1.2 Bijlage 1 - Voortgangsrapportage Proeftuin Krimpenerwaard.pdf

Voortgangsrapportage januari t/m december 2020

Uitgave maart 2021

Voortgang projecten Proeftuin Trots op de Krimpenerwaard 2020 Versie 24 maart 2021; t.b.v. Gemeente Krimpenerwaard.

Inhoud Voortgang projecten Proeftuin Trots op de Krimpenerwaard 2020....................................................... 1 Leeswijzer: ...................................................................................................................................... 2 Woord vooraf ......................................................................................................................................... 3 Focus 2020 .......................................................................................................................................... 3 Gevolgen coronasituatie voor de Proeftuin ....................................................................................... 4 Projectportefeuille 2020 ..................................................................................................................... 5 Financieel verslag ............................................................................................................................... 6 Evaluatie van de Proeftuin o.b.v. Reflexieve monitoring ................................................................... 7 1. Schetsen transitie Krimpenerwaard ................................................................................................... 8 3.

Grip op draagkracht ............................................................................................................................ 8 4. Adaptief water management.............................................................................................................. 9 5. Klei in veen........................................................................................................................................ 10 6. Adaptieve jongvee opfok .................................................................................................................. 11 7. Adaptief weiden ............................................................................................................................... 12 8. Weidebuffet met kruiden ................................................................................................................. 16 14. Natte teelten .................................................................................................................................. 17 15. Duurzaamheidsdata ........................................................................................................................ 19 16. Communicatie................................................................................................................................. 21 17.

Programma management ............................................................................................................... 24 17A. Expertgroep .................................................................................................................................. 24 18. Monitoring ...................................................................................................................................... 25 20. Adaptieve denktank en beeldbank ................................................................................................. 25 24. Passende Koe .................................................................................................................................. 26 29. Vormgeven aan adaptieve landbouw / Mijn koers......................................................................... 27 30. Netwerk Duurmelken Krimpenerwaard ......................................................................................... 28 31. KrimpenerWAARDEmakers............................................................................................................. 29 33. Intoductie kleine windmolens ........................................................................................................ 29 34.

Kansen voor hooi(melk)? ................................................................................................................ 29 35. Grondslag water ............................................................................................................................. 30 36. Met minder druk meer lucht aan de bodem .................................................................................. 31 37. Duurzame kavelpaden .................................................................................................................... 31 38. Energierijk gewas telen op veengrond ........................................................................................... 31 1

Leeswijzer: •

• •

Deze voortgangsrapportage van de Proeftuin Trots op de Krimpenerwaard beschrijft de activiteiten en resultaten in de periode januari t/m december 2020. De totale looptijd van de proeftuin is april 2018 t/m december 2021. Ontbrekende projectnummers hebben betrekking op afgeronde projecten waarover reeds gerapporteerd is. Deze zijn niet meer opgenomen in deze rapportage. Deze rapportage is in conceptvorm besproken door de stuurgroep van de Proeftuin Krimpenerwaard op 8 december 2020. Daarna is het ‘Woord vooraf’ t/m ‘Evaluatie van de Proeftuin o.b.v. Reflexieve monitoring’ toegevoegd en zijn nog enkele redactionele aanpassingen gedaan om de rapportage geschikt te maken als basis voor de communicatie naar de gemeenteraad van de Krimpenerwaard en andere betrokkenen en belangstellenden.

Zegveld/Bunnik, 24 maart 2021

2

Woord vooraf De Krimpenerwaard is een uniek gebied waarin melkveehouders een bijzonder cultuurlandschap beheren. Ze staan ook voor stevige uitdagingen als het gaat om bodemdaling, klimaatverandering, biodiversiteit en uitstoot van broeikasgas. Daarom heeft de gemeente het initiatief genomen tot Proeftuin Trots op de Krimpenerwaard: een gezamenlijke ontdekkingstocht van melkveehouders, onderzoekers, adviseurs en anderen naar (onderbouwing van) nieuwe manieren van landbouw. Daarbij gaat het om kijken en meebewegen met de natuurlijke veerkracht van bodem, gewas en dieren. Onderzoeken wat werkt en wat niet en waarom dan niet. We noemen dat adaptieve landbouw; een aanpak waardoor de landbouw onder veranderende omstandigheden kan blijven produceren en waardevol bijdraagt aan de toekomst van de Krimpenerwaard. Kort gezegd draait het bij adaptieve landbouw om de afstemming en samenhang van alle onderdelen in het landbouwproces voor duurzame effecten. Dat in combinatie met een gezond verdienmodel. Daarvoor werken we intensief samen, ontwikkelen we innovatieve initiatieven en genereren we nieuwe kennis. Die kennis delen we ook. We proberen alles eerst uit in de praktijk, in verschillende pilots aansluitend op belangrijke maatschappelijke thema’s.

Focus 2020 Dit jaar stond in het teken van het actief uitdagen en ondersteunen van Krimpenerwaardse agrarisch ondernemers in het denken over hun toekomstperspectieven in het licht van de huidige en toekomstige uitdagingen en welke koers zij daarin willen varen. Dit gebeurde in het kader van project ‘Mijn Koers’. Daarnaast stond 2020 in het teken van meer draagvlak creëren bij de agrarisch ondernemers en meer agrarisch ondernemers deelgenoot maken van de projecten. Begin 2020 heeft een aantal agarische organisaties bij de stuurgroep kenbaar gemaakt dat ze behoefte hadden aan onderzoek dat meer aansloot bij hun huidige situatie. Een aantal agrarisch ondernemers heeft proactief onderzoeksideeën aangeboden bij de stuurgroep en een deel daarvan is uitgewerkt tot projecten die nu uitgevoerd werden: Kansen voor hooi(melk), Met minder druk meer lucht aan de bodem, Duurzame kavelpaden en Energierijk gewas telen op veen. Ook in andere projecten is bewuster nagedacht over het betrekken van een grotere doelgroep. In Passende koe is gekozen voor onderzoek naar de meest passende koe op een bepaald bedrijfstype (veel eigen gras voeren; met koeienras als bijzaak) i.p.v. bedrijven zoeken met bijzondere rassen of kruisingen. Project Veenverrijking met klei, dat aanvankelijk op één melkveebedrijf proefpercelen had liggen, heeft proefvelden aangelegd bij nog eens vier geïnteresseerde bedrijven.

Project Grondslag Water spant de kroon met 60 meetlocaties bij 38 bedrijven, die allemaal willen bijdragen aan een dialoog over de impact van grondwaterstanden. Naast meer agrarisch ondernemers als deelgenoot in de Proeftuin projecten, zijn twee agrarisch ondernemers uit de Krimpenerwaard lid geworden van de stuurgroep van de Proeftuin ‘Trots op de Krimpenerwaard’: Marc Verdoold (melkveehouder te Ouderkerk aan de IJssel) en Tineke Vermeulen-Rehorst (melkveehouder te Berkenwoude). Tineke Vermeulen heeft zich eind 2020 terug getrokken n.a.v. een persoonlijke afweging. Hun constructieve inbreng wordt zeer gewaardeerd door de overige leden van de stuurgroep. De stuurgroep bestaat nu uit Henny de Jong (Gemeente Krimpenerwaard), Bert Mens (Provincie Zuid-Holland), Arie Verhorst (melkveehouder Hoeksche Waard; voorzitter), Wiebren van Stralen (Friesland Campina), Jan Oostdam (Hoogheemraadschap Schieland en Krimpenerwaard), Marc Verdoold. Vanuit de Proeftuin nemen Frank Lenssinck (Veenweiden Innovatiecentrum; programmaleider) en Monique Bestman (Louis Bolk Instituut, programmasecretaris) deel aan de stuurgroep.

