2022-03-31 Rekenkamer jaarverslag 2021
Tekst van het document
jaarverslag 2021 Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
Rekenkamer
Rekenkamer
Rekenkamer
Rekenkamer
Rekenkamer
Rekenkamer
Rotterdam
Lansingerland
Krimpen aan den IJssel
Barendrecht
Capelle aan den IJssel
Albrandswaard
jaarverslag 2021 Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
voorwoord
De Rekenkamer Rotterdam is een onafhankelijk instituut van en voor de gemeenteraad. Wij doen onafhankelijk onderzoek naar de effecten van beleid en het handelen van het gemeentebestuur. Met zulk interdisciplinair onderzoek en gedegen beleidsevaluatie dragen we bij aan het versterken van de lokale democratie en de kwaliteit van het gemeentebestuur. Hoe onafhankelijker een instituut, hoe belangrijker het is om uit te leggen en toe te lichten hoe die bijzondere positie wordt aangewend. Een jaarverslag is daartoe een belangrijk middel. Dus leggen we dit jaarverslag graag aan u voor. Naast het doen van onderzoek en het doormaken van het tweede coronajaar met alle uitdagingen die dat ook voor ons met zich mee bracht, stond 2021 voor de Rekenkamer Rotterdam ook in het teken van een directeurswissel. Na 12 jaar nam Paul Hofstra in mei afscheid en werd ik door de gemeenteraad van Rotterdam benoemd (maart) en beëdigd (juni). Ik dank de gemeenteraden van Rotterdam en de regiogemeenten (Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard) voor het in mij gestelde vertrouwen. Het is een voorrecht om nu verantwoordelijk te mogen zijn voor dit gezaghebbende instituut. De start van een nieuwe directeur wordt deels bepaald door de keuzes van diens voorganger.
Paul Hofstra heeft in de eerste helft van 2021 ingezet op het afronden van Rotterdamse onderzoeken. In zijn laatste weken als directeur werden de tweede onderzoeksbrief over Feyenoord City, de rapporten over algoritmes, ouderenbeleid en de Rotterdamse aanpak van ondermijning en de onderzoeksopzet voor integriteit gepubliceerd. De onderzoeksbrief over Feyenoord City heeft mijn voorganger zelf nog toegelicht in de gemeenteraad, maar voor de andere drie rapporten gold dat niet. Als gevolg daarvan hebben mijn eerste maanden in het teken gestaan van reeds gepubliceerde onderzoeken. Het toelichten van onderzoeken waar ik geen bemoeienis mee heb gehad, was uitdagend. Dat was niet alleen een kwestie van inwerken, maar ook onder hoogspanning met elkaar leren samenwerken om onderzoek goed te presenteren. Het rapport over de Rotterdamse aanpak van ondermijning hebben we voor de zomer toegelicht in de commissie Veiligheid en Bestuur. Het rapport over ouderenbeleid is toegelicht in een technische sessie met de commissie ZOCS, voorafgaand aan een stakeholder-bijeenkomst over ons rapport. Het rapport over algoritmes hebben we gepresenteerd in de commissie MPOF waarbij ook leden van ZOCS waren uitgenodigd. Door deze start heb ik me meteen grondig verdiept in de wijze waarop de Rekenkamer Rotterdam onderzoek doet en daarover over communiceert in haar rapporten.
In de sollicitatieprocedure had ik me vanzelfsprekend ook gebogen over gepubliceerde rapporten, maar toen had ik niet het voorrecht daarover uitgebreid met de onderzoekers van gedachten te wisselen. Door deze start heb ik relatief snel een goed beeld gekregen van de onderzoekers, de onderzoeken en de rapporten. De onderzoeksstaf van de Rekenkamer Rotterdam is zeer (des)kundig en ervaren en de onderzoeken zijn van hoog
1
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
tot zeer hoog niveau. De onderzoekskwaliteit is op het niveau dat ik in mijn vorige onderzoeker-bestuurdersfuncties (bij de WRR en de OVV) gewend was. Dus dat is een uitstekend vertrekpunt. Er liggen wel mogelijkheden om de communicatie te verbeteren, in de oordeelsvorming dichtbij de apolitieke opdracht van de rekenkamer te blijven en naast het evalueren ook oog te hebben voor het bevorderen van leren. Dat zal zichtbaar worden in de toon van de rapporten, de inhoud van bestuurlijke nota’s, de insteek van het voor- en nawoord en de manier waarop wij met raden, colleges van burgemeester en wethouders, ambtenaren en in de (sociale) media over ons onderzoek communiceren. Pas vanaf eind september heb ik me echt kunnen verdiepen in de lopende onderzoeken. Daarbij vielen twee zaken in het bijzonder op. Er liepen vier onafhankelijke projecten over woonvisies, voor de Rotterdamse gemeenteraad en voor die van Barendrecht, Lansingerland en Albrandswaard en er was een vijfde woonvisie-onderzoek toegezegd aan Capelle aan den IJssel. We hebben besloten dit om te vormen tot een woonvisieonderzoeksprogramma, om de mogelijkheid tot synergie die het werken voor meerdere gemeenteraden nu eenmaal biedt te benutten. Dat komt ook de kwaliteit van de afzonderlijke rapporten ten goede.
