1.23 Bijlage 2 - Rapport Bureau Helsdingen.pdf

BOUWHISTORISCHE QUICKSCAN LIERENFABRIEK ‘DE REK & HORSMAN B.V.’ TE OUDERKERK AAN DEN IJSSEL

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

Bouwhistorische quickscan Voormalige Lierenfabriek ‘De Rek en Horsman B.V.’ te Ouderkerk aan den IJssel

Colofon Opdrachtgever: Provincie Zuid-Holland Uitgevoerd door: Bureau Helsdingen te Vianen Helsdingse Voorweg 2 4133 ND Vianen advies@bureauhelsdingen.nl www.bureauhelsdingen.nl tel. 0347-370651 Bureau Helsdingen is een onderzoeks- en adviesbureau op het gebied van Monumenten en Bouwhistorie. Status: Concept Datum: 31 maart 2022

2 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

INHOUDSOPGAVE 1

INLEIDING

4

2

PROJECTGEGEVENS

5

3

OMGEVINGSGESCHIEDENIS

7

4

BOUWGESCHIEDENIS

10

5

BESCHRIJVING

19

6

WAARDESTELLING

36

7

SAMENVATTING

38

8

BRONNEN

39

9

BIJLAGE – TEKENINGEN

40

3 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

1 INLEIDING Aanleiding In deze bouwhistorische quickscan wordt de cultuurhistorische waarde van de voormalige lierenfabriek ‘De Rek en Horsman B.V.’ aan de Dorpsstraat 106 e.o. te Ouderkerk aan den IJssel beschreven en gewaardeerd. Aanleiding voor dit onderzoek is het verzoek van de Provincie Zuid-Holland. De voormalige lierenfabriek is de laatste intact bewaarde, kleine lierenfabriek in een regio die de afgelopen eeuwen werd gekenmerkt door scheepvaart en waar vele lierenfabrieken hebben gestaan. De fabriek met terrein heeft geen beschermde status en zal worden afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw appartementen. Het vermoeden bestaat echter dat de fabriek, ondanks het gebrek aan bescherming, wel cultuurhistorische waarde heeft. In dit rapport worden de cultuurhistorische waarden van de verschillende gebouwen van de fabriek onderzocht. Leeswijzer Dit rapport is als volgt opgebouwd. Om de cultuurhistorische waarden van de fabriek te kunnen bepalen is allereerst, na de projectgegevens, in hoofdstuk drie de omgeving van de fabriek besproken. Hieruit wordt de eventuele samenhang tussen de fabriek en de omgeving duidelijk, en wordt ook aandacht besteed aan de panden in Ouderkerk aan den IJssel die wel een beschermde status hebben gekregen. Ook is in dit hoofdstuk aandacht voor de maritieme geschiedenis van de omgeving die samenhangt met de aanwezigheid van de lierenfabriek.

In hoofdstuk vier wordt de bouwgeschiedenis van de gebouwen van de lierenfabriek besproken. In het vijfde hoofdstuk volgt de beschrijving van het exterieur en het interieur van de gebouwen, ondersteund met foto’s. De materialisering van de panden, de unieke kenmerken en de zichtbare bouwsporen worden per onderdeel benoemd en waar mogelijk gedateerd. In hoofdstuk zes volgt ten slotte de cultuurhistorische waardering van de gebouwen. Het rapport sluit af met een advisering voor waardering van de lierenfabriek.

Uitvoering Bureau Helsdingen is een adviesbureau voor monumenten en bouwhistorie. Zij voert dit onderzoek uit in de vorm van een bouwhistorische quickscan met waardenstelling, waarbij geen destructief onderzoek wordt gedaan. De opbouw en de reikwijdte van bouwhistorische rapporten zijn beschreven in de brochure 'Richtlijnen bouwhistorisch onderzoek.1

1 Richtlijnen voor bouwhistorisch onderzoek, gezamenlijke uitgave van o.a. de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de Stichting

Bouwhistorie en de Rijksgebouwendienst (Den Haag, 2009). Te raadplegen via: http://cultureelerfgoed.nl/publicaties/richtlijnenbouwhistorisch-onderzoek. 4 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

2 PROJECTGEGEVENS Opdrachtgever

Eigenaar

: Provincie Zuid-Holland Dhr. Ton Vervoort, Aanjager Herbestemmen Rijksmonumenten Zuid-Hollandplein 1 2596 AW Den Haag : Dhr. Wout Visser Harmanshoeve 1 2935 AT Ouderkerk aan den IJssel

Objectgegevens Adres

: Dorpsstraat 104, 106 en 106a, met twee fabriekspanden zonder adres 2935 AD Ouderkerk aan den IJssel Gemeente : Krimpenerwaard Kadastraal adres : Ouderkerk aan den IJssel C 2435, 2436, 2437, 3529 Ligging : Aan de Hollandsche IJssel, binnen de bebouwde kom van het dorp, buitendijks. Status : Geen beschermde status. Bestemmingsplan : Enkelbestemming Bedrijf, Dubbelbestemming Waarde – Archeologie – 1, Dubbelbestemming Waterstaat – Waterstaatkundige functie (Kern Ouderkerk aan den IJssel, onherroepelijk (vastgesteld 2009-09-16)) Oorspronkelijke bestemming : Bedrijf met woonhuis Huidige bestemming : Woonhuis + leegstaand Bouwjaar : Ca. 1910/ ca. 1930-1937, 1956 Bouwstijl : Traditioneel ambachtelijk/ industrieel Actuele kaartgegevens/ situering Topografische ligging van de voormalige lierenfabriek aan de Dorpsstraat in Ouderkerk aan den IJssel (geel kader). De fabriek ligt aan het water aan de Hollandsche IJssel. Afbeelding: www.rce.webgispublisher.nl

5 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

Detail van de bovenstaande foto. De gebouwen van de fabriek zijn aangegeven met een geel kader. Afbeelding: www.rce.webgispublisher.nl

De kadastrale percelen van Ouderkerk aan den IJssel C 2435 (Dorpsstraat 106), C 2436 (Dorpsstraat 104), C 2437 (Dorpsstraat 106a) en C 3529. Afbeelding: www.rce.webgispublisher.nl

6 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

3

versie: concept 31-03-2022

OMGEVINGSGESCHIEDENIS

3.1 Ouderkerk aan den IJssel Ouderkerk aan den IJssel is een langgerekt dijkdorp aan de zuidzijde van de Hollandsche IJssel. Het dorp ontwikkelde zich vanaf de twaalfde eeuw tot een dijkdorp met haaks op de dijk, bij de kerk, de Kalverstraat/Kerkweg. De plaats stond toen bekend als ‘IJsele’.2 De vlas- en hennepteelt zorgde in de navolgende eeuwen voor economische bloei. Dit leidde tot verdichting van de bebouwing aan de Dorpsstraat (de dijk), en begin twintigste eeuw ook langs de Kerkweg. Na de Tweede Wereldoorlog is het dorp aan weerszijden van de Kerkweg uitgebreid.3 1. Het dorp Ouderkerk aan den IJssel op de topografische kaart van 1900. Het dorp bestaat uit de Dorpsstraat (de dijk) langs het water, met dwars daarop de Kalverstraat/ Kerkweg. De bebouwing aan de dijk staat zowel binnen- als buitendijks. Afbeelding: www.topotijdreis.nl

2. Ouderkerk rond 1930 met langs het water de Dorpsstraat. Links op de foto aan het water de houtzaagmolen ‘Hermina’, direct rechts daarvan was het terrein van de lierenfabriek. Afbeelding: verkregen via mw. Ingeborg Horst

Ouderkerk heeft eeuwenlang een agrarisch karakter gehad, waarvan de meeste inwoners veehouder waren. Daarnaast speelde de binnenscheepvaart echter ook een belangrijke rol in het dorp, mede door de ligging van de plaats aan de rivier. In het dorp woonden veel binnenschippers en daarnaast ook arbeiders die werkten in de steenplaatsen aan de rivier, waar baksteen werd gemaakt.4 Industrie in het dorp vond plaats aan de westzijde van het dorp, ten noorden van de Dorpsstraat in het buitendijkse gebied. Hier stond aan een dwarsstraat van de Dorpsstraat houtzaagmolen ‘Hermina’ uit 1907. De molen is in 1958 afgebrand. Deze dwarsweg heet tegenwoordig de Houtzaagmolen, naar de molen die hier heeft gestaan. Aan de weg waren in de achttiende en negentiende eeuw timmerlieden, wagenmakers, smeden en later ook scheepsbouwers gevestigd. Aan de oostzijde van de straat tegenwoordig het enige nog industriële bedrijf 2 Historische vereniging Ouderkerck op d’IJssel, Ouderkerk aan den IJssel. Routebeschrijving wandeling +- 1,3 km. 3 Ronald Stenvert e.a., Monumenten in Nederland. Zuid-Holland (Zwolle, 2004) p.396.