3

Gevolgen coronasituatie voor de Proeftuin De coronasituatie heeft gevolgen gehad voor de uitvoering van de projecten. Een aantal groepsbijeenkomsten is uitgesteld naar de zomerperiode zodat de bijeenkomsten buiten gehouden konden worden. Sommige bijeenkomsten, die in het najaar zouden plaatsvinden, zijn uitgesteld naar 2021. Een deel van de bijeenkomsten is online gehouden. In de loop van de tijd kregen de betrokkenen daar steeds meer ervaring mee. Bijeenkomsten in lopende projecten, waarin de deelnemers elkaar al kenden, bleken online goed te lopen. Projecten die moesten starten in coronatijd met deelnemers en projectteam die elkaar nog niet kenden, zijn uitgesteld omdat men deze niet online wilde starten. In een enkel geval had een projectmedewerker zelf corona en werden projectactiviteiten uitgesteld. Metingen buiten op het land, zijn wel doorgegaan. In sommige gevallen hebben de veehouders zelf metingen gedaan, waarvoor anders een onderzoeker langs was gekomen. Er is her en der wat vertraging opgelopen of anders uitgevoerd, maar met nog een jaar te gaan, verwachten we dat een en ander alsnog goed komt. Overigens heeft de coronasituatie de adviseurs en onderzoekers ook gedwongen tot creatieve oplossingen die op een positieve manier impact hebben.

Zo zijn er uiteenlopende filmpjes gemaakt om zaken te verduidelijken en is er één op één contact geweest met deelnemers in aanvulling op (online) groepsbijeenkomsten.

4

Projectportefeuille 2020 In het jaarplan 2020 werden 19 projecten genoemd. Daarvan is er 1 niet opgestart (nr. 33 Introductie kleine windmolens). In juni werden er 5 nieuwe projecten toegekend (nr. 34 t/m 38). Totaal werd in 2020 dus aan 23 projecten gewerkt. Gedetailleerde informatie over deze projecten staat in de projectbeschrijvingen verderop in deze voortgangsrapportage.

Nr Project 1 Schetsen transitie Krimpenerwaard 3 Grip op draagkracht van veengrond 4.2 Monitoring adaptief watermanagement 5 Veenverrijking met klei 6 Adaptieve jongvee opfok 7 Adaptief weiden in het veenweidegebied 8 Weidebuffet met kruiden 14.2 Natte teelten vervolg 15 DuurzaamheidsData Krimpenerwaard 16 Communicatie 17 Programmamanagement 17A Expertgroep 18 Monitoring van de Proeftuin 20 Adaptieve Denktank en Beeldbank 24 Passende koe 29 Pilot adaptieve landbouw incl Mijn Koers 30 Netwerk duurmelken KRW 31 (Krimpener)Waardemakers 33 Introductie kleine windmolens 34 Kansen voor hooi(melk)? 35 Grondslag water 36 Met minder druk meer lucht aan de bodem 37 Duurzame kavelpaden 38 Energierijk gewas telen op veengrond

2018 2019 2020 2021

Regio deal JA JA JA JA JA JA

Opmerking 18/2/2021

Vervolg op 4.1 Onderwater drainage Incl. vervolg Incl. uitbreiding en verlenging Vervolg op 14.1 Natte teelten

JA JA JA JA

Niet opgestart O.b.v projectidee agrariërs O.b.v projectidee agrariërs O.b.v projectidee agrariërs O.b.v projectidee agrariërs

5

Financieel verslag In onderstaande tabel zijn begroting en realisatie weergegeven van de projecten die sinds de start van de Proeftuin zijn goedgekeurd door de Stuurgroep. In 2018 t/m 2020 is exclusief Regiodeal projecten/bijdrage € 2.740.292 begroot en inclusief Regiodeal € 2.407.489 (beide bedragen incl BTW) gerealiseerd. In het jaarplan 2021 wordt ingegaan op het ‘Resterend budget 2021 belegd in projecten’ en de reservering voor nieuwe activiteiten in 2021. Financieel overzicht Krimpenerwaard incl. Regiodeal (incl. BTW)

Excl. cofinopgave

A

Code

Titel 8010 Schetsen transitie Krimpenerwaard 8030 Grip op draagkracht van veengrond 8050 Veenverrijking met klei 8060 Adaptief jongvee opfok 8070 Adaptief beweiden 8080 Weidebuffet met kruiden 8120 Haalbaarh.onderz. Verwaarding Big5 8150 DuurzaamheidsData Krimpenerwaard 8160 Communicatie 8170 Programmamanagement 8171 Expertgroep 8180 Monitoringprogr. Proeftuin 8190 Zon in de Krimpenerwaard 8240 Passende koe 8290 Vormgeven adaptieve landbouw 8040 Monitoring adaptief waterman. 2020 8300 Netwerk duurmelken K'waard 8310 (Krimpener)Waardemakers 8340 Kansen voor hooimelk 8350 Grondslag Water *Financiele afronding in 2022 8360 Met minder druk meer lucht aan de bodem! 8370 Duurzame kavelpaden op veengrond 8380 Energierijk gewas telen op veengrond Budget nieuwe projecten wachtend op goedkeuring Stuurgroep en/of budget lopende projecten voor komend jaar Reservering voor 2021 slotsymposium, communicatie, pilot watermanagement, accountant etc. Totaal incl. BTW

B

C

D A+B+C

E

F

G E-F

ProjectTotaal begroting uit Realisatie uit Begroot K'waard en K´waard en Resterend gemeente R'deal R´deal bijdrage budget 2021 Begroot Begroot Begroot K'waard 2018- bijdrage (2018- t/m december belegd in gemeente gemeente gemeente K'waard 2018 K'waard 2019 K'waard 2020 2020 2021) 2020 projecten € 15.281 € 20.243 € 51.631 € 87.155 € 115.447 € 89.758 € 25.689 € 80.707 € 50.693 € 44.960 € 176.360 € 176.360 € 169.339 € 7.021 € 3.690 € 44.247 € 36.300 € 84.237 € 84.237 € 62.360 € 21.877 € 10.753 € 77.981 € 47.090 € 135.824 € 154.993 € 102.801 € 52.192 € 105.125 € 106.324 € 106.311 € 317.759 € 405.384 € 297.898 € 107.486 € 82.982 € 104.722 € 114.612 € 302.316 € 302.316 € 271.210 € 31.106 € 1.815 € € € 1.815 € 1.815 € 1.815 € € 93.237 € 87.195 € 63.076 € 243.508 € 272.043 € 242.057 € 29.986 € 117.104 € 115.026 € 96.263 € 328.393 € 353.393 € 287.641 € 65.752 € 164.578 € 65.080 € 66.671 € 296.329 € 379.745 € 299.798 € 79.947 € 20.691 € 17.696 € 17.879 € 56.266 € 70.786 € 54.985 € 15.802 € 53.936 € 53.833 € 53.833 € 161.602 € 224.818 € 169.685 € 55.133 € 1.065 € 17.061 € € 18.126 € 18.126 € 18.126 € € € 91.089 € 132.084 € 223.172 € 272.265 € 129.800 € 142.465 € € 38.720 € 59.290 € 98.010 € 406.415 € 102.348 € 304.067 € 15.972 € 15.972 € 15.972 € 15.972 € -0 € 12.100 € 12.100 € 12.100 € 2.402 € 9.698 € 36.300 € 36.300 € 36.300 € 13.298 € 23.002 € € 12.378 € 1.464 € 10.914 € € 149.435 €

71.939 € 77.496 € € 8.289 € 932 € 7.357 € € 7.308 € 532 € 6.776 € € 11.084 € 1.331 € 9.753 €

€

750.963 €

889.910 €

145.049

€

145.049 €

€ 1.099.420 € 2.740.292 €

-

€

110.905 € 3.601.911 €

-

€

€ 2.407.489 €

110.905 1.194.422

Totaaloverzicht

G H

Totaal overeengekomen projectsom incl. cofinanciering incl. BTW Te realiseren cofinancieringsopgave Totaal overeengekomen projectsom excl. cofinanciering incl. BTW Waarvan: Realisatie uit K'waardbijdrage t/m dec. 2020 Nog te realiseren 2021 als al belegd in projecten (incl. reservering '21)

Bevoorschotting door gemeente Uitbetaald door gemeente 2018 Uitbetaald door gemeente 2019 Uitbetaald door gemeente 2020 I

€ € €

4.926.500 Project Monitoring watermanagement a €13.500 niet in dit overzicht; seperate opdracht 1.324.589 (vnl in kind) zoals vermeld in brief Bijdrage Regiodeal Bodemdaling Groene Hart 3.601.911 Project Monitoring watermanagement a €13.500 niet in dit overzicht; seperate opdracht

€ € €

2.407.489 1.194.422 3.601.911 Ruimte tussen uitbetaling en realisatie 2018 en 2019