Daarnaast had de reeds gepubliceerde onderzoeksopzet voor het door de gemeenteraad gevraagde integriteitsonderzoek de nodige open einden. Dit was een bewuste keuze van mijn voorganger om enige ruimte te laten. De achterliggende periode is benut voor een nadere afbakening en uitwerking van de onderzoeksvragen en -methoden. Middels een werkdocument in de bijlage van dit jaarverslag maken we u daar deelgenoot van. Ook hebben we nieuwe onderzoeken die al geprogrammeerd waren opgestart, zoals het door gemeenteraad van Rotterdam gevraagde onderzoek naar het economische programma van de MRDH. Omdat de MRDH een gemeenschappelijke regeling is waarin 23 gemeenten participeren, hebben we geïnvesteerd in contacten met rekenkamer(commissie)s van andere MRDH-gemeenten. Verder hebben we ingezet op bestuurlijke gesprekken in de voorbereiding op de onderzoeksopzet. Juist in deze fase kunnen open gesprekken worden gevoerd, waardoor de rekenkamer meer inzicht krijgt in de politiek-bestuurlijke context. Dat kan ook het draagvlag vergroten om te willen leren van/door rekenkkamerrapporten. Dit is een voorbeeld van het nastreven van onafhankelijkheid in verbinding. Voor een instituut dat onderzoek doet in het publieke belang is onderzoeksprogrammering cruciaal: wat geprogrammeerd wordt en wanneer het gepubliceerd wordt, dat doet er toe. De onderzoeksagenda van de rekenkamer was nogal vol.
Gevolg daarvan was dat er veel tijd verstreek tussen het aankondigen van een onderzoek en het daadwerkelijk starten daarvan. Uit de zelfevaluatie van de rekenkamer bleek dat de kennis en kunde van de onderzoeksstaf beter benut kunnen worden. Daarnaast werden in kennismakingsgesprekken met raadsleden, griffies, burgemeesters en wethouders de nodige vragen gesteld die betrekking hadden op de totstandkoming van de onderwerpkeuze. Daarom vinden we het verstandig om het proces van onderzoeksprogrammering onder de loep te nemen. Die herijking is in 2021 opgestart, met als eerste zichtbare stap de Onderzoeksprogrammering 2022, die vlak voor de kerst is gepubliceerd. In 2022 zullen we in gesprek met gemeenteraden en griffies deze reflectie voortzetten. Een logisch gevolg van de frisse blik van buiten is dat alle werkwijzen en vanzelfsprekendheden tegen het licht worden gehouden. Het inwerken van een nieuwe directeur betekent tenslotte dat de vraag ‘waarom doen we dit zo?’ dagelijks gesteld
2
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
wordt. Dat is wennen en kost enige tijd. De Rekenkamer Rotterdam staat voor onafhankelijk hoogwaardig onderzoek over belangrijke maatschappelijke en bestuurlijke onderwerpen ter ondersteuning van de gemeenteraden in Rotterdam en de regio. Dat verandert niet met de komst van een nieuwe directeur. De reflecties, aanpassingen en herijking zijn niets meer en niets minder dan een investering om ook in toekomst het onder mijn voorgangers verworven gezag waar te kunnen maken. Prof.dr.ir. Marjolein van Asselt Directeur
3
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
inhoud
1
voorwoord 1
realisatie 2021
9 10
1-1
publicaties
1-2
realisatie per rekenkamer
13 13
2-1
inleiding
2-2
gepubliceerd onderzoek in 2021
2
17
2-3
3 21 21
Rekenkamer Rotterdam
2-2-1
overzicht
2-2-2
G4-analyse geheimhouding
2-2-3
gekleurde technologie
2-2-4
onderzoeksbrief Feyenoord City toetsing risico’s en waarborgen
2-2-5
broze bedoelingen
2-2-6
onder de radar
lopend onderzoek 2021 2-3-1
overzicht
2-3-2
woonvisie
2-3-3
jongerenwerk
2-3-4
eindbeoordeling collegetargets 2018-2022
2-3-5
integriteit
2-3-6
Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH)
Rekenkamer Barendrecht
3-1
inleiding
3-2
lopend onderzoek 3-2-1
4 23 23
woonvisie
Rekenkamer Lansingerland
4-1
inleiding
4-2
lopend onderzoek
5
4-2-1
woonvisie
4-2-2
Wmo
Rekenkamer Capelle aan den IJssel
25 25
5-1
inleiding
5-2
gepubliceerd onderzoek in 2021
26
5-3
lopend onderzoek
5-2-1 5-3-1
6
het Nieuwe Rivium woonvisie
Rekenkamer Krimpen aan den IJssel
29
6-1
5
jaarverslag 2021
inleiding
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
29
6-2
lopend onderzoek 6-2-1
7 31 31
subsidies
Rekenkamer Albrandswaard
7-1
inleiding
7-2
lopend onderzoek 7-2-1
8
woonvisie
overige publicaties en activiteiten
33 33 34 34
8-1
inleiding
8-2
publicatie onderzoeksprogramma
8-3
externe optredens en andere publicaties
8-4
samenwerking andere rekenkamers
35 35 35
9-1
inleiding
9-2
afscheidsseminar
9-3
perspectief voor de toekomst
9
10 39 40 40 41 41 42
9-3-1
governance rekenkamer
9-3-2
ontvlechting Rekenkamer Rotterdam – Rekenkamer Sint Eustatius
9-3-3
bestuurlijk arrangement buurgemeenten