4 Frank van der Hoven e.a., Op ontdekkingstocht door Krimpenerwaard en Lopikerwaard (Leerdam) p.83-84.

7 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

dat hier gevestigd is, de lierenfabriek De Rek & Horsman. Aan de waterkant van het bedrijf is een aanlegsteiger waar historische schepen kunnen aanmeren.5 3. Ouderkerk gezien vanuit het westen, met in het midden op de foto de houtzaagmolen ‘Hermina’. Datum foto onbekend, maar vóór oktober 1958. Afbeelding: Beeldarchief Holland/ 4796.

provincie

Zuid-

3.2 Scheepsindustrie in de regio In Zuid-Holland vond van oudsher veel transport plaats over water. De Oude Rijn, de Hollandsche IJssel en de Lek waren de belangrijkste natuurlijke vaarwateren waarover mensen en goederen werden vervoerd. Zowel de bouw als de reparatie van schepen vond veelal lokaal plaats. De dijkdorpen langs de Hollandsche IJssel waren eeuwenlang betrokken bij de scheepsbouw.6 Door de strategische ligging van het westelijk deel van de Krimpenerwaard, waar de Lek en de Hollandsche IJssel in de Nieuwe Maas stromen, was hier sprake van een concentratie van scheepswerven. Ingeklemd tussen het vaarwater beschikte het gebied eeuwenlang over zowel bouw- als reparatiewerven. De bouwwerven voor schepen waren lange tijd niet veel meer dan timmerwerkplaatsen, met vanaf de zeventiende eeuw schaalvergroting door enkele bedrijven. Ook in de twintigste eeuw vertoonde de scheepsnijverheid nog een mengeling van grote en kleine werven, gericht op zowel reparatie als nieuwbouw, en zowel binnenvaart als zeevaart.7 Langs de rivieren waren tevens veel houtzagerijen aanwezig, zoals de houtzaagmolen ‘Hermina’ in Ouderkerk. De aanwezigheid van zoveel houtzaagmolens moet mogelijk ook worden gezocht in de scheepsbouw, waar veel hout nodig was.

3.3 Waardering erfgoed in Ouderkerk a/d IJssel Ouderkerk aan den IJssel kent 29 rijksmonumenten. Binnen de bebouwde kom van het dorp zijn de Hervormde Kerk uit de vijftiende eeuw en acht panden aan de Dorpsstraat aangewezen. Dit zijn allen woonhuizen of werkwoonhuizen uit de zeventiende tot het midden van de negentiende eeuw. Ouderkerk kent geen van rijkswege beschermd dorpsgezicht.

5 Historische vereniging, Ouderkerk aan den IJssel. 6 M. Höfkens e.a., Jongere bouwkunst en stedebouw 1800-1945. Monumenten Inventarisatie Project. Zuid-Hollands Waardegebied (’s-Gravenhage,

1991) p.18. 7 Catharina L. van Groningen, De Krimpenerwaard (Zwolle, 1996) p.324-325. 8 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

4. De locaties van de rijksmonumenten in de dorpskern van Ouderkerk aan den IJssel zijn aangegeven met blauwe stippen. De monumenten zijn geconcentreerd rondom de kerk (RM 31987). Afbeelding: rce.webgispublisher.nl

De eerste groep rijksmonumenten in Nederland betrof gebouwen die waren gebouwd voor 1850. Om inzicht te verkrijgen in de bouwkunst en stedenbouw uit de periode 1850-1940 is in de jaren 1987-1994 het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) uitgevoerd. In de dorpskern van Ouderkerk a/d IJssel zijn bij dit inventarisatieproject tien woonhuizen geselecteerd uit de periode ca. 1850 – 1917, gelegen aan de Dorpsstraat en de Kalverstraat/ Kerkweg.8 De gebouwen van de lierenfabriek of ander industrieel erfgoed was in deze inventarisatie niet opgenomen. Naar aanleiding van de MIP zijn in verschillende gemeenten in Nederland vervolgens panden geselecteerd die zijn aangewezen als gemeentelijk monument. Dit is in Ouderkerk a/d IJssel, destijds onderdeel van de gemeente Ouderkerk, niet gebeurd. Ouderkerk a/d IJssel ligt in de gemeente Krimpenerwaard. Deze gemeente heeft gemeentelijke monumenten, maar enkel in de voormalige gemeentes waar deze al waren aangewezen voordat zij werden gefuseerd tot de huidige gemeente Krimpenerwaard. Dit houdt in dat er momenteel sprake is van gemeentelijke monumenten in Krimpen aan de Lek, Lekkerkerk en Schoonhoven. In Ouderkerk a/d IJssel zijn geen gemeentelijke monumenten. De gemeente is momenteel wel bezig met de aanwijzing van monumenten op gemeentelijk niveau.

Vanuit een lijst van 200 panden worden 25 gebouwen aangewezen als gemeentelijk monument, de overige panden worden aangewezen op basis van vrijwilligheid. De lierenfabriek is niet geselecteerd als potentieel gemeentelijk monument. Het is niet duidelijk op basis waarvan de potentiële monumenten zijn geselecteerd en of industrieel of maritiem erfgoed is opgenomen in deze lijst.

8 https://020apps.nl/mip/Ouderkerk, geraadpleegd 30-03-2022.

9 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

4 BOUWGESCHIEDENIS Bouwfase 0: 1910 De geschiedenis van de lierenfabriek begint in 1910, wanneer Govert de Rek (-1951) en Cornelis Horsman (1883-1969) beginnen met de fabricage van lieren in Ouderkerk aan den IJssel.9 Dit was het begin van lierenfabriek De Rek & Horsman. Een lier is een werktuig bestaande uit een as (of assen) en een kabel waarmee door middel van een draaibeweging kracht kan worden overgebracht. De Rek en Horsman produceerde specifiek scheepslieren, waar grote vraag naar was door de scheepvaart in de regio. De fabriek was opgericht in een periode dat het zeer goed ging me de scheepsbouw in Nederland. Lonen waren laag en de belangrijkste grondstoffen voor de industrie, ijzer en staal, konden voor relatief lage prijzen uit Duitsland worden geïmporteerd. Een belangrijk deel van de scheepsbouw vond plaats in ZuidHolland. In navolging van de scheepsbouw groeide ook het reparatiebedrijf.10 Lierenfabriek De Rek & Horsman kon zowel voor de nieuwbouw als reparatie lieren produceren. Zij produceerden voor schepen tot ca. 85 meter en leverde aan de vrachtvaart, de ‘bruine vloot’ (zeilvaart) en ook aan kleinere passagiersschepen. Scheepslieren werden gebruikt om het handmatige hijswerk aan boord van schepen te verlichten.

Denk hierbij aan het opdraaien van ankers, laden en lossen, het hijsen van de zeilen en het opdraaien van zwaarden (een beweegbaar onderdeel van een zeilschip dat de kiel vervangt). Lieren konden zowel met de hand als met een motor (elektrisch) worden aangedreven, maar werden in de vroegste periode nog enkel met de hand aangedreven. Een lier bestaat uit een samenstel van grote en kleine tandwielen die met een spie op assen zijn vastgezet, en een draadtrommel waar het touw of staaldraad omheen werd gedraaid. Om het geheel op de plek te houden werden de tandwielen met assen tussen een frame van twee (stalen) platen geplaatst. In de fabriek De Rek & Horsman werden deze lieren gemaakt en in elkaar gezet. Welke lier een klant bestelde was afhankelijk van het type schip, de functie van de lier, de beschikbare ruimte aan boord en het budget. Deze variatie hield in dat vrijwel iedere geproduceerde lier uniek was.11 5. Voorbeeld van een scheepslier bestaande uit diverse assen en tandwielen. De onderdelen zijn tussen twee stalen platen geklemd. (Niet geproduceerd door De Rek & Horsman). Afbeelding: Piet Balk

Ten noorden van de Dorpsstraat in Ouderkerk aan den IJssel werden in 1910 een smederij met huis en een dubbel woonhuis gebouwd. Deze panden werden gebouwd op de locatie waar ten minste sinds 1832 een huis aan de dijk had gestaan. Uit kadastrale gegevens blijkt dat dit huis in 1857 eigendom was geworden van ene Jan de Rek, smid van beroep.12 Aan deze zijde van de stad, ten westen van de Dorpskern, waren al sinds de achttiende eeuw onder andere de smeden, timmerlieden en scheepsbouwers gevestigd.