Uitbetaald Realisatie € 1.003.649 € 551.221 € € 1.247.036 € 827.279 € € 489.607 € 1.028.989 € 2.740.292 € 2.407.489 €

452.428 419.757 872.185

Uitbetaald aan partners F J=I-F K

Besteed 2018-2020 Resterende budget voor uitputting bevoorschotting

€ € €

2.407.489 332.803 2.740.292

€ € €

861.619 -121.582 740.037

Verzoek bevoorschotting 2021 L = H - I Benodigd in 2021 Bedrag uit te betalen na eindverantwoording M N = L - M Verzoek bevoorschotting 2021 Bedragen zoals vermeld brief gemeente Krimpenerwaard 17-12-2020 Bijdragen Provincie Zuid-Holland Gemeente Krimpenerwaard Regio Deal (excl. Adaptief watermanagement) Totaal Cofinancieringsopgave (vnl in kind) Adaptief watermanagement Regiodeal niet via VIC Totaal incl. cofinanciering conform brief gemeente 17-12-2020 Minus Adaptief watermanagement

Incl. BTW € 695.000 € 2.245.000 € 661.911 € 3.601.911 € 1.324.589 € 13.500 € 4.940.000 € 4.926.500

6

Incl. afrondingsverschillen

In deze tabel is de realisatie weergegeven van de projecten die in 2018-2020 zijn goedgekeurd door de Stuurgroep Proeftuin Trots op de Krimpenerwaard. In 2018-2020 heeft de gemeente totaal € 2.740.292 uitbetaald. Daarvan is t/m 2020 € 2.407.489 gerealiseerd. Er is dus sprake van een onderuitputting van € 332.803. Een verklaring voor deze onderuitputting is, dat een aantal projecten later gestart is dan aanvankelijk gepland.

Evaluatie van de Proeftuin o.b.v. Reflexieve monitoring Door Bas Breman, Wageningen Environmental Research 18 februari 2021 Onderdeel van de Proeftuin is een proces van reflexieve monitoring. Deze reflexieve monitoring is gebaseerd op terugkerende cycli van: waarneming, analyse, reflectie en (eventueel) aanpassing van de activiteiten. Doordat de tussentijdse reflectie en het leren onderdeel worden gemaakt van het proces kunnen nieuwe inzichten ook direct worden meegenomen wat bijdraagt aan de flexibiliteit om ‘mee te bewegen’ met (deels onvoorspelbare) ontwikkelingen in het beoogde transitieproces. De tussentijdse reflectie vanuit de monitoring krijgt zowel vorm via één op één contacten met betrokkenen uit de Proeftuin als in (Stuur)groepsverband en is deels spontaan en deels meer gestructureerd. De spontane reflectie vindt plaats al naar gelang vragen die opkomen gedurende het proces en nieuwe ontwikkelingen die zich voordoen in de Proeftuin. Onderdeel van de gestructureerde reflectie zijn regelmatige procesrapportages en presentaties, primair richting de Stuurgroep van de Proeftuin. Het uiteindelijke doel van deze monitoring is om meer zicht te krijgen op de vraag in hoeverre en hoe de beoogde ontwikkeling richting adaptieve landbouw in de Krimpenerwaard vorm krijgt en op welke wijze de activiteiten in het kader van de Proeftuin daarop van invloed zijn.

Begin 2020 is de reflectie vanuit de monitoring oa. ingezet op de ingezonden brief van de ASK, de daaropvolgende gesprekken ten aanzien van de gang van zaken in de Proeftuin en de mogelijke consequenties hiervan voor de organisatie van de Proeftuin. Dit heeft in eerste instantie oa. geleid tot een duiding van de weerstand uit het gebied aan de hand van de ‘verwerkingscurve’ en het (de)polarisatiekader (3e procesrapportage). Deze duiding en reflectie is oa. gebruikt voor de (re)organisatie van de Proeftuin in de eerste helft van 2020. In de tweede helft van 2020 is vanuit de monitoring oa. via gesprekken met de nieuwe stuurgroep leden opnieuw ingezoomd op het sentiment binnen de agrarische sector ten aanzien van de Proeftuin. Deze gesprekken, in aanvulling met de ervaringen vanuit diverse projecten & activiteiten, lieten zien dat dit sentiment in de loop van 2020 in positieve zin aan het verschuiven was. Vanuit de monitoring is geprobeerd om een aantal van de sleutelfactoren voor het verschuiven van dit sentiment te duiden om de Proeftuin zodoende ook een aantal handvatten voor vervolg mee te geven (vierde procesrapportage). Eind 2020 / begin 2021 lag het accent vanuit de monitoring primair op reflectie tav.

de maatschappelijke inbedding van de projecten en ervaringen uit de Proeftuin waarbij over verschillende dimensies (technologisch, economisch, juridisch en sociaal-cultureel) wordt nagedacht. In 2021 zullen we deze reflectie ten aanzien van de inbedding en doorwerking van de resultaten en ervaringen uit de Proeftuin verder verdiepen (PvA ter bespreking met Stuugroep dd 26-02-21)

7

1. Schetsen transitie Krimpenerwaard Uitwerken Perspectievenboekje. Respons uit de Expertgroep is verwerkt in het boekje. Er is met veel enthousiasme en met een grote diversiteit op gereageerd. De reacties zijn zowel inhoudelijk van aard alsook opmerkingen over het gebruik en toepassing van het boekje. Werken aan een toekomstbestendige Krimpenerwaard is een dynamisch proces en het vraagt ook van ons als project om flexibel met de aard en vorm van de op geleverde producten om te gaan. Op basis van de reacties lijkt het ons verstandig om de inspiraties verwoord uit het boekje op een andere manier in te zetten. Het boekje als zodanig brengen we voorlopig nog niet uit. We willen de komende periode gaan werken met diverse inspirerende beelden (inclusief toelichting) als basis. Ons voorstel is om dit proces met een veel bredere groep ondernemers te doorlopen waar zij uiteraard zelf aan het stuur zitten. De inspiratiebeelden worden dan o.a. gebruikt in de diverse gesprekken met ondernemers en organisaties en in het Traject Mijn Koers binnen de proeftuin. Ook zullen we de beelden gedurende het project aanvullen met nieuwe ideeën en gedachten en communiceren. Een aantal van de expertgroep leden hebben nieuwe beelden toegevoegd en dat inspireert eveneens. In deze wat meer flexibele vorm werkt dat beter. De vorm waarin we het uiteindelijk presenteren, bepalen we in de loop van de tijd.

Het kan variëren van een digitale vorm, filmpjes of alsnog publicatie. Daarnaast worden nog 2 perspectieven uitgewerkt: ‘Natuurinclusief’ en ‘de adviseur in 2050’. CRA-traject In het Schetsen Project is intensief samengewerkt met het CRA-traject. Er zijn in 2020 nog 3 sessie geweest met de betrokkenen in de Krimpenerwaard. In de laatste sessie is de terugkoppeling gegeven van het CRA-rapport aan de betrokkenen. Het uiteindelijke totale product van het CRA (inclusief het rapport over de Krimpenerwaard) is aangeboden aan de minister.

3. Grip op draagkracht Activiteiten • Meetmethode ‘koeienpoot’ heeft een update gekregen (input kennis amazing grazing) • Metingen gedaan aan schade in rijsporen en buiten rijsporen. Dit is gedaan bij dezelfde percelen als waar in het voorjaar de draagkracht metingen hebben plaatsgevonden. • In 2020 is er gemeten op 6 bedrijven aan 8 percelen totaal. Hier is zijn de metingen die in 2018 en 2019 zijn gedaan herhaald. De selectie van bedrijven is gemaakt op basis van verschillende situaties, zoals droge vs natte percelen en onderwater drainage. Ook worden op dezelfde bedrijven metingen gedaan aan het effect van bereiding op de grasopbrengst. Dit is mede om het concept draagkracht meer te concretiseren voor veehouders. • Metingen gedaan aan schade in rijsporen en buiten rijsporen. Dit is gedaan bij dezelfde percelen als waar in het voorjaar de draakgracht metingen hebben plaatsgevonden. • In 2020 word er gemeten op KTC Zegveld aan de nieuw opgezette hoogwater boerderij. In 2020 is er ook gemeten aan grasrassen en mengsels op een proef locatie van graszaad veredelaar Barenbrug. Resultaten • In 2020 is de meetmethode waarbij een koeienpoot gesimuleerd word geüpdatet. Hierdoor is deze nauwkeuriger af te lezen. • In 2020 zijn er draagkracht metingen gedaan op 8 percelen bij 6 verschillende deelnemers. Hierbij is er gezocht naar overlap met het project ‘Adaptief beweiden’.