9-3-4
communicatiestrategie
9-3-5
(zelf)evaluatie en visitatie
organisatie
10-1
personeel en organisatie
10-2
diversiteit en inclusie
10-3
coronabeleid
10-4
ontwikkeling kennis en competenties
10-5
nevenfuncties en declaraties
10-6
privacy en informatiebeveiliging
11 43 43 46 46 47 47 48
directeurswissel
jaarrekening Rekenkamer Rotterdam
11-1
resultatenrekening
11-2
toelichting op de resultatenrekening
11-3
begroting 2022
11-4
toelichting op de begroting
11-5
balans
11-6
toelichting op de balans
11-7
financieel arrangement regiogemeenten 11-7-1 Rekenkamer Barendrecht 11-7-2 Rekenkamer Lansingerland 11-7-3 Rekenkamer Capelle aan den IJssel 11-7-4 Rekenkamer Krimpen aan den IJssel 11-7-5 Rekenkamer Albrandswaard
bijlagen 55 57
bijlage 1
ontvlechtingsovereenkomst
bijlage 2
werkdocument onderzoek integriteit
6
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
1 1-1
realisatie 2021
publicaties Onderzoeksrapporten zijn het belangrijkste product van de rekenkamer. Het aantal rapporten dat de rekenkamer publiceert, is afhankelijk van de beschikbare onderzoekscapaciteit, de complexiteit van de onderzoeken en de doorlooptijd. Ook verkiezingen kunnen invloed hebben, omdat de rekenkamer in de regel niet vlak voor de verkiezingen rapporten uitbrengt. Het aantal publicaties fluctueert daardoor. Onderstaande tabel geeft een overzicht van het aantal publicaties in de periode 2017-2021. tabel 1-1: publicaties 2017-2021 rekenkamer
2017
2018
2019
2020
2021
Lansingerland
3
1
1
2
0
Barendrecht
Capelle aan den IJssel
Krimpen aan den IJssel Albrandswaard
1 2 -
2 1 0 -
1 1 1 -
Rotterdam - rapporten
4
3
5
totaal
10
10
11
Rotterdam - brieven
0
3
2
1
0
2
1
2
0
0
0
4 2
13
3 2
6
Uit de tabel is op te maken dat het aantal publicaties tot en met 2020 schommelt tussen de tien en dertien. Verhoudingsgewijs is iets meer dan de helft van de publicaties uitgebracht voor Rotterdam, maar de verhouding kan per jaar wisselen. Het ene jaar zijn er relatief veel onderzoeken in Rotterdam en in het andere jaar wat meer in de andere gemeenten. De rekenkamer heeft in het beleidsplan 2017-2021 de te realiseren prestaties opgenomen. Deze prestaties hebben onder andere betrekking op de publicaties: het aantal, de omvang, de thematiek en de doelgroep. Het streven was onder meer om jaarlijks tien onderzoeken af te ronden, waarvan zeven voor Rotterdam. Van de Rotterdamse onderzoeken was bovendien het streven dat er twee relatief klein van omvang zijn (minder dan 100 dagen). De doelstelling om 10 publicaties uit te brengen is in 2021 niet gehaald. Hiervoor zijn verschillende redenen. Ten eerste is 2021 te kenmerken als een bijzonder jaar. Het jaar stond in het teken van het afscheid nemen van de oude directeur en de komst van de nieuwe directeur. In dit kader zijn diverse activiteiten ontplooid, waardoor de feitelijk beschikbare capaciteit voor onderzoek daarmee lager lag dan in voorgaande jaren. Ook de rekenkamer heeft net als andere organisaties te maken gehad met coronabeperkingen, die ook impact hebben op de productiviteit.
Daarnaast hebben personele zaken (ziekte, re-integratie, bijzonder verlof) gevolgen gehad voor de feitelijk beschikbare capaciteit.
9
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
In 2021 is een zelfevaluatie uitgevoerd, is geïnvesteerd in kennismaking van de nieuwe directeur en zijn verschillende bureaubrede activiteiten opgepakt voor verdere ontwikkeling van de rekenkamer, zoals een cultuurscan en een traject voor een communicatiestrategie. Ook is besloten de vijf onderzoeken naar de woonvisie in Rotterdam, Albrandswaard, Barendrecht, Lansingerland en Capelle aan den IJssel om te vormen tot een woonvisieprogramma. De vijf projectteams zijn opgegaan in een (zelfsturend) programmateam. Dit heeft als consequentie dat alle woonvisieonderzoeken in 2022 worden gepubliceerd.
1-2
realisatie per rekenkamer De Rekenkamer Rotterdam heeft in 2021 in totaal vijf onderzoeken gepubliceerd. Het gaat om: • ‘gekleurde technologie, verkenning ethisch gebruik algoritmes’; • ‘onderzoeksbrief Feyenoord City toetsing risico’s en waarborgen’; • ‘broze bedoelingen, ex ante onderzoek naar effecten ouderenbeleid’ en • ‘onder de radar, onderzoek naar aanpak ondermijnende criminaliteit’. Daarnaast is de G4-analyse geheimhouding uitgebracht. De Rekenkamer Capelle aan den IJssel heeft de onderzoeksbrief gebiedsontwikkeling het Nieuwe Rivium gepubliceerd. In de volgende hoofdstukken wordt voor iedere rekenkamer toegelicht welke onderzoeken zijn gepubliceerd en welke onderzoeken in 2021 in uitvoering waren, en in 2022 zullen verschijnen.
