Bijlage 1. Evaluatie en situatieanalyse Duurzaamheidsagenda 2021-2024
Tekst van het document
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024 Gemeente Krimpen aan den IJssel
Arnhem, december 2024
2
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Inhoud
3
Conclusies in één oogopslag
4
Inleiding
5
Huidige situatie
6
Inhoud Duurzaamheidsagenda 2021-2024 Energie
6 7
Klimaatadaptatie Gezondheid & voeding
11 14
Circulariteit Conclusies en aanbevelingen huidige situatie
15 15
Evaluatie
18
De opzet van de Duurzaamheidsagenda De uitvoering van de Duurzaamheidsagenda
18 19
Conclusies
21
Financieel resultaat
22
Landelijke en regionale ontwikkelingen
24
Energie
24
Klimaatadaptatie Gezondheid en voedsel
26 27
Circulariteit Conclusies
27 28
Bijlagen
29
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Conclusies in één oogopslag De belangrijkste conclusies uit de situatieanalyse en de evaluatie staan in onderstaande infographic weergegeven. In het midden staat de situatieanalyse. Per thema zijn de prestaties op een aantal onderdelen beoordeeld. Daar omheen staat de beleidsmatige evaluatie met de belangrijkste conclusies: zijn de ambities omgezet naar een uitvoeringsagenda die effectief kan worden uitgevoerd en hebben de inspanningen de gewenste resultaten opgeleverd?
Inleiding Gemeente Krimpen aan den IJssel wil in 2050 een klimaatneutrale en gezonde plek zijn om te wonen en te werken. Om dit te bereiken, werkt de gemeente aan een nieuwe Duurzaamheidsagenda voor 2025-2028. De nieuwe agenda bouwt voort op de ervaringen van de Duurzaamheidsagenda 2021-2024. Hij richt zich op het versterken van duurzame projecten en het maken van plannen voor de toekomst. De eerste stap is dan ook de evaluatie van de vorige Duurzaamheidsagenda en een situatieanalyse hoe de gemeente werkt aan duurzaamheid. Dit document is bedoeld als ijkpunt en geeft een duidelijk beeld van de huidige stand van zaken. Het geeft inzicht in de geleerde lessen en laat zien waar kansen en uitdagingen liggen voor de nieuwe Duurzaamheidsagenda. Naast de situatieanalyse en evaluatie hebben we ook gekeken naar landelijke en regionale ontwikkelingen. Hier staan de regels en richtlijnen die de gemeente moet volgen. Ook beschrijven we per thema de relevante programma’s waar de gemeente wel of niet bij betrokken is. Deze gecombineerde aanpak vormt de basis voor een gerichte en ambitieuze Duurzaamheidsagenda 2025-2028. Daarmee zet de gemeente verdere stappen naar haar doelen voor 2050.
5
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Huidige situatie In dit hoofdstuk beschrijven we per thema hoe het nu gaat met duurzaamheid in Krimpen aan den IJssel. De afgelopen jaren is duurzaamheid steeds belangrijker geworden in de plannen en doelen van de gemeente. Voor de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 kreeg duurzaamheid al vorm in eerdere plannen, zoals de duurzaamheidsvisie (2008-2011) en de Duurzaamheidsagenda (2015-2017). Het Klimaatakkoord van 2019 gaf een belangrijke impuls aan de Duurzaamheidsagenda 2021-2024, omdat het lokale overheden aanspoorde om concrete doelen te stellen voor de energietransitie en CO2-reductie. In het voorjaar van 2021 werd het Ambitiedocument Duurzaamheid Krimpen aan den IJssel 2021-2024 goedgekeurd door de gemeenteraad. Dit document was een belangrijke stap in het verduurzamingsproces van de gemeente. Het gaf duidelijke doelen voor de komende jaren. Het document legde de basis voor een aanpak op de thema’s energie, klimaatadaptatie, circulaire economie en mobiliteit. Het benadrukte de samenwerking met inwoners, ondernemers en regionale partners. Het ambitiedocument werd uitgewerkt tot de Duurzaamheidsagenda Krimpen aan den IJssel 2021-2024. Deze agenda vertaalde de brede ambities uit het ambitiedocument naar concrete doelen, projecten en actiepunten. Het was de basis voor het duurzaamheidsbeleid van de afgelopen 4 jaar.
Het vormt nu de basis om de huidige duurzaamheidsprestaties te meten.
Inhoud Duurzaamheidsagenda 2021-2024 De overkoepelende duurzame ambitie van Krimpen aan den IJssel is: “Krimpen aan den IJssel is in 2050 klimaatneutraal en gezond. In 2030 hebben we al flinke stappen gezet. Deze agenda beschrijft de weg hiernaartoe voor de komende 4 jaar. We bouwen voort op ambities en afspraken uit de eerdere Duurzaamheidsvisie (2008-2011) en Duurzaamheidsagenda (2015-2017). Het is tijd voor een opvolger waarin we de ambities concreet maken. En waar we werk maken van afspraken. Van beleid naar uitvoering!” In de Duurzaamheidsagenda staan 4 thema’s centraal: energie, klimaatadaptatie, circulariteit en gezondheid en voedsel. In de Duurzaamheidsagenda beschrijft de gemeente het als volgt: •
Energie: het tegengaan van klimaatverandering door de uitstoot van CO2 te verlagen. Dit doen we door de vraag naar energie te verminderen en de opwekking van energie te verduurzamen.
•
Circulair: het omvormen van het economisch systeem waarin we grondstoffen niet uitputten en reststoffen opnieuw gebruiken in het productieproces. We werken aan vermindering van afvalstromen,
•
het opnieuw gebruiken van reststoffen en het gebruiken van hernieuwbare grondstoffen. Klimaatadaptatie: het klimaat verandert. We zorgen ervoor dat we voorbereid zijn op klimaatverandering en beperken schade en overlast zoveel mogelijk. Hiervoor richten we onze leefomgeving klimaatbestendig in. Dit doen we voor zowel hitte, water, droogte als biodiversiteit.
•
Gezondheid en voedsel: het maken van duurzame keuzes die bijdragen aan de gezondheid en de verandering van het voedselsysteem.
In volgende paragrafen beoordelen we per thema de huidige situatie op basis van: 1. 2.
de door Krimpen zelf gestelde doelen en acties uit de agenda; de mate van inbedding van de thema’s in bestaand beleid, werkwijzen en tools;
3.
beschikbare indicatoren van uit landelijke en regionale monitoren.
De analyse voerden we uit op basis van deskresearch, (groeps)interviews met inhoudelijke interne experts en kernteambijeenkomsten.
6
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Energie De ambitie voor energie in de Duurzaamheidsagenda luidt: In 2050 is er 95% minder broeikasgasemissie dan in 1990. 100% van de energie wordt duurzaam opgewekt. Alle gebouwen zijn aardgasvrij en waar mogelijk energieleverend. Er rijden alleen nog maar zero emissie auto’s op duurzame energie.
3.2.1 Energie in de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 Gemeenten zijn voor energie gebonden aan wettelijke verplichtingen. Gemeenten zijn verplicht de Europese en landelijke deelafspraken uit te voeren die gemaakt zijn in het Klimaatakkoord en de Klimaatwet. De Duurzaamheidsagenda noemt voor energie een aantal onderliggende thema’s: • •
Energiereductie: inwoners en ondernemers stimuleren om hun energieverbruik te reduceren. Duurzame opwek: het opwekken via hernieuwbare energiebronnen zoals zonnepanelen en windturbines.
• •
Warmtetransitie: het onderzoeken van lokale warmtenetten. Duurzame mobiliteit: het stimuleren van emissievrije vervoersopties en het delen van vervoersmiddelen.
• •
Duurzaam inkopen: duurzaamheidseisen stellen bij eigen inkopen. Verduurzaming gemeentelijk vastgoed: eigen vastgoed klimaatneutraal maken.
