid-Holland.
Inleiding Zuid-Holland: motor van de Nederlandse economie
hoger zou kunnen zijn geweest, en dat er minder
willen we de komende tien jaar tot twintig jaar niet
van Nederland staat zwaar onder druk. Dit heeft
banen zijn gecreëerd en minder belastinginkomsten
alleen vergroten, maar ook slimmer, duurzamer en
directe gevolgen voor de toekomst van mensen. De
Zuid-Holland vormt bijna een kwart van de
zijn gegenereerd dan mogelijk.
gezonder maken. Huidige en extra investeringen
economische crisis veroorzaakt door de COVID-19
Nederlandse economie én samenleving. Het is de
pandemie ontwricht onze nationale en regionale
meest dichtbevolkte en een van de snelst groeiende
Tegelijk hebben de grote transities - energietransitie,
infrastructuur, bereikbaarheid en scholing,
economie. Sectoren die altijd een grote bijdrage
regio’s van Nederland, met essentiële infrastructuur
digitalisering, de overgang naar een circulaire
verbinden we in één gezamenlijke en meerjarige
leverden aan het nationale verdienvermogen lijden
en logistiek, een enorme kennisdichtheid
economie, veranderingen in de gezondheidszorg
Groeiagenda Zuid-Holland. Samenhang is daarbij
zware verliezen, werkenden verliezen hun banen en
en een grote verscheidenheid aan sterke
- ongekende impact op grote sectoren in Zuid-
het sleutelwoord.
essentiële innovaties en transities om de economie
economische sectoren. Zuid-Hollandse bedrijven
Holland. Zonder vernieuwing van onze economie
te vernieuwen en verduurzamen vallen stil. De
en kennisinstellingen hebben sleutelposities
dreigt het risico dat belangrijke clusters, met al
Kennis- en innovatie ecosystemen vormen
kwetsbaarste mkb’ers en groepen mensen worden
in de huidige nationale, Europese en mondiale
hun banen, verloren gaan. Dit komt boven op de
de ruggengraat van een toekomstbestendige
hierbij hard geraakt.
waardeketens. De aanwezigheid van zoveel kennis
grote opgave om de groeiende bevolking in Zuid-
economie en samenleving. Producten en
Het huidige en toekomstige verdienvermogen
in kennis en innovatie, maakindustie, energie-
en ondernemerschap, dat is onze unieke kracht.
Holland ruimte te blijven bieden en de leefbaarheid
toepassingen die onderzoekers en ondernemers
Het wegvallen van belangrijke bedrijvigheid,
Zuid-Holland is dé real life testing ground voor
te behouden. Zuid-Holland staat aan de lat voor een
in Zuid-Holland ontwikkelen, dragen rechtstreeks
banen en kennis is niet alleen op de korte
mondiale opgaven.
kwart van de Nederlandse woningbouwopgave en
bij aan het vernieuwen en verduurzamen van
termijn schadelijk. Op de lange termijn is het
bijna een derde van de nationale klimaatopgave.
verschillende sectoren. Denk aan circulaire
wegvallen hiervan funest voor ons duurzaam
Belangrijke sectoren van de Nederlandse economie
verdienvermogen. In Zuid-Holland maken we
in Zuid-Holland zijn het havenindustrieel complex
Onderzoek, onder meer door de OESO, laat meerdere
biotechnologie, die brede toepassing hebben.
ons al langer zorgen over de toekomstige brede
Rotterdam, de internationale stad Den Haag,
oorzaken voor de achterblijvende economische
Dankzij sleuteltechnologieën zoals kunstmatige
welvaart in Nederland. Deze regio kampt met
de maakindustrie van Noordwijk tot Dordrecht,
groei in Zuid-Holland zien: de deels verouderde
intelligentie en quantumtechnologie benutten
achterblijvende economische prestaties en hoge
de glastuinbouw in de Greenports en de kennis-
economische structuur heeft een hoge productiviteit
we in Zuid-Holland de kansen van de digitale- en
werkloosheid die zonder ingrijpen flink toe zal
en innovatie ecosystemen in Leiden, Delft en
maar zorgt voor beperkte groei, er is een tekort aan
energietransitie, maken we gezondheidszorg
nemen. Dat zet de inclusiviteit van de samenleving
Rotterdam. Eeuwenlang innoveren in een gunstig
goed gekwalificeerd personeel terwijl er tegelijk
betaalbaar en toegankelijk en creëren we blijvende
fors onder druk. Ook heeft de regio een grote
vestigingsklimaat heeft Zuid-Hollandse spelers
veel mensen aan de kant staan, de ruimtelijke druk
nieuwe werkgelegenheid. Dit stimuleren we
woningbouwopgave en té beperkte bereikbaarheid.
wereldwijd leidend gemaakt. Deze sectoren en deze
is aanzienlijk en de regionale samenwerking kan
met regionale innovatieprogramma’s en onze
Veel van de bedrijvigheid, kennis en kunde in Zuid-
samenwerking tussen onderzoekers en bedrijven
veel beter. Inmiddels werken private en publieke
Actieagenda Technologische Industrie. Met
Holland, die nu wordt bedreigd, vormt de basis voor
kunnen Nederland ook de komende eeuwen brede
sleutelspelers intensief samen om deze obstakels
ons Human Capital Akkoord zorgen we dat de
een nieuwe duurzame economie. Het behouden
welvaart en welzijn brengen.
met een samenhangend pakket aan maatregelen
beroepsbevolking aangesloten blijft bij de behoefte
productieprocessen, resilient delta en
weg te nemen en zo het potentieel van de regio te
van de nieuwe economie en wordt opgeleid voor
benutten. Zij investeren daarbij zelf ook fors, onze
de nieuwe banen die ontstaan op alle niveaus.
bedrijven en kennisinstellingen geven jaarlijks € 3,3
Onze ondernemers en het mkb zijn hierbij drijvende
Private en publieke sleutelspelers in Zuid-
Zuid-Holland: urgente nationale opgaven die nu aangepakt moeten worden
mld. uit aan R&D. Maar we kunnen dit niet alleen,
krachten.
Holland werken daarom nauw samen in triple-
In de snel veranderende wereld biedt het
het zijn nationale opgaven, dus we vragen het Rijk
helix verband. Samen investeren we fors in
verleden geen garanties voor de toekomst. Ook
om mee te doen.
nieuwe werkgelegenheid en ons duurzame
vóór COVID-19 stond Zuid-Holland al voor forse
verdienvermogen op de lange termijn. Door
uitdagingen. Ondanks alle aanwezige kennis
in samenhang onze industrie versneld te
en bedrijvigheid in de regio is Zuid-Holland in
verduurzamen, te blijven werken aan nieuwe
hiervan is belangrijk voor nieuwe banen, welvaart en welzijn, tot ver buiten onze regio.
Ook verbinding is essentieel: ideeën, toepassingen, producten en energie moeten fysiek en digitaal uitgewisseld worden tussen mensen, locaties en
het afgelopen decennium economisch gezien
Samenhangend investeren in verdienvermogen, brede welvaart en werkgelegenheid
innovaties en bronnen van werkgelegenheid te
achtergebleven. De Zuid-Hollandse economie
Zuid-Holland kan en wil meer bijdragen aan
tuinbouw, biotech en gezondheidszorg. Of aan
vergroten. Op die manier vervangen we versneld de
groeide 10 tot 15 procent minder hard dan andere
de Nederlandse economie en samenleving.
security en de maakindustrie die robotica en
verdienmodellen en banen die we nu verliezen.
belangrijke regio’s in Nederland. Vergelijkbare
Met onze sterke sectoren, toonaangevende
AI-technologie kunnen vermarkten in zowel de
Europese regio’s, zoals Antwerpen, Hamburg,
kennisinstellingen en alsmaar groeiende bevolking,
maritieme sector, luchtvaart, ruimtevaart als
München en Stockholm, groeiden zelfs drie keer
zal Zuid-Holland altijd een groot aandeel hebben
tuinbouw, gezondheidszorg en nieuwe energie-
harder. Dit betekent dat het BBP 15 miljard euro
in het Nederlandse verdienvermogen. Dat aandeel
oplossingen. Gezamenlijke Zuid-Hollandse
4
verschillende sectoren. Zuid-Holland is hiervoor bij uitstek de plek. Denk aan de verbinding tussen
5
proposities concretiseren dit, waarbij iedereen
Voortbouwend op de Groeistrategie voor Nederland
profiteert.