10
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam
2 2-1
Rekenkamer Rotterdam
inleiding De Rekenkamer Rotterdam heeft in 2021 drie rapporten en twee brieven gepubliceerd. In 2021 waren vijf onderzoeken in uitvoering die in 2022 verschijnen. In de volgende paragrafen zijn de onderzoeken toegelicht.
2-2 2-2-1
gepubliceerd onderzoek in 2021 overzicht In de onderstaande tabel is opgenomen wanneer de vijf onderzoeken zijn gepubliceerd en op welke datum de rekenkamer het onderzoek heeft toegelicht in de betreffende raadscommissie. tabel 2-1: gepubliceerd onderzoek 2021 onderzoek
toelichting in raadscommissie
25 januari 2021
geen toelichting
onderzoeksbrief Feyenoord City
21 mei 2021
25 mei 2021
onder de radar
28 mei 2021
15 juli 2021
gekleurde technologie broze bedoelingen
2-2-2
publicatie
G4-analyse geheimhouding
15 april 2021 27 mei 2021
16 september 2021 8 september 2021
G4-analyse geheimhouding In 2020 is in G4-verband een analyse gemaakt van de wijze waarop de gemeenteraden van de vier grote steden (Rotterdam, Amsterdam, Den Haag en Utrecht) omgaan met geheimhouding. Dat is niet helemaal als zou moeten. Zo wordt vaak geheimhouding bekrachtigd zonder een inhoudelijk toereikende onderbouwing, wordt de duur van geheimhouding vaak niet vastgesteld, wordt geheimhouding niet tijdig opgeheven en wordt onnodig op te veel informatie geheimhouding opgelegd. Dit doet afbreuk aan de openbaarheid van bestuur en aan transparante politiek-bestuurlijke besluitvorming. Deze resultaten zijn opgenomen in een gezamenlijke brief aan de vier gemeenteraden en is op 25 januari 2021 verzonden. Daarnaast is op hetzelfde moment een G4-brief aan de Tweede Kamer gestuurd, met daarin verbetersuggesties. In deze brief is aangegeven dat het bij de Tweede Kamer voorliggende wetsvoorstel ’Bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur’ de in de praktijk geconstateerde tekortkomingen van geheimhouding niet oplost. In de brief aan de Tweede Kamer doen de rekenkamers verschillende voorstellen, zoals een verplichting om opgelegde geheimhouding te heroverwegen, het verplichten van een openbaar register, het creëren van een passende toezichtsvorm en meer ondersteuning aan gemeenteraden in hoe zij met geheimhouding zouden moeten omgaan.
13
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam Voor de gemeente Rotterdam geldt dat de gemeenteraad in december 2020 een nieuw beleidskader omtrent geheimhouding heeft vastgesteld. Hiermee worden de geschetste tekortkomingen grotendeels geadresseerd. In een separate aanbiedingsbrief van 25 januari 2021 geeft de Rekenkamer Rotterdam de gemeenteraad mee er voor te waken dat zij geheimhouding bekrachtigt op basis van een eigenstandig en inhoudelijk goed onderbouwd besluit. De gemeenteraad heeft de desbetreffende brieven voor kennisgeving aangenomen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken is momenteel aan het onderzoeken hoe het de verbetersuggesties in de brief aan de Tweede Kamer kan oppakken. 2-2-3
gekleurde technologie In 2021 heeft de rekenkamer een onderzoek uitgevoerd naar het ethisch gebruik van algoritmes bij de gemeente. Op 15 april publiceerde de rekenkamer het bijbehorende rapport ‘gekleurde technologie’. De rekenkamer concludeerde in dit rapport dat er bij de inzet van algoritmes nog te weinig besef is van de ethische risico’s ervan. Op basis van een casestudy naar het algoritme ‘project analytics uitkeringsfraude’ concludeerde de rekenkamer onder andere dat de verantwoordelijkheid voor ethische risico’s niet goed is georganiseerd. Hierdoor is er te weinig aandacht voor transparantie en eerlijkheid van het algoritme. Zo is niet navolgbaar welke keuzes rondom ethische vraagstukken zijn gemaakt en is het voor de betrokken burger onmogelijk goed zicht te krijgen hoe het algoritme een rol speelt bij de uitnodiging voor een heronderzoek. Daarnaast is er een kans dat het algoritme, bijvoorbeeld door het gebruik van een zogeheten proxyvariabele laaggeletterdheid, tot vooringenomen uitkomsten leidt. Hiertegen heeft de gemeente onvoldoende maatregelen genomen. De rekenkamer heeft onder meer aanbevelingen gedaan over het inrichten van een algoritmeregister, het opzetten van een duidelijke governance rondom algoritmes en het beheersen van de ethische risico’s en over het verhogen van het bewustzijn rondom ethische risico’s van algoritmes in de organisatie.
Het college heeft alle aanbevelingen overgenomen. Het rapport is toegelicht in de commissie Majeure Projecten, Organisatie en Financiën (MPOF) op 16 september 2021. Bij de raadsbehandeling van het rekenkamerrapport op 30 september 2021 heeft de gemeenteraad verschillende moties aangenomen, waaronder een motie waarin de rekenkamer verzocht wordt een vervolgonderzoek te doen naar de toepassing van algoritmes. Zoals in december 2021 in het onderzoeksprogramma 2022 is toegelicht, zal de rekenkamer aan dit verzoek voldoen en rond de zomer van 2022 starten met het vervolgonderzoek.