9 Jan Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf: lierenfabriek De Rek & Horsman’, in: Op d’IIssel, p.4. 10 H.H. Kuiper en S.F.G. Teunisse, Pie-rapportenreeks 38. Scheepsbouw (Amsterdam, 2000) 1.6. 11 Vriendelijke mededeling dhr. Piet Balk. 12 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.4.

10 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

6. Detail van de kadastrale minuut van Ouderkerk aan den IJssel uit 1832. Rechtsonder de kerk. Aan de noordzijde van de Dorpsstraat was een huis met erf (blauw kader) waar in 1910 een smederij met woonhuis werd gebouwd. Het huis met erf was in 1832 eigendom van de smid Cornelis Kok, en ging in 1857 over op de smid Jan de Rek. Afbeelding: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort/MIN08153 (detail)

De zoon van De Rek, ook Jan geheten, was dorpssmid van Ouderkerk aan den IJssel. Het was zijn zoon Govert de Rek die in 1910 samen met Cornelis Horsman startte met de fabricage van lieren voor de binnenvaart met het bedrijf ‘De Rek en Horsman’.13 Horsman had het vak geleerd bij de firma Pannevis in Krimpen aan den IJssel, waar hij vanaf zijn jeugd had gewerkt. Horsman trouwde met Neeltje de Rek (1883-1980), een zus van Govert.14 Behalve de productie van lieren voor de binnenvaart, werd ook veel smeedwerk verricht voor boeren in de omgeving, waaronder het fabriceren en repareren van wagenwielen en dissels. Ook voor schippers in de zand- en grindvaart werd smeedwerk verricht in de vorm van baggerbeugels, laadblokken, maar ook laad- en loslieren.15 Veel later, gedurende de oorlogsjaren, produceerde de firma ook noodkacheltjes die voor f. 25,- per stuk werden verkocht.16 De nieuwe panden bestonden uit een woning aan de Dorpsstraat (huidige Dorpsstraat 102) met daarachter een smederij weer daarachter een losstaand dubbel woonhuis (afb. 7). Uit de kadastrale gegevens blijkt dat het dubbele woonhuis gezamenlijk eigendom was van Govert de Rek, Cornelis Horsman en Marrigje Neeltje de Rek. Het woonhuis aan de straat werd voorzien van een tuitgevel (afb. 8) in rode baksteen, met daarachter de smederij die werd uitgevoerd in een goedkopere gele IJsselsteen.

Het losstaande dubbele woonhuis werd voorzien van gepleisterde gevels met schijnvoegen en een mansardekap. 7. Op de kadastrale hulpkaart van 1910 zijn het nieuwe woonhuis met smederij (nr. 1943) aan de Dorpsstraat en het losstaande dubbele woonhuis (nr. 1942) zichtbaar. Aan de stippellijn op de tekening tussen de gebouwen is zichtbaar dat de gebouwen tot dezelfde eigenaar (of eigenaren in dit geval) behoren. Afbeelding: Het Kadaster/HK_ODK04_C_719

13 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.4. 14 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.8.

15 Ingeborg Horst en Piet Balk, De Lierenfabriek De Rek & Horsman B.V. (2021), p.1. 16 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.8.

11 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

8. Het woonhuis voor de smederij uit 1910 werd voorzien van een tuitgevel met gemetselde tandlijst en ornamenten. Het woonhuis stond met de voorgevel aan de dijk/ Dorpsstraat.

9. Detail van het dubbele woonhuis met dakkapel (geel kader), gezien vanaf het oosten. Afbeelding: Beeldarchief provincie ZuidHolland/4796

Bouwfase 1: 1930 In ca. 1930 werd op het terrein schuin achter de smederij, aan het water, een huis gebouwd. Dit huis was volgens de overlevering eigendom van de naastgelegen houtzagerij aan de rivier, waar ook de molen ‘Hermina’ onderdeel van uitmaakte.17 De eigenaar van het huis was Hendrik van Vliet en vervolgens zijn weduwe Suzanna Voormolen. Dit waren dus inderdaad andere eigenaren dan de families De Rek en Horsman die de smederij en woonhuizen bezaten. Volgens de kadastrale legger was ter plaatse van het houten huis sprake van een huis met schuur en werkplaats.18 Op de kadastrale hulpkaart is een groot, rechthoekig pand aan het water te zien met aan de zuidzijde een aanbouw/ versmalling (afb. 10). De gevel aan de waterzijde staat niet haaks op het bouwvolume maar is iets naar het water toe gekeerd.

17 Vriendelijke mededeling dhr. Wout Visser. 18 Archiefviewer mijnkadaster.nl/Leggerartikel ODK04_1793.

12 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

10 Detail van de kadastrale hulpkaart uit 1930. Aan het water is een groot pand gebouwd (zwarte pijl) op perceel 2157. De naastgelegen smederij met woonhuis en het dubbele woonhuis zijn in oppervlak onveranderd (gele pijlen). De perceelnummers van de gebouwen zijn samengevoegd tot één nummer, C 2156. Afbeelding: Het Kadaster/HK_ODK04_C_237

Bouwfase 2: 1937 In 1937 is een ander bouwvolume te zien op de plaats van het grote pand uit 1930. Op de kadastrale hulpkaart is een L-vormig gebouw te zien (afb. 11). Dit bestond uit een ondiep houten huis aan het water met daarachter een smallere, houten loods. Opvallend is dat de gevel aan het water van het houten huis exact dezelfde lijn volgt als de eerdere gevel van het pand uit 1930 en ook hier niet haaks stond op het achterliggende bouwvolume. Dit en bouwsporen in het huidige houten huis doen vermoeden dat het huis een restant is van het huis uit 1930. Dit betekent dat het huis uit 1930 niet volledig was afgebroken in 1937, maar het deel aan het water is blijven staan terwijl de achterzijde een nieuwe loods werd gebouwd. Het was wat ongebruikelijk om in deze streek in de eerste helft van de twintigste eeuw een huis volledig in hout uit te voeren, maar het bouwmateriaal kan worden verklaard door het feit dat het huis bij de houtzagerij behoorde en men vermoedelijk heeft gebouwd in het bouwmateriaal dat gemakkelijk en goedkoop voorhanden was. Gelijktijdig met het inkorten van het houten huis werden op het achterterrein zes huizen gebouwd. Mogelijk waren deze vrij kleine woningen bedoelt voor arbeiders van de houtzagerij. 11 Detail van de kadastrale hulpkaart uit 1937.

Te zien is dat het huis uit 1930 is verkort maar nog dezelfde voorgevel aan het water heeft die niet haaks op het bouwvolume in georiënteerd (zie pijl). Achter het houten huis, tussen de Dorpsstraat en het water in, is een blok van zes huizen gebouwd. Afbeelding: Het Kadaster/HK_ODK04_C_260

13 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

12 Op een luchtfoto van Ouderkerk a/d IJssel is rechts naast de houtzaagmolen het houten huis aan het water zichtbaar (gele kader). Het pand bestaat uit een relatief ondiep huis aan de waterzijde, met daarachter een lagere, smallere schuur. Afbeelding: verkregen via mw. Ingeborg Horst

Bouwfase 3: 1954 Na het overlijden van Govert de Rek in 1951 werd de firma voortgezet door twee neven, Gerrit de Rek ( -1997) en Jan A. Horsman. Het personeel van de firma bestond op dat moment uit acht personen.19 De fabricage van de lieren vond nog altijd plaats in de smederij uit 1910 aan de Dorpsstraat. In 1954 werd de smederij afgesplitst van het woonhuis aan de Dorpsstraat en kregen de twee panden ieder een andere eigenaar en een eigen kadastraal nummer (afb. 13). Het perceel van het dubbele woonhuis werd ook gesplitst. Ieder huis werd aan weerszijden verbreed met een eenlaagse uitbouw met serre. 13 Detail van de kadastrale hulpkaart uit 1954. De smederij (zie pijl onder) is gesplitst van de woning aan de Dorpsstraat. De splitsing verloopt niet in een rechte lijn. Het achtergelegen dubbele woonhuis uit 1910 is aan beide zijden verbreed met een aanbouw (pijlen links). Het perceel is gesplitst in twee nummers. Afbeelding: Het Kadaster/HK_ODK04_C_293

19 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p. 8 en 9.