Energiearmoede is een thema dat er mede door de oorlog in Oekraïne tijdens de looptijd van de Duurzaamheidsagenda bijgekomen is. De teams Duurzaam Wonen en Werken en Beleid Sociaal Domein hebben samen een Actieplan Energiearmoede opgesteld en uitgevoerd. Dit kwam bovenop de huidige agenda. Aanvullende middelen hiervoor heeft de raad beschikbaar gesteld met de reserve Energiearmoede. Er zijn in totaal 50 acties opgesteld. Om inwoners te stimuleren stappen te zetten, is ingezet op bewustwording. Daarnaast zet de gemeente in op ontzorging en kosten verlagen of zelfs wegnemen. Om ondernemers te stimuleren wordt ingezet op bewustwording en hulp bij het aanvragen van subsidies en het zetten van stappen. Voor het thema energie werkt de gemeente samen in de Regionale Energiestrategie (RES) regio RotterdamDen Haag. In 2021 is de RES 1.0 opgesteld. De doelstellingen en actielijnen zijn vertaald naar de lokale situatie van Krimpen. Zo wil Krimpen 9,4 GWh aan zonnepanelen op grote daken en 8,4 GWh op kleine daken in 2030 gerealiseerd hebben. Daarnaast verkennen de partners in de RES mogelijkheden voor grootschalige, regionale energieopwek en regionale warmte. Aankomend jaar wordt gestart met het opstellen van de RES 2.0. Gemeente Krimpen is ook aangesloten bij het convenant Wind.
Hierin werken partners samen aan de realisatie van 150 MW windenergie in de regio, waaronder de locatie in de Stormpolder.
3.2.2 Duurzaamheidsprestaties De resultaten van de acties zijn voor de situatieanalyse gekoppeld aan de doelen. Op doelen 1, 3 en 4 zijn meetbare effecten gemonitord. De grafieken hiervan staan in bijlage 1. Doel 1
Het totale energieverbruik van woningen in de gemeente reduceren we met 10% in 2024 ten opzichte van 2018.
KPI’s
7
•
Totale elektriciteitsverbruik van alle woningen via openbaar net in Krimpen aan den
•
IJssel per jaar Totale aardgasverbruik van alle woningen in Krimpen aan den IJssel per jaar
Voortgang
Het totale elektriciteitsverbruik is van 33,7 GWh in 2018 naar 30,1 GWh in 2023 gegaan. Dit is
op KPI’s
een afname van 11%.
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Het totale gasverbruik van woningen is gedaald van 15,8 miljoen m3 in 2018 naar 10,7 miljoen m3 in 2023. Dit is een afname van 32%. Bij beide zien we een toename in energieverbruik in de coronaperiode. Vanaf 2021 is er weer een sterk afname te zien die verder gaat dan voor de coronaperiode. Voor 2024 zijn op dit moment nog geen cijfers beschikbaar. Bron: https://klimaatmonitor.databank.nl/jive Resultaten
•
In 2021 bezochten 200 huurders een webinar over energie besparen.
van acties
• •
100 mensen zijn bereikt met buurtacties energiezuinig wonen. 100 woningen kregen een thuisscan op basis van hun slimme meter.
•
Van Q3 2022 tot Q1 2023 zijn 600 huurders geholpen met energiebesparende tips en zijn er energiebesparende maatregelen uitgevoerd. Ongeveer 6 maatregelen per huurder.
•
In 2024 zijn er nog 1100 bezoeken afgelegd (huur + koop) Van Q4 2023 tot en met Q4 2024 zijn er 1.106 huishoudens met een koop- of huurwoning geholpen. Er zijn gemiddeld 5 energiebesparende maatregelen per huishouden uitgevoerd.
• •
1.800 Krimpense huurders kregen een WoonWijzerBox. 228 huishoudens wisselden gratis een kapot of verouderd apparaat in voor een
•
energiezuinig apparaat. 15 minima huishoudens gingen in op aanbod gratis vloer- en/of dakisolatie.
•
1 subsidieaanvraag vanuit een VvE Voor de ondersteuning bij het verduurzamingsproces.
•
Loket Krimpen Duurzaam is opgezet.
Doel 2
Er wordt meer duurzame energie opgewekt voor Krimpenaren
KPI
•
7,5 GWh aan zonnepanelen op daken in 2024. Dat zijn ca. 32.000 zonnepanelen en 16% van het dakoppervlak.
Voortgang op KPI’s
De luchtfoto’s van 2024 zijn nog niet ontvangen en hierdoor nog niet geanalyseerd op het aantal zonnepanelen. Op basis van de gegevens van 2023 liggen er nu 47.213 zonnepanelen op Krimpense daken (grote en kleine daken samen). Hiermee wordt 14,8GWh opgewekt. Voor kleine daken geldt dat er 32.219 zonnepanelen liggen, met een totale opwekcapaciteit van 10,1 GWh. Op grote daken liggen 14.674 zonnepanelen met een totale capaciteit van 4,7 GWh.
Resultaten van acties
• •
Er zijn 5.700 zonnepanelen geplaatst in 2021 via de collectieve inkoopacties. Er is 174 keer subsidie verstrekt voor Collectief Zon tussen feb 2022 en april 2024.
•
Voor de windlocatie in de Stormpolder is een business case opgesteld, een haalbarheidsonderzoek gedaan en zijn twee initiatiefnemers gevonden.
•
Tot eind 2024 zijn door QuaWonen op 151 huurwoningen zonnepanelen gelegd binnen het project versnelling zonnepanelen op corporatiebezit en binnen hun eigen aanpak
•
op 1000 huurwoningen. Energiecoöperatie Energiek Krimpen is geformaliseerd en heeft in 2023 500
•
zonnepanelen geplaatst op het Krimpenerwaard College. Voor de grootste parkeerplaatsen hebben we een business case opgesteld voor het plaatsen van een zonnedak. Voor het vrachtwagenparkeerterrein was dit het meest kansrijk. Energiek Krimpen wil daar 1.600 panelen realiseren eind 2026.
8
Doel 3
Verhogen aantal aardgasvrije woningen
KPI’s
•
Voortgang op KPI’s
Zie doel 1.
Resultaten van acties
•
Totale aardgasverbruik van alle woningen in Krimpen aan den IJssel per jaar
Transitievisie warmte is vastgesteld.
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
•
Er is onderzoek gedaan naar aquathermie voor twee buurten. In het Stormpoldergebied moet nog nader onderzoek plaatsvinden maar dat vindt plaats op basis van de nieuwe analyse voor het warmte programma. Het resultaat voor de twee andere wijken zijn per
•
RIB gedeeld. Met de RES is een regionaal warmtenet verkend. Het is niet aannemelijk dat Krimpen hierop aangesloten wordt vanwege de relatief kleine afzetmarkt, weinig hoogbouw en het water, wat het doortrekken van de infrastructuur kostbaar maakt.
•
483 woningen bewust gemaakt van verduurzamingsmogelijkheden met een digitale versie van hun woning. 119 woningen hebben hier gebruik van gemaakt.
•
Er is een klein warmtenet aangelegd in Centrum-Zuid, waar op termijn zo’n 280 nieuwbouwwoningen op aangesloten worden.
•
Project voor NOM-woningen is gestart, waarin 24 nul-op-de-meterwoningen gerealiseerd worden. Het bestemmingsplan is vastgesteld en start bouw is begin 2026
•
voorzien. 382 huishoudens zijn geholpen in de overstap naar elektrisch koken met behulp van subsidie. Een belangrijke stap om op termijn aardgasvrij te worden.
Doel 4
Er wordt meer gebruik gemaakt van elektrische (deel)mobiliteit. Dit is gekoppeld aan het doel: In 2025 is 5% van de personenauto’s klimaatneutraal.
KPI’s
• •
Aantal geregistreerde elektrische personenauto’s Aantal (semi)publieke laadpunten
Voortgang op KPI’s
Het aantal geregistreerde elektrische personenauto’s zijn van 24 in 2018 gestegen naar 443 in december 2024. Op een totaalbestand van 14.620 geregistreerde personenauto’s is het percentage elektrische auto’s 3,1% Bron: AlleCijfers.nl - Krimpen aan den IJssel. Volgens het dashboard zijn er 8,9 (semi)publieke e-laadpunten per 1.000 inwoners, dat zijn 264 laadpunten in totaal. In 2019 waren er 3,1 laadpunten per inwoner. Bron: Dashboard Energietransitie - Krimpen aan den IJssel
Resultaten
•
van acties
Duurzame mobiliteit is meegenomen in de nieuwe verkeer- en vervoersvisie. Hierin is aandacht voor actieve mobiliteit (lopen en fietsen), openbaar vervoer, deelmobiliteit en schone lucht (verschonen van mobiliteit).
•
In samenwerking met een marktpartij zijn de eerste deelauto’s geplaatst.