2-2-4
onderzoeksbrief Feyenoord City toetsing risico’s en waarborgen Sinds het najaar van 2019 heeft de rekenkamer onderzoek gedaan naar de financiële betrokkenheid van de gemeente bij Feyenoord City. In juli 2020 is een tussentijdse brief gepubliceerd. Op 21 mei 2021 is een tweede onderzoeksbrief verschenen waarin de rekenkamer met name heeft gekeken naar de extern uitgevoerde toetsing op het voldoen aan de voorwaarden van de zogenaamde Position Paper. Dit zijn voorwaarden
14
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam die de raad heeft verbonden aan de financiële deelname van de gemeente. De externe toetsing diende ter ondersteuning van de besluitvorming in de raad in juli 2021. De rekenkamer concludeerde in de onderzoeksbrief onder meer dat in de externe toetsing over substantiële voorwaarden geen uitspraak werd gedaan. De bereidheid van betrokken financiers was nog niet getoetst en het ontbrak aan duidelijkheid over de financieringsstructuur en het risicoprofiel van de business case. Ook waren er onzekerheden over de bouwkosten en de risico’s voor de gemeente bij de erfpachtconstructie voor de landaanwinning. De rekenkamer deed de aanbeveling aan de raad om, gelet op het uitgangspunt dat aan alle voorwaarden van de Position Paper moet zijn voldaan, nog niet definitief in te stemmen met deelname aan Feyenoord City. De rekenkamer gaf verder als aanbeveling heldere normen te formuleren voor het toetsen van opschortende voorwaarden en afspraken te maken over de bewaking van nog uit te voeren acties. De rekenkamer heeft de brief toegelicht in de commissie MPOF op 25 mei 2021. Door de beperkte periode tussen het verschijnen van de externe toets en de mogelijkheid de raad voorafgaand aan de besluitvorming te informeren, was in deze brief alleen het ambtelijk wederhoor verwerkt. De collegereactie is op 15 juni apart aan de raad toegezonden.
In de reactie geeft het college aan de conclusies merendeels te delen, maar in enkele gevallen tot een andere weging van de resultaten te komen. De aanbevelingen van de rekenkamer zijn gericht aan de raad. De belangrijkste aanbeveling om te wachten met een definitief besluit was volgens het college niet nodig. Het college verwees naar de opschortende voorwaarde waarmee het raadsbesluit pas definitief van kracht gaat worden. Met de publicatie van de tweede brief had de rekenkamer op dat moment het grootste deel van de onderzoeksvragen beantwoord. Daarmee stond nog de mogelijkheid open om een derde brief uit te brengen over de nog resterende onderzoeksvraag. De ontwikkelingen in het najaar van 2021, waarbij de plannen voor het nieuwe stadion worden heroverwogen, waren aanleiding voor de rekenkamer geen verder onderzoek uit te voeren. 2-2-5
broze bedoelingen De komende jaren neemt het aantal ouderen van 65 jaar en ouder in Rotterdam met een derde toe, van 97.177 in 2018 naar 129.239 in 2035. Met het beleidsprogramma ‘Rotterdam Ouder en Wijzer’ wil de gemeente de stad voorbereiden op het groeiende aantal ouderen. Het programma omvat een viertal ambities. De gemeente wil dat ouderen gezonder leven, dat eenzaamheid vermindert, dat ouderen in een geschikte woning wonen en dat zij passende zorg en ondersteuning krijgen. Een groot deel van deze ambities is gericht op de lange termijn. Dit betekent dat veel van de werkelijke resultaten nog niet kunnen worden vastgesteld. Daarom heeft de rekenkamer onderzocht of te verwachten is dat de gemeente de met het ouderenbeleid beoogde resultaten op de lange termijn daadwerkelijk zal bereiken. Daarnaast heeft zij beoordeeld of de ambities van het ouderenbeleid aansluiten bij de wensen en behoeften van ouderen en of te verwachten is dat de maatregelen verschillende groepen ouderen zullen bereiken, zoals laaggeletterde ouderen, ouderen met een lage sociaaleconomische positie en ouderen met een niet-westerse migratieachtergrond. De bevindingen uit het onderzoek zijn op 27 mei 2021 gepubliceerd in het rapport ‘Broze bedoelingen. Ex ante onderzoek naar effecten ouderen beleid’.
15
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam Uit het rekenkameronderzoek blijkt dat niet te verwachten is dat de gemeente met het ouderenbeleid haar ambities op lange termijn zal realiseren. Een eerste reden waarom de ambities volgens de rekenkamer niet zullen worden gerealiseerd, is dat meerdere maatregelen onrealistische verwachtingen bevatten. Zo verwacht de gemeente dat ouderen na hun pensionering hun talenten in willen zetten voor de Rotterdamse samenleving, maar veel ouderen willen of kunnen dat helemaal niet. Ten tweede houdt de gemeente onvoldoende rekening met de leefwereld van ouderen. Zo sluiten veel maatregelen niet aan bij de wensen en problemen van (potentieel) kwetsbare ouderen, zoals ouderen met een laag inkomen en/of opleidingsniveau en ouderen met een niet-westerse migratieachtergrond. Dit geldt bijvoorbeeld voor de huisbezoeken aan ouderen vanaf 75 jaar die bedoeld zijn om eenzaamheid te signaleren en verminderen. Ten derde voert de gemeente onvoldoende regie over de samenwerking met andere organisaties die bij de uitvoering van het ouderenbeleid betrokken zijn. Zo heeft de gemeente weliswaar met woningcorporaties afgesproken hoeveel woningen er tot en met 2030 gerealiseerd moeten worden, maar heeft zij niet vastgelegd hoeveel van deze woningen voor ouderen bestemd zijn. Ten slotte leert de gemeente onvoldoende van ervaringen met de voorlopers van de ouderenhubs.
