1.232 RIB Handhavingsplan Participatiewet, IOAW en IOAZ 2025-2029

RAADSINFORMATIEBRIEF

VAN HET COLLEGE VAN B&W VOOR

de gemeenteraad

CC DATUM ONDERWERP

25-11-2025 Handhavingsplan Participatiewet, IOAW en IOAZ 2025-2029

Beste meneer, mevrouw, Het college heeft het beleidsplan Handhaving Participatiewet, Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkeloze werknemers (IOAW) en Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (IOAZ) 2025-2029 vastgesteld en stuurt u deze ter kennisgeving toe. Het Handhavingsplan heeft als doel om naleving en handhaving binnen de sociale zekerheid te versterken. In lijn met landelijke ontwikkelingen, zoals de Participatiewet in Balans, biedt dit programma ruimte voor maatwerk en versterking van de menselijke maat. Onze inzet is om preventie en naleving hand in hand te laten gaan. We zetten sterk in op preventieve maatregelen, zoals voorlichting, begeleiding en eenvoud in processen. Wanneer er toch sprake is van niet-naleving, hanteren we proportionele sancties om de rechtmatigheid te herstellen Wij hopen u hiermede voldoende te hebben geïnformeerd. Bijlagen RIB: Handhavingsplan Participatiewet, IOAW en IOAZ 2025-2029 Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Krimpenerwaard, de secretaris,

de burgemeester,

J. Hennip

ir. J. Beenakker

1556805 / 1739181 gemeente Krimpenerwaard Postbus 51 2820 AB Stolwijk www.krimpenerwaard.nl

Handhavingsplan Participatiewet, Ioaw en Ioaz 2025-2029 Gemeente Krimpenerwaard Versie 1 oktober 2025

Inhoudsopgave Begrippen- en afkortingenlijst ....................................................................................................................................................... 4 Hoofdstuk 1 Inleiding .................................................................................................................................................................... 6 1.1 Koers en ambities college ..................................................................................................................................................... 6 1.2 Preventief en repressief handhaven ..................................................................................................................................... 7 1.3 Handhavingsplan op hoofdlijnen voor 2025-2029 ................................................................................................................. 7 Hoofdstuk 2 Kader en (landelijke) ontwikkelingen ......................................................................................................................... 9 2.1 Algemene doelstellingen .....................................................................................................................................................

9 2.2 Wat is handhaving?.............................................................................................................................................................. 9 2.3 Wat valt onder niet-naleving van de inlichtingenplicht?........................................................................................................ 9 2.4 Wat is het doel van handhaving? .......................................................................................................................................... 9 2.5 Wettelijke kaders ............................................................................................................................................................... 10 2.6 Landelijke ontwikkelingen ................................................................................................................................................. 10 2.7 Menselijke maat................................................................................................................................................................. 10 Conclusie ................................................................................................................................................................................

10 Hoofdstuk 3 Wat is onze visie op naleving en handhaving? .......................................................................................................... 11 3.1 De menselijke maat en de inwoner centraal ....................................................................................................................... 11 3.2 Onbewuste niet-naleving ................................................................................................................................................... 11 3.3 Bewuste niet-naleving........................................................................................................................................................ 11 3.4 Voorkomen van recidive en nieuw perspectief bieden ........................................................................................................ 12 Conclusie ................................................................................................................................................................................ 12 Hoofdstuk 4 Het handhavingsplan 2025-2029 ............................................................................................................................. 13 4.1 Preventie als fundament ....................................................................................................................................................

13 4.1.1. Voorlichting aan klanten............................................................................................................................................. 13 4.1.2 Rol van de bureaudienst .............................................................................................................................................. 13 4.1.3 Deskundigheidsbevordering klantcontacten ............................................................................................................... 13 4.1.4. Vroegtijdige signalering ............................................................................................................................................. 14 4.1.5 Duidelijke en begrijpelijke communicatie .................................................................................................................... 14 4.2 Doelgerichte handhaving ................................................................................................................................................... 14 4.2.1 Controleren op maat ................................................................................................................................................... 14 4.2.2 Rechtmatigheidsonderzoeken ....................................................................................................................................

14 4.2.3 Beëindigingsonderzoeken ........................................................................................................................................... 14 4.2.4 Samenwerking en deskundigheid ............................................................................................................................... 15 4.2.5 Sancties en maatregelen ............................................................................................................................................. 15 4.2.6 Handhavingscapaciteit ............................................................................................................................................... 15 4.3 Samenwerking binnen het sociaal domein ......................................................................................................................... 15 4.3.1. Interne samenwerking ................................................................................................................................................ 15 4.3.2 Externe samenwerking ................................................................................................................................................ 15 4.3.3 Regionale initiatieven ..................................................................................................................................................

15 4.4 Innovatie en digitalisering .................................................................................................................................................. 16 4.4.1 Gegevens gestuurde ondersteuning van handhaving................................................................................................... 16 2

4.4.2 Optimalisatie van processen ....................................................................................................................................... 16 4.4.3 Toekomstige ontwikkelingen ...................................................................................................................................... 16 4.5 Monitoring en evaluatie ..................................................................................................................................................... 16 Conclusie ................................................................................................................................................................................ 17 Bijlage 1 ...................................................................................................................................................................................... 18 Bijlage 2 ...................................................................................................................................................................................... 19 Bijlage 3 ......................................................................................................................................................................................

20 Bijlage 4 ...................................................................................................................................................................................... 23

3

Begrippen- en afkortingenlijst Algemene wet bestuursrecht (Awb) De wet die algemene regels geeft voor de verhouding tussen overheid en burgers. De Awb biedt kaders voor besluitvorming, rechtsbescherming en Handhaving. Hiertoe behoren ook de algemene beginselen van behoorlijk bestuur. B1-niveau Een taalniveau dat ervoor zorgt dat teksten begrijpelijk zijn voor een breed publiek, met eenvoudige zinnen en woorden. Boete Een financiële straf die wordt opgelegd bij overtreding van de inlichtingenplicht of andere wettelijke verplichtingen binnen het sociaal domein. Debiteurenbeleid Het beleid voor het terugvorderen van onterecht verstrekte middelen, zoals uitkeringen, en het ondersteunen van inwoners bij het aflossen van schulden. DUO Dienst Uitvoering Onderwijs Evenredigheidsbeginsel De nadelige gevolgen van een besluit mogen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen. De nadelige gevolgen van een besluit moeten in verhouding staan tot het doel dat met het besluit moet worden bereikt. Het besluit mag niet onevenredig uitwerken. Gelijkheidsbeginsel Gelijke behandeling van gelijke gevallen en ongelijke gevallen ongelijk behandelen in de mate waarin ze verschillen. Handhaving Het geheel van activiteiten gericht op het controleren van naleving van wetten en regels, inclusief preventieve en repressieve maatregelen.