op de lange termijn, presenteert Zuid-Holland deze Groeiagenda, waarbij we onze unieke kracht
Een goede infrastructuur is tevens cruciaal in het
en positie verbinden aan de herstelopgave op de
dichtbevolkte Zuid-Holland.
korte termijn en een grotere nationale bijdrage
Daarom brengen we op campussen en in
op de lange termijn. Het uitvoeren van deze
proeftuinen innovatie fysiek samen. Daarnaast
Groeiagenda leidt tot 1 procentpunt extra jaarlijkse
investeren we in metropolitaan openbaar
groei van de regio. Dit betekent 12% duurzame en
vervoer in combinatie met woningbouw, en
inclusieve groei na tien jaar – 2,5% voor Nederland.
in infrastructuur om onze industriële clusters,
Op termijn leidt dit tot €24 mld. structureel
slimme maakindustrie en groeiende bevolking te
extra BBP en 120.000 extra banen. Daarnaast
verbinden. Door de verstedelijking slagvaardig aan
realiseren we met deze Groeiagenda in tien jaar
te pakken, bieden we als Zuid-Holland een excellent
tijd baanbrekende innovaties, 25% van de nationale
vestigingsklimaat. Samen creëren we daarbij
woningbouwopgave (circa 200.000 woningen in
ruimte om te werken, ondernemen en reizen,
tien jaar) en 40% van de nationale CO2-reductie (73
zonder afbreuk te doen aan onze groene gebieden.
megaton in dertig jaar). Dat vraagt wel om extra gezamenlijke en integrale actie. We vragen het Rijk
Nationale actieagenda voor herstel en duurzame en inclusieve groei
om met ons mee te doen, we willen een nationale actieagenda Zuid-Holland.
Het versterken van het Nederlandse duurzame verdienvermogen en werkgelegenheid over
De Groeiagenda is een brede en meerjarige
tien tot twintig jaar vraagt meer dan alleen een
aanpak. We geven in teksten, tabellen en visuals
heldere stip op de horizon. Op korte termijn
aan wat er in Zuid-Holland aan de hand is, hoe
zijn extra acties nodig. Juist nu. De private en
de Zuid-Hollandse bedrijven, kennisinstellingen
publieke sleutelspelers in Zuid-Holland hebben vijf
en overheden dat samen aanpakken en wat we
fundamentele systeeminterventies geïdentificeerd
van het Rijk nodig hebben om meer bij te kunnen
die zij in samenhang aanpakken om als regio
dragen aan de brede welvaart en het brede welzijn
slimmer, duurzamer en gezonder te worden:
in Nederland. Dat betreft noodzakelijk nationaal beleid en het meedoen met de Zuid-Hollandse
Kennis & Innovatie ecosystemen +
aanpak en concrete investeringen. Kansen zoals
Sleuteltechnologieën: we bedenken slimme,
het nationaal Groeifonds en EU-fondsen, willen we
schone, gezonde oplossingen;
daarbij optimaal benutten. De eerste proposities zijn er – klaar om snel uitgevoerd te worden –
Maakindustrie + Nieuwe waardeketens: we
verdere proposities zijn in voorbereiding en ook
maken wat we bedenken;
voor de komende jaren wordt hard gewerkt aan nadere voorstellen op propositiethema’s. Niet
Energie-infrastructuur + Duurzame
alles in de Groeiagenda hoeft ineens klaar te zijn
energiebronnen & grondstoffen: we zijn
en niet alles is nieuw, op tal van terreinen werken
duurzaam en schoon;
we bijvoorbeeld al jaren intensief samen, ook met het Rijk. Maar door het gezamenlijk en integraal
Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie:
realiseren van deze Groeiagenda worden mensen,
we verbinden onze innovaties, mensen en
kennisinstellingen en bedrijven in Zuid-Holland
locaties met de wereld;
snel in staat gesteld om nieuwe verdienmodellen en werkgelegenheid te realiseren voor álle Zuid-
Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen: we
Hollanders en voor Nederland.
benutten het talent van álle Zuid-Hollanders.
6
7
Toelichting op de tabel proposities
4. De proposities en/of propositiethema’s zijn
1. Private en publieke sleutelspelers in Zuid-
gefaseerd in de tijd: ‘proposities gereed/
Holland hebben een vijftal systeeminterventies
ingediend’; ‘volgende fase’; of ‘wordt uitgewerkt’.
geïdentificeerd voor een slimmer, gezonder
De eerste categorie betreft proposities door
en duurzamer Zuid-Holland. Bij deze
het Rijk ingediend zijn voor de eerste ronde van
systeeminterventies zijn (eerste) proposities en/
het nationaal Groeifonds ofwel nu al gereed
of propositiethema’s opgenomen.
zijn voor indiening in het voorjaar 2021. De
Tabel proposities
1. Kennis & Innovatie
projecten/programma’s, die gebundeld zijn in
of propositiethema’s die naar verwachting
een concreet, doorgerekend en breed gesteund
in het voorjaar 2021 zijn opgewerkt naar een
voorstel aan het Rijk (en/of Europa), voor
concreet en doorgerekend voorstel aan het
bijvoorbeeld het nationaal Groeifonds, Europese
Rijk (en/of Europa). De derde categorie betreft
fondsen of anderszins. Het voorstel aan het Rijk
propositiethema’s waarvan we verwachten dat
(en/of Europa) kan per propositie verschillen,
die gaan uitmonden in proposities die op kortere
van (co)financiering tot aanpassing van wet-
of middellangere termijn door de Zuid-Hollandse
en regelgeving tot het formuleren van beleid.
sleutelspelers worden ingediend en/of gesteund
Propositiethema’s zijn onderwerpen waarop
kunnen gaan worden. In de systematiek kan
de Zuid-Hollandse sleutelspelers zien dat er
de indiening en/of toekenning van proposities
(vervolg)proposities worden ontwikkeld, die
gefaseerd doorlopen over meerdere tranches/
nodig zijn voor de systeeminterventies.
jaren.
Proposities: volgende fase (2)
Propositiethema: wordt uitgewerkt (3)
- Kickstartvoorstel LSH
- MedTech propositie, Smart
- Rode biotechnologie
ecosystemen +
ecosysteem (gezondheid,
Health Campus (gezondheid,
Sleuteltechnologieën
medicijnen en zorg);
medicijnen en zorg);
- Quantum Delta Nederland
tweede categorie betreffen proposities en/
2. Proposities zijn veelal een samenstel van
Proposities: gereed (1)
hebben impact op het verdienvermogen en de
in de tijd veranderen: er kunnen in de toekomst
werkgelegenheid van de regio en Nederland.
dingen bij komen of af gaan en de fasering kan
Daarnaast hebben alle opgenomen proposities
wijzigen.
en/of propositiethema’s brede (triple helix)
(industriële biotech, productie
(sleuteltechnologieën);
chemische stoffen);
- AiNed Strategisch Investeringsprogramma
- Campus- & kennisknooppunten, cleanrooms,
(sleuteltechnologieën);
Lifestyle4Health (algemeen,
- Groenvermogen van de Nederlandse economie
sleuteltechnologieën,
(energie);
gezondheid, medicijnen en zorg);
- FoodSwitch (tuinbouw en eiwittransitie).
- High Tech Equipment, Smart industry, Lasersatelliet-communicatie (sleuteltechnologieën en lucht-
zorg); - Resilient delta instituut/ Cultuurcampus (maatschappelijk); - Cybersecurity en weerbaarheid, GovTech (sleuteltechnologieën, maatschappelijk); - Elektrificatie industrie & algemeen (energie); - Klimaat (energie); - Onderzoek & ontwikkeling (algemeen); - Digitalisering en vergroening Greenports.
en ruimtevaart); - Duurzame Luchtvaart (lucht- en ruimtevaart); - Emissieloze scheepsvaart
5. Deze hoofdtabel is een momentopname en kan
3. Alle proposities en/of propositiethema’s
- Witte biotechnologie
(gezondheid, medicijnen en
(maritiem en deltatechniek); - Next gen batterijen (energie). 2. Maakindustrie + Nieuwe
- Actie agenda technologische industrie.