Het rapport is op 8 september 2021 behandeld in de gemeenteraadscommissie Zorg, Onderwijs, Cultuur en Sport. Aansluitend vond er een expertmeeting plaats met deskundigen, uitvoerders en ouderenorganisaties. In raadsvergadering van 30 september 2021 heeft de raad vervolgens twaalf van de dertien aanbevelingen van de rekenkamer overgenomen. De aanbeveling om meer onderzoek te doen vanuit de leefwereld van de ouderen zelf, waaronder ouderen met een migratieachtergrond, werd niet overgenomen. In de raadsvergadering werden tevens tien moties aangenomen. De moties hebben met name betrekking op wonen (mogelijkheden meer labelen, meer inzet op doorstroom, onderzoek midden- en hoger segment). Ook werd het college gevraagd om van de vragenlijst voor de huisbezoeken een topiclijst te maken. 2-2-6
onder de radar Op 28 mei 2021 publiceerde de rekenkamer het rapport ‘Onder de radar. Onderzoek naar aanpak ondermijnende criminaliteit’. Daarin onderzocht de rekenkamer in hoeverre de gemeente een adequate aanpak van ondermijning hanteert en of er sprake is van toegevoegde waarde voor de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. In het onderzoek stond de rekenkamer ook stil bij de wijze waarop de gemeente invulling geeft aan de eigen rol binnen deze aanpak en de wijze waarop zij het beschikbare instrumentarium inzet. In het onderzoek concludeert de rekenkamer dat de gemeente voortvarend te werk gaat bij de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Sinds 2014 nam het aantal bestuurlijke maatregelen fors toe. Ook zijn alle gemeentelijke clusters in meer of mindere mate bij de aanpak betrokken en zijn er meer middelen en capaciteit beschikbaar gekomen. De rekenkamer heeft echter niet kunnen vaststellen in hoeverre de verhoogde inzet daadwerkelijk bijdraagt aan minder ondermijnende criminaliteit. Dit is onder meer het gevolg van vrijblijvende beleidskaders en algemene doelstellingen, beperkt uitgewerkte probleemanalyses, gefragmenteerde monitoring en beperkte
16
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam verantwoording aan de raad. Ook verwerd de term ondermijning tot een containerbegrip dat verwijst naar zowel klassieke gemeentelijke taken als taken op het terrein van opsporing en justitie. Dat bemoeilijkt de formulering van duidelijke doelstellingen en afbakening van de inzet. In haar aanbevelingen wijst de rekenkamer op vier dilemma’s in de huidige aanpak, die betrekking hebben op het bestuurlijke instrumentarium, de breedte van de definitie van ondermijning, de wenselijkheid van doelstellingen en het soort aanpak. Op deze onderwerpen zijn expliciete keuzes nodig om de kaderstellende en controlerende rol van de raad te versterken. De reactie van het college was tweeledig. Ten eerste verzocht het college “om in de rapportages niet te refereren aan vertrouwelijke documenten en informatie”. De rekenkamer heeft besloten hieraan te voldoen door alle bronvermeldingen, referenties en verwijzingen naar door het college vertrouwelijk geachte documenten (in voetnoten en in de lopende tekst) te verwijderen, tenzij deze reeds elders op bepaalde wijze openbaar zijn gemaakt. Daarnaast is de onderliggende casusrapportage, waarin veel van zulke vermeldingen staan, niet als bijlage in het rapport opgenomen. Ten tweede gaf het college aan de aanbevelingen gedeeltelijk over te nemen. Het rapport is op 15 juli 2021 behandeld in de Commissie Veiligheid & Bestuur.
Op 9 september 2021 heeft de gemeenteraad besloten om de conclusies en aanbevelingen aan het college over te nemen.