Inlichtingenbureau (IB) Een instantie die gegevens van verschillende overheidsinstanties koppelt om misbruik en fraude in de sociale zekerheid te signaleren. Inlichtingenplicht De wettelijke verplichting voor burgers om juiste en volledige informatie te verstrekken die van invloed kan zijn op het recht op een uitkering. Innovatie Het invoeren van nieuwe technologieën, processen of werkwijzen om handhaving en dienstverlening te verbeteren. IOAW Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkeloze werknemers. Is een uitkering die het (gezins)inkomen aanvult tot bijstandsniveau voor inwoners die na hun 50e verjaardag werkeloos zijn geworden en onder bepaalde voorwaarden. IOAZ Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen. Een uitkering die zelfstandig ondernemers kunnen aanvragen als het bedrijf onvoldoende opbrengsten heeft om van te leven. Het is een uitkering die het (gezins)inkomen aanvult tot bijstandsniveau voor inwoners ouder dan 55 jaar en met bepaalde voorwaarden. Maatwerk Komt voort uit de menselijke maat. Bij complexe of afwijkende situaties is er meer nodig, dan een standaard oplossing. Dan vergt de menselijke maat dat je maatwerk levert.

Dat wil zeggen dat je bij de wijze waarop je tot een beslissing komt of een oplossing vindt voor de persoon, rekening houdt met de bijzonder kenmerken van dit individuele geval. Menselijke maat Een benadering waarbij rekening wordt gehouden met de persoonlijke omstandigheden van inwoners, met oog voor rechtvaardigheid en proportionaliteit. Participatiewet (Pw) Een wet die gemeenten verplicht om inwoners met een afstand tot de arbeidsmarkt te ondersteunen bij het vinden van werk en bij het verkrijgen van een bijstandsuitkering indien nodig.

4

Preventie Maatregelen gericht op het voorkomen van fouten, misbruik en niet-naleving, bijvoorbeeld door middel van voorlichting en begeleiding. Proportionaliteit Het principe dat maatregelen en sancties in verhouding moeten staan tot de ernst van de overtreding. RDW Rijksdienst voor het Wegverkeer Regionaal Platform Preventie, Toezicht & Handhaving (RP) Een samenwerkingsverband tussen gemeenten en ketenpartners gericht op het delen van kennis en het versterken van preventie en handhaving binnen het sociaal domein. Risicoprofiel Een set van kenmerken die worden gebruikt om te bepalen welke situaties of personen een verhoogd risico op niet-naleving vormen. Schuldhulpverlening Ondersteuning die inwoners helpt om schulden af te lossen en financiële stabiliteit te bereiken. Signalering Het vroegtijdig opsporen van risico’s of problemen die kunnen leiden tot niet-naleving of overtredingen. Suwinet Systeem van het BKWI (Bureau Keteninformatisering Werk en Inkomen) waar alleen geautoriseerde medewerkers voor de uitvoering van de Participatiewet, IOAW of IOAZ gegevens van verschillende overheidsorganisaties kunnen ophalen. Denk aan: UWV, RDW, Belastingdienst, SVB, DUO, Kamer van Koophandel en gemeenten. SVB Sociale verzekeringsbank. UWV Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen.

Toezichthouder Een persoon die verantwoordelijk is voor het controleren van naleving van regels en het uitvoeren van onderzoek bij vermoedens van misbruik. Willekeur Gelijke gevallen ongelijk behandelen.

5

Hoofdstuk 1 Inleiding Voor u ligt het Handhavingsplan Participatiewet, Ioaw en Ioaz 2025-2029. Het draagt bij aan de uitvoering van de Participatiewet (verder Pw), Ioaw en Ioaz en vervangt de Handhavingsnota Sociale Zaken 2017-2018. Dit plan heeft als doel om naleving en handhaving binnen de sociale zekerheid te versterken. Door een evenwichtige inzet van preventieve en repressieve maatregelen wordt gestreefd naar een rechtmatige verstrekking van uitkeringen, waarbij inwoners worden ondersteund in hun zelfredzaamheid en participatie. In lijn met landelijke ontwikkelingen, zoals de herziening van het boetestelsel en de Participatiewet in Balans, biedt dit programma ruimte voor maatwerk en versterking van de menselijke maat. Daarnaast richt het programma zich op het voorkomen van misbruik en oneigenlijk gebruik van middelen, zodat deze terecht komen bij degenen die ze echt nodig hebben. Het programma bouwt voort op de koers die in voorgaande jaren is ingezet en maakt een duidelijke koppeling met toekomstige ontwikkelingen. Daarbij worden preventie, samenwerking, innovatie en monitoring nadrukkelijk in de aanpak geïntegreerd.

De gewenste resultaten zijn: • Het verhogen van de naleving van regels door middel van heldere communicatie en toegankelijke dienstverlening; • Het verminderen van overtredingen en terugvorderingen door vroegtijdige signalering en preventie; • Het proportioneel en effectief toepassen van sancties bij overtredingen; • Het bieden van maatwerkoplossingen die rekening houden met persoonlijke omstandigheden. Bij de uitvoering van dit programma en in de totstandkoming van beleid, wet- en regelgeving houden we voortdurend rekening met de menselijke maat. Dit betekent dat we niet alleen inwoners met respect en begrip voor hun persoonlijke omstandigheden benaderen, maar ook dat we hier binnen de gehele organisatie aandacht voor hebben. De tijdelijke commissie Uitvoeringsorganisaties benadrukt dat de menselijke maat breed moet worden toegepast, zowel in beleidsvorming als in de uitvoering. De recente aanbevelingen uit het rapport "Blind voor mens en recht" van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening dienen hierbij als belangrijke leidraad.

1.1 Koers en ambities college De koers van het college is uitgewerkt in het Collegeprogramma 2022-2026 "Vitaal Vooruit!". Hierin staat de ambitie om een samenleving te creëren waarin iedereen, naar eigen vermogen, kan deelnemen. Hierbij wordt nadrukkelijk aandacht besteed aan kwetsbare groepen, zoals alleenverdieners en gezinnen met een laag inkomen. Specifieke maatregelen, zoals de categoriale bijzondere bijstand voor alleenverdieners, worden daarbij ingezet. Ambitie 25: Sociaal economische status Inwoners worden gestimuleerd om actief deel te nemen aan de samenleving, of dit nu via betaalde arbeid, vrijwilligerswerk of maatschappelijke inzet is. Voor inwoners die zonder ondersteuning moeilijk betaalde arbeid kunnen vinden, zetten we in op begeleiding naar werk. Wanneer arbeid niet haalbaar is, wordt gekeken naar alternatieve vormen van participatie.

Dit handhavingsplan sluit aan bij de ambitie om bestaanszekerheid te bevorderen en inwoners te ondersteunen bij hun economische en sociale ontwikkeling. Bestaanszekerheid is niet voor iedereen vanzelfsprekend. Voor inwoners die hier moeite mee hebben, bieden wij ondersteuning bij het opbouwen van hun bestaanszekerheid. Kinderen die opgroeien in huishoudens met een laag inkomen verdienen daarbij extra aandacht. Dit sluit aan op de landelijke ontwikkelingen zoals de Wet vereenvoudiging beslagvrije voet, waarmee wordt gezorgd voor een minimaal bestaansminimum. Onze aanpak richt zich op het bevorderen van naleving en handhaving, met oog voor zowel de menselijke maat als rechtvaardigheid. Sociale regelingen vormen een vangnet voor degenen die zonder ondersteuning niet kunnen

6

deelnemen aan het arbeidsproces. Tegelijkertijd worden misbruik en oneigenlijk gebruik van ondersteuning aangepakt, zodat de middelen terechtkomen bij degenen die deze echt nodig hebben. Het handhavingsplan is opgebouwd vanuit de gedachte dat preventie en naleving hand in hand gaan. We zetten sterk in op preventieve maatregelen, zoals voorlichting, begeleiding en eenvoud in processen. Wanneer er toch sprake is van niet naleving, hanteren we proportionele sancties om de rechtmatigheid te herstellen. Samenwerking vormt binnen het sociaal domein een integraal onderdeel van ons beleid. Door samen te werken met lokale partners, zoals sociale diensten en schuldhulpverleners, kunnen we vroegtijdig signaleren en gericht ondersteuning bieden waar nodig. Deze aanpak draagt bij aan het voorkomen van problemen en het tijdig herstellen van situaties waarin niet aan verplichtingen wordt voldaan. Samenwerkingsinitiatieven zoals het Regionaal Platform Preventie, Toezicht & Handhaving dragen hier in belangrijke mate aan bij. 1.2 Preventief en repressief handhaven Het handhavingsplan kent een balans tussen preventief en repressief handhaven. Preventief handhaven betekent dat we actief inzetten op het informeren en begeleiden van inwoners, zodat zij goed op de hoogte zijn van hun rechten en plichten.