- High tech equipment propositie;
- Medtech: medische producten;
- Centers for manufacturing NL;
- Digitaliseren industrie &
- European Digital Innovation
waardeketens
sectoren.
Hub SMITZH.
bestuurlijke steun in de regio en zetten de partijen zelf ook langdurig tijd, energie en
3. Energie-
geld in. Vaak is er reeds sprake van een nauwe
infrastructuur
samenwerking met het Rijk, aansluitend op
+ Duurzame
Rijksbeleid (idem voor Europa).
energiebronnen en
- Groenvermogen van de Nederlandse economie.
- Startmotor Haven;
- Geothermie;
- Industriële elektrificatie;
- CO2-afvang en -gebruik;
- Internationale waterstofketen
- Verduurzaming industrie,
buisleidingen;
tuinbouw, gebouwde omgeving.
- Warmtenetwerken
grondstoffen
(WarmtelinQ); - Duurzame chemie en circulaire grondstoffen (o.a. chemische recycling, productie van bio- en synthetische brandstoffen). 4.
Nationale propositie
- Impuls duurzame mobiliteit;
Mobiliteitstransitie
Metropolitaan OV en
- Propositie goederenvervoer en
+ Logistieke
Verstedelijking (MOVV).
logistiek.
- Impuls wegsysteem voor lopen, fietsen en auto; - Impuls overig OV.
transitie
5. Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen
Propositiethema:
Propositiethema:
Propositiethema:
korte termijn (1)
middellange termijn (2)
lange termijn (3)
- Cofinanciering Kickstart your
- Stimuleren regionale
- Het invoeren van leerrechten
kennisknooppunten;
career; - Cofinanciering regionaal
- Obstakels bijscholing beroepsbevolking wegnemen
opleidingsfonds.
en meer ruimte creëren voor regionale invulling; - Vaardigheden van de toekomst (o.a. digitalisering).
8
9
voor alle Nederlanders.
Deelnemers Groeiagenda Zuid-Holland
BEDRIJVEN
Havenbedrijf Rotterdam
REGIONALE PARTNERS
KPN
Provincie Zuid-Holland
Regio Drechtsteden
Metropoolregio Rotterdam Den Haag
Economic Board Zuid-Holland
InnovationQuarter
Leiden-Delft-Erasmus Universities
Regio Holland-Rijnland
BEDRIJVEN
HTM
Royal IHC
Krohne Altometer
LG Sonic
ManPowerGroup
MyLife Technologies
Janssen Pharmaceutical Companies
Netherlands Maritime Technology
RET
Batenburg Techniek
Stedin
Technolution
Van Oord
VitroScan
VNO-NCW West
VSL
Oceanco
GEMEENTEN
Airbus Defence & Space NL
Boskalis
Holland Instrumentation
DSM
Demcon
Shell Nederland
Damen Shipyard Group
Festo
bp Nederland
Gemeente Rotterdam
Gemeente Den Haag
GKN-Fokker
Gemeente Alphen aan den Rijn
Gemeente Delft
Gemeente Leiden
Gemeente Dordrecht
KENNISINSTELLINGEN
CAMPUSSEN & ECOSYSTEMEN
Erasmus MC
Erasmus Universiteit
Haagse Hogeschool
TU Delft Campus
Economic Development Board Drechtsteden
Greenport West-Holland
Biotech Campus Delft
Leidse instrumentmakers School (LiS)
Lentiz
Leiden Bio Science Park
Maritime Delta
Nederland Maritiem Land
The Hague Security Delta
Rotterdam Maritime Capital of Europe
Space Campus Noordwijk
Koninlijke Nederlandse Lucht en Ruimtevaart
Duurzaamheidsfabriek
Bio Proces Pilot Facility
World Horti Centre
Deltalinqs
ImpaQt
Albeda
DaVinci College
Hogeschool Leiden
Hogeschool Rotterdam
Inholland
LUMC
mboRijnland
ROC Mondriaan
STC Group
TU Delft
Universiteit Leiden
Wellantcollege
Zadkine
TNO
Inhoudsopgave 1. Economische impact Groeiagenda Zuid-Holland: BBP en banen voor Nederland
16
2. Systeeminterventie Kennis & Innovatie-ecosystemen + Sleuteltechnologieën
18
3. Systeeminterventie Maakindustrie + Nieuwe waardeketens
34
4. Systeeminterventie Energie-infrastructuur + Duurzame energiebronnen en grondstoffen
42
5. Systeeminterventie Mobiliteitstransitie + Logistieke transitie
53
6. Systeeminterventie Human Capital + Leven Lang Ontwikkelen
61
7.
68
Begrippen en afkortingen
Ter onderbouwing van de Groeiagenda Zuid-Holland is aan zowel de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) als aan de Erasmus Universiteit Rotterdam i.s.m. NEO
1 Economische impact Groeiagenda Zuid-Holland: BBP en banen voor Nederland
Observatory (EUR/NEO) gevraagd om onze deze beleidsmatig te analyseren en door te rekenen. De OESO heeft onze groeiagenda geanalyseerd op de beleidsmatige onderbouwing van de projecten. Hierbij wordt in de eerste plaats gekeken hoe onze groeiagenda zich verhoudt tot de aanbevelingen uit het OESO-advies Territorial Review Metropolitan Region of Rotterdam-The Hague uit 2016. Ook is vanuit internationaal perspectief bezien hoe onze agenda bijdraagt aan het tegengaan van de negatieve economische effecten als gevolg van COVID-19. Het EUR/NEO-onderzoek heeft de macro-economische effecten van de investeringen in de eerste proposities uit de groeiagenda inzichtelijk gemaakt. Daarnaast wordt ook het effect (richting) op de ontwikkeling van de brede welvaart aangegeven.
OESO, Erasmus Universiteit en NEO Observatory
innovatiehotspots met elkaar verbinden en
hebben berekend dat het uitvoeren van de
versnelde bouw van hoognodige woningen
Groeiagenda Zuid-Holland leidt tot:
mogelijk maakt. In de woorden van EUR/NEO: De investeringsmaatregelen versterken elkaar,
1. Uitvoering van de groeiagenda leidt tot
waardoor agglomeratie-externaliteiten ontstaan.
structureel 1%-punt extra groei, hiermee komt
Tegelijkertijd, wanneer slechts een deel van
de regio op eenzelfde groeipad als Amsterdam
de investeringen tot realisatie komt ontstaan
en Utrecht en vergroot zo haar trekkracht voor
juist knelpunten voor aanvullende groei (zoals
de Nederlandse economie. In 5 jaar tijd loopt dit
congestie, druk op de woningmarkt, druk op
op tot 5,5% extra economische groei voor de regio
klimaat en leefbaarheid).
en 12% in 10 jaar. Dat is 2,5% voor Nederland. Op
4. Niets doen leidt tot achteruitgang, niet
termijn leidt dit tot €24 mld. structureel extra BBP
tot stilstand. Niet investeren in de transitie
en 120.000 extra banen.
van het havenindustrieel complex leidt tot
2. De groeiagenda levert meer dan groei alleen:
extra klimaatschade, verlies aan banen en
ook de transitie naar een duurzame en
productiviteit. Niet investeren in bereikbaarheid
inclusieve economie er ontstaat een meer
leidt tot meer congestie en achterblijvende
werkgelegenheid op alle niveaus. Naast
woningbouw. Niet investeren in de kennis-
economische groei treden er ook omvangrijke
en innovatieproposities leidt verlies aan
positieve externe effecten op, onder andere
vooraanstaande positie van regionale
door verbreding van de kennisbasis, een hogere
wetenschappelijke kennis en valorisatie.
aantrekkelijkheid van de regio door hoogwaardige
5. Groei slaat ook buiten Zuid-Holland neer
verstedelijking, minder klimaatschade door
en komt ten goede aan heel Nederland. De
hoogwaardig openbaar vervoer en door de
economie van Zuid-Holland is sterk verbonden
voorgenomen ontwikkeling van een waterstof-
met die van de rest van het land. De productie- en
cluster.
waardeketens lopen door tot aan de Nederlandse
3. Opbrengst totale groeiagenda is meer
grens en verder. Niet alleen leidt de groeiagenda
dan de som van de individuele projecten,
tot jaarlijks 1%-punt extra groei in Zuid-
ze versterken elkaar. Dit geldt voor de
Holland, ook elders in het land treden positieve
kennis- en innovatieprojecten, die elkaar
economische effecten op. Heel Nederland
goed wederzijds versterken. Dit geldt voor de
profiteert van economische groei in Zuid-Holland.