Doel 5
In 2025 zijn 20% van de gemeentelijke panden klimaatneutraal.
KPI’s
De term klimaatneutraal is niet verder gespecificeerd, en daardoor niet meetbaar.
Voortgang op KPI’s
Eind 2024 heeft 35% van de gemeentelijke panden energielabel A. Het is niet meetbaar of hiermee de panden ook klimaatneutraal zijn.
Resultaten
In 2023 is gestart met de eerste isolatiemaatregelen en installatiemaatregelen uit het plan.
van acties
Eind 2023 kwam 725.000 euro beschikbaar om maatregelen te treffen om alle panden naar label A te trekken. De meeste maatregelen vinden plaats in 2024. In 2025 wordt het gros van de zonnepanelen geplaatst. In 2024 verkennen we de routes van de verschillende gebouwen richting klimaatneutraliteit.
Doel 6
We kopen als gemeente in 2025 100% duurzaam in
KPI’s
Dit doel is niet meetbaar gemaakt. Hoe duurzaamheid op dit moment meegenomen wordt in inkopen en aanbestedingen wordt niet gemonitord.
Voortgang op KPI’s
Dit is niet vertaald naar KPI’s. Duurzaam inkopen is op dit moment vrijblijvend. Hoe vaak duurzaamheid bij inkoop wordt meegenomen, meet de gemeente niet. Het is onderdeel van het inkoopbeleid, maar dit is niet vertaald naar werkwijzen. Teams zijn zelf verantwoordelijk voor inkoop en dit een autonoom proces. De inkoopadviseur wordt vooral betrokken bij Europese aanbestedingen. Er zit geen duurzaamheidsexpertise op MVOI bij inkoop of facilitair. In de handleiding die nu ontwikkeld wordt, is er veel meer aandacht voor duurzaam inkopen en staan ook concrete handvatten.
9
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Resultaten
•
Duurzaamheid is meegenomen in de aanbesteding voor Energiefixers
van acties
•
Het is meegenomen in project ‘De Grote Kruising’. Dit gaat verder dan alleen energie.
Doel 7
Verminderen energieverbruik van ondernemers
KPI’s
•
Voortgang op KPI’s
In 2021 had 36% van de kantoren een energielabel van C of hoger. Eind 2023 was dit 63% en dit percentage groeit nog. Dit heeft te maken met landelijke wetgeving dat bedrijven
Energielabel kantoren
verplicht om tenminste een label C te hebben en het project om label C te bevorderen. Dashboard - Energietransitie - Krimpen aan den IJssel Resultaten
•
Energieloket voor ondernemers is opgezet.
van acties
• •
Tot nu toe toonden 20 ondernemers interesse in een energiehub. De gemeente hielp 4 ondernemers een stap te zetten in het plaatsen van zonnepanelen.
3.2.3 Bevindingen We zien een flinke vooruitgang voor energiereductie (elektriciteit en aardgas) bij en duurzame opwek voor inwoners. We kunnen aannemen dat de acties van de gemeente hebben bijgedragen aan de doelen. De acties waren met name gefocust op laaghangend fruit bij inwoners. De ondersteuning richting inwoners bestond uit bewustwording, (gezamenlijke) subsidies en ontzorging. Daarnaast zijn grotere, lange termijn projecten verkend. De verkenning voor duurzame warmte is geland in de Transitievisie Warmte. Hierin zijn onder mogelijkheden voor warmtenetten verkend. Dat bleek niet kansrijk in Krimpen, uitgezonderd lokale warmtenetten in 3 buurten. Uitkomsten uit vervolgonderzoek leidden tot de keuze om in 2 van die buurten (Vijverflats en de Middenwetering) alsnog niet in te zetten op een warmtenet. Voor 1 wijk (Lansing-Zuid) zou all electric een goede optie zijn. Realisatie hiervan gaat nog jaren duren. De strategie voor de overige gebieden is inzetten op isoleren gecombineerd met de hybride route. Voor de duurzame opwek en warmte trekt de gemeente gezamenlijk op met andere gemeenten in de regio via de Regionale Energiestrategie (RES). De RES 1.0 is in uitvoer. Binnenkort start de verkenning naar de RES 2.0. Hierin worden onder mogelijkheden voor warmtenetten verkend. Dit is uiteindelijk niet kansrijk gebleken.
Recent is de gemeente gestart met het opstellen van het warmteprogramma, de opvolger van de TVW. Mobiliteit is als onderdeel opgenomen in het thema Energie. Sinds de start van de Duurzaamheidsagenda is een Verkeers- en vervoersvisie (2024) opgesteld, inclusief een uitvoeringsagenda. Duurzame en gezonde mobiliteit is hierin als ambitie opgenomen. Er zijn pilots gedaan met verschillende vormen van deelmobiliteit. Dit leidde tot 3 deelauto’s van Greenwheels. Voor deel-tweewielers is de vraag te laag in Krimpen. Dat maakt het voor aanbieders risicovol en niet-winstgevend. Het aanbod aan laadinfrastructuur is uitgebreid. Op het gebied van mobiliteit is afgelopen jaren vooral infrastructuur verbeterd om lopen en fietsen aantrekkelijker te maken. Dit leidt niet automatisch tot meer gebruikmaking van deze faciliteiten. Ook is het openbaar vervoer emissievrij geworden. De voortgang op duurzame mobiliteit wordt nog beperkt gemeten. Er zijn naast de genoemde indicatoren bij doel 4 geen andere indicatoren vastgesteld. Het percentage elektrische (deel)auto’s is toegenomen. Het is lastig vast te stellen of de acties uit de Duurzaamheidsagenda daar direct aan hebben bijgedragen.
10
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
In gemeente Krimpen aan den IJssel is sinds november 2024 netcongestie een nieuwe uitdaging voor onder andere ondernemers.1 Er is een groep geïnteresseerde ondernemers voor een energiehub. De gemeente helpt deze groep met het zetten van vervolgstappen. Er is weinig behoefte aan ondersteuning van de gemeente bij het verbeteren van energielabels. De gemeente gaf opdracht aan de Omgevingsdienst om binnen twee jaar alle kantoren die onder de verplichting van energielabel C of hoger vallen en hier nog niet aan voldoen, te controleren op energielabel. Op gebied van duurzaam inkopen is er weinig voortgang geboekt. Mede door personeelswisselingen en personeelstekort. Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen is een onderdeel van het inkoopbeleid, maar dat moet nog vertaald worden naar concrete indicatoren, richtlijnen of werkwijzen voor de teams. De teams doen hun inkopen autonoom. De inkoopadviseur wordt vooral aangehaakt bij Europese aanbestedingen. Recent is de nieuwe inkoper gestart met het opstellen van handleidingen die gevolgd moeten worden bij aanbestedingen. Daarin staat duurzaam inkopen wel duidelijk in opgenomen. Voor de verduurzaming van gemeentelijk vastgoed zijn de eerste stappen gezet. Dit was destijds een onontgonnen gebied. De gemeente zet in op energielabel A in 2030. Inmiddels is dit bij 35% van het gemeentelijke vastgoed gerealiseerd.
Klimaatneutraal vastgoed is een vervolgstap.
Klimaatadaptatie De ambitie in de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 luidt: In 2050 is Krimpen aan den IJssel klimaatbestendig. De openbare ruimte en gebouwde omgeving zijn weerbaar tegen hevig wateroverlast en extreme hitte of droogte. Krimpen aan den IJssel ziet water en groen als dragers van een waardevolle én toekomstbestendige leefomgeving voor alle inwoners en bezoekers. We zetten ons in om deze leefomgeving te behouden en te versterken.