Door duidelijke communicatie en toegankelijke dienstverlening helpen we inwoners om aan de regels te voldoen. Bijvoorbeeld via de proactieve dienstverlening van SZW, waarmee inwoners tijdig worden geïnformeerd over hun rechten op voorzieningen. Wanneer preventieve maatregelen niet voldoende zijn en er sprake is van niet-naleving, treden we repressief op. Dit doen we door middel van onderzoek, controles en, waar nodig, sancties. Ons doel hierbij is om de naleving te bevorderen, de rechtmatigheid te herstellen en recidive te voorkomen. Daarbij houden we oog voor persoonlijke omstandigheden en proberen we maatwerk te leveren binnen de kaders van de wet. Het vernieuwde boetestelsel, dat in 2026 in werking treedt, biedt daarbij meer mogelijkheden om rekening te houden met verminderde verwijtbaarheid. We zetten in op het zorgvuldig benutten van beschikbare gegevens om de uitvoering te ondersteunen en gerichter op te treden waar dat nodig is. Hierbij staan proportionaliteit, transparantie en zorgvuldigheid centraal. Gegevensuitwisseling via het Inlichtingenbureau en samenwerking met ketenpartners, zoals het Internationaal Bureau Fraude -informatie, dragen bij aan een effectieve en rechtmatige uitvoering. Waar nodig bouwen we aanvullende waarborgen in om de betrouwbaarheid van informatie te toetsen en ongelijke behandeling te voorkomen.

1.3 Handhavingsplan op hoofdlijnen voor 2025-2029 Dit plan is opgebouwd rond vijf actielijnen die gezamenlijk bijdragen aan het versterken van naleving en handhaving binnen de Participatiewet, Ioaw en Ioaz. De actielijnen vormen de kern van onze aanpak en bieden richting aan de uitvoering voor de komende jaren. De nadruk ligt op het bevorderen van naleving door preventieve maatregelen, terwijl tegelijkertijd ruimte blijft voor proportioneel optreden bij niet-naleving. 1. Sterke instroomcontrole aan de poort Een zorgvuldige beoordeling aan de poort is essentieel om onrechtmatige instroom te voorkomen. Inwoners worden vanaf het eerste contactmoment helder geïnformeerd over hun rechten en plichten. Dit voorkomt misverstanden en vergissingen. Door de aanvraagprocedure toegankelijk en begrijpelijk te maken, wordt naleving bevorderd. Tegelijkertijd wordt in deze fase al ingezet op vroegsignalering van risico’s, zodat maatwerk geboden kan worden waar nodig. 2. Preventieve aanpak Preventie vormt de basis van het handhavingsplan. Door inwoners tijdig te informeren, te begeleiden en te ondersteunen, verkleinen we de kans op overtredingen en niet-naleving. We investeren in voorlichting, duidelijke communicatie en laagdrempelige dienstverlening. Daarnaast werken we samen met lokale partners, zoals schuldhulpverleners, om problematiek vroegtijdig te signaleren en ondersteuning te bieden.

Deze aanpak voorkomt escalatie en helpt inwoners hun situatie te verbeteren. 3. Controle op maat De inzet op controle is zorgvuldig en efficiënt. Zo beperken we onnodige belasting voor inwoners die zich aan de regels houden en vergroten we de effectiviteit van handhaving. Door controle op maat zorgen we voor ee n

7

evenwichtige balans tussen handhaving en dienstverlening. Bij thematische onderzoeken, zoals rond vermogen en bezit, wordt gekozen voor een brede en objectieve benadering om gelijke behandeling te waarborgen. 4. Menselijke maat bij handhaving Handhaving vindt plaats met oog voor de persoonlijke omstandigheden van inwoners. We hanteren proportionele sancties en bieden maatwerkoplossingen waar dat mogelijk is. Dit betekent dat we niet alleen kijken naar de overtreding zelf, maar ook naar de achterliggende oorzaken. Door in te zetten op herstelmaatregelen en ondersteuning, helpen we inwoners om herhaling te voorkomen en hun situatie te verbeteren. De vier actielijnen vormen de kern van onze aanpak en bieden richting aan de uitvoering voor de komende jaren. In hoofdstuk 4 worden deze actielijnen vertaald naar concrete plannen en prioriteiten voor de periode 2025 -2029. Hierin staat beschreven hoe preventieve maatregelen en proportionele controles worden ingezet om naleving en handhaving te versterken, met oog voor de menselijke maat en samenwerking binnen het sociaal domein. Om de effectiviteit van het handhavingsplan te waarborgen, worden resultaten nauwgezet gemonitord. Jaarlijks evalueren we de voortgang en sturen we bij waar nodig.

8

Hoofdstuk 2 Kader en (landelijke) ontwikkelingen Dit hoofdstuk beschrijft het beleidskader en de ontwikkelingen die richting geven aan het handhavingsplan. Het richt zich op het versterken van bestaanszekerheid, het bevorderen van participatie en het tegengaan van misbruik en oneigenlijk gebruik van voorzieningen. Daarnaast worden de kernwaarden en samenwerkingsstructuren binnen het sociaal domein toegelicht. Bij de uitwerking is rekening gehouden met recente landelijke jurisprudentie en beleidswijzigingen, zoals de parlementaire aanbevelingen voor een menselijker handhavingsbeleid. 2.1 Algemene doelstellingen De algemene doelstellingen richten zich op het bevorderen van naleving en handhaving, met oog voor de menselijke maat. We streven naar rechtvaardigheid en eenvoud, zodat inwoners weten wat er van hen verwacht wordt en hoe zij hieraan kunnen voldoen. Dit plan ondersteunt inwoners bij het verkrijgen van bestaanszekerheid, het stimuleren van participatie en het tegengaan van misbruik en oneigenlijk gebruik van voorzieningen. Ook is dit plan gebaseerd op de wettelijke grondslagen die zijn vastgelegd in onder andere de Participatiewet (Pw), de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs), de Wet inburgering 2021 (Wi2021), de Algemene wet bestuursrecht (Awb) en de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).