bereikbaarheidsprojecten, die de verschillende
17
2
Systeeminterventie Kennis & Innovatie-ecosystemen + Sleuteltechnologieën
19
Hoe wordt Nederland duurzaam, gezonder en realiseren we welzijn en brede welvaart voor heel het land? Hoe gaan we om met de maatschappelijke uitdagingen? Hoe zorgen we voor duurzame economische groei? Slimme, duurzame en gezonde Zuid-Hollandse oplossingen
Goed functionerende kennis- en innovatie-
Kennis, innovatie en technologieën uit Zuid-
en tevens van groot belang voor heel Nederland
Holland dragen veel bij aan nieuwe bedrijvigheid
gezien hun bijdrage aan economische groei,
en werkgelegenheid in heel Nederland.
waarvan iedereen profiteert, en het oplossen van
Daarnaast worden vele oplossingen voor de grote
maatschappelijke uitdagingen. Daarom is dit
maatschappelijke uitdagingen in deze regio
thema één van de vijf pijlers in de Groeiagenda Zuid-
ontwikkeld, geproduceerd en geïmplementeerd.
Holland.
ecosystemen zijn cruciaal voor Zuid-Holland,
Zuid-Holland is de thuisbasis voor veel grote bedrijven en innovatief mkb. Daarnaast maken
Noodzakelijk nationaal beleid
de aanwezigheid van drie topuniversiteiten,
In een goed functionerend ecosysteem zijn
twee universitair medisch centra, diverse
de randvoorwaarden op orde, pakken de
onderzoeksorganisaties (o.a. TNO), acht
verschillende actoren hun rol en nemen zij hun
hogescholen en vijftien mbo-scholen Zuid-Holland
verantwoordelijkheid. Vier randvoorwaarden zijn
een van de meest kennisintensieve regio’s van
essentieel:
Nederland: 21% van alle Nederlandse uitgaven aan
1. Kapitaal en financiering: er dient voldoende
onderzoek en ontwikkeling vinden hier plaats (3,3
en passend kapitaal beschikbaar te zijn voor
miljard euro in 2017). De aanwezigheid van zoveel
onderzoek en ontwikkeling en de opschaling
kennis en ondernemerschap, zo dicht bij elkaar, dat
hiervan, onder meer in regionale programma’s.
is onze unieke kracht.
Ook voor Zuid-Holland is het belangrijk dat er structureel meer middelen beschikbaar komen
In Zuid-Holland werken publieke en private
voor fundamenteel, toegepast en praktijkgericht
sleutelspelers samen aan nieuwe kennis, nieuwe
onderzoek. In Zuid-Holland is hierbij ook
technologieën en toepassing hiervan in concrete
extra aandacht nodig voor additionele vroege
innovaties. Onderzoekers en ondernemers
fase financiering en de beschikbaarheid van
combineren binnen zogenoemde ‘kennis- en
directe innovatiemiddelen naast het fiscale
innovatie-ecosystemen’ hun kennis en kunde
instrumentarium. Met het Nationaal Groeifonds
om nieuwe producten en maatschappelijke
ontstaan goede mogelijkheden voor opschaling.
oplossingen te realiseren. Dit gebeurt steeds
2. Fysieke ruimte, campussen en infrastructuur:
meer op campussen, fieldlabs en andere
Zuid-Holland wil een stevig impulsprogramma
innovatieknooppunten waar diverse kennis- en
ontwikkelen voor de verdere ontwikkeling van
innovatie-ecosystemen met elkaar worden
campussen, zodat investeringen in kennis en
“As the most knowledge-intensive
verbonden. Op plekken als het Leiden BioScience
innovatie maximaal renderen en een optimale
region in the Netherlands, it is in the
Park, TU Delft Campus, The Hague Security Delta,
kruisbestuiving tussen verschillende actoren
interest of Zuid-Holland to strengthen
het World Horti Centre in Naaldwijk, de Space
en sectoren plaatsvindt. Campussen en
Campus in Noordwijk, de Duurzaamheidsfabriek in
andere vormen van regionale bundeling zijn
Dordrecht, Rotterdam The Hague Innovation Airport
cruciaal als innovatieknooppunten waar mkb,
en het Fieldlab Industriële Elektrificatie wordt de
startups, grote bedrijven, kennisinstellingen
basis gelegd voor de toekomst. Al deze innovatieve
en onderwijsinstellingen uit de regio samen
potential to cement Zuid-Holland’s
plekken bevinden zich op een onderlinge afstand van
onderzoek doen, innoveren, talent opleiden en
position as an innovation leader while
maximaal 50 kilometer.
(dure) onderzoeks- en innovatie-infrastructuur
preparing the region for the future.”
knowledge and innovation in the region. The projects set forth in the Joint Growth Agenda have the
OESO
20
efficiënt benutten. Een specifiek aandachtspunt
De publieke en private sleutelspelers in Zuid-
is de beschikbaarheid van voldoende geschikte
Holland zetten zich de komende jaren in om de
ruimte voor startups en scale-ups. Daarnaast is
belangrijkste kennis- en innovatie-ecosystemen in
een investering in het verbeteren van de fysieke,
Zuid-Holland optimaal te laten functioneren door
digitale en energie¬-infrastructuur nodig. Met
bovenstaande randvoorwaarden te optimaliseren.
name de verbinding tussen de verschillende
Dit doen zij in nauwe onderlinge samenwerking, en
campussen en andere innovatieknooppunten met
in samenwerking met het Rijk. Speciale aandacht is
elkaar en met de woon- en werkplaatsen in de
er hierbij voor het versterken van de verbindingen
regio vergt hier extra aandacht.
tussen de Zuid-Hollandse en nationale ecosystemen
3. Toegang tot talent: het zijn de onderzoekers en
(bijvoorbeeld vanuit de Kennis- en Innovatieagenda’s
medewerkers bij bedrijven en kennisinstellingen
of vanuit het Groeifonds), en de verbinding tussen de
die nieuwe kennis genereren, bedenken en
diverse ecosystemen in Zuid-Holland onderling.
implementeren. Zuid-Holland kent een grote opgave ten aanzien van de beschikbaarheid van
“De regio heeft goede uitgangsposities in vrijwel alle sleuteltechnologieën, maar deze posities zijn alle nog in een vroeg ontwikkelende fase. (…) Er is reden om specifiek voor Zuid-Holland aandacht te hebben, niet alleen vanwege de grote dichtheid in bevolking en kennis, maar juist vanwege de excellentie in veel typen onderzoek en potenties voor crossovers.”
geschikt talent (mbo, hbo én wo) en de aansluiting tussen onderwijs, arbeidsmarkt en innovatie; deze opgave verdient alle aandacht in Zuid-Holland en vormt daarom één van de vijf pijlers van de Groeiagenda. Daarnaast is voor de versterking van de kennis- en innovatie-ecosystemen extra aandacht nodig voor het aantrekken van internationaal talent naar Zuid-Holland; hiervoor wil Zuid-Holland een regionaal ‘Talent Attraction
NEO/EUR
Programma’ ontwikkelen dat goed aansluit op de nationale aanpak vanuit de Talent Coalition NL. 4. Stabiel beleid en passende regelgeving: de bedrijven en kennisinstellingen in Zuid-Holland hebben een voorspelbare, betrouwbare overheid nodig en passende regelgeving om te kunnen investeren en innoveren. In het kader van de Groeiagenda is met name belangrijk dat de
“De voorgestelde investeringen in
nationale overheid het ingezette missiegedreven
Kennis en Innovatie ecosystemen
topsectoren- en innovatiebeleid continueert
en Sleuteltechnologieën leveren
en het Nationaal Groeifonds realiseert; vanuit de relevante ecosystemen in Zuid-Holland kan
gezamenlijk 0,22 procentpunt extra
hier de komende jaren optimaal op aangehaakt
groei per jaar, structureel.”
en ingespeeld worden, waardoor een inclusieve economie ontstaat. Voor de bedrijven, mkb’ers
NEO/EUR
en kennisinstellingen is het essentieel dat het Rijk, in nauwe samenwerking met de regio, een consistent en samenhangend beleid voeren ten aanzien van economie en innovatie.