3.3.1 Klimaatadaptatie in de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 In het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie staat dat klimaatbestendig inrichten van de buitenruimte onlosmakelijk onderdeel moet zijn van het gemeentelijk beleid. Klimaatadaptatie is als belangrijke richtlijn meegenomen in het Gemeentelijke Rioleringsprogramma 2023-2027, Groenbeleids- en beheerplan 20202030, Beheerplan 2022-2026 en in de wijkvisies voor Langeland en Oud-Krimpen. De afgelopen jaren zijn er onderzoeken gedaan en maatregelen genomen om de risico's van overstroming, hitte, droogte en wateroverlast in Krimpen aan den IJssel te begrijpen en aan te pakken. Wat betreft overstromingen is er ingezet op dijkversterking (project KIJK - HHSK). Procedures en verantwoordelijkheden bij (mogelijke) overstromingen zijn vastgelegd in het Regionaal Crisisplan Rotterdam-Rijnmond (Rijnmondveilig). Voor het beperken van wateroverlast is in de loop van de jaren gezorgd voor een sterke vergroting van de afvoercapaciteit van nieuwe riolering. Daarnaast wordt steeds vaker regenwater direct afgevoerd naar oppervlaktewater en wordt bij nieuwbouw open water aangelegd. Bij reconstructies past de gemeente een combinatie van maatregelen toe die past bij de lokale situatie, zoals: • het aanpakken van lage maaivelden die gevoelige locaties vormen voor wateroverlast; •
plantvakken worden op nader te bepalen locatie onder niveau van maaiveld aangelegd om een waterbuffer te creëren (wadi’s);
• •
indien mogelijk het realiseren van parkeerplaatsen met een halfverharding; het instellen van een subsidie voor riool gerelateerde voorzieningen bij laag gelegen niet onderheide woningen.
1
11
Stedin: stroomnet Krimpen vol voor afname door grootverbruikers - Krimpen aan den IJssel
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
De opvang van water (drainagesysteem)zorgt voor stabiele grondwaterstanden, die bestand zijn tegen langere doge periodes. Door inzet van het grondwatermeetnet en het actief monitoren van de gegevens ervan heeft de gemeente een goed beeld van actuele grondwaterstanden. Om de daling van het maaiveld af te remmen zijn de afgelopen jaren bij reconstructies lichte ophoogmaterialen toegepast. Het grondwatermeetnet geeft inzicht in de effecten van de aanleg van drainage systemen bij de riolering. De grondwaterstanden zijn over het algemeen goed. Het grondwater in gemeente Krimpen aan den IJssel wordt sterk beïnvloed door het omliggende oppervlaktewater. Het blijkt dat het oppervlaktewaterpeil rondom Krimpen aan den IJssel niet is gedaald tijdens de droge periodes in 2018, 2019 en 2020. Hierdoor is het oppervlaktewater in de gemeente goed te reguleren. Dit werkt door in het grondwater. Het blijkt dat de grondwaterstand, over het algemeen, de afgelopen droge jaren zelfs minder ver uitzakt dan de jaren daarvoor. Dit komt mede door de aanleg van de drainagesystemen. Provincie Zuid-Holland heeft een monitor klimaatadaptatie. Deze is gebaseerd op de stresstesten uit 2018 en bovenregionale stresstesten van 2020. Vanuit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is bepaald dat in 20242025 nieuwe stresstesten gedaan moeten worden door de werkregio’s.
Op basis van die informatie kan de gemeente opnieuw haar kwetsbaarheid voor hitte, droogte, overstromingen en wateroverlast in beeld brengen. Naast projecten in de openbare ruimte, stimuleert de gemeente inwoners en ondernemers om te vergroenen en klimaatadaptieve maatregelen te nemen. Dit door acties zoals de regentonnen pilot, de tegeltaxi en tegelwippen. Ook zijn er in de huidige Duurzaamheidsagenda acties benoemd om de biodiversiteit te verhogen. De uitvoering van de Nota Biodiversiteit uit 2019 is hierin leidend. De nota bevat een visie, ambitie en actielijnen. Ook staat hierin dat de gemeente door actief handelen, communicatie, educatie, participatie met bewoners en stimuleringsacties haar plan voor de verhoging van biodiversiteit wil realiseren. (Nota Biodiversiteit, 2019). Ook is biodiversiteit meegenomen in het Groenbeleid- en beheerplan 2020-2030. Hierin zijn de activiteiten van de nota verder uitgewerkt. In het beheerplan 2022-2026 wordt hiernaar verwezen. De gemeente is aangesloten bij het initiatief van de Krimpenerwaard ‘De Prachtlint’. Prachtlint creëert een aaneengesloten lint van bloemen en planten in de aangesloten gemeenten. Voor het monitoren van biodiversiteit is de bermenscan uitgevoerd door een ecologisch adviesbureau. Prachtlint en de Natuur- en Vogelwerkgroep Krimpenerwaard zijn hierbij betrokken.
De aannemer monitort de kwaliteit van de aangewezen bermen jaarlijks.
3.3.2 Duurzaamheidsprestaties De doelen voor klimaatadaptatie zijn met name opgepakt vanuit de reeds bestaande beleidslijnen. Samenwerking op de actielijnen van de Duurzaamheidsagenda tussen team Duurzaamheid en de verantwoordelijke teams is hierin niet leidend geweest. Deels zijn resultaten geëvalueerd. Doel 1: Op plekken nabij kwetsbare groepen is bij de herinrichting van het openbaar gebied extra aandacht voor maatregelen tegen hitte. We stimuleren inwoners en bedrijven om particuliere terreinen te vergroenen. Kwetsbaarheden van wijken zijn meegenomen in de wijkvisies, waaronder Langeland en Oud-Krimpen. Het stimuleren van inwoners en bedrijven om te vergroenen heeft afgelopen jaren een structureel karakter gekregen. De tegeltaxi rijdt nu zo’n drie jaar, er is extra capaciteit aangetrokken voor het programma Steenbreek en er is een subsidie beschikbaar gesteld voor de vergroening van daken en gevels. De weggeefactie voor bomen is éénmalig gedaan, naar een idee van de kindergemeenteraad. Ook deed Krimpen van 2022-2024 mee aan het NK Tegelwippen. In die periode zijn 40.328 tegels vervangen door groen. Dit is het totaalresultaat van vergroening door inwoners en in de buitenruimte. Doel 2: In 2024 is er meer groen in tuinen in Lansingh-Zuid (o.a. door operatie Steenbreek)
12
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Operatie Steenbreek heeft extra capaciteit gekregen en loopt ook in Lansingh-Zuid. Er is geen nulmeting gedaan en achteraf zijn resultaten niet gemeten. Eerdere inzet op de actie ‘tegel eruit plant erin’ heeft in Lansingerland-zuid niet gewenste resultaat opgeleverd. Slechts een klein deel van de inwoners uit Lansing-Zuid heeft hier gebruik van gemaakt. Doel 3: Bij nieuwbouw bouwen we klimaatadaptief. Dit betekent dat de bebouwing en inrichting zoveel mogelijk bestand is tegen weersextremen. We volgen het Programma van Eisen Klimaatbestendig bouwen. Bij een aantal projecten is klimaatadaptief bouwen meegenomen, zoals de Groeiplaneet en bij de inrichting van het schoolplein. Bij de herontwikkeling van locatieblok E en F in het centrum konden inschrijvende partijen scoren op biodiversiteit en klimaatbestendigheid.
3.3.3 Bevindingen Klimaatadaptatie en biodiversiteit zijn geborgd in beleidsstukken en werkwijzen voor de fysieke leefomgeving. Daarbij zien we dat het goed belegd is binnen de organisatie en dat er uitvoering aan gegeven wordt. Die visie- en beleidsdocumenten zijn dan ook leidend voor klimaatadaptatie en biodiversiteit in de openbare ruimte. De kwetsbaarheden verschillen per deelgebied. Op basis van de stresstesten en de risicodialogen zijn de kwetsbaarheden in kaart gebracht en opgenomen in de wijkvisies. Met name hitte, wateroverlast, overstromingen en bodemverzakking zijn urgente thema’s. Inwoners hebben de afgelopen jaren geen extreem wateroverlast ervaren. Alleen een aantal woningen in Oud-Krimpen hebben in 2018 te maken met verzakking en te hoog grondwater. Dit leidt tot ondergelopen kelders. De gemeente heeft ter ondersteuning hierin voor inwoners een subsidie opgesteld om riool gerelateerde voorzieningen te kunnen treffen. Hier wordt nagenoeg geen gebruik van gemaakt. Er heerst bij medewerkers de indruk dat inwoners zich niet bezighouden het voorbereiden op (extreem) wateroverlast. Het overgrote deel van de grond is in particuliere handen. Om inwoners te stimuleren om klimaatadaptieve maatregelen te nemen, is ingezet op acties en subsidies. Het bereik hierop was goed. De deelname aan de acties was wisselend.