Deze wetten bieden het kader waarbinnen de gemeente haar taken uitvoert en waarborgt dat rechten en plichten van inwoners en de gemeente zorgvuldig worden geborgd. De volgende doelstellingen staan centraal: ❖ Inwoners kunnen actief deelnemen aan de samenleving door werk of maatschappelijke inzet. ❖ Inwoners beschikken over een inkomen waarmee zij rond kunnen komen. ❖ Inwoners worden ondersteund bij het op orde brengen en houden van hun financiën. ❖ Er wordt gezorgd voor een rechtmatige en efficiënte verstrekking van bijstandsuitkeringen. ❖ Misbruik en oneigenlijk gebruik van voorzieningen worden effectief opgespoord en aangepakt. 2.2 Wat is handhaving? Handhaving richt zich op het bevorderen en waarborgen van naleving van wet- en regelgeving. Het doel is inwoners te informeren over hun rechten en plichten en hen te ondersteunen bij het naleven daarvan. Wanneer oneigenlijk gebruik of overtredingen worden geconstateerd, worden passende maatregelen getroffen. Dit kan variëren van een waarschuwing of maatregel tot een boete. De recente wijzigingen in het boetestelsel stellen gemeenten in staat om sancties beter af te stemmen op individuele omstandigheden, wat bijdraagt aan een rechtvaardige uitvoering. De focus ligt op het herstellen van rechtmatigheid, het beëindigen van overtredingen en het voorkomen van herhaling.

Op deze manier draagt handhaving bij aan een eerlijke en rechtmatige uitvoering van beleid. 2.3 Wat valt onder niet-naleving van de inlichtingenplicht? De inlichtingenplicht houdt in dat inwoners verplicht zijn om juiste en volledige informatie te verstrekken die van invloed kan zijn op hun recht op bijstand. Niet-naleving van deze verplichting kan leiden tot onrechtmatige verstrekking van uitkeringen en tast het vertrouwen in het sociaal zekerheidsstelsel aan. Situaties waarin sprake is van niet-naleving van de inlichtingenplicht zijn onder meer: • Inkomsten uit werk, erfenissen of spaargeld worden niet of onvolledig opgegeven. • Samenwonen met een partner wordt verzwegen door op te geven alleenstaand te zijn. • Het daadwerkelijke woonadres wijkt af van het opgegeven adres. • Kinderen staan ingeschreven op het adres van de inwoner, maar wonen daar niet. • Kinderen wonen op het adres van de inwoner, maar staan daar niet ingeschreven. • Extra inkomsten, bijvoorbeeld uit oppassen of schoonmaakwerkzaamheden, worden niet opgegeven. Dergelijke situaties ondermijnen de rechtmatigheid en doelmatigheid van uitkeringen. Daarom is het van belang om signalen hierover zorgvuldig te onderzoeken en passende maatregelen te treffen waar nodig.

2.4 Wat is het doel van handhaving? Het doel van handhaving binnen het sociaal domein is het ondersteunen van inwoners bij het naleven van wet- en regelgeving, het voorkomen van misbruik en het herstellen van rechtmatigheid wanneer regels worden overtreden. Dit sluit aan op de landelijke herziening van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), die meer ruimte biedt om af te wijken van

9

wettelijke bepalingen bij disproportionele uitkomsten. Handhaving draagt bij aan een eerlijk en transparant sociaal zekerheidsstelsel, waarin vertrouwen, proportionaliteit en maatwerk centraal staan. Deze aanpak richt zich niet alleen op controle en sanctionering, maar ook op het bevorderen van naleving door middel van preventieve maatregelen zoals voorlichting en begeleiding. Door deze combinatie wordt bijgedragen aan een rechtvaardige verdeling van middelen en het versterken van bestaanszekerheid. 2.5 Wettelijke kaders De uitvoering van dit programma is gebaseerd op relevante wet- en regelgeving, waaronder de Participatiewet (Pw), de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs), de Wet inburgering 2021 (Wi2021), de Algemene wet bestuursrecht (Awb), het Wetboek van Strafvordering en de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). Daarnaast houden we rekening met jurisprudentie zoals de uitspraak van de Centrale Raad van Beroep in 2022, die verduidelijkt dat het niet overleggen van documenten valt onder de medewerkingsplicht en niet onder de inlichtingenplicht. Naast deze wetten houden wij rekening met actuele landelijke ontwikkelingen en beleidswijzigingen, zoals: • De Participatiewet in Balans, gericht op een rechtvaardiger en mensgerichter bijstandsbeleid; • De herziening van het boetestelsel, dat vanaf 2026 proportionele sancties beter mogelijk maakt.

Deze kaders bieden richtlijnen voor het handelen van de gemeente en waarborgen de rechten en plichten van inwoners. Bijlage 2 bevat een gedetailleerde informatie over wetsvoorstellen, beleidswijzigingen en relevante uitspraken die van invloed kunnen zijn op de uitvoering van handhavingstaken. 2.6 Landelijke ontwikkelingen De komende jaren worden diverse wijzigingen verwacht in wet- en regelgeving die invloed hebben op de handhaving binnen het sociaal domein. Wetsvoorstellen zoals de Participatiewet in Balans, herziening van het boetestelsel en verbetering van terugvorderingsprocedures richten zich op maatwerk en versterking van de menselijke maat. Deze ontwikkelingen worden nader toegelicht in Bijlage 2 en Bijlage 3. 2.7 Menselijke maat In dit document wordt veelvuldig gesproken over de menselijke maat en maatwerk. Met het uitvoeren van de menselijke maat en/of maatwerk, worden de Algemene beginselen van behoor bestuur (a.b.b.b.) en de Algemene Wet Bestuursrecht (Awb) in acht genomen. Het gelijkheidsbeginsel vereist dat gelijke gevallen gelijk worden behandeld en ongelijke gevallen ongelijk naar de mate waarin ze van elkaar verschillen. Toetsing aan het gelijkheidsbeginsel omvat ook altijd toetsing aan het evenredigheidsbeginsel. Hiermee voorkomen we willekeur.

Conclusie Dit hoofdstuk heeft de wettelijke kaders en landelijke ontwikkelingen uiteengezet die de basis vormen voor het handhavingsplan. De recente aanbevelingen uit het eindrapport van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening benadrukken het belang van proportionele handhaving en aandacht voor de menselijke maat. Door te werken vanuit duidelijke regels, maatwerk en samenwerking binnen het sociaal domein, wordt gestreefd naar een rechtvaardige uitvoering van handhaving. De beschreven maatregelen en wetsvoorstellen bieden ruimte voor flexibiliteit en menselijke maat, terwijl de effectiviteit van handhaving wordt gewaarborgd.

10

Hoofdstuk 3 Wat is onze visie op naleving en handhaving? In dit hoofdstuk beschrijven we onze visie op naleving en handhaving binnen het sociaal domein. Onze aanpak is gebaseerd op een balans tussen ondersteuning en controle, waarbij de menselijke maat centraal staat. Deze visie sluit aan bij de landelijke beleidsontwikkelingen, zoals de aanbevelingen van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening. We erkennen dat naleving niet altijd eenvoudig is en dat begeleiding essentieel kan zijn. Tegelijkertijd zorgen we ervoor dat misbruik en oneigenlijk gebruik effectief worden aangepakt. Hieronder wordt onze visie verder uitgewerkt aan de hand van vier belangrijke pijlers: de menselijke maat en de inwoner centraal, het omgaan met onbewuste en bewuste niet-naleving, en het voorkomen van recidive door nieuw perspectief te bieden. 3.1 De menselijke maat en de inwoner centraal In onze visie op naleving en handhaving staat de menselijke maat centraal. Dit betekent dat we inwoners benaderen vanuit respect, vertrouwen en begrip voor hun persoonlijke omstandigheden. De kernwaarden die deze aanpak ondersteunen, worden verder uitgewerkt in Bijlage 1. We sluiten hierbij aan bij de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit, zoals beschreven in de herijking van het handhavingsbeleid door het ministerie van SZW.