14 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

14 Een persooneelsfoto van de fabriek uit het voorjaar van 1951. Op de achterste rij staan derde en vierde van links Gerrit de Rek en Jan Horsman. Afbeelding: ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.10.

15 Links een foto van een lier uit de fabriek, rechts een foto van een medewerker in de smederij uit 1910. Datum onbekend. Afbeelding: De Rek & Horsman B.V.

Bouwfase 4: 1956 In 1956 breidde de lierenfabriek uit. In dat jaar kon een stuk terrein aan het water achter de fabriek, inclusief het houten woonhuis, worden overgenomen van de toenmalige houtzagerij Van Leeuwen. Op het terrein werd een grote werkplaats gebouwd, terwijl het bestaande houten huis in gebruik werd genomen als kantoor en magazijn. Aan het water kwam een afmeergelegenheid voor schepen. De smederij aan de Dorpsstraat werd gelijktijdig uitgebreid met een lasserij.20 De nieuwe werkplaats en de lasserij werden gebouwd in dezelfde machinale steen, met dezelfde typen stalen kozijnen en dezelfde stalen I-profielen als draagconstructie.

20 Horst en Balk, De Lierenfabriek, p.1-2.

15 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

15 Op de kadastrale hulpkaart van 1957 is te zien dat het terrein van het houten huis en de zes woningen is gesplitst (rode lijn op de kaart). Het terrein met het houten huis werd toegevoegd aan het terrein van de lierenfabriek. Afbeelding: Het Kadaster/HK_ODK04_C_298

16 De bouw van de nieuwe werkplaats en de lasserij zijn pas ingetekend op de kadastrale hulpkaart van 1980. Uit een eerste steen blijkt echter dat deze al in 1956 waren gebouwd. Ook de bouwwijze en literatuur over de fabriek bevestigd dat deze onderdelen uit 1957 dateren.21 Afbeelding: Het Kadaster/HK_ODK04_C_440

17 Twee medewerkers in de nieuwe lasserij, datum onbekend. Afbeelding: De Rek & Horsman B.V.

21 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.9.

16 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

18 Een van de vele zeilschepen waaraan de fabriek een lier heeft geleverd, datum onbekend. Afbeelding: De Rek & Horsman B.V.

Samen met de uitbreiding van het terrein en de bouw van een extra werkplaats en lasserij, breidde ook de productie van de firma uit. Via tussenhandel ontving de fabriek inmiddels ook orders vanuit het buitenland.22 De benodigde machines voor de fabriek, zoals draaibanken, freesmachines en boormachines werden veelal tweedehands aangepast. Op het hoogtepunt van de fabrieksactiviteit werkten er vijftien tot zeventien man in de fabriek.23 Een medewerker Manus Stam heeft 44 jaar voor de fabriek gewerkt, van 1951 tot 1995. Hij was destijds als 14-jarige jongen in de fabriek komen werken met een speciale arbeidskaart waarmee op jonge leeftijd arbeid mocht worden verricht. Hij herinnerd zich de kerstperiode als de drukste periode van het jaar in de fabriek, omdat op dat moment de schippers in Ouderkerk lagen en reparatiewerk aan hun schepen lieten uitvoeren.24

Bouwfase 5: het einde van de lierenfabriek De opzet van de percelen van de fabriek en de gebouwen zijn in opzet niet meer veranderd sinds de grote uitbreiding van 1956. In 1990 trok Gerrit de Rek zich terug uit de firma. Sinds die tijd werd de firma voortgezet door Jan Horsman en zijn zonen Cornelis (1947) en Leenderd (1950). Rond 1995 werden de werkzaamheden van de fabriek steeds minder.25 Schaalvergroting in de binnenvaart leidde er toe dat lieren steeds groter werden, terwijl het aantal opdrachtgevers afnam. In de fabriek was geen ruimte voor het produceren van de steeds grotere lieren en geleidelijke afbouw van de productie werd onvermijdelijk. Naast reparatiewerk aan eerder geleverde lieren bleef de fabriek nog lange tijd traditionele open lieren voor zeilende platbodemjachten en historische bedrijfsvaartuigen produceren, evenals gesloten oliebad-ankerlieren voor de ‘kleine’ binnenvaart.26 Eind 2020 is de fabriek officieel gestopt, hoewel op dat moment al 15 jaar geen grote lieren werden gemaakt en er vooral sprake was van reparatie of de bouw van kleine lieren.27 De gebouwen van de fabriek staan tegenwoordig leeg. De inboedel met machines en benodigdheden voor de bouw van lieren is vrijwel geheel nog aanwezig.

22 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.9. 23 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.10. 24 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.11-12. 25 Verzijl, ‘Een Ouderkerks bedrijf’, p.9-10. 26 Horst en Balk, De Lierenfabriek, p.2.

27 Vriendelijke mededeling dhr. Horsman.

17 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

19 Fabrieksplaatje van De Rek & Horsman dat op elke nieuwe lier werd geschroefd. Afbeelding: Piet Balk

20 Een laad- en loslier met een nieuw vervaardigde sectie, geproduceerd door De Rek & Horsman. De lier staat in de werkplaats uit 1956. Afbeelding: Piet Balk

18 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

5 BESCHRIJVING

5.1 Hoofdopzet terrein Het terrein van de voormalige lierenfabriek De Rek & Horsman B.V. is gelegen aan de Houtzaagmolen in Ouderkerk aan den IJssel, een dwarsstraat aan de noordzijde van de Dorpsstraat. Het terrein ligt buitendijks. De noordzijde van het terrein van de fabriek wordt begrensd door de Hollandsche IJssel. Aan de straat staan het dubbele woonhuis, Dorpsstraat 104/106, en de smederij met lasserij, Dorpsstraat 106a. Het achterterrein aan het water is bereikbaar via een oprit aan de Houtzaagmolen (zie afb. 21). Op het terrein aan het water staan de grote werkplaats uit 1956 en het houten huis met achteraanbouw uit 1930/1937. De gebouwen van de voormalige fabriek zijn allen schuin/ haaks op het water gesitueerd. Aan de noordzijde van het terrein is een aanmeergelegenheid. Op het terrein staan diverse volgroeide essenbomen.

21. De gebouwen van de voormalige lierenfabriek aan de Dorpsstraat/ Houtzaagmolen: het dubbele woonhuis (geel), de smederij met lasserij (oranje), de werkplaats (groen) en het houten huis met achteraanbouw (blauw). Met een rode pijl is de toegang tot het terrein weergegeven.

22. De entree tot het terrein met rechts de werkplaats.

23. Een hardstenen wielsteen naast de smederij. De steen werd gebruikt bij de productie van wielen.

19 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

5.2 Dubbele woonhuis Dorpsstraat 104/106 Bouwmassa Het dubbele woonhuis aan de Dorpsstraat 104/106 uit 1908 heeft een rechthoekige plattegrond en bestaat uit één bouwlaag onder een mansardekap met kelder. Op de kopse zijden van het dubbele woonhuis staat aan beide zijden een eenlaage aanbouw uit 1954. Exterieur De voorgevel aan de straat en de twee kopse gevels van het hoofdvolume zijn gepleisterd en voorzien van horizontale schijnvoegen ter imitatie van natuursteen. De voorgevel heeft een gecementeerde plint. In de voorgevel van het hoofdvolume is in beide uiteinden van de gevel een voordeur geplaatst in een portiek onder een flauwe segmentboog. De voordeuren zijn bereikbaar via vier gepleisterde treden. De rechter voordeur, behorende bij de woning Dorpsstraat 104, bestaat uit een houten paneeldeur uit de bouwtijd van het huis. De linker voordeur is een keer vervangen. De voordeuren zijn voorzien van een bovenlicht en een geprofileerd kalf. Het deklood aan de bovenzijde van het deurkozijn is sierlijk vormgegeven en bestaat uit een rij punten. In het midden van de gevel zijn vier vensters (twee per woning). De vensters zijn voorzien van H-schuiframen. Dit waren van oorsprong vermoedelijk T-schuiframen, net als tegenwoordig nog het geval is in de kopse gevels. Het deklood boven de kozijnen heeft dezelfde sierlijke vormgeving als boven de deuren.