2-3 2-3-1
lopend onderzoek 2021 overzicht In 2021 liepen vijf onderzoeken die in 2022 doorlopen. In de onderstaande tabel zijn deze opgenomen. Aanvullend neemt de Rekenkamer Rotterdam nog deel aan een breder onderzoek met andere rekenkamers naar informatieverzoeken in het kader van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). tabel 2-2: lopend onderzoek in 2021 onderzoek
verwacht publicatiemoment
jongerenwerk
eerste helft 2022
woonvisie
eindbeoordeling collegetargets integriteit MRDH
2-3-2
tweede kwartaal 2022 februari 2022
eerste kwartaal 2023 tweede helft 2022
woonvisie Op 3 december 2020 publiceerde de rekenkamer de opzet voor het onderzoek naar de Woonvisie Rotterdam. De woonvisie (uit 2016) heeft als ambitie een stijging van het aantal Rotterdamse woningen in het midden- en hoge segment en een afname van het aantal goedkope woningen, met name op Zuid. De huidige coalitie stelde in 2019 de
17
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam koers bij met een addendum op de woonvisie. De sloopopgave werd iets minder groot en de totale woningvoorraad moest in de periode tot 2030 juist nog sterker groeien dan in de woonvisie al was beoogd. Met het onderzoek wil de rekenkamer inzicht geven in hoeverre en op welke manier de Woonvisie, en het addendum daarop, tot nu toe heeft geleid tot een woningvoorraad die aansluit bij de behoefte van de Rotterdammers. De rekenkamer kijkt hiervoor hoe de woonvraag en woonaanbod zich (getalsmatig) tot elkaar verhouden. Ook wil de rekenkamer helder krijgen in hoeverre de inzet van gemeentelijke instrumenten en de uitvoering van samenwerkingsafspraken (tussen gemeente en andere actoren) heeft bijgedragen aan een betere aansluiting tussen vraag en aanbod. In het tweede kwartaal van 2022 wordt het rapport aan de gemeenteraad aangeboden. Aanvullend op de rapportage voor Rotterdam wordt een publicatie opgesteld met een synthese van de vijf woonvisie-onderzoeken die de rekenkamer momenteel uitvoert. 2-3-3
jongerenwerk Op 22 september 2020 heeft de rekenkamer de opzet voor het onderzoek welzijnswerk jongeren gepubliceerd. Met dit onderzoek beoogt de rekenkamer inzicht te krijgen in de doelen die de gemeente met het beleidsplan Nieuw Rotterdams Welzijn wilde bereiken voor jongeren in de leeftijd van 12 tot en met 23 jaar. De rekenkamer beoordeelt de mate waarin die doelen zijn behaald en de bijdrage die de welzijnsorganisaties hebben geleverd aan het bereiken van die doelen. Daarbij heeft de rekenkamer ook oog voor het nieuwe beleidsplan voor welzijn, maatschappelijke ondersteuning en jeugdhulp voor de periode 2021-2026 ‘Heel de stad’. Naar verwachting wordt de rapportage voor de zomer van 2022 gepubliceerd.
2-3-4
eindbeoordeling collegetargets 2018-2022 In februari 2022 publiceerde de rekenkamer een rapport over de eindbeoordeling van de collegetargets 2018-2022 naar aanleiding van de eindverantwoording van het college. In deze rapportage reflecteerde de rekenkamer ook op twintig jaar collegetargets. Deze rapportage sluit aan bij de eerdere onderzoeksbrieven in deze collegeperiode over de vijftien collegetargets. In de brieven van 6 december 2018 en 4 november 2019 werden de controleerbaarheid en de juistheid van de targets beoordeeld. In de onderzoeksbrief van 17 juni 2020 werden de mijlpalen voor 2019 beoordeeld.
2-3-5
integriteit De rekenkamer is in december 2020 in een motie verzocht onderzoek te doen naar de integriteit binnen de gemeente Rotterdam. In mei 2021 is de onderzoeksopzet gepubliceerd. De gepubliceerde onderzoeksopzet had de nodige open einden. Dit was een bewuste keuze om ook enige ruimte te laten voor de nieuwe directeur. De periode na de publicatie van de opzet is benut voor een nadere afbakening en uitwerking van de onderzoeksvragen en -methoden. Per februari 2022 is de rekenkamer gestart met de uitvoering van het onderzoek. In het onderzoek wordt de volgende onderzoeksvraag gehanteerd: Hoe is binnen de gemeente het proces van detecteren, oppakken en onderzoeken, afhandelen en leren van integriteitsschendingen georganiseerd en is het adequaat om integriteitsschendingen te ontdekken en de kans op nieuwe integriteitsschendingen te verkleinen? Meer informatie over het onderzoek is te lezen in het werkdocument dat als bijlage bij dit jaarverslag is opgenomen. Er wordt gestreefd naar een publicatie van het onderzoek in het eerste kwartaal van 2023. Het publicatiemoment wijkt hiermee overigens af van
18
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Rotterdam de indicatie in de in december gepubliceerde onderzoeksprogrammering 2022. Op basis van het later gereedgekomen werkdocument is dit aangepast. 2-3-6
Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) De Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH) is een samenwerkingsverband van 23 gemeenten gericht op versterking van de regio. Het samenwerkingsverband heeft wettelijke taken op het gebied van verkeer en vervoer en richt zich daarnaast op economische ontwikkeling. De gemeenteraad van Rotterdam heeft in mei 2021 een motie aangenomen waarin de rekenkamer wordt gevraagd onderzoek te gaan doen naar het economisch programma van de MRDH. De rekenkamer heeft de raad 31 mei 2021 laten weten het onderzoek te gaan uitvoeren. Uit de motie blijkt dat de raad behoefte heeft meer inzicht te krijgen in de precieze rol en positie van de MRDH en in de opbrengsten van de inspanningen gericht op economische ontwikkeling. In het onderzoek kijkt de rekenkamer ook naar de mogelijkheden die de gemeenteraad heeft om zijn rol in de MRDH te vervullen en hoe de raad de beschikbare mogelijkheden benut. De onderzoeksopzet is op 10 januari 2022 gepubliceerd en zal vlak na de zomer van 2022 verschijnen zodat de raad het rapport kan gebruiken bij de discussie over de nieuwe Strategische Agenda. Omdat in de gemeenschappelijke regeling 23 gemeenten participeren is in het ontwikkelen van de onderzoeksopzet meer dan gebruikelijk de dialoog gezocht met zowel partijen die betrokken zijn bij de MRDH als met rekenkamer(commissie)s van andere MRDH-gemeenten.