We gaan uit van de intentie dat inwoners de regels willen naleven, maar erkennen ook dat hierbij soms ondersteuning nodig is. Daarbij wordt de omgekeerde toets gehanteerd, waarbij wordt gekeken naar wat de inwoner nodig heeft en hoe dit binnen de wet mogelijk gemaakt kan worden. We zetten in op maatwerk en eenvoudige processen om inwoners te helpen voldoen aan verplichtingen. Hierbij wordt ingezet op duidelijke communicatie en ondersteuning in begrijpelijke taal. Door duidelijke communicatie, toegankelijke dienstverlening en preventieve maatregelen, zoals voorlichting en begeleiding, bevorderen we naleving en voorkomen we fouten. Tegelijkertijd blijven we alert op misbruik en oneigenlijk gebruik, waarbij we zorgvuldig en proportioneel optreden. Deze aanpak ondersteunt een inclusieve samenleving waarin handhaving niet alleen controle betekent, maar ook ondersteuning biedt. 3.2 Onbewuste niet-naleving Onbewuste niet-naleving komt vaak voort uit onwetendheid, misverstanden of ingewikkelde regelgeving. Daarom richten we ons op preventie en herstel. Bijvoorbeeld door het proactief informeren van inwoners via digitale nieuwsbrieven, brochures en persoonlijke begeleiding. We bieden hierbij handvatten om zelfstandig te voldoen aan de regelgeving. Hierbij staat het voorkomen van fouten voorop. Wanneer onbewuste fouten toch voorkomen, ligt de nadruk op het herstellen van rechtmatigheid.

In plaats van directe sancties wordt eerst ingezet op correctie en begeleiding. Deze werkwijze sluit aan bij de principes van de Wet versterking waarborgfunctie Awb, die disproportionele uitkomsten voorkomt. Door inwoners te helpen inzicht te krijgen in de regelgeving en te leren hoe herhaling te voorkomen, bevorderen we vertrouwen en naleving op de lange termijn. 3.3 Bewuste niet-naleving Bij bewuste niet-naleving, hanteren we een striktere aanpak. In het verleden werd vaak geen duidelijk onderscheid gemaakt tussen bewust en onbewuste onrechtmatig gebruik van voorzieningen, terwijl dit verschil juist essentieel is voor een eerlijke en zorgvuldige aanpak. In onze visie is het belangrijk om zorgvuldig te bepalen in hoeverre sprake is van opzettelijk handelen of van handelen uit onwetendheid of overmacht. Bewust onrechtmatig gebruik verwijst naar situaties waarin iemand doelbewust regelgeving overtreedt, bijvoorbeeld door informatie achter te houden of onjuiste gegevens te verstrekken met het oog op persoonlijk voordeel. Een voorbeeld hiervan is een inwoner die een bijstandsuitkering ontvangt en bewust nalaat te melden dat een partner bij hem of haar is komen inwonen, waardoor er ten onrechte een hoger bedrag wordt ontvangen. Hoewel dit niet altijd strafrechtelijke consequenties heeft, is er wel sprake van opzettelijk handelen in strijd met de regels en het doel van de wetgeving.

11

In alle gevallen richten we ons op het herstellen van rechtmatigheid, het beschermen van publieke middelen en het behouden van vertrouwen in het sociaal zekerheidsstelsel. Tegelijkertijd streven we ernaar om te blijven handelen met oog voor de menselijke maat. Sancties worden proportioneel en uitlegbaar toegepast, waarbij altijd gekeken wordt naar de individuele omstandigheden van de inwoner. Naast het toepassen van maatregelen zetten we in op gedragsverandering en bewustwording, om herhaling te voorkomen. Medewerkers krijgen hiervoor gerichte ondersteuning, zoals trainingen in gedragsbeïnvloeding en begeleiding op maat. Door deze aanpak zoeken we een balans tussen sanctionering en herstelgerichte maatregelen, waarbij de nadruk ligt op zowel rechtvaardigheid als preventie. 3.4 Voorkomen van recidive en nieuw perspectief bieden Het voorkomen van herhaling en het bieden van nieuw perspectief vormen belangrijke pijlers van ons beleid. Dit sluit aan bij de landelijke focus op preventie en maatwerk, zoals opgenomen in de Participatiewet in Balans. We zien preventie niet alleen als een instrument om fouten te voorkomen, maar ook als middel om structurele verbetering te realiseren. We geloven dat een ondersteunende aanpak inwoners kan helpen om hun situatie structureel te verbeteren.

Dit doen we door te investeren in begeleiding, financiële stabiliteit en re-integratie in de samenleving. Samenwerking met partners in het sociaal domein, zoals schuldhulpverlening en maatschappelijk werk, speelt hierbij een cruciale rol. Door maatwerk te bieden en inwoners perspectief te geven, versterken we hun zelfredzaamheid en participatie. Deze aanpak helpt niet alleen bij het voorkomen van recidive, maar draagt ook bij aan een duurzame oplossing voor hun problemen. Daarnaast wordt ingezet op langdurige monitoring om blijvende verbeteringen te waarborgen. Conclusie In dit hoofdstuk hebben we onze visie op naleving en handhaving uiteengezet, waarbij de kernwaarden menselijke maat, proportionaliteit en samenwerking centraal staan. We streven naar een balans tussen preventie en repressie, waarbij maatwerk en ondersteuning leidend zijn. Onze aanpak richt zich op het bevorderen van naleving door duidelijke communicatie, begeleiding en preventieve maatregelen, terwijl we tegelijkertijd zorgvuldig en rechtvaardig optreden tegen bewuste overtredingen. Deze aanpak weerspiegelt onze inzet op een sociaal zekerheidsstelsel dat rechtmatig, mensgericht en ondersteunend is, met oog voor zowel individuele omstandigheden als maatschappelijke rechtvaardigheid.

12

Hoofdstuk 4 Het handhavingsplan 2025-2029 In dit hoofdstuk presenteren we onze aanpak voor de periode 2025 -2029, gericht op het versterken van naleving en handhaving binnen het sociaal domein. Onze inzet is gebaseerd op de principes van preventie, doelgerichte handhaving, samenwerking en innovatie. Deze principes zijn afgestemd op de landelijke ontwikkelingen, zoals de herijking van het handhavingsbeleid en de aanbevelingen van de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening. Deze pijlers vormen de basis voor een sociaal zekerheidsstelsel dat rechtvaardig, toekomstgericht en efficiënt is. Het plan biedt ruimte voor maatwerk en oog voor de menselijke maat, met als doel een samenleving waarin iedere inwoner de mogelijkheid krijgt om naar vermogen deel te nemen. 4.1 Preventie als fundament Het voorkomen van fouten en onbewuste niet-naleving is een belangrijk uitgangspunt van ons beleid. Preventie draagt niet alleen bij aan een efficiëntere uitvoering van wet- en regelgeving, maar sluit ook aan op de wettelijke verplichting om disproportionele handhavingsmaatregelen te voorkomen, zoals opgenomen in de Wet versterking waarborgfunctie Awb. Door inwoners tijdig te informeren, te ondersteunen en duidelijk te communiceren, streven we naar een rechtmatige verstrekking van uitkeringen en naleving van verplichtingen.