In de boog boven de vensters is een eenvoudige vormgeving aangebracht in de vorm van een cirkel met twee vlakken (afb. 25). Tegen de noordelijke kopgevel staan twee uitbouwen uit 1954: aan de straatzijde staat een eenlaagse houten uitbouw van het huis met plat dak, aan de achterzijde staat een eenlaagse serre met lessenaarsdak. De uitbouwen zijn voorzien van een gecementeerde plint De houten uitbouw heeft een geprofileerde daklijst. In de topgevel van het houten T-schuifraam aangebracht, zonder segmentboog. De zuidelijke kopgevel heeft eenzelfde opbouw, met twee uitbouwen uit 1954 (afb. 28). Door de serre is op de begane grond een Tschuifraam zichtbaar dat een luik heeft gehad, te zien aan de duimen in het kozijn en twee luikwervels, met schuin daaronder een klein keldervenster. In de topgevel is een T-schuifraam uit de bouwtijd. De gemetselde achtergevel van het dubbele woonhuis is niet gecementeerd (afb. 29). In de gevel is ter hoogte van de verdiepingsvloer een rij muurankers aangebracht. De gevel was van oorsprong aan deze zijde blind. In de tweede helft van de twintigste eeuw is een rechthoekig venster met kunststof kozijn aangebracht in de achtergevel van Dorpsstraat 106. Het dak van het dubbele woonhuis is gedekt met gesmoorde Tuile du Nord dakpannen uit de bouwtijd. Het dakvlak aan de achterzijde van Dorpsstraat 104 is bedekt met damwandplaten.

Langs de voorgevel is een zeldzame gietijzeren bakgoot. De voorzijde van de goot is voorzien van een ojiefprofiel en ieder deel van de goot bestaat uit een vaste lengte met een daaraan verbonden sierlijk vormgegeven gietijzeren console (afb. 26). De bakgoot is kenmerkend voor de bouwtijd. In het voorste dakvlak zijn twee dakkapellen uit de bouwtijd voorzien van T-schuiframen en kleine houten frontons. De linker dakkapel heeft aan één zijde een sierlijk vormgegeven houten wang, de overige wangen zijn verdwenen. De twee kopse gevels zijn voorzien van een houten, egale windveren op houten, geprofileerde klossen. In de top is een geprofileerde, houten makelaar aangebracht met punt aan de bovenzijde. Langs de achtergevel is en mastgoot van pvc aangebracht. In het dakvlak van Dorpsstraat 106 is in de tweede helft van de twintigste eeuw een brede dakkapel aangebracht. Op het dakvlak zijn tevens na de bouwtijd twee gemetselde schoorstenen toegevoegd.

20 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

24. De voorgevel van Dorpsstraat 104/106.

25. Detail van de bovenzijde van een venster in de voorgevel van Dorpsstraat 106 met geprofileerd deklood en segmentboog.

26. De gietijzeren bakgoot met console.

27. Detail van de voordeur uit de bouwtijd met geprofileerd kalf.

28. De zuidelijke kopgevel met makelaar.

29. De achtergevel van het dubbele woonhuis.

21 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

5.3 Smederij en lasserij Bouwmasa De smederij uit 1910 heeft een rechthoekige plattegrond en bestaat uit één bouwlaag onder een kap. Het bouwvolume is voorzien van een zadeldak. Tegen de noordzijde van het gebouw staat de lasserij uit 1956. De lasserij is kleiner dan de smederij en heeft eveneens een rechthoekige plattegrond. Het pand bestaat uit één bouwlaag onder een zadeldak. Het bouwvolume is lager dan het bouwvolume van de smederij. Exterieur De smederij is gemetseld in een gele vormbak-IJsselsteen in kruiverband en is voorzien van een gecementeerde plint. Ter hoogte van de verdiepingsvloer zijn in de voor- en achtergevel afwisselend reguliere en gekoppelde muurankers toegepast. In de voorgevel zijn drie gietijzeren vensters uit de bouwtijd. De vensters bestaan uit een vast onderraam en een kleppend bovenraam en zijn aan de bovenzijde licht getoogd (afb. 32). De vensteropeningen zijn aangebracht onder een halfsteense rollaag en zijn voorzien van gecementeerde lekdorpels. Geheel rechts in de voorgevel zijn dubbele deuren aangebracht onder een stalen I-profiel. De deuren dateren van na de bouwtijd, de deuropening maakt onderdeel uit van de oorspronkelijke opzet van de gevel. Tussen de gietijzeren ramen links in de gevel is na de bouwtijd een brede, rechthoekige vensteropening aangebracht voor meer daglichttoetreding in het interieur.

Boven dit venster is een (vermoedelijk hergebruikt) gietijzeren rozetanker aangebracht). Tegen de gevel is een ijzeren balk bevestigd met daaraan kettingen die werden gebruikt voor de productie van ankerlieren. Ook de nestenschijven voor de gevel maakten onderdeel uit van lieren voor ankers. De achtergevel van de smederij is een blinde gevel. Ter hoogte van de verdiepingsvloer zijn reguliere en gekoppelde muurankers toegepast. De noordelijke kopgevel is voorzien van muurankers ter plaatse van de gordingen van de kapconstructie. In de top zijn nog drie ijzeren haken aanwezig waar in het verleden de elektriciteitsdraden het pand binnenkwamen. De zuidelijke kopgevel is gepleisterd. De gevel is wit geschilderd en voorzien van een zwart geschilderde plint. De gevel is een tuitgevel zie aan de bovenzijde is beëindigd met een halfsteense rollaag. Onder de witte verf zijn langs de dakrand drie muurankers zichtbaar. Het huidige voorkomen met witte gevel met zwarte plint behoort bij de kleurstelling van het woonhuis Dorpsstraat 102 dat in dezelfde kleuren is geverfd (afb. 33). Het zadeldak is gedekt met afwisselend rode en gesmoorde oude holle pannen uit de bouwtijd met op de nok gesmoorde nokvorsten. Langs de voor- en achtergevel zijn mastgoten van pvc aangebracht. In het voorste dakvlak zijn twee kleine stalen dakramen aangebracht.

De lasserij uit 1956 is gemetseld in een rode machinale steen in halfsteensverband met cementvoeg. De gevel is voorzien van een lage gecementeerde plint. In de voorgevel zijn twee achtruits stalen kozijnen (4 bij 2) uit de bouwtijd, aangebracht onder een betonnen latei. Geheel rechts in de gevel in een houten deur aangebracht onder een betonnen latei. De deur heeft twee vrij sierlijk vormgegeven gehengen die zeer waarschijnlijk in de smederij zelf zijn gemaakt. Ditzelfde geldt voor het sieranker dat in de voorgevel is aangebracht tussen de twee vensters. In de gemetselde kopgevel (noordzijde) is in de bovenste helft van de gevel een groot, breed stalen kozijn aangebracht van 4 bij 4 ruiten. De bovenste ruiten lopen schuin af met de dakrand mee. Het grote venster zorgde voor het nodige daglicht in het interieur van de lasserij. In de achtergevel is een smalle houten deur onder een betonnen latei. De deur heeft dezelfde gehengen als de deur in de voorgevel. Het zadeldak is gedekt met asbestplaten en plastic platen (voor daglichttoetreding) met op de nok gesmoorde nokvorsten. Op de aansluiting van het dak van de lasserij en de gevel van de smederij zijn loodslabben aangebracht.