Gedurende 7 weken zijn er wekelijks metingen gedaan in deze percelen. Gezien het hele natte voorjaar en de daaropvolgende droogte is er een goed beeld van hoe snel draagkracht zich kan ontwikkelen 8

•

in jaren als 2020. Door het natte voorjaar is er op veel plaatsen schade gereden met machines in het land. Dit word in beeld gebracht door iedere 2 weken grashoogte metingen te doen in en buiten de rijsporen. De eerste resultaten laten zien dat het verschil in grasopbrengst tussen de rijsporen erg kan verschillen tussen bedrijven. Op één locatie werd een verschil gevonden van 96% met gras in het rijspoor en buiten het rijspoor. In het voorjaar van 2020 hebben er metingen plaatsgevonden in verschillende gras rassen en mengsels op een proeflocatie van barenbrug. Hieruit is naar voren gekomen dat er verschillende mengsels een hogere draagkracht hebben dan andere mengsels.

Communicatie • In het voorjaar 2020 is er een bijeenkomst geweest met betrokken melkveehouders uit het project grip op draagkracht. Hierin zijn resultaten gepresenteerd van 2018 en 2019. • Gedurende de zomer van 2020 zijn er verschillende vlogs gemaakt om het belang van slim berijden, slim beweiden onder de aandacht te brengen. Ook de schade van naar buiten gaan met machines bij een tekort aan draagkracht is inzichtelijk gemaakt.

4. Adaptief water management Activiteiten 1. Uitvoering jaarmonitoring jaar 2020 grondwaterstand, dit loopt naar wens, zie onderstaande afbeeldingen. (10,00) (20,00) (30,00) (40,00) (50,00) (60,00) (70,00) (80,00) (90,00)

Figuur 1: Grondwaterstand bij bedrijf de Jong.

Figuur 2: Grondwaterstand bij bedrijf Kool.

9

8-18-2020

7-18-2020

6-18-2020

5-18-2020

4-18-2020

3-18-2020

2-18-2020

1-18-2020

12-18-2019

11-18-2019

10-18-2019

9-18-2019

8-18-2019

7-18-2019

6-18-2019

5-18-2019

4-18-2019

3-18-2019

2-18-2019

1-18-2019

de Jong 1 putdrainage 3m de Jong 2 putdrainage 6m de Jong 3 referentie

2.

Uitvoering ervaring delen van het gebruik van de percelen. Vanwege CORONA hebben we nog geen groepen gesproken, vorig jaar wel heel veel bezoek gehad bij David de Jong.

3.

Verzamelen kennis over het effect van peilgestuurde waterinfiltratie op grondwater, bodem, bodemdaling en grasgroei. Hier is aan gewerkt, vooral data verzamelen.

4.

Bezoek van stuurgroep en B&W aan proeflocatie bij David en Marja de Jong, een goed bezoek met veel en gerichte vragen en een goede discussie.

Resultaten De opdracht voor dit jaar was voor de 2 pilotboeren om de grondwaterstand zo vlak mogelijk rond de 40 centimeter te houden. Het perceel van Leo Kool ligt veel lager dan het perceel van David de Jong. Bij Leo lijkt het ook veel eenvoudiger te lukken om de doelstelling te halen wat dat betreft. Daarnaast is een begin gemaakt met het verzamelen van Kringloopwijzers, samen met dataproject om te analyseren of er mogelijke verbanden zijn tussen ontwatering en KLW uitkomsten. De locatie bij David de Jong loopt ook mee in de pilot Weiden bij Hoog Water, hiervoor worden ook de grashoogtes gemeten en geregistreerd. Daarnaast worden deze metingen ook verricht bij Hans Mulder en Paul Hakkenberg. Communicatie Er is mede t.b.v. bezoek van stuurgroep en B&W een bijgewerkte factsheet gemaakt. En verder is er ook in diverse groepen en gelegenheden ook gesproken over de resultaten van deze 2 proeflocaties.

5. Klei in veen Activiteiten 1.Waar blijft de klei? Hoe snel spoelt deze in? Veldmeting klei-inspoeling: a.2x Monstername van klei vermenging in het proefveld in de Krimpenerwaard > eerste monstername is gebeurd en geanalyseerd, de tweede meetserie staat klaar maar wacht op labcapaciteit voor analyse. b.Analyse van verhouding organische en minerale delen met behulp van gloeiverlies of C/N analyse. De eerste analyse is gedaan, de afronding van de tweede meetserie heeft door de coronamaatregelen en beperkte toegang tot het lab vertraging opgelopen. 2.Eerste effecten kleitoevoeging op afbraak te meten? a.2x meting CO2 productie in proefveldjes met en zonder klei > eerste monstername is geweest monsters zijn geanalyseerd. De tweede monstername is ook geweest, monsters worden half december geanalyseerd. b. Analyse gasmetingen > De eerste analyse is gedaan, de tweede meetserie word nu gemeten de afronding zal voor eind december afgerond zijn. 3.Labproef rol van wormen op menging klei en veen a.Opzet kolomexperiment > uitvoer vindt plaats vanaf oktober b.Analyse van verhouding organische en minerale delen in de hele kolom met en zonder wormentoevoeging (gloeiverlies) > uitvoer vindt plaats vanaf december

10

Resultaten • Februari 2020 > monstername klei-inspoeling • Maart 2020 > labwerk en analyse klei-inspoeling • April 2020 > monstername CO2 analyse • Juni 2020 > meting CO2 analyse • September 2020 > monstername CO2 analyse meting 2 • September 2020 > voorbereidingen wormenproef • Oktober 2020 > monstername wormenproef • November 2020 > meting CO2 analyse meting 2 • November 2020 > monstername klei-inspoeling meting 2 • November 2020 > start wormenproef • December 2020 > meting CO2 analyse Communicatie • Artikel in tijdschrift bodem: http://www.louisbolk.org/nl/publicaties/publicatie/?pubID=3491 • Rapport Veenverrijking met klei: Verkenning logistieke en praktische aspecten https://www.louisbolk.org/nl/publicaties/publicatie/?pubID=3472 • Demonstratiedag veenverrijking met klei in Delfstrahuizen 6 augustus • Artikel in Leeuwarder courant 7 augustus: https://www.lc.nl/economie/Testen-wijzen-uitklei-kan-veen-redden25911335.html?harvest_referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F • Artikel in Friesch dagblad: https://frieschdagblad.nl/2020/8/8/klei-halveert-co2-emissie-vanveenweide?harvest_referrer=https:%2F%2Fwww.google.com%2F • Artikel in nieuwe oogst: Klei als wapen tegen oxidatie veenweiden - Nieuwe Oogst • Artikel in Krimpenerwaarderkrant december 2020 • RTLZ Doe maar duurzaam 21 december

6. Adaptieve jongvee opfok Activiteiten • Pilots op de deelnemende bedrijven lopen volop • Continu monitoring, begeleiding en evaluatie door LBI en PPP-AGRO (telefonisch, mail, app; bedrijfsbezoeken zijn gecanceld vanwege corona maatregelen) • Veehouders hebben zelf metingen verricht aan hun kalveren • Bijdragen geleverd aan nieuwsbrieven, presentaties en website. • Deelname aan webinar Koe-kalf opfok • Uitwerken verzamelde data De twee bedrijven die deelnemen aan het deelproject Passende Koe sluiten ook aan bij Adaptieve Jongvee opfok. Hiertoe hebben diverse overleggen plaatsgevonden. Vanuit de cofinancieringsprojecten zijn verschillende online bijeenkomsten geweest om tussentijdse resultaten/ervaringen met elkaar te delen. De praktijkervaring van de deelnemers van Adaptieve Jongvee opfok is hier ook in meegenomen.