4.1.1. Voorlichting aan klanten Voorlichting is een essentiële pijler van ons preventieve beleid. Door inwoners op tijd en op de juiste manier te informeren, kunnen veel fouten worden voorkomen. Onze preventieve aanpak richt zich op duidelijke en toegankelijke communicatie : • Digitale nieuwsbrieven: Jaarlijks worden tien digitale nieuwsbrieven uitgebracht waarin actuele informatie over regelgeving en handhaving wordt gedeeld. We besteden veel aandacht aan toegankelijkheid en leesbaarheid en stemmen de onderwerpen af op de informatiebehoeften van onze klanten. • Informatieve brieven: Over specifieke onderwerpen sturen we gerichte informatiebrieven naar inwoners om hen te ondersteunen bij het naleven van hun verplichtingen. • Brochures en voorlichtingsmateriaal: We ontwikkelen en actualiseren regelmatig brochures en ander informatiemateriaal, zodat inwoners over de meest actuele en relevante informatie beschikken. • Toegankelijke website: Onze website biedt volledige en duidelijke informatie over onze producten en diensten. Deze informatie is geschreven in begrijpelijke taal en is makkelijk vindbaar. • Begrijpelijke correspondentie: Brieven, beschikkingen en documenten worden opgesteld in eenvoudige taal (B1-niveau) om duidelijkheid en transparantie te waarborgen.

4.1.2 Rol van de bureaudienst De bureaudienst speelt een cruciale rol in het directe contact met inwoners. Deze dienst is een laagdrempelig aanspreekpunt waar inwoners terechtkunnen met vragen over hun rechten en verplichtingen. Door duidelijke antwoorden en toegankelijke informatie helpt de bureaudienst inwoners om fouten te voorkomen en aan hun verplichtingen te voldoen. Medewerkers van de bureaudienst worden specifiek getraind om signalen van kwetsbaarheid of onbewuste niet-naleving te herkennen. Dit versterkt niet alleen de relatie met inwoners, maar ook de effectiviteit van onze preventieve aanpak.

4.1.3 Deskundigheidsbevordering klantcontacten Om misbruik en oneigenlijk gebruik van uitkeringen te signaleren, is het essentieel dat consulenten over de juiste kennis en vaardigheden beschikken. Daarom organiseren wij regelmatig trainingen en cursussen voor consulenten en medewerkers van de bureaudienst. Deze trainingen versterken hun vaardigheden in: • Het herkennen van signalen die kunnen wijzen op misbruik of niet-naleving. • Het omgaan met gevoelige klantgesprekken en het bieden van ondersteuning. • Het correct en tijdig doorverwijzen van signalen naar de handhavingsspecialist Pw.

13

4.1.4. Vroegtijdige signalering Samenwerking met partners zoals schuldhulpverleners stelt ons in staat om risicovolle situaties vroegtijdig te identificeren en proactief contact met inwoners dragen bij aan een tijdige aanpak. Wat niet alleen overtredingen voorkomt, maar ook het vertrouwen in onze dienstverlening vergroot.

4.1.5 Duidelijke en begrijpelijke communicatie Het hanteren van begrijpelijke taal en duidelijke communicatie is een belangrijk uitgangspunt binnen onze preventieve aanpak. Door complexe regelgeving te vertalen naar toegankelijke informatie, verlagen we de kans op fouten en bevorderen we naleving. 4.2 Doelgerichte handhaving Naast preventie blijft doelgerichte handhaving noodzakelijk om misbruik en oneigenlijk gebruik van uitkeringen tegen te gaan. Dit minimaliseert onnodige belasting van inwoners die de regels naleven en versterkt het vertrouwen in onze aanpak.

4.2.1 Controleren op maat Het principe van "controleren op maat" vormt de basis van onze handhavingsstrategie. Dit betekent: • Bij klanten waar de kans op niet-naleving gering is, wordt minder intensief gecontroleerd. • Bij klanten waarbij signalen wijzen op mogelijke niet-naleving, wordt de controle geïntensiveerd. Signalering is hierbij essentieel. Signalen kunnen afkomstig zijn van: • Digitale gegevensuitwisseling met het Inlichtingenbureau: Dit levert waardevolle signalen op over bijvoorbeeld verzwegen inkomsten of vermogen. • Consulenten Werk & Inkomen: Zij melden signalen aan de handhavingsspecialist Pw. • Anonieme tips: Klanten en inwoners worden gestimuleerd om vermoedens van misbruik of oneigenlijk gebruik (al dan niet anoniem) te melden via de website of nieuwsbrieven. We controleren met oog voor de situatie van de inwoner en stemmen onze inzet af op de signalen die we ontvangen. Daarbij controleren we aan de poort (bij aanvraag) en tijdens de uitkeringsperiode wanneer daar aanleiding toe is. Door deze gerichte aanpak besparen we tijd en middelen, terwijl we tegelijkertijd de effectiviteit van onze handhaving vergroten.

4.2.2 Rechtmatigheidsonderzoeken Rechtmatigheidsonderzoeken zijn een essentieel instrument binnen onze doelgerichte handhavingsaanpak. Deze onderzoeken worden uitgevoerd op basis van: • Klant-in-beeldgesprekken: Deze gesprekken voeren we met zowel nieuwe als bestaande klanten om een goed beeld te krijgen van hun situatie. Op basis daarvan kunnen we beoordelen of de uitkering rechtmatig is en of aanvullende ondersteuning nodig is. • Signalen vanuit gegevensuitwisseling: Bijvoorbeeld meldingen van het Inlichtingenbureau over mogelijke schending van de inlichtingenplicht, zoals verzwegen inkomsten of vermogen. • Overige signalen uit de uitvoering: Denk aan signalen van consulenten over bijvoorbeeld onduidelijkheid over de woonsituatie of mogelijk uitbreiding van het aantal gewerkte uren. Onze onderzoeken zijn gericht op het zorgvuldig vaststellen van de rechtmatigheid van verstrekte uitkeringen. We zetten deze middelen doelgericht in, op basis van signalen en ervaringen uit de uitvoering, en niet op basis van algemene risicoprofielen. Daarmee borgen we de menselijke maat én de effectiviteit van onze handhavingsinspanningen.

4.2.3 Beëindigingsonderzoeken Bij beëindiging van een uitkering wordt gecontroleerd of gedurende de looptijd van de uitkering alle rechten en verplichtingen correct zijn toegepast. Dit omvat: • Het vaststellen van de juiste beëindigingsdatum. • Het afwikkelen van openstaande rechten en verplichtingen met de klant. Beëindigingsonderzoeken zorgen voor een correcte afsluiting van dossiers en minimaliseren het risico op onregelmatigheden na beëindiging.

14

4.2.4 Samenwerking en deskundigheid Een integrale aanpak binnen het sociaal domein versterkt onze handhaving. Consulenten en de handhavingsspecialist Pw werken nauw samen en volgen gerichte trainingen om signalen van misbruik te herkennen en effectief te handelen.

4.2.5 Sancties en maatregelen Wanneer niet-naleving wordt geconstateerd, worden passende sancties en maatregelen toegepast. Deze zijn altijd proportioneel en gebaseerd op een zorgvuldige afweging van de aard van het gedrag en de persoonlijke omstandigheden van de klant. Dit kan omvatten: • Tijdelijke verlaging van de uitkering: Bijvoorbeeld bij het niet nakomen van arbeids- of reintegratieverplichtingen. • Bestuurlijke boetes of schriftelijke waarschuwingen: Bij schending van de inlichtingenplicht. • Terugvordering van ten onrechte ontvangen uitkeringen: Dit gebeurt voortvarend om hoge vorderingen te voorkomen.