22 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

30. De voorgevel van de lasserij uit 1956, met stalen kozijnen in de voorgevel.

31. De voorgevel van de smederij uit 1908, gemetseld in gele IJsselsteen.

32. Detail van een van de gietijzeren ramen uit de bouwtijd in de voorgevel van de smederij.

33. De zuidelijke kopgevel van de smederij is gepleisterd en wit geschilderd, in aansluiting op de vormgeving van het naastgelegen woonhuis.

34. De achtergevel van de lasserij met entree.

35. De noordelijke kopgevel van de smederij, met achtergevel van de smederij (links) en lasserij (rechts).

23 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

Interieur De draagconstructie van de smederij uit 1910 bestaat uit gemetselde dragende wanden en een enkelvoudige houten balklaag. De vloer bestaat uit beton. De kapconstructie bestaat uit een gordingenkap met A-spant. De spantbenen staan op een gemetselde borstwering en zijn voorzien van kreupele stijlen die met een blokkeel aan de muurplaat zijn verbonden. De zoldervloer bestaat uit houten delen die waarschijnlijk uit de bouwtijd dateren. De smederij is toegankelijk via de dubbele deuren in de gevel aan de straat. De smederij is tevens toegankelijk via een brede doorgang vanuit de lasserij. Bij het aanbrengen van de lasserij in 1956 is hier in de noordelijke kopgevel een grote doorbraak gemaakt onder een stalen I-profiel. In de zuidelijke kopgevel van de smederij is een enkele houten deur met houten kozijn, gesmede gehengen en een bakstenen onderdorpel die door het gebruik is uitgesleten (afb. 38). De deur leidt naar een kleine ruimte met meterkast die bij de scheiding van smederij en de woning (Dorpsstraat 102) onderdeel van de smederij bleef. De ruimte heeft een betonnen vloer met metalen platen. Boven de ruimte is een nieuwe enkelvoudige balklaag aangebracht met nieuwe vloerplanken (tweede helft twintigste eeuw). Naast de deur naar de meterkast is een houten kozijn met dichtgezet houten luik.

De detaillering van zowel de deur als het kozijn zijn ontworpen als de buitenzijde van een kozijn/ deur. De stenen onderdorpel (i.p.v. een houten) van de deur wijst ook op een deur die van oorsprong in een gevel zat, niet in een binnenwand. Het is niet duidelijk waarom de ‘buitendeur’ hier in de gevel zit, mogelijk is het een restant van de oudere smederij die op dezelfde locatie heeft gestaan. Het sluitwerk van de deur is sierlijk vormgegeven en is waarschijnlijk in de smederij zelf gemaakt. De inrichting van de smederij is intact bewaard gebleven sinds de sluiting van he bedrijf. Tegen de achtergevel staat een intact smidsvuur uit de bouwtijd (afb. 37). De constructie is verstevigd met ijzeren Iprofielen. Naast het vuur staat een metalen aambeeld. Tegen de wand hangen gereedschappen voor het smeden. Verderop tegen de achtergevel is in het dak tevens een lichtkoker aangebracht met daarnaast een riemaandrijving met drijfriemen waarmee de verschillende machines in de smederij werden aangedreven (afb. 42). In de ruimte staan verder drie draaibanken, diverse werkplaatsen in de vorm van bureaus, kasten en gereedschappen. In de ruimte staan nog diverse tandwielen voor de productie van lieren (afb. 43). Twee houten laddertrappen naar de zolder zijn met haken aan de balklaag bevestigd.

De constructie van de lasserij bestaat uit gemetselde dragende wanden met een balk in de vorm van een ijzeren I-profiel. Boven de balk is een eenvoudig driehoekspant aangebracht van eveneens I-profielen. De vloer bestaat uit beton. Door de twee grote vensters in de voorgevel en de plastic platen in het dak is de lasserij uit 1956 een ruimte met veel daglichttoetreding. De lasserij is bereikbaar via de houten deur in de voorgevel en een houten deur in de achtergevel. Naast de brede doorbraak naar de smederij is een dichtgezette vensteropening met luik. Deze opening is vermoedelijk dichtgezet bij de aanbouw van de lasserij. Tegen het luik zijn gereedschappen gehangen. Ook het interieur van de lasserij is nog bewaard gebleven zoals het functioneerde als onderdeel van de fabriek. In het midden van de ruimte staat een grote lastafel. De ruimte is voorzien van een afzuiging en is ingericht voor ijzerwerk met slijptollen, een snijbrander en lasapparatuur voor zowel autogeen als elektrisch lassen. In de ruimte staan verder een wals, een zetbank voor staalplaten en een kleine profielwals. Hier staat ook een kopieerinrichting om vanaf een model een onderdeel voor een lier uit een staalplaat te snijden.28

28 Horst en Balk, De Lierenfabriek, p.3.

24 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

36. De smederij gezien richting de zuidgevel, met rechts de gietijzeren vensters in de voorgevel.

37. De vuurplaats van de smederij met aambeeld (links onder) en gereedschap tegen de muur.

38. De deur in de zuidgevel (kopse gevel) van de smederij.

39. Het sluitwerk van de houten deur in de zuidgevel.

40. De smederij gezien richting de noordgevel. In de ruimte staan meerdere draaibanken.

41. De lichtkoker tegen de achtergevel, gezien van onderen.

25 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

42. De riemaandrijving naast de lichtkoker.

43. In de smederij staan nog stapels tandwielen opgesteld.

44. De zolder boven de smederij, gezien richting de zuidgevel.

45. De lasserij gezien richting de noordgevel, met apparatuur en zetbank.

46. Werkbank in de lasserij.

47. De lasserij gezien richting de smederij. In de topgevel van de smederij een luik naar de zolder.

26 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

5.4 Houten huis Bouwmassa Het houten huis uit 1930-1937 heeft een vrijwel rechthoekige plattegrond. De voorgevel staat echter niet geheel haaks op het bouwvolume maar is naar de rivier toe georiënteerd, waardoor een enigszins trapeziumvormige plattegrond ontstaat. Het houten huis bestaat uit één bouwlaag onder een zadeldak. Exterieur De gevels van het houten huis zijn opgebouwd uit verticale houten kraaldelen. De kraaldelen zijn groen geschilderd. Het huis behoorde van oorsprong bij de voormalige houtzaagmolen die naast het terrein van de fabriek aan het water heeft gestaan. Het materiaal van de gevels was zeer vermoedelijk van deze molen afkomstig en zal de (ongebruikelijke) keuze hebben bepaald om hier een houten huis te bouwen. De kraaldelen zijn kenmerkend voor de jaren dertig. De houten gevels staan op een stenen gecementeerde plint. De voorgevel is vijf vensterassen breed. In de gevel zijn vijf zesruits houten schuiframen aangebracht. De vensters zijn voorzien van houten lekdorpels. Dit was een relatief ouderwetse raamvorm toen de vensters in de jaren 1930 werden aangebracht. Ter hoogte van de verdieping zijn nog eens twee zesruits schuiframen aangebracht. De rechter zijgevel bestaat eveneens uit houten kraaldelen met twee houten zesruits schuifvensters. Achter het gemetselde verbindingsstuk van de fabriek uit 1956 is nog een negenruits schuifraam in de zijgevel.

De ouderwetse indeling van dit raam doet vermoeden dat het mogelijk is hergebruikt. De linker zijgevel heeft een zesruits schuifvenster aan de voorzijde van de gevel en een negenruits schuifvenster aan de achterzijde. Tegen de achtergevel van het houten huis staat een houten uitbouw. De gevel van het houten huis bestaat uit twee delen, waarbij het onderste deel iets uitsteekt voor het bovenste deel. Het onderste deel van de gevel bestaat uit verticale houten kraaldelen en wordt aan de bovenzijde beëindigd met een flauwe, schuine lijn (afb. 49). Het bovenste deel van de gevel is iets terugliggend en bestaat ook uit verticale houten kraaldelen. Midden in de gevel is in de top een zesruits houten schuifraam aangebracht. Het is niet duidelijk waarom de achtergevel uit twee delen bestaat. Mogelijk is het onderste deel een restant van een ouder bouwdeel. Het zadeldak is gedekt met gesmoorde oude holle pannen. Aan de voorzijde van het huis is langs de dakrand een eenvoudige houten windveer aangebracht met houten klossen. De huidige windveer dateert van na de bouwtijd.