22
Zuid-Hollandse aanpak en concrete investeringen
We vragen het Rijk om mee te doen met:
We vragen het Rijk om mee te doen met:
waar de regio al jaren in investeert. Met o.a. de
- Investeringen in ‘Worldwide-First’ Demonstrators
- Investeringen in innovatieve sectorale
opleiding klinische technologie, health startups,
Specifiek zet Zuid-Holland in op de kennis en
Quantum Internet, Quantum Computer en
ketenprogramma’s gericht op AI innovaties in
het innovatieprogramma ZorgTech en geavanceerde
innovatie-ecosystemen, waarop de regio de sterkste
Quantum Sensoren;
sectoren: o.a. AI voor Haven en Maritiem (Smart
geneeskunde faciliteiten in Leiden en Delft
- Positioneren van het House of Quantum als
Shipping, autonoom varen, slimme haven
(NECSTGEN en HollandPTC) hebben kernspelers
meeste economische en maatschappelijke waarde
hart voor een genetwerkte Nationale Quantum
logistiek en life-cycle asset management); AI voor
in de regio de afgelopen jaren krachtige nieuwe
aan Nederland kan toevoegen. Deze ecosystemen
Campus (alle bloedgroepen en disciplines uit het
Health (Medicijnontwikkeling, Medtech inclusief
initiatieven gestart.
bouwen we uit en versterken we gericht met
ecosysteem komen samen op één fysieke plek in
beeldvorming, Virologie); AI voor Technologische
uitgangspositie heeft en waarmee de regio de
Zuid- Holland);
innovatieprogramma’s, onderzoekinfrastructuur en
- Investeringen in genetwerkte cleanroom
triple helix samenwerking. Het gaat om de volgende ecosystemen:
faciliteiten met themaverbindingen naar relevante
• Digitale sleuteltechnologieën (AI, Quantum en
andere sectoren in het digitale en energie domein zijn van essentieel belang.
Data);
en Maakindustrie en AI voor Energie;
We vragen het Rijk om mee te doen met:
- Uitbreiding van de door de regio ingezette
- Nieuwe investeringen in pre-competitieve
startup-faciliteiten rondom AI voor GovTech;
faciliteiten voor medicijn, vaccin-ontwikkeling en
- Uitbouw van het bestaande research- en
regeneratieve geneeskunde;
innovatiecluster op AI voor vrede, recht en
- Aanvullend innovatief onderzoek voor pandemic &
(digitale) veiligheid tot een internationaal
• Gezondheid, medicijnen en zorg; • Biogrondstoffen en biobrandstoffen;
AI: Zuid-Holland heeft de handen ineengeslagen in de
toonaangevend ecosysteem rondom Den Haag,
• Energie, energietechnologie en energietransitie;
‘AI-hub Zuid-Holland’. Deze hub omvat één van twee
waarbij ethische, juridische en sociale aspecten
• High tech equipment, Smart industry incl. laser
de grootste AI-ecosystemen in Nederland en bestaat uit Zuid-Hollandse kennisinstellingen (samen +-1200
sat comm;
disaster preparedness; - Investeringen in startersfaciliteiten en gezamenlijke collaboratories (onderzoeksruimten
een belangrijke rol spelen;
en lab-faciliteiten) op de verschillende campussen;
- Versterking van de zwaartepunten in nationale en
- Ontwikkeling van een prototyping faciliteit voor
• Lucht- en ruimtevaart;
wetenschappers met een AI-specialisatie), het
internationale samenwerkingsverbanden, zoals
• Maritiem en deltatechniek;
bedrijfsleven en publieke partners. Zuid-Holland
ICAI, ELLIS & CLAIRE, waar de regio al op inzet.
• Tuinbouw;
omvat 26% van alle Nederlandse AI startups en scale-
• Innovatie in publiek domein.
ups, 32% van alle Nederlandse AI bedrijven gericht op
Cyber Zuid-Holland is met toonaangevende
Health zijn gevestigd in Zuid-Holland en AI is relevant
instellingen zoals Europol, EC3, NCSC, het VN-
Biogrondstoffen en biobrandstoffen
Digitale sleuteltechnologieën: Quantum, AI en
voor alle in Zuid-Holland aanwezige bedrijfssectoren.
centrum UNICRI en de EU-initiatieven CLAIRE
Zuid-Holland investeert met een lab, pilot en
Data, inclusief cybersecurity
De regionale potentie voor groei op basis van AI
en ELLIS, één van de belangrijkste (digitale)
opschalingsfaciliteiten in innovatieclusters op de
Quantum: Zuid-Holland vormt het hart van
wordt geschat op bijna
veiligheidsclusters in Europa en daarmee de
DSM Biotech Campus in Delft waar biotechnologie
het Nederlandse quantum-ecosysteem, dat
€ 3 mrd. aan extra toegevoegde waarde in de
aangewezen regio om in te zetten op AI binnen het
ingezet wordt voor duurzaamheid, eiwittransitie
internationaal vooroploopt met de ontwikkeling
komende drie jaar. Daarbij worden naar verwachting
veiligheidsdomein.
en een circulaire biobased economie. Met Heineken
van nieuwe quantumtechnologie die groot
meer dan 100.000 banen beïnvloed.
groeipotentieel heeft voor de toekomst en bijdraagt
medische technologie; - Ontwikkelen van digitale oplossingen voor preventie en bevorderen van gezonde leefstijl.
en DSM heeft Zuid-Holland een krachtige kern We vragen het Rijk om mee te doen met:
voor precisie fermentatie en food technologie.
- Investeringen in digitale veiligheidsinnovaties en
Kennisinstellingen en hogescholen hebben
aan technologische en digitale soevereiniteit van
Zuid-Holland heeft op basis van een regionale
Nederland en Europa. Het quantum-ecosysteem zet
AI-analyse gekozen voor het benutten van grote
in op het bouwen van technologie demonstrators
kansen van AI in een aantal hoofdsectoren zoals de
van een quantum internet (denk aan het uitrollen
haven-maritieme sector, vrede-recht-en- (digitale)
die vanaf de basis getraind is op het Nederlands,
micro-organismen en processen heeft in de
van een netwerk), een quantum computer en
veiligheid, technologische industrie, energie en
onmisbaar voor het inzetten van AI bij signalering
afgelopen jaren al geleid tot verschillende nieuwe
quantum sensoren. Om de koploperspositie te
health. Ook op thema’s greenport, space liggen
van dreigingen, forensisch onderzoek en
processen in gebruik in de waterzuiveringssector in
behouden, te versterken en duurzaam te vermarkten
er kansen. De AI-hub Zuid-Holland bouwt gericht
rechtspraak en ook breder toepasbaar binnen de
heel Nederland.
vraagt de regio investeringen in het hart van de
verder aan de regionale ecosysteem-strategie via
publieke dienstverlening, zorg en media.
Quantum Delta waarmee we nieuwe bedrijvigheid
convergente AI-kennisontwikkeling (in-AI en met-
creëren, grote bedrijven aantrekken en de kern van
AI) door de Zuid-Hollandse kennisinstellingen (WO,
Gezondheid, medicijnen en zorg
hernieuwbare grondstoffen voor de verduurzaming
het Nederlandse quantum internet vestigen. Ook
HBO, TNO) met publieke- en private organisaties,
Zuid-Holland bevat een unieke combinatie van
van de industrie in Nederland en internationaal. De
starten we nationale onderzoeks- en implementatie
waaronder mkb, waardoor innovaties in AI en
hét Nederlandse Health bedrijfsinnovatiecluster.
doorontwikkeling van het unieke kennis en innovatie
programma’s met bijzondere aandacht voor het
dataficatie in Zuid-Holland versnellen.
Met grote en kleine innovatieve bedrijven op het
ecosysteem rondom industriële biotechnologie
Leiden Bio Science Park en de unieke combinatie
in Delft is een belangrijke versneller voor de inzet
van ErasmusMC en LUMC met TU Delft, maakt
van biogrondstoffen en micro-organismen in de
het health-cluster een krachtige innovatiemotor
productie van chemische stoffen en biobrandstoffen
betrekken van het mkb.