4.2.6 Handhavingscapaciteit Het team Dienstverlening Participatiewet en SDV beschikt over de kennis en middelen om handhaving op een professionele en verantwoorde manier uit te voeren. De handhavingsspecialist Pw speelt hierbij een sleutelrol door: • Het uitvoeren van diepgaande onderzoeken. • Het inzetten van bevoegdheden als toezichthouder. • Het verzamelen van signalen en gegevens uit verschillende bronnen. Voor zeer ernstige dossiers kan samengewerkt worden met het team Handhaving van de GR IJsselgemeenten, waarin Buitengewoon Opsporingsambtenaren (BOA’s) werken. Vanaf medio 2026 beschikt de handhavingsspecialist Pw zelf over BOA-bevoegdheden, wat de slagkracht van onze handhavingsinspanningen verder vergroot. 4.3 Samenwerking binnen het sociaal domein Samenwerking binnen het sociaal domein is een essentiële pijler van onze aanpak voor 2025-2029. Door intensieve samenwerking met interne en externe partners versterken we niet alleen de handhaving, maar verbeteren we ook preventieve signalering en ondersteuning voor inwoners.

4.3.1. Interne samenwerking Binnen de gemeente werken verschillende teams samen om vroegtijdige signalering en maatwerk te bevorderen. De handhavingsspecialist Pw speelt hierin een centrale rol door: • Afstemming met andere teams zoals Publiekszaken, Wmo en Jeugd, om complexe casuïstiek integraal te behandelen. • Signalering en coördinatie van meldingen die betrekking hebben op bredere thema’s, zoals woonsituaties of ondersteuning vanuit de Wmo. • Het delen van expertise over misbruik en oneigenlijk gebruik met andere afdelingen. Deze interne samenwerking zorgt ervoor dat inwoners in complexe situaties sneller en beter worden geholpen.

4.3.2 Externe samenwerking Op regionaal niveau wordt samengewerkt met partners zoals het Regionaal Platform Preventie, Toezicht & Handhaving (RPF) en het Internationaal Bureau Fraude-informatie (IBF). Deze samenwerkingen richten zich op: • Kennisdeling en training: Bijvoorbeeld via regionale overleggen en intervisies. • Ondersteuning bij grensoverschrijdende onderzoeken, zoals in het geval van verzwegen vermogen of inkomen in het buitenland. • Aanpak van georganiseerde criminaliteit: De handhavingsspecialist Pw speelt een actieve rol in integrale trajecten gericht op ondermijning.

4.3.3 Regionale initiatieven Bij specifieke casuïstiek werken we samen met toezichthouders op andere terreinen, zoals zorgfraude binnen de Wmo en Jeugdwet. Deze multidisciplinaire aanpak maakt het mogelijk om problematiek integraal te benaderen en gerichte oplossingen te bieden. Deze werkwijze wordt beschreven in Bijlage 4.

15

Door deze samenwerkingsstructuren versterken we onze positie binnen het sociaal domein en vergroten we de impact van onze handhavingsinspanningen. 4.4 Innovatie en digitalisering De inzet van innovatie en digitalisering speelt een centrale rol in de uitvoering van handhaving. Door nieuwe technologieën en digitale oplossingen te omarmen, verbeteren we de efficiëntie en effectiviteit van onze aanpak.

4.4.1 Gegevens gestuurde ondersteuning van handhaving Hoewel we geen gebruik maken van geautomatiseerde of data gedreven besluitvorming, speelt gegevensuitwisseling wel een belangrijke rol in het ondersteunen van onze handhaving. Via onder andere het Inlichtingenbureau en het uitkeringssysteem ontvangen we signalen die kunnen wijzen op mogelijke afwijkingen of onvolledigheden in de verstrekte informatie. Deze signalen worden niet automatisch verwerkt, maar worden handmatig beoordeeld door de consulent. Op basis van deze signalen kan vervolgens een rechtmatigheidsonderzoek worden gestart. Door tijdig over relevante gegevens te beschikken, kunnen we efficiënter werken, gerichter onderzoeken uitvoeren en de rechtmatigheid van uitkeringen beter waarborgen. We blijven binnen de wettelijke kaders continu werken aan het verbeteren van onze informatiepositie, met oog voor zorgvuldigheid, proportionaliteit en de menselijke maat.

4.4.2 Optimalisatie van processen Digitalisering maakt het mogelijk om processen verder te stroomlijnen. Voorbeelden hiervan zijn: • Digitaal aanvraagsysteem: Het systeem is zo ontworpen dat alleen relevante gegevens worden uitgevraagd, afhankelijk van de situatie van de klant. Dit voorkomt fouten en verkort de doorlooptijd. • Gegevensuitwisseling: Naast het Inlichtingenbureau maken we gebruik van gegevens uit het Kadaster, Suwinet en andere bronnen om controles efficiënter uit te voeren.

4.4.3 Toekomstige ontwikkelingen De komende jaren blijven we investeren in innovatieve technologieën en methodieken. Dit omvat: • Het verkennen van innovatieve analysemethoden die kunnen bijdragen aan het verbeteren van signalering en dienstverlening. • De integratie van nieuwe diensten van het Inlichtingenbureau om vroegtijdige signalering verder te verbeteren. De opleiding van medewerkers in het gebruik van digitale tools en data-analyse. Deze innovaties dragen bij aan een rechtmatige, efficiënte en toekomstgerichte uitvoering van handhaving. 4.5 Monitoring en evaluatie Om de voortgang en effectiviteit van het handhavingsplan te waarborgen, is monitoring en evaluatie een vast onderdeel van onze aanpak. Dit stelt ons in staat om bij te sturen waar nodig en ons beleid te blijven afstemmen op de behoeften van inwoners. Elk jaar voeren we een evaluatie uit waarin de volgende aspecten worden beoordeeld: • Effectiviteit van preventieve en repressieve maatregelen: Hoeveel overtredingen zijn voorkomen en gecorrigeerd? • Impact van samenwerking: Hoe effectief zijn de samenwerkingen met interne en externe partners? • Ervaringen van inwoners: Zijn inwoners tevreden over de dienstverlening en communicatie? De uitkomsten van deze evaluaties worden gebruikt om het beleid verder te verbeteren en waar nodig aan te passen.

We maken gebruik van duidelijke indicatoren om onze prestaties te meten, zoals: • De nalevingsgraad van verplichtingen door inwoners. • Het aantal signalen dat heeft geleid tot succesvol onderzoek. • De financiële resultaten van terugvorderingen en boetes. Bij de evaluaties betrekken we niet alleen interne afdelingen, maar ook samenwerkingspartners en inwoners. Dit helpt ons om een breed gedragen aanpak te ontwikkelen en in te spelen op veranderende behoeften.

16

Conclusie Met dit plan voor 2025-2029 zetten we in op een duurzame en rechtvaardige uitvoering van naleving en handhaving binnen het sociaal domein. Door te focussen op preventie, gerichte handhaving, samenwerking en innovatie creëren we een systeem dat niet alleen effectief is, maar ook mensgericht en ondersteunend. Deze aanpak sluit aan bij de veranderende maatschappelijke verwachtingen en landelijke ontwikkelingen, zoals vastgelegd in de Participatiewet in Balans en de aanbevelingen van het rapport ‘Blind voor mens en recht’. Dit plan legt de basis voor een inclusieve samenleving waarin iedereen de kans krijgt om naar vermogen deel te nemen.