11

Vanuit het Nederlandse deel van het Core Organic Grazy DaiSy project is naar voren gekomen dat er een wezenlijk verschil is in groei, ontwikkeling, gezondheid en gedrag als kalveren op 2 of 4 weken leeftijd naar een kalverbedrijf gaan. Ook zit er verschil in deze parameters tussen kalveren die bij de moeder opgroeide op het melkveebedrijf en de kalveren die direct gescheiden werden. De resultaten zijn besproken met de deelnemende bedrijven en er is een brainstormsessie geweest op het gebied van innovatieve kalveropfoksystemen (aansluiting melkveebedrijf op vleeskalverhouderij, en innovatieve vleeskalveropfok). Vanwege corona heeft dit live geen opvolging kunnen krijgen en wordt op het moment een enquête ontwikkeld om vervolg te geven aan dit onderdeel. Vanuit de PPS Kansen voor het Kalf in de Keten zijn een aantal aandachtspunten naar voren gekomen; •

•

• •

Biestmanagement behoeft aandacht in de zin van m.n. bewaren en opwarmen van de biest. De effecten van manier van bewaren en opwarmen op de kwaliteit van de biest worden onderschat. Tussen de verschillende opfokmethoden worden ook grote verschillen gevonden in microbioomsamenstelling. Wat dit betekent wordt nu geanalyseerd i.r.t. de gezondheidsscores van de kalveren. Er is een verschil in gezondheidsscores tussen de verschillende opfoksystemen. Melksamenstelling verschilt tussen de verschillende opfoksystemen.

Resultaten 1. Veehouders zijn bekend met de opfokmethoden en krijgen inzicht in wat zij doen en wat de verbeterpunten zijn m.b.t. biestkwaliteit en groei en ontwikkeling kalveren; ze meten, interpreteren en implementeren de kennis die ze opdoen 2. Bijdrage aan nieuwsbrief Proeftuin Krimpenerwaard, presentaties en website 3. Bijdrage aan webinar Koe-kalf opfok 4. Praktijkervaringen worden ook gedeeld in de cofinancierende projecten. Door de corona maatregelen hebben we een aantal beoordelingen en metingen aan de kalveren niet kunnen uitvoeren. De veehouders hebben dit zo goed mogelijk zelf gedaan. De terugkoppeling van deze bevindingen en de gegevens die in 2019 zijn verzameld zouden in maart gepresenteerd worden aan de veehouders en hun erfbetreders. Deze bijeenkomst heeft nog niet plaats kunnen vinden. Tussentijds is er wel via online overleggen kennis en ervaring uitgewisseld, en doen er nu twee extra bedrijven mee. Communicatie 1. Bijdragen aan de website en proeftuinkrant/nieuwsbrief Krimpenerwaard zijn geleverd 2. Uitwisseling met andere veehouders en stakeholders vindt doorlopend online plaats. 3. Uitwisseling met andere stakeholders heeft ook 1x live plaatsgevonden in de vorm van een brainstormsessie.

7. Adaptief weiden Activiteiten Demo adaptief weiden in de Krimpenerwaard •

Ervaringen en behaalde resultaten zijn besproken en uitgewisseld in een bijeenkomst met de drie deelnemende bedrijven in december 2019

12

•

• • •

In maart 2020 zijn weer nieuwe startgesprekken gehouden met twee “oude” demobedrijven en één nieuw bedrijf, waarin de weideplannen en plannen voor praktijkproeven zijn besproken. Monitoring van grashoogte, voederwaarde, melkgift en bijvoeding is afgerond, en gegevens worden nu verwerkt Praktijkproeven zijn op de bedrijven zijn afgerond en resultaten worden verwerkt in december wordt een bijeenkomst gehouden met de deelnemers om resultaten en ervaringen te delen.

Demo weiden bij hoog water in de Krimpenerwaard • •

•

•

Op drie bedrijven in de Krimpenerwaard is een nat en een droog (of controle) perceel geselecteerd. De volgende metingen zijn gedaan: o Zodedichtheid, draagkracht, bodemvochtgehalte, etc op 3 droge en 3 natte percelen in samenwerking met project Grip op Draagkracht o Grashoogte en waterpeil (peilbuizen geïnstalleerd) worden wekelijks gemeten o Grasopbrengst, N-benutting en voederwaarde in maaiveldjes aangelegd op de 3 droge en 3 natte percelen Vanuit project Winst en Weidevogels zijn er aanvullende metingen gedaan gedurende 3 meetrondes (mid maart, begin april, midden april) aan het verloop van bodemvochtgehalte, indringingsweerstand van de bovenlaag en het aantal wormen in 0-10 en 10-20 cm bodemlaag om een indicatie te krijgen van het effect van waterpeil op de beschikbaarheid van regenwormen voor weidevogels. -De resultaten worden nu verwerkt en in december wordt een bijeenkomst gehouden met deelnemers om resultaten en ervaringen te delen.

Pilot beweiden bij hoog water Zegveld In 2019 is op 2 percelen permanent grasland met een totale opp. van 3 ha het grondwaterpeil verhoogt tot maximaal 25 cm onder maaiveld mbv drukdrainage. Deze percelen zijn in 2019 beweid met 15 Jersey koeien. Binnen elk monitorveld werd een deel uitgerasterd en alleen gemaaid om zo het effect van beweiding goed te kunnen meten en beter inzicht te krijgen in het effect van hoog water peil op gras opbrengst. • • •

In het voorjaar van 2020 is een laatste eindmeting uitgevoerd aan de maai en weideplots om te meten wat het effect van de winterperiode was. De resultaten van de bodem, gras en diermetingen van de pilot worden uitgewerkt en er wordt een rapportage geschreven Ervaringen uit deze pilot zijn meegenomen bij het ontwerp van de hoogwaterboerderij op KTC Zegveld (Boeren met Hoog Water), en hier worden meetmethodes ontwikkeld in de pilot verder uitgevoerd.

Resultaten Demo adaptief weiden in de Krimpenerwaard De drie deelnemers passen nu allen roterend standweiden toe. Ze zijn enthousiast over roterend standweiden, vooral het gemak en de tevreden koeien spreken aan. Het gras op de juiste lengte houden blijft lastig. Bij droog weer is het spannend of de voorraad voldoende blijft en in de herfst is het de kunst om juist te voorkomen dat het gras niet te lang wordt i.v.m. smakelijkheid. In de bijeenkomst in december zullen bevindingen en resultaten verder worden gedeeld. 13

De praktijkproeven op de drie bedrijven zijn afgerond en hierin zijn metingen gedaan aan het effect van: • • •

bagger spuiten: er was en licht positief effect op opbrengst en voederwaarde kurzrasen vs roterend standweiden: kurzrasen ’s nachts toegepast: eerste indruk positief effect op draagkracht, wordt nog nader uitgewerkt problemen met grasbenutting achterin lange smalle percelen: dit probleem speelde bij omweiden. Boer is nu overgestapt op roterend standweiden, en hiermee is het probleem grotendeels verholpen.

Ook deze resultaten en bevindingen zullen in december met de deelnemers worden gedeeld en besproken. Demo weiden bij hoog water in de Krimpenerwaard De resultaten laten duidelijke verschillen tussen de droge en natte percelen zien, in bodemvocht en draagkracht. De resultaten van de metingen mbt zullen in december worden gedeeld en besproken met de deelnemers. De draagkracht was steeds hoger bij de droge vergeleken bij de natte percelen, zie Figuur 3.

Figuur 3: Draagkracht (in MPa) van de droge en natte percelen.

Wormenmetingen project Winst en Weidevogels: dit voorjaar begon heel nat, waarna het heel snel droog werd. Dit extreme verloop is heel duidelijk te zien in de beschikbaarheid van regenwormen voor weidevogels (Figuur 4): het aantal wormen in de bovenlaag (0-10 cm) en daarmee de beschikbaarheid voor weidevogels nam sterk af tussen half maart en half april .

14

900 800

controle percelen

natte percelen

Aantal wormen 0-10 cm

700 600 500 400 300 200 100 0 10-mrt

15-mrt

20-mrt

25-mrt

30-mrt

04-apr

09-apr

14-apr

19-apr

24-apr

datum

Figuur 4: Het verloop van het aantal regenwormen (aantal/m²) in de bovenste 0-10 cm tussen half maart en half april 2020.