24
cyber weerbaarheid;
innovatieve educatiemodules ontwikkeld voor
- Investeren in een algoritme en infrastructuur
onderwijs en bedrijven. Nieuwe kennis van enzymen,
Biogrondstoffen zijn een essentiële bron van
25
op industriële schaal. Ook de opschaling van
en industriële elektrificatie.
productieprocessen naar industriële schaal in het
equipment industrie. Bovendien vormen hightech
We vragen het Rijk om mee te doen met:
systemen een belangrijke basis voor productie-
- Een concreet (nationaal) onderzoeks- en
Haven Industrieel Complex Rotterdam vraagt om de
We vragen het Rijk om mee te doen met:
en technologiesoevereiniteit, zodat we minder
ontwikkelingsprogramma voor Hightech
ontwikkeling van kennis en innovatie. Bijvoorbeeld
- Nieuwe onderzoek- en innovatieprogramma’s
afhankelijk zijn van het buitenland (zoals tijdens de
Equipment om kennis en kunde om te zetten naar
coronacrisis is gebleken).
nieuwe producten en productietechnologieën,
voor het realiseren van een efficiënt synergetisch
voor productie, transport, opslag en toepassing
bioraffinage cluster voor de productie van zowel
van waterstof en groene basisgrondstoffen in de
biobrandstoffen (ethanol) als diverse chemicaliën.
(petro)chemische industrie; - Ontwikkelen van een regionale learning
zoals bijvoorbeeld het Next generation Hightech Zuid-Holland neemt concrete initiatieven op de
Equipment programma dat nu wordt opgebouwd.
volgende Hightech equipment terreinen, die ook
- Het versterken en/of ontwikkelen van
We vragen het Rijk om mee te doen met:
community (Fieldlab Industriële Elektrificatie,
1:1 aansluiten bij het Groeifondsvoorstel Next
innovatiecentra en kenniszwaartepunten,
- Investeringen in nieuwe geavanceerde
GreenVillage, RDM-H2 lab, Fieldlab Zero Emission
Generation Hightech Equipment, dat op dit moment
bijvoorbeeld Lasersatcom, Smart Industry Centra
biotechnologische methoden en gedeelde pilot en
Dredging), en uitbreiding van het programma
wordt voorbereid. Dit zijn o.a.:
(in aansluiting met Europese Digital Innovation
demo faciliteiten;
Energie & Klimaat om innovatie in het mkb te
- Financieringsconstructies voor een scale-up gebouw met lab-faciliteiten voor doorgroei van
Hubs), pilots voor nextgen elektrolysers,
versnellen middels deze learning community;
ActieAgenda Technologische Industrie. Doel van
tuinbouw-technologie en hightech equipment
- Ontwikkelen van nieuwe technologie en het
de ActieAgenda voor de Technologische Industrie
voor regeneratieve geneeskunde.
bedrijven; - Investeringen in opschaling van eiwitproductie
realiseren van infrastructuur voor elektrolysers,
in Zuid-Holland is om de samenwerking in de
warmtenetten of geothermische bronnen.
maakindustrie te stimuleren, waaronder rondom een
Zie voor dit thema ook de systeeminterventie
aantal nieuwe waardeketens die zo kansrijk zijn dat
Maakindustrie + Nieuwe waardeketens.
en bioraffinage alsmede innovatie en kennisontwikkeling rondom eiwitproductie en
Dit thema levert directe voordelen op voor
in een combinatie met groei/herstelfondsen er wordt
bioraffinage processen en systeemintegratie.
de maritieme sector (varen op waterstof en
mee geïnvesteerd.
Lucht- en ruimtevaart
methanol), de luchtvaart (synthetische kerosine)
Zuid-Holland kwalificeert zich bij uitstek als
Energie, energietechnologie en energietransitie
en zwaar wegtransport op waterstof. Ook biedt
Smart Industry. Op basis van het SMITZH-initiatief
Duurzame Luchtvaart Regio, met een nauwe
Kennisontwikkeling op het gebied van windmolens,
het ontwikkelen van nieuwe technologie voor
(Smart Manufacturing Industriële Toepassing Zuid-
samenwerking tussen internationaal erkende
warmtenetten en -systemen, geosystemen,
elektrolysers, warmtenetten of geothermische
Holland) ontwikkelt Zuid-Holland een flexibel en
kennisinstellingen en industriële bedrijven en
waterstofproductie en energieopslag is noodzakelijk
bronnen kansen voor de toeleverende technologische
digitaal geïntegreerd productienetwerk, waarmee de
hotspots op de TU Delft Campus, rondom de
voor de transitie naar een klimaat neutrale economie.
industrie (bijv. batterijen, elektrodes, membranen).
betrokken maakbedrijven een substantiële energie-
luchthaven in Rotterdam en op het Technology Park
en materiaalbesparing realiseren en bijdragen
Ypenburg in Den Haag. Zuid-Holland wil optreden
Zuid-Holland, met name het haven industrieel complex in Rotterdam-Moerdijk, zet sterk in op het
High tech equipment en Smart industry, inclusief
aan een duurzame en concurrerende economie.
als kernregio van het nationaal onderzoeks- en
opschalen naar een waterstofeconomie waaruit
Lasersatcom
Flexibilisering draagt ook bij aan technologie- en
ontwikkel programma voor verduurzaming van de
ook groene basisstoffen voor de (petro)chemische
Hightech equipment is een cruciale pijler onder
productiesoevereiniteit. Denk hierbij aan robots,
luchtvaart. Het regionale aerospace ecosysteem zet
industrie geproduceerd worden. Zuid-Holland is
de economie van Zuid-Holland. Het vormt een
3D-printen en sensoren. Slimme maaktechnologieën
onder meer in op het ontwikkelen van doorbraak
uniek gepositioneerd om in de gehele waterstofketen
belangrijke component van de export. Verdere groei
waarmee bedrijven sneller, goedkoper en efficiënter
technologieën, enablers en demonstrators op het
een mondiale sleutelfunctie te vervullen richting
van de hightech equipment bedrijvigheid draagt
kunt produceren.
gebied van duurzame vliegtuigbrandstoffen en
(Noordwest) Europa.
direct en substantieel bij aan de duurzame groei
zero emissie elektrisch en waterstof aangedreven
van de Zuid-Holland en Nederlandse economie,
Lasersatcom staat voor de communicatie met en via
vliegen, waarmee de luchtvaartindustrie in Nederland
Hoofdthema’s voor de regio zijn (blauwe) waterstof,
waarvan iedereen profiteert. Bovendien is hightech
satellieten door middel van lasers. De ontwikkeling
nieuwe posities kan verwerven in de nieuw te vormen
basischemie, brandstoffenbunkering en de
equipment nodig voor de enorme maatschappelijke
van Optische Communicatie bevindt zich wereldwijd
internationale waardeketens én we met elkaar
aansluiting op het waterstofnetwerk Hyway 27.
uitdagingen waar Nederland voor staat zoals de
in een stroomversnelling. Zuid-Holland is, met
werken aan het behalen van de klimaatdoelen.
De ambitie is om het Havenindustrieel Complex
energietransitie, gezondheidszorg, digitalisering
een krachtig consortium, uniek gepositioneerd
(HIC) Rotterdam en het aangesloten marktgebied
en verduurzaming van de voedselketen. Nieuwe
een onderscheidende internationale positie op
We vragen het Rijk om mee te doen met:
door te ontwikkelen naar de grootste duurzame
hightech oplossingen creëren nieuwe mogelijkheden
te bouwen. De ambitie van dit programma is
- Een concreet (nationaal) onderzoeks- en
waterstof hub van Europa waar grootschalige import,
op het gebied van intensieve datacommunicatie,
een volledig nieuwe infrastructuur voor optische
ontwikkelingsprogramma voor Duurzame
export, productie, conversie en opslag alsmede
regeneratieve geneeskunde, grootschalige
communicatie te ontwikkelen.