17

Bijlage 1 Kernwaarden en Omgekeerde toets Kernwaarden De kernwaarden van het handhavingsplan vormen de basis voor alle handhavingsactiviteiten en bieden richting bij het nemen van beslissingen. Deze waarden zijn niet alleen leidend voor de dagelijkse uitvoering, maar ook voor het vormgeven van beleid en de omgang met inwoners. 1. Menselijke maat • Handhaving met oog voor individuele omstandigheden. • Inzet op maatwerkoplossingen die verder gaan dan strikt juridische regels. • Stimuleren van zelfredzaamheid en verminderen van bureaucratische belemmeringen. 2. Vertrouwen en respect • Uitgaan van goede intenties van inwoners. • Respectvolle communicatie en ondersteuning bij naleving van regels. • Bevorderen van samenwerking en wederzijds begrip. 3. Rechtvaardigheid • Eerlijke en gelijke behandeling bij de toepassing van regels. • Proportionele en uitlegbare besluiten, ondersteund door transparante procedures. • Gelijke kansen en evenwicht tussen bescherming en verantwoordelijkheid. 4. Eenvoud en duidelijkheid • Transparante en begrijpelijke processen. • Toegankelijke communicatie op B1-niveau. • Minimaliseren van onnodige complexiteit in regelgeving. 5. Preventie • Voorkomen van niet-naleving door gerichte voorlichting en ondersteuning. • Vroegtijdige signalering en begeleiding om fouten te minimaliseren. • Verminderen van de noodzaak tot sancties door proactieve benadering.

Omgekeerde Toets De omgekeerde toets vertaalt deze kernwaarden naar een praktische aanpak bij handhaving en naleving. Het principe van de omgekeerde toets is dat professionals uitgaan van wat een inwoner nodig heeft, in plaats van wat regels strikt voorschrijven. • Werkwijze: 1. Begin met het identificeren van de behoeften van de inwoner. 2. Onderzoek hoe deze behoeften binnen de wettelijke kaders passen. 3. Zoek ruimte voor maatwerk om tot een rechtvaardige en proportionele oplossing te komen. • Toepassing in de praktijk: o Situaties waarin strikte regelgeving leidt tot onrechtvaardige uitkomsten worden heroverwogen. o De balans wordt gezocht tussen wettelijke normen en de menselijke maat. o Focus op oplossingen die recht doen aan de unieke situatie van de inwoner.

18

Bijlage 2 Overzichtstabel met gedetailleerde informatie over wetsvoorstellen, beleidswijzigingen en relevante uitspraken die van invloed kunnen zijn op de uitvoering van handhavingstaken.

Onderwerp

Beschrijving

Participatiewet in Balans

Dit wetsvoorstel introduceert ruim 20 wijzigingen om maatwerk en rechtvaardigheid te bevorderen. Er wordt een vrijlating voor giften tot €1.200,- ingevoerd, wat meer financiële ruimte biedt aan bijstandsgerechtigden. Daarnaast wordt er meer ruimte gecreëerd voor maatwerk bij arbeidsverplichtingen, zodat gemeenten beter kunnen inspelen op individuele situaties. Zie Bijlage 2 voor een gedetailleerd overzicht van deze maatregelen. Dit voorstel biedt gemeenten meer flexibiliteit om sancties af te stemmen op individuele situaties. Sancties kunnen proportioneel worden opgelegd bij verminderde verwijtbaarheid, terwijl streng optreden bij misbruik behouden blijft. Hiermee wordt beter aangesloten op de menselijke maat en individuele omstandigheden. Gemeenten, UWV en SVB krijgen meer mogelijkheden om flexibel om te gaan met terugvorderingen. Terugvorderingen kunnen achterwege blijven bij verminderde verwijtbaarheid of onacceptabele gevolgen. Daarnaast wordt de terugkijktermijn beperkt tot vijf jaar, wat bijdraagt aan rechtszekerheid en maatwerk voor kwetsbare groepen. De wijzigingen in de Algemene wet bestuursrecht (Awb) versterken de menselijke maat en bieden ruimte voor maatwerk bij besluiten. Afwijkingen van wettelijke bepalingen zijn toegestaan wanneer standaardregels tot onevenredige uitkomsten leiden. Hiermee ontstaat meer balans tussen wetgeving en persoonlijke omstandigheden.

Herziening boetestelsel

Maatwerk bij terugvordering

Versterking waarborgfunctie Awb

Verwachte inwerkingtreding

1 januari 2026

1 januari 2026

Nog niet vastgesteld

Nog niet vastgesteld

Proactieve dienstverlening SZW

Dit wetsvoorstel stimuleert het actief informeren van burgers over regelingen en voorzieningen waarvoor zij in aanmerking komen. Dienstverleners, zoals gemeenten, mogen contact opnemen met rechthebbenden om hen te wijzen op beschikbare regelingen. Hiermee wordt het gebruik van voorzieningen vergroot en bestaanszekerheid bevorderd.

1 juli 2025

Categoriale bijzondere bijstand

Tijdelijke inkomensondersteuning voor alleenverdieners die door een combinatie van inkomsten onder het bestaansminimum vallen. De regeling loopt van 2025 tot 2027 en dient als overbrugging tot een structurele fiscale oplossing in 2028. Hiermee wordt inkomensondersteuning eenvoudiger en sneller beschikbaar gesteld.

1 januari 2025

Wijziging ontzorgen asielstatushouders

Gemeenten krijgen meer ruimte om asielstatushouders al dan niet financieel te ontzorgen. De huidige verplichting om vaste lasten direct uit de uitkering te betalen, wordt versoepeld bij voldoende financiële zelfredzaamheid. Dit sluit aan bij begeleiding naar financiële zelfstandigheid. De handhavingskoers 2022-2025 legt de nadruk op preventie, vertrouwen en maatwerk. Er wordt ingezet op het voorkomen van fouten door duidelijke communicatie en toegankelijke processen. Tegelijkertijd blijft er ruimte voor corrigerende en repressieve maatregelen bij overtredingen, ondersteund door data en risicosturing. De herijking richt zich op preventieve maatregelen en flexibele sancties. Er wordt gekeken naar eenvoud in regelgeving en processen, zodat regelgeving beter aansluit op de praktijk. Dit moet zorgen voor meer proportionaliteit en maatwerk in handhaving. De uitspraak uit 2022 stelt dat het niet aanleveren van documenten onder de medewerkingsverplichting valt en niet onder de inlichtingenverplichting. Dit betekent dat uitkeringen niet mogen worden ingetrokken op basis van het ontbreken van documenten, tenzij de inlichtingenverplichting is geschonden.

Met terugwerkende kracht t/m 1 april 2023

De enquêtecommissie concludeert in het rapport van februari 2024 dat de overheid blind is geweest voor mens en recht. Er worden aanbevelingen gedaan voor een responsieve overheid met meer aandacht voor menselijke maat, maatwerk en toegankelijke rechtspraak.

26 februari 2024

Handhavingskoers ministerie SZW

Herijking handhavingsinstrumenten Niet overleggen van documenten

Eindrapport enquêtecommissie Fraudebeleid