Doordat resultaten niet zijn bijgehouden, is voorgaande vooral een kwalitatieve uitspraak. Gezien toekomstig mogelijk wateroverlast, is er landelijk steeds meer aandacht voor waterbewust gedrag ter voorkoming-, voorbereiding op- en handelen bij wateroverlast. Door gemeente Krimpen aan den IJssel wordt nu nog niet ingezet op communicatie over waterbewust gedrag door inwoners en ondernemers. Dit biedt een kans voor de gemeente. Het thema biodiversiteit heeft de afgelopen 2 jaar steeds meer aandacht gekregen in de communicatie naar met name inwoners. Ondanks dat het geen apart thema was. In de communicatie over klimaatadaptieve acties, zoals operatie Steenbreek, het NK Tegelwippen en de Tegeltaxi komt het belang van groen voor het behoud van dier- en plantensoorten steeds terug. Biodiversiteit heeft tegenwoordig een eigen plek op de website Krimpen Duurzaam. Gemeente Krimpen neemt deel aan Prachtlint. Afgelopen Klimaatweek is een cursus Biodiversiteit georganiseerd en ook zijn verschillende uitdeelacties van biologische bloemzaden en bloembollen op evenementen gedaan.
13
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Gezondheid & voeding De ambitie in de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 luidt: In 2050 gebruiken we geen giftige of gevaarlijke stoffen. De gezondheidswinst stijgt doordat al het vervoer emissievrij is, wat leidt tot minder luchtverontreiniging.
3.4.1 Gezondheid en voeding in de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 Er zijn diverse acties geformuleerd voor het thema gezondheid en voedsel. Het thema is gelinkt aan veel andere thema’s: de openbare ruimte, mobiliteit, inkoop, woningbouw, educatie, lokaal voedsel en het sociaal domein. Van de twaalf acties zijn 10 uitgevoerd en afgerond. Er zijn initiatieven gestart om lokaal voedsel te produceren en te promoten onder inwoners. Dit wordt met name getrokken door de Voedselfamilie Krimpenerwaard. De organisatie brengt producenten, consumenten en maatschappelijke dwarsverbanden samen voor een duurzame voedselketen. Ook wordt samengewerkt met scholen om kinderen te leren duurzame voedselkeuzes te maken en om via moestuinen kennis te ontwikkelen. Gezondheid is meegenomen de Visie Samen op Koers van het sociaal domein. Dit moet nog vastgesteld worden (zie volgende paragraaf doel 1). Voedsel of ruimte voor lokale voedselproductie zoals moestuinen is niet meegenomen in bestaande beleidsstukken.
3.4.2 Duurzaamheidsprestaties Het is nog onduidelijk hoe de vooruitgang op dit thema gemonitord kan worden. Er zijn geen indicatoren bepaald voor de gestelde doelen: Doel 1: De gemeentelijke nota en preventiebeleid gezondheid is vastgesteld door gemeenteraad Er is een ‘Visie Samen op Koers’ in de maak. Deze is nog niet vastgesteld. Doel 2: Gezondheid opnemen in de PvE voor woningbouw plannen Dit doel en de daaraan gekoppelde acties zijn niet concreter gemaakt. Wel wordt bij de inrichting van de openbare ruimte gekeken naar het stimuleren van duurzame mobiliteit voor een schonere lucht en meer beweging (fiets- en looproutes) Doel 3: In minimaal een woningbouw- of openbare ruimte tender/uitvraag is gezondheid en voedsel een van de criteria waarop we selecteren In de Europese tender “Ontwikkeling locatie Hof Driekamp” is het thema gezondheid indirect één van de criteria geweest. Vanuit de ambitie om bewoners (50+) zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen, zijn ontwerpcriteria meegegeven die zich richten op zorgvoorbereiding, ondersteuning, collectiviteit en gemeenschappelijke voorzieningen. Hierdoor kan een aantrekkelijke, veilige en gezonde leefomgeving gecreëerd worden, zowel fysiek als mentaal. Doel 4: We stimuleren de afzet van streekproducten Er wordt twee keer per jaar een oogstmarkt georganiseerd waar streekproducten worden gepromoot. Dit zegt nog weinig over de afzet.
3.4.3 Bevindingen Het thema is diffuus en voor betrokkenen nog onduidelijk waar precies naartoe gewerkt wordt. Onderdelen van dit thema kunnen en worden gekoppeld aan andere thema’s. Het thema gezondheid wordt onderdeel van de Visie Samen op Koers van het sociaal domein. De visie is nog niet vastgesteld. Schonere lucht (door emissievrije mobiliteit) en het stimuleren van lopen en fietsen is onderdeel van het subthema mobiliteit. Het worden van een fairtrade gemeente past ook bij het subthema duurzaam inkopen. Gezondheid is onderdeel van bestaand beleid van het sociaal domein. Alleen het stimuleren van gezond, duurzaam en lokaal voedsel in de gemeente is een onderdeel dat niet past binnen andere thema’s of in bestaand beleid.
14
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
De acties voor het realiseren van moestuinen met scholen komt lastig van de grond. Dit ligt met name aan de beschikbare ruimte. Die is te ver weg van de scholen. De animo vanuit partijen of personen om de moestuin met scholen te onderhouden is laag. Wel zijn randvoorwaarden en de nodige overeenkomsten verkend om het in de toekomst mogelijk te maken. Ook staan scholen open voor educatie over duurzaam voedsel. Eerder hebben 5 scholen 15 lessen aangevraagd en voor 2024-2025 zijn al 45 lessen aangevraagd. De eigen catering en lunch wordt op dit moment bij de vaste partner belegd. Plantaardige keuzes worden niet actief gepromoot en lijken niet de voorkeur te hebben bij bestellers.
Circulariteit De gemeente heeft zich gecommitteerd aan de landelijke doelstelling om in 2050 circulair te zijn. Twee belangrijke mijlpalen voor circulariteit zijn de visie en het actieprogramma die begin 2024 zijn vastgesteld. Daarnaast heeft de raad oktober 2024 ingestemd met het invoeren van een recycletarief op afval. Daarnaast zijn nog andere acties opgepakt. Zo zijn biobased materialen in de buitenruimte toegepast en is ingezet op gescheiden bedrijfsafval binnen de gemeentelijke organisatie. Verder wordt een circulair ambachtsnetwerk verkend met ’t Groene Hart Werkt en is de thematrekker aangesloten bij de ontwikkelingen op circulariteit vanuit de provincie. Het actieprogramma bouwt voort op de doelen en acties uit de Duurzaamheidsagenda 2021-2024 en zijn aangevuld. Dit thema is nu niet geëvalueerd, omdat de uitvoering van het programma net gestart is. Daarin heeft ook circulair inkopen en aanbesteden een plek gekregen, het thema dat in de huidige Duurzaamheidsagenda minder aandacht heeft gekregen.
Conclusies en aanbevelingen huidige situatie Hieronder beschrijven we de belangrijkste conclusies wat betreft de huidige situatie van duurzaamheid in gemeente Krimpen aan den IJssel. Op basis van de conclusies doen we aanbevelingen voor de nieuwe Duurzaamheidsagenda. Afgelopen vier jaar is hard gewerkt aan een duurzaam Krimpen aan den IJssel. De duurzame thema’s waar via de agenda aan gewerkt is, verschillen van omvang en voortgang. Energie is veruit het grootste thema. Op thema energie is ook veruit het meeste resultaat gehaald. Gezondheid en voedsel was het kleinste thema, met ook het minste resultaat. In de opzet en uitvoering van de huidige Duurzaamheidsagenda wordt goed samengewerkt met inwoners en met regionale partners. Er staat een mooi actief en betrokken netwerk, zowel qua inwoners als maatschappelijke partners in de regio. De samenwerking met ondernemers is in de huidige Duurzaamheidsagenda onderbelicht gebleven. Alleen op het thema energie is er een duidelijk netwerk en wordt samengewerkt, dan wel gecommuniceerd vanuit de gemeente. De samenwerking met de eigen organisatie loopt minder soepel dan de samenwerking met inwoners en de regio. De Duurzaamheidsagenda wordt intern nog teveel gezien als van team Duurzaam, en niet van andere teams. Er is voor de gehele Duurzaamheidsagenda weinig voortgang bijgehouden.
Dit maakt het moeilijk voor de organisatie om tussentijds te sturen op effectiviteit (versus gevraagde inzet of investering).