Pilot beweiden bij hoog water Zegveld • •

•

Dier: er waren in de beperkte opzet in deze pilot geen duidelijke effecten van waterpeil op diergezondheid en productiviteit Gras: een eerste analyse liet geen daling van grasopbrengst zien op de veldjes met een hoog waterpeil tov veldjes met een laag waterpeil. Er was een groot verschil in de zodedichtheid Deze resultaten, inclusief verschuivingen in botanische samenstelling zullen de komende maanden verder worden geanalyseerd en gerapporteerd Bodem en water (in monitorveldjes): Zoals verwacht was er een groot verschil in waterpeil tussen de hooggelegen delen van het perceel (Laag WP) en de lager gelegen delen van het perceel (Hoog WP). Op de lager gelegen deel werd het beoogde waterpeil van 25 cm onder maaiveld behaald, terwijl het waterpeil op de hoger gelegen delen een stuk dieper lag (tot wel 70 cm). Met behulp van deze variatie hebben we verbanden gemaakt tussen het waterpeil, bodemvochtgehalte en draagkracht. Deze zijn uitgewerkt in een stageverslag en zullen binnenkort worden gerapporteerd

Communicatie Website proeftuin Krimpenerwaard: • •

update projectpagina Adaptief veldwerk en Corona

Nieuwsbericht weidevogelman april over beschikbaarheid wormen in voorjaar Presentatie op conferentie van de European Grassland Federation over het effect van beweidingssysteem op draagkracht in het veenweidegebied

15

8. Weidebuffet met kruiden Activiteiten Hoe introduceer en beheer je soortenrijkdom van grasland: • • • • • • • •

Inventarisatie op soortensamenstelling van percelen die in 2018 en 2019 zijn ingezaaid met kruidenrijk grasland: Opbrengst metingen gedaan bij demo MJV Opbrengst metingen en monitoring doorzaaiproef JdP (co financiering winst en weidevogels) Voederproef smalle weegbree (kruidenrijk grasland met smalle weegbree) Doorzaai van productieve kruiden op 7.5ha. Dit na aanleiding van de proef die positieve resultaten liet zien van de doorzaaimachine Aanleg demo perceel Piet Blanken – na suggestie van lid van expertgroep nieuwe methode getest op perceel met lage nutrientenstatus Metingen draagkracht in perceel met kruiden Afstemming met project experimenteergroep kruidenrijk grasland Midden Delfland

Kennisuitwisseling: •

• • •

•

De meest recente bijeenkomst die live door kon gaan (12 maart 2020) had een hoge opkomst van melkveehouders die al met kruiden bezig zijn, en melkveehouders die interesse hebben. Hier werd volop informatie uitgewisseld tussen melkveehouders over kennis die ze hebben opgedaan in het traject, en hoe ze om zijn gegaan met bepaalde uitdagingen. 1 zoom bijeenkomst (29-05-2020). Live veldbezoek met studiegroep (20-07-2020) bezoek aan velden die de afgelopen jaren zijn ingezaaid met voorafgaand discussie in de schuur van deelnemer studiegroep. Bijeenkomst toer de boer (04-09-2020) grote bijeenkomst met hoge opkomst (+- 70 personen). Het tonen van hands on informatie met betrekking tot slootkanten, kruidenzaad en een doorzaaimachine. Eind 2020 komt er een bijdrage vanuit het project in een blad rondom weidevogels

Resultaten • De ‘problemen’ die speelden rondom de inzaai van 2018, namelijk droogte en onkruiddruk, speelden ook in 2020. Inmiddels is de ervaring dat die overkomelijk zijn. • Mbt de in 2019 aangelegde doorzaaiproef met verschillende behandelingen (wiedeg met en zonder drijfmest en op kort/langer gras; strokenfrees), blijkt de opbrengst het hoogst in de strokenfrees behandeling. De strokenfrees behandeling wordt in 2020 bij meerdere veehouders toegepast. • De percelen die begin 2020 zijn ingezaaid, zijn geslaagd in een goede samenstelling van grassen en kruiden. • 7.5 ha doorgezaaid met productief kruidenrijk grasland (input kennis winst en weidevogels) • 1 ha ingezaaid met extensief kruidenrijk grasland Communicatie • Zes bijeenkomsten georganiseerd met deelnemende boeren en gediscussieerd over hoe het verder moet met het kruidenrijke grasland. • Op de kennisdag op Zegveld in oktober zijn resultaten en voortgang van het project toegelicht in een workshop . • Bij tour de boer is er een bezoek aan demoveld gebracht is er een korte voorlichting geweest aan boeren en burgers over het nut van kruidenrijk grasland. 16

• • • • • •

Op weidevogelkennisdag PZH in november in Stolwijk is er een inleiding gegeven over kruidenrijkgrasland met ervaringen uit Proeftuin. In november 2018 is er een stuk over kruidenrijk grasland in de nieuwsbrief van proeftuin Krimpenerwaard gekomen. In december 2018 is er een artikel in V-focus verschenen over kruidenrijk grasland. In oktober 2019 is er een artikel in de zelfkazer verschenen over kruidenrijk grasland, met vernoeming van het project weidewinst met kruiden. 2020: artikel in AD Gouda met betrekking tot toer de boer (09-09-2020) Bijdrage aan nieuwsbrief proeftuin trots op Krimpenerwaard. (10-11-2020)

14. Natte teelten Activiteiten De experimenteervelden aan de Schaapjeszijde vormen een leer- en experimenteertraject. De teelt van lisdodde in Nederland is nu zo’n vijf jaar in ontwikkeling. De teelt is nu in een stadium aangekomen waarin er veel vragen ontstaan. Begin 2020 is daarom een Twijfelsessie Lisdodde georganiseerd met betrokken stakeholders vanuit de diverse pilots in Nederland om ‘boven water te halen’ wat de twijfelpunten/vragen bij deze teelt zijn. Het doel van deze sessie was om door het uitwisselen van vragen en twijfels van elkaar te leren, te ontdekken waar we mee aan de slag moeten en (ander) perspectief te schetsen. Het natte teelten project binnen de Proeftuin houdt op te bestaan. De velden worden voorlopig nog in stand gehouden voor onderzoek (geen Proeftuin) naar het uitmijnen van grond.

17

Resultaten Resultaten twijfelsessie In de Twijfelsessie zijn de twijfelpunten/vragen bij diverse aspecten van de lisdoddeteelt in kaart gebracht. Namelijk op het gebeid van onder andere: bodem, teelt, product, markt. Vervolgens zijn de twijfels/vragen gegroepeerd in categorieën: •

Blokkeerder: Dit zijn twijfelpunten die het proces potentieel kunnen blokkeren. Bij een negatief antwoord op deze vraag stagneert het proces.

•

Trigger: Triggers zijn de punten die een verandering teweeg kunnen brengen en de ontwikkeling van lisdodde een ‘boost’ kunnen geven. Het is het meest effectief om aan de triggers te werken, daarmee kan een echte verandering in het proces teweeg gebracht worden bij de aanpak van de twijfelpunten.

•

Volger: Dit zijn vragen die zichzelf oplossen en/of automatisch volgen naarmate de ontwikkeling vordert.

Opvallend in de uitkomsten van deze Twijfelsessie is dat de ‘Blokkeerders’ met name betrekking hebben op kernvragen als het gaat om de bijdrage van lisdodde aan het beperken van veenafbraak en het effect op bodemprocessen en broeikasgassen. De meeste ‘Triggers’ gaan over het verdienmodel en de te leveren diensten van de lisdodde. Tot slot zijn de ‘Volgers’ vooral gericht op de teelt en productie van lisdodde. Dit jaar (2020) leveren de experimenteervelden een belangrijke bijdrage aan de kennisontwikkeling van natte teelten door: • • • •

Het behouden van de zichtbaarheid van de experimenteervelden (zien is geloven) Het blijven monitoren van de verschillende natte teelten (o.a. ontwikkeling gewas en opbrengst) Het monitoren van bodem en gewas (lisdodde) bij wel en niet afplaggen De vergelijking/spiegeling van de experimenteervelden met de onderzoeksresultaten natte teelten op de locatie van KTC Zegveld (onderzoekstraject Veen, Voer en Verder fase 2)