Luchtvaart om kennis en kunde om te zetten naar
het gebruik van waterstof (industrie) plaatsvindt.
productie van waterstof en de verdere digitalisering
nieuwe producten, waarbij de regio zich onder
De belangrijkste kennisinstellingen op dit thema
van productietechnologie. Op deze gebieden
meer richt op onderstaande initiatieven.
in de regio (TU Delft, TNO) hebben wereldklasse
ontstaan nieuwe waardeketens en daarmee
- Het ontwikkelen van een pilot plant voor de
onderzoeks- en testprogramma’s lopen op E-refinery
kansen voor nieuwe bedrijvigheid in de hightech
26
productie van synthetische kerosine en het
27
testen van deze schone brandstof in hoge(re)
aardobservatie inclusief voldoende middelen
bijmengpercentages;
voor productontwikkeling en faciliteiten en
- De ontwikkeling en uitvoering van het programma
programma’s voor testen en demonstreren;
“Hydrogen Powered Aviation Hub”, met de
• de ontwikkeling van een cluster van
ontwikkeling van waterstof aandrijflijnen en een
instellingen en bedrijven met opto-
zogenaamde retrofit aanpak om vliegen sneller
mechatronische kennis gericht op veilige
emissieloos te maken;
en robuuste satellietcommunicatie (laser
- De ontwikkeling van de luchthaven Rotterdam
satellietcommunicatie), inclusief voldoende
(Innovation) Airport tot een Living Lab voor
middelen voor productontwikkeling en
het ontwikkelen en testen van innovaties op
faciliteiten en programma’s voor testen en
het gebied van duurzaam vliegen en duurzame
demonstreren;
luchthaven (operaties).
• de ontwikkeling van een programma voor toepassingsmogelijkheden van satelliet data
De Ruimtevaart in Nederland is geconcentreerd
op het gebied van navigatie en aardobservatie
in Zuid-Holland met (inter)nationale instellingen
met aandacht voor kennisontwikkeling en het
zoals ESA-ESTEC in Noordwijk, TNO Space en
betreden van internationale markten.
TU Delft en vanaf 2021 SRON in Leiden met daar omheen een groeiend cluster van bedrijven met
Maritiem en deltatechniek
een sterke aanwas van space startups in zowel
Zuid-Holland is het grootste maritieme knooppunt
de upstream (hardware) als de downstream (data
in West-Europa met een strategisch belang voor
toepassingen). De Zuid-Hollandse ruimtevaart speelt
Nederland. De volle breedte van het spectrum
Holland creëren we een klimaat
internationaal een belangrijke rol op niche markten
van maritieme activiteiten is aanwezig in deze
waarin naast overheden ook nationale
van onder andere optische instrumenten voor
regio. Zoals het schoon en veilig transporteren van
en internationale topbedrijven en
klimaatonderzoek en veilige satellietcommunicatie,
goederen en personen over zee en binnenwateren,
organisaties willen investeren in
maar ook op terreinen zoals zonnepanelen en kleine
het beschermen van de kust, het onderhouden
satellieten. Toekomstige ontwikkelingen op het
van vaarwegen, het leveren van infrastructuur
ons onderzoek en onderwijs, en
gebied van strategische ruimtevaartinfrastructuur,
voor energiewinning op zee, het bijdragen
het belang van veilige en snelle communicatie en
aan voedselvoorziening en het uitvoeren van
de klimaatopgave, bieden grote kansen voor de
overheidstaken op zee. De Zuid-Hollandse delta
uitdagingen, bijvoorbeeld op het
Nederlandse ruimtevaartsector. Door hierop te
technologie is internationaal toonaangevend
gebied van gezondheid, kunnen
anticiperen versterken we onze innovatiekracht en
op gebied van klimaatadaptatie en het gebruik
hiermee worden aangepakt. Zuid-
ons verdienvermogen. Ook behouden we zo onze
van en bescherming tegen water in deltaregio’s.
Holland is daarvoor dé ideale locatie.
sterke kennispositie en koploperspositie zoals op het
Technologische oplossingen voor duurzaam
gebied van satellietcommunicatie. Het ontbreekt
waterbeheer spelen hierin een belangrijke rol,
echter momenteel aan een integrale visie op de
waarbij een integrale aanpak met watertechnologie
Nederlandse ruimtevaart.
een belangrijke impuls voor innovaties zal geven om de gewenste impact te realiseren. In de
We vragen het Rijk om mee te doen met:
waardeketens voor offshore, superjachtbouw,
- De ontwikkeling van een Nationale
scheepvaart en logistiek, waterbouw en uitvoering
Ruimtevaartstrategie en daarvan afgeleid een
van overheidstaken op zee is innoveren met
programma (met daarin aandacht voor Nationaal,
sleuteltechnologieën in AI, High Tech Equipment
EU en ESA-instrumentarium), waarbij de regio zich
en Smart Industrie, van groot belang om een
onder meer richt op onderstaande initiatieven:
concurrerende export positie - en daarmee banen en
• de ontwikkeling van een cluster van
verdienvermogen - vast te houden en vergroten.
“Met innovatie-ecosystemen in Zuid-
gebruik maken van onze knowhow en infrastructuur. Grote mondiale
Dit innovatie-ecosysteem brengt alle belangrijke partijen samen binnen een fysiek bereik van slechts 40 km en maakt daarmee essentiële convergentie van technologische, medische en sociale wetenschappen mogelijk.” Marco van Vulpen, medischwetenschappelijk directeur van het
instellingen en bedrijven op het gebied
De regio en het maritieme bedrijfsleven hebben
Holland Protonen Therapie Centrum en
van optische instrumenten primair voor
duidelijke duurzaamheidsdoelstellingen gedefinieerd,
tevens hoogleraar Radiotherapie aan de TU Delft, Erasmus MC en LUMC.
28
welke sterk bijdragen aan het verdienvermogen,
Tuinbouw
Innovatie in publiek domein
circulariteit en de emissie-reductiedoelstellingen
Zuid-Holland kent een brede en innovatieve
Zuid-Holland is bij uitstek de locatie waar een aantal
van Nederland. De maritieme sector speelt een
tuinbouwsector. Het herbergt ruim de helft van
transitie-problemen duidelijk zichtbaar zijn maar
belangrijke rol in innovatie en implementatie op
alle glastuinbouwbedrijven in Nederland, kent een
waar ook dé innovatiehotspot gecreëerd wordt om
het gebied van aanleg en gebruik van emissiearme
productiewaarde van 3,6 miljard euro per jaar en
via maatschappelijke innovaties problematiek rond
energiebronnen, zoals concrete implementatie van
werkgelegenheid van ruim 40.000 arbeidsplaatsen.
sociale inclusie, duurzaam transport, verbetering van
alternatieve brandstoffen (methanol en waterstof )
Daarmee levert het tuinbouwcluster in Greenport
leefomgeving en gezondheid van bevolkingsgroepen
en innovaties (o.a. technologie voor verduurzaming
West-Holland via investeringen in bijvoorbeeld
aangepakt wordt. De grote steden richten co-creatie
en digitalisering van schepen en robotica). Denk
het World Horti Center innovatie en kennis voor
sites in wijken.
daarbij aan het waterstof netwerk en infrastructuur
het verduurzamen, vergroenen en voeden van de
voor offshore wind, maar ook het ‘smart’ maken van
wereld. De regio zet in op zowel grijze als groene
We vragen het Rijk om mee te doen met:
installatieschepen voor windmolens. Het regionale
digitalisering. Grijze digitalisering richt zich op onder
- Investeringen in onderzoek en implementatie: een
ecosysteem speelt een cruciale rol in het masterplan
andere robotica, automatisering en kastechnologie.
mede-investering is nodig in een digital twin voor
emissieloze maritieme sector.