15
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Energie is het meest omvangrijke thema met veruit de meeste acties en resultaten. Dit is mede te verklaren door de wettelijke verplichtingen die de gemeente heeft vanuit het Klimaatakkoord en de Klimaatwet. En het geld wat hiervoor vanuit het Rijk beschikbaar is gesteld. Het is ook het meest succesvolle onderdeel. Op het gebied van energiereductie bij woningen is een duidelijke vooruitgang te zien. De doelstelling van 2030 om het gasverbruik te verminderen is nu al ruim gehaald. Voor de warmtetransitie is een wijk kansrijk om volledig elektrisch te worden. Voor de andere wijken zet de gemeente in op isoleren gecombineerd met de hybride route. Op gebied van duurzame opwek zijn veel zonnepanelen gerealiseerd. Het doel meegekregen vanuit de RES voor zon op kleine daken is gehaald. Het einddoel is echter nog niet in beeld. Andere vormen van duurzame opwek zijn verkend. In de Stormpolder liggen kansen voor windenergie en de mogelijkheden voor aquathermie moeten nog worden verkend. Netcongestie is een belangrijke uitdaging voor ondernemers die veel energie nodig (gaan) hebben. De gemeente ondersteunt in het nemen van vervolgstappen. Ook kan dit een ingang zijn bij bedrijven voor andere duurzaamheidsthema’s. Op gebied van mobiliteit zien we dat duurzame principes meegenomen zijn in de nieuwe vervoer- en verkeersvisie en uitvoeringsplan.
Ook pakt de gemeente dit thema in gezamenlijkheid op vanuit de regionale samenwerking MRDH. Aanbeveling Duurzame mobiliteit is van groot belang om de samenleving te verduurzamen. Het is daarom raadzaam om mobiliteit als zelfstandige actielijn op te nemen in de nieuwe duurzaamheidsagenda naast de verkeer- en vervoervisie. Dat zorgt er tegelijkertijd voor dat er een totaaloverzicht blijft van de belangrijkste duurzaamheidsthema’s in de nieuwe duurzaamheidsagenda. Daarbij is monitoring van belang, zodat effecten inzichtelijk worden. Binnen het thema energie zijn de samenwerking en acties voor de eigen organisatie (bijvoorbeeld duurzaam inkopen en verduurzaming van vastgoed) minder ver dan beoogd. Duurzaam inkopen is onderdeel van het inkoophandboek dat in ontwikkeling is. Voor maatschappelijk vastgoed is een routekaart ontwikkeld voor energielabel A. Als vervolgstap kan klimaatneutraal vastgoed verder gespecificeerd worden.. Het thema klimaatadaptatie is al ingebed in het beleid en beheerplannen van de openbare ruimte. Dit geldt ook voor het onderliggende thema biodiversiteit. In nieuwe projecten worden eisen gesteld op gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit (onder andere op natuurinclusief). Op gebied van watermanagement is een monitor ontwikkeld. De monitoring van hittestress is en biodiversiteit vraagt extra aandacht.
Naast de activiteiten van de gemeente, zijn ook inwoners en bedrijven aan zet. De samenwerking tussen team Duurzaam en team Buitenruimte kan beter. Eigenaarschap wordt niet door iedereen even goed gevoeld en er blijven samenwerkingskansen liggen. Dit komt ook tot uiting in communicatie naar inwoners. De communicatie en de ondersteuning voor inwoners en bedrijven op klimaatadaptieve maatregelen vraagt extra aandacht in de nieuwe Duurzaamheidsagenda. Er is een medewerker aangenomen die voor beide teams werkzaamheden verricht. Hiermee is een verbeterstap gezet. Aanbeveling Klimaatadaptatie en biodiversiteit zijn twee onderwerpen die elkaar versterken, maar ook ieder een eigen doel dienen. Gezien het toenemend urgentiebesef op afnemende biodiversiteit, is het raadzaam om dit als een nieuwe, zelfstandige actielijn in de nieuwe Duurzaamheidsagenda op te nemen. Het thema gezondheid en voedsel omvat meerdere thema’s en mist een duidelijke focus. Onderdelen binnen het deelthema gezondheid die in de voorgaande Duurzaamheidsagenda gekoppeld zijn aan bijvoorbeeld woningbouw en openbare ruimte, passen ook binnen thema’s als biodiversiteit. Alhoewel het
16
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
deelthema gezondheid duurzame aspecten kent, past het in de praktijk logischer binnen het sociaal domein. Het thema voedsel past met name binnen duurzaamheid wanneer het duurzaam of lokaal geproduceerd voedsel betreft. En wanneer het gaat over het tegengaan van voedselverspilling. Aanbeveling Voor de nieuwe Duurzaamheidsagenda is het van belang om eventuele ambities wat betreft gezonde leefomgeving onder te brengen bij bijvoorbeeld het thema biodiversiteit. De kansen binnen het thema Voedsel liggen met name bij duurzaam voedsel faciliteren en stimuleren en verspilling voorkomen. Op gebied van circulair ligt er een uitvoeringsprogramma én is ondertussen het voornemen uitgesproken een recycletarief in te voeren . Beide ondersteunen de doelstellingen binnen dit thema. Aanbeveling: Voor de nieuwe Duurzaamheidsagenda behoeft dit thema beperkt nieuwe acties. Het is van belang dat de koppelkansen met andere thema’s benut worden. Denk aan het benaderen van bedrijven en circulair en duurzaam inkopen.
17
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Evaluatie In dit hoofdstuk evalueren we de Duurzaamheidsagenda 2021-2024. We willen weten of de agenda effectief was en wat we kunnen leren voor de nieuwe agenda. Eerst onderzoeken we in paragraaf 4.1 hoe de ambities van Krimpen aan den IJssel zijn uitgewerkt. We willen zien of deze ambities zijn omgezet in een uitvoeringsagenda die effectief kan worden uitgevoerd. In paragraaf 4.2 kijken we of de inspanningen de gewenste resultaten hebben opgeleverd, wat er goed gaat en wat beter kan. Voor de evaluatie gebruiken we de kerncomponenten van de Theory of Change: Impact, Outcome, Output & Actions en Input. In bijlage 2 staat het denkkader en de methode van de Theory of Change. We hebben documentstudies, interviews, een sessie met het kernteam en projectevaluaties uitgevoerd. Dit heeft geleid tot de volgende inzichten.
De opzet van de Duurzaamheidsagenda Impact De Duurzaamheidsagenda 2021-2024 van Krimpen aan den IJssel is een uitgebreid en ambitieus plan om een klimaatneutrale en gezonde gemeenschap te realiseren. In de Duurzaamheidsagenda staat als ambitie dat in 2050 geen van de gemeentelijke activiteiten nog bijdraagt aan klimaatverandering. Er is géén sprake van CO2-uitstoot, of de gemeente compenseert de geproduceerde broeikasgassen elders. De leefomgeving in de gemeente is klimaatbestendig en alle inwoners leven gezond. De ambitie is daarmee een mooi voorbeeld van een zogenaamd “Groot, Gedurfd, Dapper Doel2” en laat zich typeren als een Doelgericht-doel, dat zich richt op het bereiken van een specifiek doel binnen een bepaalde tijd. Outcome De ambitie is vertaald naar 4 inhoudelijke thema’s (1-4) en één ondersteunend thema (5): 1. Energie: Verminderen van energieverbruik, vergroten van hernieuwbare energieopwekking, 2.
duurzame mobiliteit en verduurzamen gebouwde omgeving. Klimaatadaptatie: Voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering, zoals hitte, droogte en
3.
wateroverlast. Circulaire economie: Verminderen van afval en bevorderen van hergebruik van materialen.
4. 5.
Gezondheid en Voedsel: Bevorderen van duurzame voedselkeuzes en een gezonde leefomgeving. Participatie en communicatie: bevorderen dat iedereen (die dat kan) verantwoordelijkheid neemt en actief bijdraagt aan het verbeteren van zijn of haar eigen leven en omgeving.