27 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

48. De voorgevel van het houten huis aan het water.

49. In de achtergevel steekt het onderste deel van de gevel iets uit. Het wordt aan de bovenzijde afgesloten door een schuine, flauwe lijn (zie gele pijlen).

50. Zesruits schuifraam in de rechter zijgevel van het houten huis.

51. Overzichtsfoto van de achtergevel.

52. De linker zijgevel.

28 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

Interieur De constructie van het houten huis bestaat uit bestaat uit houten dekbalkgebinten. De dekbalken staan op houten stijlen ter hoogte van de zijgevels en worden ondersteund door korbelen (afb. 53). De korbelen zijn aan de balken verbonden door middel van een pen- en gatverbinding. De dekbalken zijn evenwijdig aan de voorgevel. Om de grote overspanning van zijgevel naar zijgevel mogelijk te maken, is halverwege de gebinten een onderslagbalk aangebracht. Ter hoogte van de achtergevel sluit de onderslagbalk aan op een stijl (afb. 61). Mogelijk liep de onderslagbalk in het verleden verder door en is deze ingekort bij de verbouwing van het houten huis in 1937. De kapconstructie bestaat uit drie schaarspanten met spanttussenbalk, waarvan de achterste ter hoogte van de achtergevel staat. De twee voorste spanten zijn nog eens extra verstevigd door middel van een groot, diagonaal houten kruis (afb. 62). Ter hoogte van de houten voorgevel is stijl- en regelwerk aangebracht. Op de spantbenen van de constructie zijn gordingen aangebracht met daarop het dakbeschot. De begane grond van het houten huis is in tweeën verdeeld in kantoren aan de voorzijde van het gebouw en werkruimte aan de achterzijde. Voor is rechts achter de voorgevel een klein toilet met daarachter een gang (afb. 53), in het midden achter de gevel een kantoor (afb. 54) en links een kantoor/ opberggruimte (afb. 57).

Het laatste kantoor links achter de voorgevel is voorzien van een plafond van houten kraaldelen uit de bouwtijd. Dit was van oorsprong daarom vermoedelijk de belangrijkste kamer. De houten deur van kraaldelen is voorzien van een sierlijk slot (afb. 55). De ruimte is voorzien van wandbespanning met behang, net als de kantoorruimte in het midden achter de gevel. Boven de kantoorruimte in het midden en de gang is de balklaag in het zicht. De werkruimte in het achterste deel van het houten huis is voorzien van een betonnen vloer. In deze ruimte staan lange kasten met onderdelen voor de productie van lieren (afb. 60-61). Geheel links is een werkruimte afgescheiden. De werkruimte is voorzien van een negenruits schuifvenster in de zijgevel en van een (inmiddels dichtgezette) lichtkoker. Hier werden werkzaamheden uitgevoerd waar veel licht bij nodig was. Voor de kleine werkruimte is een houten trap naar de zolder. De zolder is in gebruik als opslagruimte. Een deel van de achtergevel van de zolder is open en grenst aan een lager dak aan de achterzijde van het houten huis. Onder dit dak is een wand van verticaal geplaatste kraaldelen met in het midden een houten luikje (afb. 63). Het luik is donkergroen geschilderd met daaromheen een witte rand en is voorzien van een gesmeed geheng. Het luik is dichtgezet.

De houten wand waar het luik in zit, is het restant van een oudere wand op deze plek of een hergebruikte wand. Doordat het luik zich halverwege de verdiepingsvloer bevindt, is het duidelijk dat de wand en het houten huis niet op deze wijze in de oorspronkelijke situatie op elkaar waren aangesloten. Mogelijk is de wand van elders aangebracht bij de verbouwing van het huis in 1937. Aanbouw houten huis Achter het houten huis staat een aanbouw uit 1937. De aanbouw werd gebruikt voor opslag en heeft een rechthoekige plattegrond en bestaat uit één bouwlaag onder een zadeldak. De noordzijde van de schuur sluit aan op het houten huis. De overige gevels bestaat uit houten potdekselwerk. Van voorgevel/ westzijde van de schuur is slechts het bovenste deel van de gevel gepotdekseld, de onderste helft is open. In het midden dubbele houten deuren die doorlopen tot de hoogte van het potdekselwerk (afb. 64). Het zadeldak is gedekt met gesmoorde en rode oude holle pannen. De constructie van de aanbouw bestaat uit zes kopbalkgebinten. De constructie is zwaar gedimensioneerd en is opgebouwd uit ronde houten balken/ stammen. Het hout was waarschijnlijk afkomstig van de houtzaagmolen. Delen van de constructie zijn sinds de bouwtijd vervangen. De gebintstijlen staan op betonnen blokken bij wijze van poeren.

Op één locatie, naast de deuren, is een gespleten stijl gerepareerd met ijzeren platen en is een ijzeren ton met plaat aangebracht als poer (afb. 65). Het is een leuk bouwhistorisch detail waar een houten constructie op een smederij is gerepareerd met ijzer in plaats van hout. De constructie ter hoogte van de zuidgevel bestaat uit stijl- en regelwerk. De kapconstructie van de aanbouw bestaat uit driehoekspanten met spanttussenbalk. Op de spanten zijn met klossen gordingen opgelegd met daarop pannenlatten. In de lengterichting wordt de constructie verstevigd met schoren. In de aanbouw staan tegenwoordig nog enkele open houten kasten met daarin tandwielen voor de productie van lieren.

29 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

54. Kantoorruimte midden achter de voorgevel.

53. De gang in het voorhuis. De constructie bestaat uit dekbalkgebinten ondersteund door korbelen.

55. Het slot op de deur van de kantoorruimte links achter de voorgevel.

56. De draagconstructie wordt ondersteund door een houten onderslagbalk.

57. De kantoorruimte links achter de voorgevel met plafond van kraaldelen.

30 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

58. De draagconstructie met korbelen in het achterste deel van het houten huis.

59. De ruimte gezien richting de achtergevel. Met gele pijlen is de daklijn aangegeven van de wand die achter de achtergevel is geplaatst.

60. De werkruimte gezien richting de rechter zijgevel.

61. De werkruimte met opbergkasten gezien richting de linker zijgevel.

62. De schaarspanten van de kapconstructie zijn versterkt met kruizen.

63. De wand achter de achtergevel met dichtgezet houten luik. De wand, die ook ter hoogte van de begane grond te zien is, is vermoedelijk hergebruikt.

31 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

64. De houten aanbouw gezien vanaf het fabrieksterrein (westgevel).

65. Stijl gerepareerd met metalen platen en voorzien van een metalen poer.

66. De constructie bestaat uit kopbalkgebinten.

67. Detail van de constructie met gebintbalkschoren.

68. De kapconstructie bestaat uit driehoekspanten met spanttussenbalken.

69. In de houten achteraanbouw staan diverse kasten met daarin tandwielen.

32 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

5.5 Grote werkplaats Bouwmassa De grote werkplaats uit 1956 heeft een rechthoekige plattegrond en bestaat uit één bouwlaag onder een flauw zadeldak. Exterieur De gevels van de werkplaats zijn gemetseld in een rode machinale steen in halfsteensverband met een cementvoeg. In de gevels zijn gemetselde penanten aangebracht ter plaatse van de stijlen van de draagconstructie. De voorgevel aan het water is voorzien van drie brede stalen kozijnen, aangebracht onder een betonnen latei. De stalen kozijnen hebben een kenmerkende, slanke profilering (afb. 73). Dit type kozijnen werd in Nederland toegepast tot in de jaren zestig van de twintigste eeuw. Boven het middelste venster is een grote vlaggenstokhouder aangebracht. Daarboven is tegen de gevel een houten bord bevestigd met daarom de tekst ‘DE REK & HORSMAN LIERENFABRIEK’ (afb. 71). In de rechter zijgevel van de fabriek zijn hoge, brede houten deuren aangebracht, wederom onder een betonnen latei. In de linker deur is een houten loopdeurtje aangebracht. De sierlijk gesmede gehengen van de deur waren mogelijk in de fabriek zelf gesmeed. In de zijgevel zijn nog drie stalen kozijnen aangebracht en achterin de gevel een smalle deur onder een betonnen latei. Symmetrisch in het midden van de achtergevel is een breed, hoog 9-ruits stalen kozijnen aangebracht dat tot aan het dakvlak reikt.