Groene digitalisering gaat over sensoren, data, en
de zuidelijke randstad-delta;
Artificial Intelligence voor de teelt en verwerking van
- Investeringen in een internationaal
We vragen het Rijk om mee te doen met:
producten. Hierbij werkt de tuinbouwsector samen
toonaangevend programma op Vrede, recht en
- De ontwikkeling, implementatie en investeringen
met andere sectoren. Er is focus op verwaarden
veiligheid voor (lokale en nationale) overheden en
in technologie, regelgeving en kennis in duurzame
van reststromen en nieuwe toepassingen van
op een GovTech accelerator om een banenmotor
en digitale oplossingen voor het ecosysteem van
plantinhoudsstoffen en op het optimaliseren en
te creëren op basis van de ontwikkelde innovaties.
maritieme en deltatechnologie, bestaande uit:
verduurzamen van het logistieke systeem. Dit
• Versterking en digitalisering van
vraagt om investeringen in campusontwikkeling
waterinfrastructuur (o.a. goten, waterstraat,
en R&D maar ook om voldoende ruimte. Daarom
hitteplein, digital coastal observatory, digital
zetten de regionale partners in op duurzame
water world) en fieldlabstructuren zoals VP
gebiedsontwikkeling van de tuinbouwgebieden
Delta van gemeenten Dordrecht, Rotterdam,
in verbinding met de stedelijke omgeving. De
Den Haag, Leidschendam-Voorburg, KWR,
glastuinbouwsector zet ook vol in op verduurzaming
waterschappen en hogeschool Rotterdam;
van de warmtevraag. Dat doet zij door in te zetten
• Ondersteuning van waardeketens voor de
op ontwikkeling van geothermie en gekoppelde
maritieme maakindustrie, vernieuwingen
warmtesystemen.
in de offshore technologie en duurzame
We vragen het Rijk om mee te doen met:
superjachtbouw;
- Nieuwe investeringen in grijze en groene
• Het Masterplan Emissieloze Maritieme Sector,
digitalisering in de valorisatie en implementatiefase
waarin 30 emissieloze schepen en 5 retrofits
(bijvoorbeeld innovatieve kassenbouw en technieken
worden gerealiseerd, alsmede de ontwikkeling
zoals Vertical, oogst- en marktvoorspellingen met
van technologie voor een versnelling van de
sensoren en AI);
energietransitie in de maritieme sector;
- Verwaarden van reststromen van tuinbouw
• De Delta Technology Incubator plan voor het
en stedelijk gebied, bijvoorbeeld door gebruik
verduurzamen en smart maken van offshore
tuinbouwreststromen als bouwmateriaal;
(bagger / windenergie installatie) schepen,
- Optimaliseren en verduurzamen van het
ontwikkeld, gebouwd en ingezet door bedrijven
agrologistiek systeem.
“Dankzij het actieve ecosysteem op het LBSP zijn we een samenwerking gestart tussen publieke en private partners vanuit totaal verschillende gebieden: AI, biologie, medicijnontwikkeling en proefdiervrije innovatie. Dit geeft nieuwe en unieke kansen op innovaties binnen de medicijnontwikkeling.” Roeland Hanemaaijer – Senior onderzoeker TNO
in Zuid-Holland in een breder kennisconsortium. Hierbij wordt geanticipeerd op een dredging customership use-case binnen het Masterplan Emissieloze Maritieme Sector.
30
31
Tabel proposities Proposities: gereed (1)
Proposities: volgende fase (2)
Propositiethema: wordt uitgewerkt (3)
- Kickstartvoorstel LSH ecosysteem
- MedTech propositie, Smart Health
- Rode biotechnologie
(gezondheid, medicijnen en zorg):
Campus (gezondheid, medicijnen en
(gezondheid, medicijnen en zorg);
• Health RI;
zorg);
• Regmed.
- Resilient delta - Witte biotechnologie
instituut/Cultuurcampus
- AiNed Strategisch Investeringspro
(industriële biotech, productie
(maatschappelijk);
gramma ( sleuteltechnologieën ):
chemische stoffen);
• Haven & Maritiem;
- Cybersecurity en weerbaarheid,
• Vrede, Recht en Veiligheid;
- Campus- & kennisknooppunten,
GovTech (sleuteltechnologieën,
• AI for energy;
cleanrooms, Lifestyle4Health
maatschappelijk);
• Health.
(algemeen, sleuteltechnologieën, gezondheid, medicijnen en zorg);
- Quantum Delta Nederland
(energie);
(sleuteltechnologieën):
- High Tech Equipment, Smart indus
• Quantum computing en internet;
try, Laser-satelliet-communicatie
• Clean Room.
(sleuteltechnologieën en lucht- en ruimtevaart);
(algemeen); - Duurzame Luchtvaart (lucht- en ruimtevaart);
- Digitalisering en vergroening
- FoodSwitch (tuinbouw en eiwittransitie).
- Klimaat (energie); - Onderzoek & ontwikkeling
- Groenvermogen van de Nederlandse economie (energie).
- Elektrificatie industrie & algemeen
Greenports. - Emissieloze scheepsvaart (maritiemen deltatechniek); - Next gen batterijen (energie).
32
33
3 Systeeminterventie Maakindustrie + Nieuwe waardeketens
35
Hoe maken we de hoogwaardige producten die nodig zijn om de energietransitie en de omgang naar een circulaire economie vorm te geven? Hoe kunnen onze maakbedrijven concurreren met buitenlandse concurrenten? Hoe zorgen we voor toekomstbestendige banen voor álle Nederlanders? In Zuid-Holland maken we wat we bedenken
essentieel om de kracht van de maakindustrie te
De Zuid-Hollandse technologische industrie is
deze randvoorwaarden te bieden, maar vragen de
een belangrijke innovator en banenmotor voor de
Rijksoverheid om hier ook aan mee te werken:
Nederlandse economie. In deze regio zijn de meeste
1. Kapitaal en financiering: voor innovatieprogramma’s
benutten. De regionale partners werken hard om
maakbedrijven van Nederland gevestigd met ruim
en innovatie-infrastructuur. De innovatie-
110.000 medewerkers. Van Leiden tot Alphen aan
infrastructuur zoals hardware, gebouwen en
den Rijn van Den Haag tot Rotterdam en van Gouda
installaties, maar ook community-building vragen
tot de Drechtsteden. Het mkb is hierin cruciaal. De
continue cofinanciering naast private en regionale
Technologische Industrie in Zuid-Holland heeft alles
bijdragen. De specifieke innovatieprogramma’s
in zich om een snelle economische groei en meer
gericht op nieuwe waardeketens en een flexibel
welzijn en brede welvaart voor Nederland te realiseren.
productienetwerk zijn directe middelen nodig naast of in plaats van het fiscale instrumentarium.
Deze bedrijven maken en exporteren wat de ZuidHollandse kennis- en innovatie ecosystemen bedenken.
2. Fysieke ruimte voor ondernemerschap: industrie
Kennis rendeert pas als bedrijven daarop gebaseerde
vergt ruimte en bedrijventerreinen. Het is belangrijk
producten en diensten verkopen.
dat bedrijvigheid niet weggedrukt wordt door de woningbouw(opgave) en werkenden binnen
In Zuid-Holland werken innovatieve bedrijven samen
acceptabele tijd op hun werk kunnen zijn. Dit is niet
met elkaar en kennisinstellingen aan producten en
alleen een lokale en regionale opgave, maar vraagt
diensten die nodig zijn om oplossingen te bieden voor
ook visie en betrokkenheid van het Rijk. Denk aan
energiegebruik en design, staan
maatschappelijke problemen. Denk aan toepassingen
regelgeving rond geluidszones, de uitwerking van
centraal in de productieontwikkeling
die nodig zijn om CO2-neutraal te varen en vliegen,
de nationale omgevingsvisie (NOVI) en versterking
van Bolidt Kunstoftoepassing.
voor betaalbare en gezonde voeding en medicijnen,
van regionale activiteiten door middel van regionale vergunningen en gebiedsvergunningen.
Door middel van een 70-tal
maar ook om veilig en snel te kunnen communiceren.
“Veiligheid, hygiëne, data- en
verbeterinitiatieven organiseren
De maakindustrie is vitaal voor de maatschappelijke
3. Toegang tot talent, de komende tien jaar worden
oplossingen. De Zuid-Hollandse maakindustrie kan een
30.000 banen vervangen in de maakindustrie,
grote bijdrage leveren aan extra economische groei en
daarnaast worden er in de regio 30.000 nieuwe
extra duurzame en inclusieve werkgelegenheid voor
banen gerealiseerd. Pre-corona kampte een kwart
een bijdrage aan het verhogen van
heel Nederland. Daarom is dit één van de vijf elkaar
van de technologische bedrijven met een tekort
opbrengsten, het verlagen van kosten,
versterkende pijlers van de Groeiagenda. Zo profiteert
aan geschikt personeel. Leven Lang Ontwikkelen,
het verhogen van efficiency en het
Nederland ook in de toekomst van Zuid-Holland als
arbeidsmobiliteit tussen sectoren en een betere aansluiting van het onderwijs op de arbeidsmarkt
zorgen voor continuïteit. En voor de
kennisintensieve regio met de meeste maakbedrijven en verschillende sectoren van wereldklasse.
gaat werkloosheid tegen en zorgt dat bedrijven over de juiste mensen kunnen beschikken.
Noodzakelijk nationaal beleid