In de infographic die is opgenomen in de Duurzaamheidsagenda staan de doelen voor de 5 thema’s. De doelen zijn van verschillende niveaus. Soms is het doel geformuleerd als gewenste verandering/uitkomst, soms als doelstelling en soms als aanpak. Idealiter zou per doel een veranderpad vastgelegd zijn met lange, middellange en korte termijn doelstellingen. Door het ontbreken van die tussenstap, worden de doelstellingen verderop in het Duurzaamheidsagenda alleen impliciet gekoppeld aan de doelen. Een voorbeeld: Een doelstelling voor het thema Energie luidt: we kopen in 2025 volledig duurzaam in. Het is uit de Duurzaamheidsagenda niet op te maken aan welk doel deze doelstelling bijdraagt. Daarbij ontbreken tussendoelstellingen. Voor alle thema’s zijn korte en lange termijn doelstellingen vastgelegd.
2
Nederlandse vertaling van "Big Hairy Audacious Goal" – Jim C. Collins. Er zijn 4 typen BAHG’s: Doelgericht-, Concurrerend-, Rolmodel- en
interne transformatie BAHG’s.
18
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
De huidige doelstellingen voor 2024 en de ambitie voor 2050 zijn afgeleid van landelijke kaders en ontwikkelingen. Regionale kaders of ontwikkelingen zijn deels meegenomen. Ze worden genoemd voor het thema energie (RES en MRDH-Duurzame Mobiliteit). De doelstellingen zijn tevens van verschillende niveaus en niet altijd meetbaar. Voor de voortgang op de doelstellingen binnen de thema’s is een verantwoordelijke aangewezen. Met name door het ontbreken van de koppeling tussen doelen en doelstellingen, maakt het monitoren van de doelstellingen lastig. Het monitoren van de voortgang op de gewenste veranderingen en doelstellingen is niet beschreven. Er staat wel beschreven dat de voortgang online wordt bijgehouden. Output & actions Er zijn vijf thema’s (4 inhoudelijke, 1 ondersteunend thema) geformuleerd waarop de gemeente resultaat wil behalen, zoals in het vorige kopje reeds genoemd. Per thema zijn de relevante aandachtgebieden uitgekozen. Per aandachtsgebied zijn vervolgens acties geformuleerd. In totaal bevat de Duurzaamheidsagenda 96 acties. Het verschilt per actie of de beoogde output concreet is gemaakt. Hoe de voortgang op de acties wordt bijgehouden wordt niet beschreven. Input Ten behoeve van de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda is een Programma Duurzaamheid ingericht. Ook is een programmaorganisatie voorzien.
De programmamanager staat aan het hoofd van het programma en de organisatie en is verantwoordelijk voor de integrale aanpak, de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda en de samenwerking met buurgemeenten. Daarnaast zijn 4 themamanagers voorzien (energie, klimaatadaptatie, circulariteit en gezondheid en voedsel) die de uitvoering coördineren. De Duurzaamheidsagenda beschrijft wat de verschillende rollen inhouden. Er is een bestuurlijke stuurgroep van de gemeente en een adviesorgaan met externe bestuurders. De acties zijn gekoppeld aan actiehouders. Er zijn middelen gealloceerd aan de programmaorganisatie en de thema’s. Hiermee is het een stevig opgezette programmaorganisatie, duidelijke beoogde structuur en duidelijk beoogde sturing.
De uitvoering van de Duurzaamheidsagenda In deze paragraaf onderzoeken we of de uitgevoerde acties bijdragen aan de gestelde ambitie. We kijken of de juiste dingen zijn gedaan en waarom sommige zaken goed of minder goed gingen. De kracht van de organisatie en uitvoering De kracht van gemeente Krimpen aan den IJssel ligt in de uitvoering van projecten. Van de 96 acties uit de Duurzaamheidsagenda zijn bijna alle acties uitgevoerd. Actiehouders hebben hun taken grotendeels uitgevoerd. Vertragingen kwamen vooral door personele wisselingen, personeelstekort en onvoldoende belangstelling. De uitvoering van de acties heeft veel resultaat opgeleverd. Voor de uitvoering van de agenda is een programmaorganisatie opgezet. Deze organisatie is gaandeweg gevormd en bestaat nu uit een programmamanager/beleidsadviseur, een programmasecretaris, twee projectleiders en een communicatieadviseur. Twee inhoudelijke experts uit andere teams zijn betrokken bij de thema’s circulariteit en klimaatadaptatie. Daarnaast zijn binnen verschillende thema’s bij individuele acties verschillende experts uit de organisatie betrokken. Eigenaarschap De vrijheid en ruimte van de programma-organisatie is groot. Ze pakken met veel gevoel van eigenaarschap hun taken op en kunnen goed inspelen op kansen en externe ontwikkelingen. De span of control voor de leden van de Duurzame programma-organisatie is ook groot.
Door de hoeveelheid beleidsinhoudelijke taken van de Programmamanager, komen de programmamanagement-taken
19
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
geregeld onder druk te staan. Projectleiders werken aan meerdere thema’s en projecten. De rol en het doel van de themamanagers zijn niet duidelijk genoeg voor de teams en de themamanagers zelf. Niet alle taken zijn even zelfstandig uitgevoerd door de beoogde teams. Uit interviews blijkt dat eigenaarschap buiten team Duurzaam beperkt is en verschilt per team en thema. De Duurzaamheidsagenda wordt gezien als iets van team Duurzaam. Met name in de samenwerking op het thema klimaatadaptatie is dit zo ervaren. Sinds enige tijd heeft een collega specifiek de rol gekregen om hierin beter de verbinding te bouwen. Sommige geïnterviewden gaven aan niet op de hoogte te zijn van de acties of misten de expertise om ermee aan de slag te gaan. Eigenaarschap is vaak persoonsafhankelijk. Er zijn voorbeelden van intrinsiek gemotiveerde medewerkers die uit eigen beweging stappen zetten. In de openbare ruimte is meer eigenaarschap op duurzaamheid dan voorheen en duurzaamheid wordt meegenomen als gunningscriterium. Door gebrek aan eigenaarschap en de onduidelijke rol van de themamanager heeft de programmaorganisatie meer taken zelf uitgevoerd, gecoördineerd en ondersteund dan gepland. Door ontwikkelingen en externe kansen worden tussentijds extra acties aan de agenda toegevoegd, zoals de SPUK-regeling voor infra en het actieplan energiearmoede. Dat is ook conform de vooraf gemaakte afspraken.
Het tussentijds beleggen van taken door de programmamanager bij andere teams, vraagt tijd. Tijd die er door de hoeveelheid der dingen beperkt is. Niet voor alle medewerkers is het even vanzelfsprekend dat er tussentijds taken vanuit de Duurzaamheidsagenda bijkomen. Het vergt van team Duurzaam herhaling van de gemaakte afspraken en overtuigingskracht. Vertrouwen en sturing Het programmateam heeft veel vrijheid en krijgt veel vertrouwen van de organisatie. Er zit een risico aan de mate van zelforganisatie. Escalatiemogelijkheden zijn beperkt. College en directie zijn goed geïnformeerd en geven weinig sturing, want de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda loopt goed. Ze vertrouwen op de programmamanager, dit kan bij eventuele problemen de druk op de programmamanager verhogen. De verbindend directeur laat betrokkenheid zien bij de Duurzaamheidsagenda door actief goede voorbeelden te delen per mail, LinkedIn of Intranet. Er zijn voortgangsgesprekken met de portefeuillehoudende wethouder, maar door drukte gebeurt dit niet periodiek. Doordat de uitvoering goed loopt, wordt dit ook niet noodzakelijk gevonden. Andere wethouders hebben duurzaamheidsthema’s overgedragen aan de coördinerende wethouders. Er is daarom geen stuurgroep vanuit het college. Het opzetten van extern adviesorgaan (Klimaatraad) is niet van de grond gekomen.