Op de hoek met de rechter zijgevel is een hardstenen gedenksteen aangebracht met in kapitalen de tekst: “TER HERINNERING AAN – MEVR. A.C. DE REK-POLS – GEB. 2.2.1923 – OVERL. 20.7.1956 – DIE DE EERSTE STEEN – LEGDE OP 27.6.1956 – HET PERSONEEL”. Mevrouw De Rek-Pols was de vrouw van de eigenaar van de fabriek en overleed kort na de start van de bouw van de grote werkplaats. In de linker zijgevel van de werkplaats zijn nog eens drie stalen kozijnen aangebracht onder betonnen lateien. Tussen de werkplaats en het houten huis is, gelijktijdig met de bouw van de werkplaats, in 1956 een verbindingsgang tussen beide bouwdelen aangebracht. Dit verbindingsstuk is gemetseld in dezelfde steen als de werkplaats. Tegen de voorzijde staat een uitgebouwd wc-tje, aan de achterzijde staat een losstaand gemetseld urinoir. Het verbindingsstuk is toegankelijk via een deur aan de achterzijde. Het zadeldak van de werkplaats is gedekt met golfplaten, vermoedelijk van asbest. Een deel van de platen is van plastic en laat licht door in het interieur, net als bij de lasserij. Ook op het lessenaarsdak van het verbindingsstuk liggen (asbest) golfplaten. Interieur De constructie van de werkplaats bestaat uit ijzeren gebinten die zijn opgenomen in de bakstenen gevels, ter hoogte van de gemetselde penanten. De gebinten zijn opgebouwd uit stalen I-profielen.

De spantconstructie bestaat uit stalen polonceau-spanten, die vrij rank zijn uitgevoerd. Boven de spanten zijn stalen gordingen aangebracht, schoren verstevigen de constructie in de lengterichting van het pand. De vloer van de werkplaats bestaat uit beton. De werkplaats bevat grote metaalbewerkingsmachines voor de productie van lieren, zoals een draaibank, kotterbank, zaagmachines, boor- en freesapparatuur en de bankwerkerij met bankschroeven. In het midden van de ruimte en langs de wanden staan diverse werktafels en in de ruimte liggen nog diverse tandwielen, assen en andere onderdelen van lieren opgesteld.29 De constructie van de verbindingsgang bestaat uit een houten onderslagbalk waarop golfplaten zijn aangebracht. De vloer is van beton. In de ruimte staat een wasbak en is een deur naar een aangebouwd toilet.

29 Horst en Balk, De Lierenfabriek, p.3.

33 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

70. De voorgevel van de werkplaats met rechts een deel van de dubbele deuren in de zijgevel.

71. De houten plaat boven de voorgevel met de naam van de fabriek.

72. De linker zijgevel met geheel links het verbindingsstuk.

73. Detail van een van de stalen kozijnen (rechter zijgevel).

74. De achtergevel van de werkplaats.

75. De hardstenen gedenksteen in de achtergevel.

34 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

versie: concept 31-03-2022

76. De werkplaats gezien richting de achtergevel.

77. De spantconstructie.

78. In de werkplaats staan nog diverse machines van de fabriek opgesteld.

79. Naamplaatje van een Raboma-boormachine.

80. De stalen kozijnen zorgen voor veel lichttoetreding in de werkplaats.

81. Het verbindingsstuk met wastafel.

35 van 40

Bouwhistorische quickscan lierenfabriek te Ouderkerk a/d IJssel

6

versie: concept 31-03-2022

WAARDERING

Stedenbouwkundige waarde

De voormalige lierenfabriek De Rek & Horsman B.V. heeft een hoge stedenbouwkundige waarde binnen de dorpskern van Ouderkerk a/d IJssel. De gebouwen zijn gelegen aan de westzijde van het dorp, buitendijks, op de locatie waar sinds de achttiende eeuw de industriële activiteiten in het dorp plaatsvonden in de vorm van o.a. smederij, scheepsbouw en houtzagerij. De weg de Houtzaagmolen met daaraan de gebouwen van de smederij, lasserij en het dubbele woonhuis zijn de laatst overgebleven onderdelen van deze industriële geschiedenis. De laagbouw van de gebouwen aan de straat past bovendien in het straatbeeld aan de historische lintbebouwing aan de Dorpsstraat. Vanaf het water bepalen de gebouwen van de fabriek het beeld van het laatste industriële deel van het dorp.

Ensemblewaarde

De voormalige lierenfabriek bestaat uit de smederij met lasserij, het dubbele woonhuis, het houten huis en de werkplaats. Langs het water is een aanmeersteiger voor schepen. Er is sprake van een hoge ensemblewaarde tussen de gebouwen die gedurende bijna 50 jaar waren uitgegroeid tot het huidige complex. Belangrijk daarbij is niet alleen de aanwezigheid van de werkruimtes, maar ook het dubbele woonhuis waar de families Rek en Horsman woonden. Voor zover bekend is niet elders in Zuid-Holland het complex van een kleinschalige lierenfabriek intact bewaard gebleven, inclusief woning.

Historische waarden

De voormalige lierenfabriek is van cultuurhistorische waarde als herinnering aan het maritieme verleden van de regio. Scheepvaart, scheepsbouw en -reparatie zijn eeuwenlang van groot belang geweest in Zuid-Holland en de voormalige lierenfabriek maakt onderdeel uit van dit verleden. Het houten huis is daarbij niet enkel van belang voor de lierenfabriek, maar ook een herinnering aan de aanwezigheid van de houtzagerij en de molen die naast de lierenfabriek ook aan het water heeft gestaan.

Architectonische en bouwhistorische waarde

Het dubbele woonhuis uit 1910 is een goed voorbeeld van een eenvoudig woonhuis uit de vroege twintigste eeuw. De hoofdvorm is goed bewaard gebleven, evenals meerdere voor de periode kenmerkende elementen, waaronder de schijnvoegen in de gevel, de gietijzeren goot, de dakkapellen en de mansardekap gedekt met tuile du Nord dakpannen. De uitbouwen uit 1954 zijn van ondergeschikt belang aan het hoofdvolume. De achterzijde van het huis is verrommeld door het aanbrengen van extra vensters, dakkapellen en schoorstenen. De smederij uit 1910 is van waarde als de laatste historische smederij in Ouderkerk. De vormgeving van het pand is eenvoudig maar passend bij de functie. Kenmerkend aan het gebouw zijn onder andere de gele IJsselsteen waarin het pand is gemetseld en de gietijzeren kozijnen uit de bouwtijd. Doorbraken van na de bouwtijd zijn van ondergeschikt belang aan de hoofdvorm van het gebouw. Het intacte fabrieksinterieur van de smederij is van hoge waarde. Het interieur is onveranderd sinds de sluiting van de fabriek en is nog geheel aanwezig inclusief de diverse machines en onderdelen voor de productie van lieren. Onderdelen als de vuurplaats met aambeeld en de riemaandrijving herinneren aan de werkwijze in de fabriek in de eerste helft van de twintigste eeuw. De lasserij uit 1954 is onlosmakelijk verbonden met de naastgelegen smederij.

De vormgeving van het gebouw is echter zeer eenvoudig en de materialen zijn, hoewel kenmerkend voor de bouwperiode, niet bijzonder zeldzaam. Wel vermeldenswaardig zijn de zeer ranke stalen kozijnen en het hangwerk van de deuren dat waarschijnlijk uit de smederij zelf afkomstig is. Het interieur van de lasserij is net als die van de smederij vrijwel intact bewaard gebleven sinds de sluiting van de fabriek en geeft een goed beeld van de lierenproductie op deze locatie. Het houten huis met achterbouw uit 1930/1937 is van waarde als herinnering aan zowel de houtzagerij als de lierenfabriek. Het materiaal van het huis is ongebruikelijk en kan vermoedelijk worden verklaard door de naastgelegen houtzagerij. De hoofdvorm van het huis en de achterbouw zijn grotendeels intact gebleven sinds de bouw en zijn bijzonder kenmerkend voor het beeld van de fabriek vanaf het water.