Kennisinstroom van buiten de Proeftuin •

•

•

Twijfelsessie: De resultaten van de Twijfelsessie worden meegenomen en verder opgepakt binnen de Deelexpeditie ‘Natte teelten’ van het Nationaal Kennisprogramma Bodemdaling (NKB). Vanuit de pilot natte teelten zal er dan ook nauwe aansluiting gezocht worden bij deze Deelexpeditie. Onderzoek Veen Voer en Verder: De onderzoeksvragen uit de Twijfelsessie worden meegenomen in het onderzoekstraject ‘Veen, Voer en Verder’. De resultaten van de pilot natte teelten werden al gedeeld/uitgewisseld met dit onderzoekstraject, maar ook voor de onderzoeksvragen uit de Twijfelsessie wordt er aansluiting gezocht met dit onderzoekstraject. Productiemogelijkheden lisdodde: Om inzicht te verkrijgen in de ontwikkeling van een keten (welke stappen zijn nodig van grondstof tot eindproduct) en toepassingen te demonstreren, zijn een picknicktafel en een Tiny House ontwikkeld. Het ontwikkelen van deze producten van lisdodde helpt om vragen op te sporen over het benodigde gewas en het gehele proces van gewas tot (eind)product. Uit de ontwikkeling van een Tiny House van lisdodde blijkt dat het bouwen van een Tiny House, geheel van lisdodde, nog niet haalbaar is. Dat illustreert waar we nu staan met de productontwikkeling van natte teelten. De insteek was een Tiny 18

•

House volledig van lisdodde, maar gaandeweg is die verwachting bijgesteld. De productontwikkeling is een proces van ‘trial en error’, op dit moment bevindt de productontwikkeling van lisdodde zich nog aan de innovatiekant, nog niet aan de uitrolkant. Lees meer via: https://www.veenweiden.nl/natte-teelten/eerste-natte-teeltenhuisje/ Verkennen inpassing van lisdodde Krimpenerwaard: In 2020 start een wetenschappelijk onderzoek naar het verloop van de bemestingstoestand in de bodem, de afvoer van nutriënten en botanische samenstelling bij het aanplanten van lisdodde (project ‘Afplaggen of uitmijnen Krimpenerwaard’). Dat betreft een op zichzelf staand project, maar de beschikbare kennis zal uitgewisseld worden.

15. Duurzaamheidsdata Activiteiten 1. Dataverzameling en verwerking uit nevenprojecten en periferie 2. Rapportage ‘verwonderingen’ uit de data 3. Verzameling en ook deels maken van 70-tal kaarten van de Krimpenerwaard, op basis van verzamelde data. 4. Overleg met derden en toelichting activiteiten binnen programma 5. Dataverzameling Gras en Bodem 6. Uitwerken vragen vanuit gemeente en andere projecten (wat o.a. de ‘Quick scan mest en natuur in de Krimpenerwaard’ heeft opgeleverd. Ook zijn er vragen geweest over mestplaatsingsruimte en de teelt van mais op veengronden). 7. Analyse duurzaamheidskenmerken melkveebedrijven Krimpenerwaard en Westelijk Veenweidengebied. Begeleiding veehouders gras en bodem Cofinancieringsprojecten: 8. In DAW Krimpenerwaard zijn de 7 groepen diverse keren bij elkaar geweest om de mineralenkringloop te bespreken, en zijn de KLW resultaten geanalyseerd in samenspraak met Duurzaamheidsdata. 9. In traject Bewust Beter Beweiden zijn wekelijks grashoogtemetingen uitgevoerd en is er advies uitgebracht aan de deelnemers over hoe de beweiding het best uit te voeren. Dit traject is nu afgerond 10. In het traject met Royal Friesland Campina en Nestlé zijn broeikasgasberekeningen opgesteld. Hierbij is de bijdrage vanuit bemesting, lachgas vanuit de bodem en de rantsoenen berekend. Daarnaast is tijdens individuele bezoeken de rantsoenen nader geanalyseerd.

Resultaten 1. Er is in 2018 een data analyse opgestart vanuit de KringloopWijzer. Voordeel daarvan is dat er veel gegevens in dit systeem verzameld worden die 1) goed gebruikt kunnen worden voor technische bedrijfsanalyse en 2) een belangrijke verbinding hebben met biodiversiteit (zoals het N overschot). 2. Vervolgens zijn data verzameld uit verschillende beschikbare bronnen. De verzameling van data heeft gelopen gedurende de looptijd van dit project. Dit betreft data van bijvoorbeeld algemene beschrijvende statistieken, ammoniak, bodemdaling, waterkwaliteit en kwantiteit, weidevogels, bodemparameters, drinkwater, drijfmest, resultaten uit andere deelprojecten, etc. 3. In 2019 is begonnen met het systematisch bestuderen en analyseren van data, en het rapporteren van zaken die ons ‘verwonderen’. De rapportage van verwonderingen wordt 19

4.

5.

6. 7. 8.

9.

telkens aangevuld en vervolgens in het projectteam van de Proeftuin Krimpenerwaard gedeeld. Ook zijn in 2019 systematisch kaarten gemaakt en verzameld van de Krimpenerwaard over diverse thema’s zoals bodem, water, bodemdaling, weidevogels, landgebruik, emissies, infrastructuur, etc. Deze zijn vervolgens ook in het projectteam van de Proeftuin Krimpenerwaard gedeeld. Er zijn bodemtemperatuur gegevens gemeten en vastgelegd op bedrijven in de Krimpenerwaard. Dit heeft geresulteerd in verhoogd besef van de werking van drijfmest en de invloed van de wijze en het tijdstip van toedienen. In 2020 is naar aanleiding van vragen vanuit de gemeente Krimpenerwaard het rapport ‘Quick scan mest en natuur in de Krimpenerwaard’ geschreven. In 2020 zijn korte notities geschreven over scenario’s rondom mestplaatsing en het gebruik van mais in adaptieve melkveehouderij, op vraag van de gemeente. In 2020 is een systematische analyse gedaan van duurzaamheidsindicatoren uit de Kringloopwijzer, van melkveebedrijven binnen en buiten de Krimpenerwaard. Resultaten zijn uitgewerkt in een notitie en presentatie. In 2020 is een aan de hand van bovenstaande notities gemaakt ‘Analyse KPI’s Krimpenerwaard, ammoniak en broeikasgasemissie’. ‘Analyse KPI’s Planet Proof’. ‘Analyse snijmais’

Cofinancieringsprojecten: 10. Op 3 bedrijven is wekelijks de grasgroei vastgelegd en een inschatting gemaakt van de actuele grasvoorraad. Dit geeft inzicht in de groeicurve van gras op veengrond. Dit gaat in samenwerking met cofinancieringsproject Bewust Beter Beweiden 11. In overleg met het hoogheemraadschap zijn data van de meetpunten gericht op waterkwaliteit ontsloten, voor verdere analyse. 12. Binnen de Proeftuin Krimpenerwaard wordt samen met Royal Friesland Campina en Nestlé met een groep veehouders gewerkt aan broeikasgasreductie op veengrond. Communicatie Een bijeenkomst samen met de veehouders die bezig zijn met gegevens verzameling rondom gras en bodem. En een bijdrage aan de tour de boer dag in april 2019 geweest. De resultaten uit de data verzameling en analyse zijn verzameld in een groeidocument van ‘verwonderingen’ en kaarten (presentatie) welke zijn gedeeld binnen het programmateam van de Proeftuin Krimpenerwaard . Een rapportage ‘Quick scan mest en natuur in de Krimpenerwaard’, welke met het programmateam, de gemeente en verschillende agrariërs is gedeeld. Een presentatie ‘Vergelijking duurzaamheidskengetallen in de Krimpenerwaard, en met de rest van het Westelijk veenweidegebied’. Notities over het gebruik van mestplaatsingsruimte, mais en duurzaamheid-KPI’s van melkveebedrijven.

‘Weetjes’ op basis van data zijn meermaals aangeleverd ten behoeve van de Krimpenerwaarde krant (‘Daans data rubriek’). Verder worden er niet actief communicatieactiviteiten opgezet vanuit het dataproject. Dit project is vooral “dienstverlenend” ingezet naar de andere activiteiten binnen de proeftuin. 20

16. Communicatie

Figuur 5: Overzicht van Communicatie-uitingen in de eerste helft van 2020.

In de tweede helft van 2020 hebben we ondanks de geldende coronamaatregelen zoveel mogelijk vormgegeven aan ‘doorpakken op perspectieven en kiezen’, het motto van 2020. Met een Tour de Boer, een live bijeenkomst en online sessies met Mijn Koers deelnemers, in praktijkfilmpjes, nieuwsbrieven, nieuwe projecten en actieve werving voor nieuwe Mijn Koersgroepen. Bij die werving ook input vanuit erfbetreders gevraagd en verwerkt in een wervingsfilm. Eind 2020 komt de KrimpenerWaarde-ktant weer uit die bij het Kontakt wordt gevoegd en naar 37.500 adressen gaat.