Wethouders geven aan dat duurzaamheid belangrijk is, maar vooral gekoppeld moet worden aan andere waarden zoals financieel voordeel of woonplezier. Zij geven aan dat duurzaamheid voor inwoners geen prioriteit lijkt. Als duurzaamheid bijdraagt aan een andere waarde, is het logisch duurzaamheid mee te nemen in de oplossing. Monitoring voortgang De overkoepelende ambitie, doelen per thema en doelstellingen zijn voor actiehouders niet leidend bij het uitvoeren van acties. Of de actie tot gewenste resultaten leidt, wordt beperkt geëvalueerd. Doelstellingen zijn vaak niet meetbaar, wat het toetsen van resultaten lastig maakt. Monitoring van doelstellingen heeft geen vaste structuur gekregen. De programmamanager heeft jaarlijks de status en voortgang van acties opgehaald. Kennis en communicatie Kennisontwikkeling op de thema’s en kennisoverdracht is aan de teams zelf. Team Duurzaamheid probeert collega’s binnen andere teams te inspireren. Ze zetten bijvoorbeeld e-mailberichten door, nodigen collega’s
20
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
uit voor bijeenkomsten, of taggen ze via LinkedIn. Er is geen kennisbank, of centrale plaats waar goede voorbeelden, formats, achtergrondinformatie blijvend beschikbaar is. Borging van kennis over het onderwerp Duurzaamheid is kwetsbaar. Kennis is, net als de uitvoering van de actie, persoonsafhankelijk. Vertrekt een medewerker, dan is de opgedane kennis verloren. Communicatie en participatie heeft gedurende de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda veel vooruitgang geboekt. Er is een eigen huisstijl ontwikkeld en Duurzaam heeft een eigen plek op internet gekregen met de website Krimpen Duurzaam | Klaar voor de stap!. De communicatieadviseur wordt bij de start van een nieuw project direct betrokken, het team communiceert actief, en het bereik wordt steeds groter. Duurzaamheid algemeen, en de thema’s specifiek krijgen steeds vaker een plek in de verschillende communicatiemiddelen die de gemeente gebruikt. Veel van de communicatie is gericht op de gewenste gedragsverandering. Communicatie, participatie en het steeds beter leren kennen van de doelgroepen zorgen ervoor dat er nu structureel verduurzamingsaanbod is voor inwoners in plaats van eenmalige acties. Ook hier geldt dat de effectiviteit van de communicatie niet structureel bijgehouden wordt. Wel is merkbaar dat door communicatie en samenwerking met externe partijen, het netwerk van stakeholders groter en steviger wordt.
Conclusies Concluderend zien we een stevig opgezette Duurzaamheidsagenda. De uitwerking vanuit de ambities naar concrete acties met toewijzing ervan aan uitvoerenden is gedaan en middelen zijn toegewezen. De tussenliggende stappen, van ambitie naar doelen en van doelen naar doelstellingen zijn diffuus. Er is geen duidelijke lijn waarin de impact zich steeds verder vertaalt naar de acties en input. Tevens is in de Agenda niet duidelijk gemaakt hoe de voortgang gemonitord wordt, zodat effectiviteit gecontroleerd kan worden en eventueel bijgestuurd kan worden. De Duurzaamheidsagenda is succesvol uitgevoerd. Bijna alle 96 acties uit de Duurzaamheidsagenda zijn uitgevoerd. Dit toont de kracht van Krimpen aan den IJssel in projectuitvoering. Communicatie en participatie ondersteunen het programma steeds beter, alhoewel de effecten ervan niet structureel gemonitord worden. Er is een effectieve programmaorganisatie, maar er zijn uitdagingen in eigenaarschap en rolduidelijkheid. Eigenaarschap buiten team Duurzaam is beperkt en verschilt per team en thema. De rol en het doel van thematrekkers zijn niet duidelijk genoeg, wat leidt tot meer taken voor de programma-organisatie dan gepland. Er zijn beperkte escalatiemogelijkheden en sturing. College en directie geven weinig sturing. Zij vertrouwen op de programmamanager. Dit kan ook, want de uitvoering van de Duurzaamheidsagenda loopt goed.
Er schuilt alleen een risico in. Wethouders zien duurzaamheid als secundaire prioriteit. Het is belangrijk, maar vooral in combinatie met andere waarden die door duurzaamheid gediend worden, zoals bijvoorbeeld economie, financiën, leefbaarheid of sociale cohesie. Er is gebrek aan doelgerichte evaluatie en monitoring. Kennisontwikkeling en -overdracht is niet centraal geregeld.
21
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Financieel resultaat In dit hoofdstuk geven we inzicht in het financiële resultaat van de afgelopen 4 jaar.
Bij het vaststellen van de Duurzaamheidsagenda was nog onbekend hoeveel middelen het Rijk beschikbaar zou stellen. Uiteindelijk ontving de gemeente in 2022 een eenmalige bijdrage voor de uitvoeringskosten van het Klimaatakkoord. Sinds 2023 ontvangt de gemeente middelen uit de regeling ‘Tijdelijke regeling capaciteit decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid (CDOKE)’. De regeling is er zodat gemeenten uitvoering kunnen geven aan de afspraken uit het Klimaatakkoord. De regeling is specifiek gericht op het vergroten van de ambtelijke capaciteit. Slechts een klein deel van de middelen (10%) mag ingezet worden voor overheadkosten. Omdat niet alle activiteiten van de Duurzaamheidsagenda binnen de CDOKE-voorwaarden vielen, was het belangrijk dat er gebruik gemaakt kon worden van eigen middelen (reguliere budget is ongeveer 55.000 euro per jaar). Dat geldt voornamelijk voor de kosten voor de thema’s Klimaatadaptatie, Biodiversiteit en Voedsel. Maar ook voor overheadkosten binnen de andere thema’s zoals communicatiekosten. Doordat er uiteindelijk Rijksmiddelen beschikbaar kwamen, zijn er veel minder eigen middelen ingezet en zijn deze middelen teruggevloeid in de algemene reserve. De verdeling van de kosten is conform de begroting gelopen. Alleen de kosten voor communicatie zijn hoger geworden dan begroot.
Zoals in deze evaluatie en situatieanalyse beschreven is er veel ingezet op communicatie. Er is een eigen huisstijl ontwikkeld en Duurzaam heeft een eigen plek op internet gekregen met de website Krimpen Duurzaam | Klaar voor de stap!. Ook de kosten voor het realiseren van het fysiek loket Krimpen Duurzaam waren hoger dan verwacht en er is veel geïnvesteerd in het op orde brengen van de basis. De gemeente heeft extra middelen aangevraagd en ontvangen vanuit de RES-regio en de Provincie ZuidHolland. Dit was respectievelijk een bijdrage voor de opzet van de MCO-regeling (Meerjarig collectieve ontzorgingsaanpak) en een energiehandelsplatform voor ondernemers. De bestaande formatie is zoals voorgesteld in de Duurzaamheidsagenda uitgebreid. De vaste formatie is opgenomen onder de programmaorganisatie. Voor bijvoorbeeld het ondersteunen van VvE’s en expertise op het onderwerp warmte hebben we personeel ingehuurd. De kosten hiervoor zijn opgenomen bij de betreffende thema’s. Er is meer uitgeven dan van tevoren begroot. Dat komt omdat het aan de voorkant onduidelijk was hoeveel geld er vanuit het Rijk beschikbaar zou komen. Nadat daar meer duidelijkheid over was hebben we ook meer inzet kunnen plegen op thema’s als energiearmoede.
22
Situatieanalyse en evaluatie Duurzaamheidsagenda 2021-2024
december 2024
Begroting- en realisatie Programma Duurzaamheid 2021-2024 Begroting 2021-2024
Realisatie 2021-2024
Communicatie / participatie medewerker Projectsecretaris
€ 275.000
€ 186.500
Projectleiding
€ 285.440
€ 402.686
subtotaal programmaorganisatie (FTE's)
€ 560.440
€ 589.186
Thema Energie Thema Circulair
€ 573.500 € 25.000
€ 859.989 € 25.180
Thema Klimaatadaptatie Thema Gezondheid en Voedsel
€ 25.000 € 30.000
€ 39.620 € 39.000
Participatie/communicatiekosten Overige kosten/onvoorzien
€ 90.000 € 85.000
€ 127.800
Programmaorganisatie
Programmabudget
Kosten RRE
€ 111.000
Kosten RREW
€ 303.595
subtotaal programma budget
€ 828.500
€ 1.506.184
Totale kosten programma Duurzaamheid
€ 1.388.940
€ 2.095.370
-€ 278.848
-€ 278.849
Dekking Dekking vanuit RREW uitkering van het Rijk Dekking vanuit RRE uitkering van het Rijk Dekking subsidie EAW van het Rijk
-€ 111.000 -€ 20.660
Dekking Rijksmiddelen uitvoeringskosten Klimaatakkoord voorloper CDOKE
-€ 222.768
Dekking vanuit CDOKE middelen van het Rijk Bijdrage RES regio uit SPUK NPLW aan MCO programma
-€ 1.006.553 -€ 8.272
Dekking projectsubsidie Voorbereiding Energiehandelsplatform Provincie Zuid-Holland -€ 278.848