21

Figuur 6: Overzicht van communicatie-uitingen in de 2e helft van 2020.

•

Mijn Koers Eerste groep: Opzet, werving, uitnodiging deelnemers voor eerste bijeenkomst. Organisatie eerste bijeenkomst, productie van middelen en materialen t.b.v. deelnemers. Tweede en volgende groepen *Update van de hand-out t.b.v. werving nieuwe deelnemers *Fysieke kaart ‘Wie vooruit wil boeren, kiest zijn eigen koers’ per post naar ruim 100 melkveehouders in de Krimpenerwaard. *Follow up van de kaart: een wervingsfilm met daarin het verhaal van een deelnemer en een aankomende deelnemer, en 4 korte vlogfragmenten van adviseurs. https://proeftuinkrimpenerwaard.nl/mijnkoers/

•

Hand-out Proeftuin in een notendop (maart en september) Ale lopende en nieuwe proeftuin projecten in een drieslag gevouwen folder (6 pag. A4); doelstelling en meest opvallende inzichten/resultaten tot nu toe.

22

•

Nieuwsbrieven (april, juli en november) Met daarin coronabericht rondom veldwerk, draagkracht en beweiding, maisteelt in de Krimpenerwaard en kruidengroep met experimenteervelden. Een ‘trots op de Krimpenerwaard’-special over een biologisch geitenbedrijf, expertgroep lid Peter Breedveld en een melkveehouder met passie voor weidevogels. Over ondernemerschap (o.a. Peter Breedveld als lid van expertgroep), weidevogelbeheer, nieuwe projecten, klei in veen ‘part two’, passende koe, weidebuffet met kruiden met Jaap Graveland (lid van expertgroep).

•

Aanpassing/update website Alle pilots onder sliderfoto op homepage met korte kernboodschap. Uitklapmenu van pilots uitgewerkt met info per pilot Nieuwe projecten op de site: Netwerk duurmelken, Duurzame kavelpaden, Hooimelk, Energierijk gewas, Grondslag Water.

•

Organisatie, uitnodigingen en hosting van online Keukentafel expert-sessies Zoombijeenkomsten rondom kruiden en weidevogelbeheer. Met PPP-Agro en LBI en expertboeren. Uitnodiging via nieuwsbrief format.

•

Nieuwe opzet Perspectievenboekje Naar aanleiding van de gesprekken met Stuurgroep en Expertgroep is een nieuwe opzet en geredigeerde inhoud van het Perspectievenboekje gemaakt. Deze is voorgelegd aan de Expertgroep en de Agrarische Structuurcommissie.

•

Filmpjes van Praktijk & Onderzoek Verbeelden van de samenwerking in experimenteren en leren van een aantal pilots direct in de praktijk. Filmpjes op de site en in de nieuwsbrief vanuit de projecten ‘Grip op draagkracht en ‘met minder druk meer lucht aan de bodem’.

•

KrimpenerWaarde-krant winter-editie2020 Op 15 december komt de Krimpener-Waarde krant uit. Thema ‘Natuurlijk samenwerken aan een toekomst op veen’. Met ondernemerschap, agrarisch natuurbeheer, Mijn Koers, input van expertgroep en vanuit agrarisch bedrijfsadvies (PPP-Agro Advies).

NB: de voorgenomen gesprekskalender voor adviseurs/erfbetreders is niet uitgewerkt, mede door corona. Rol van adviseur op actualiteit en bedrijfsontwikkeling is wel onderdeel van de KrimpenerWaarde-Krant. Bereik van boeren via nieuwsbrieven en uitnodigingen Nav meldingen van boeren dat ze geen nieuwsbrieven of uitnodigingen voor ontvingen, zijn de volgende acties ondernomen: • De lijst met alle Proeftuindeelnemers is gecheckt met de verzendlijst van de nieuwsbrief. • Navraag bij enkele boeren laat zien dat men zoveel mails krijgt (van erfbetreders etc) dat nieuwsbrieven soms ongelezen worden gedelete. Om bijvoorbeeld het bereik van de keukentafel zoomsessie te vergroten, zijn de projectleiders gevraagd ook nog op persoonlijke titel ‘hun’ boeren uit te nodigen. Dit wordt bij andere gelegenheden ook zo gedaan.

23

•

Het fenomeen van de ‘niet aangekomen’ nieuwsbrieven is onderzocht. Er is overgestapt van een hosting partij naar LaPosta. Tegelijk blijken veel providers strakker te zijn gaan filteren op spam, waartegen niet altijd wat te doen valt.

17. Programma management Activiteiten De programmaleiding heeft het heeft programma (=de gehele proeftuin) aangestuurd middels overleg en/of anderszins contact met de stuurgroep, het programmateam, financiers/opdrachtgevers, de uitvoerders van de monitoring en met diverse stakeholders van buiten de Proeftuin, o.a. via de expert groep. Er is contact geweest met alle projectleiders over de coronasituatie in maart, er zijn projectgesprekken gevoerd in november en er zijn afstemmingsbijeenkomsten (februari, juni, oktober en december) geweest met onderzoekers en adviseurs die betrokken zijn bij de Proeftuinprojecten. Er zijn voortgangsrapportages opgeleverd in juni en december 2020 (voorliggende rapportage) en het jaarplan 2021 is samengesteld. De stuurgroep is bijeen geweest in maart, mei, juli, september en december. In maart heeft voorzitter Sjaak Hoogendoorn zich terug getrokken en is opgevolgd door Arie Verhorst. Het programmateam is bijeen geweest in januari, april, mei, september en november. Communicatie • De voortgangsrapportages over heel 2019 en over de eerste helft van 2020 zijn schriftelijk gedeeld met het college van burgemeester en wethouders. • De projectleiding heeft burgemeester en wethouders bijgepraat over de Proeftuin op 6 maart op de Hoogwater proefboerderij in Zegveld.

• De stuurgroep heeft samen met burgemeester en wethouders 2 proeflocaties bezocht op 30 september, nl Peilgestuurde onderwaterdrainage en Veenverrijking met klei, beide in Stolwijk. • Vanuit de programmaleiding is bijgedragen aan de nieuwsbrieven en de website van de Proeftuin en aan diverse presentaties.

17A. Expertgroep Activiteiten 1. Vier bijeenkomsten expertgroep uitgevoerd, waarvan 2 digitaal 2. Interactie met expertgroepleden over ideeën en geluiden vanuit het gebied 3. Overleg met stuurgroep/expertgroep 4. Herijken van rol van expertgroep; opstellen notitie/advies en bespreken met expertgroep 5. Expertgroep leden gekoppeld aan projecten 6. Inzet expertgroep leden in koerssessie Resultaten 1. Twee bijeenkomsten met expertgroep: live en een digitaal i.v.m. corona 2. Herijken rol expertgroep: met name klankbord voor projecten en verbinding naar gebied 3. Overleg Stuurgroep over rol en inzet expertgroep 4. Notitie over rol expertgroep 5. Inzet expergroepleden in koersessie

24

Communicatie Vanuit de expertgroep zijn geen aparte communicatieactiviteiten uitgevoerd.

18. Monitoring Activiteiten De Reflexieve monitoring van de Proeftuin is een doorlopend proces gebaseerd op terugkerende cycli van: waarneming, analyse, reflectie en (eventueel) aanpassing van de activiteiten. De tussentijdse reflectie vanuit de monitoring krijgt zowel vorm via één op één contacten met betrokkenen uit de Proeftuin als in (Stuur)groepsverband en is deels spontaan en deels meer gestructureerd. De spontane reflectie vindt plaats al naar gelang vragen die opkomen gedurende het proces en nieuwe ontwikkelingen die zich voordoen in de Proeftuin. Onderdeel van de gestructureerde reflectie zijn regelmatige procesrapportages en presentaties, primair richting de Stuurgroep van de Proeftuin. Op dit moment (nov 2020) wordt de laatste hand gelegd aan de vierde procesrapportage. Dit is grofweg conform de oorspronkelijke planning. Resultaten Aan de reflectie op de gang van zaken in de Proeftuin is op verschillende manier invulling gegeven: • •