19
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Barendrecht
3 3-1
Rekenkamer Barendrecht
inleiding De Rekenkamer Barendrecht had in 2021 één onderzoek in uitvoering dat later in 2022 verschijnt. In de volgende paragraaf is het onderzoek toegelicht.
3-2 3-2-1
lopend onderzoek woonvisie Nadat er 25 jaar lang fors gebouwd is, neemt het bouwtempo in de gemeente Barendrecht de laatste jaren af. Toch zijn er nog altijd bouwplannen, zoals in het gebied Stationstuinen. In de woonvisie signaleerde de gemeente in 2016 enkele vraagstukken op de woningmarkt. Zo zou er behoefte zijn aan woningen in het middeldure segment. Ook zijn er inspanningen om ouderen te stimuleren te verhuizen naar een kleinere woning en jongeren te helpen een woning te vinden. Vanuit de regio klinkt daarnaast de vraag naar meer goedkope woningen, om zo gezamenlijk zorg te dragen voor een toegankelijke woningmarkt. De rekenkamer richt zich in dit onderzoek op de vraag of het beleid van de gemeente leidt tot een betere aansluiting tussen vraag en aanbod op de Barendrechtse woningmarkt. Het onderzoek ging begin 2021 van start. Het rapport wordt in het tweede kwartaal van 2022 aan de gemeenteraad aangeboden. Aanvullend op deze rapportage wordt een publicatie opgesteld met een synthese van de vijf woonvisie-onderzoeken die de rekenkamer momenteel uitvoert.
21
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Lansingerland
4 4-1
Rekenkamer Lansingerland
inleiding In 2021 had de Rekenkamer Lansingerland twee onderzoeken in uitvoering. Beide onderzoeken verschijnen in 2022. In de volgende paragraaf zijn de beide onderzoeken toegelicht.
4-2 4-2-1
lopend onderzoek woonvisie De gemeente laat in haar vorige en huidige woonvisie zien dat zij streeft naar een goede aansluiting tussen vraag en aanbod op de Lansingerlandse woningmarkt. Met dit onderzoek wil de rekenkamer in eerste instantie nagaan in hoeverre sinds 2015 de aansluiting tussen vraag en aanbod is verbeterd. De rekenkamer zoomt daarbij in op een aantal groepen, zoals lage- en middeninkomens. De rekenkamer kijkt ook in hoeverre de inzet van gemeentelijke instrumenten en de uitvoering van samenwerkingsafspraken (tussen de gemeente en andere actoren) hebben bijgedragen aan een eventuele betere aansluiting tussen vraag en aanbod. Ten slotte heeft de rekenkamer specifieke aandacht voor het gemeentelijk huisvestingsbeleid voor arbeidsmigranten, omdat zij een relatief grote groep vormen binnen de bijzondere doelgroepen die de gemeente in haar woonvisie onderscheidt. Het rapport wordt in het tweede kwartaal van 2022 gepubliceerd. Aanvullend op deze rapportage wordt een publicatie opgesteld met een synthese van de vijf woonvisieonderzoeken die de rekenkamer momenteel uitvoert.
4-2-2
Wmo Het aantal burgers dat in Lansingerland gebruik maakt van Wmo-voorzieningen groeit, waardoor ook de kosten fors stijgen. Deze stijging heeft grote invloed op de gemeentebegroting. Vanwege deze impact zal de rekenkamer onderzoeken in hoeverre de gemeente inzicht heeft in de toekomstige ontwikkeling van het gebruik en de kosten van Wmo-voorzieningen, zij de oorzaken van deze ontwikkeling kent en of zij al effectieve maatregelen heeft getroffen om de kosten te beheersen. De rekenkamer zal in dit onderzoek ook aandacht hebben voor hoe de gemeente omgaat met het spanningsveld tussen enerzijds sturing op kosten en anderzijds het verlenen van optimale ondersteuning voor kwetsbare burgers. De opzet is op 3 december 2021 gepubliceerd. Het onderzoek zal in de eerste helft van 2022 tot een publicatie leiden.
23
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Capelle aan den IJssel
5 5-1
Rekenkamer Capelle aan den IJssel
inleiding De Rekenkamer Capelle aan den IJssel heeft in 2021 één onderzoek gepubliceerd. In 2021 was één onderzoek in uitvoering dat in 2022 zal verschijnen. In de volgende paragrafen zijn de onderzoeken toegelicht.
5-2 5-2-1
gepubliceerd onderzoek in 2021 het Nieuwe Rivium De gemeente Capelle aan den IJssel heeft de ambitie om het bestaande bedrijventerrein Rivium, gelegen aan de westzijde van Capelle aan den IJssel, te transformeren tot een grootschalig nieuw geïntegreerd woonwerkgebied met circa 5.000 woningen. De gemeenteraad heeft eind september 2020 het Gebiedspaspoort 2.0 Rivium (GP2.0) voor deze gebiedsontwikkeling vastgesteld. De rekenkamer heeft in het onderzoek onderzocht of het project- en risicomanagement in opzet toereikend zijn om de gebiedsontwikkeling het Nieuwe Rivium binnen de gestelde kaders uit te kunnen voeren en of de raad voldoende in staat wordt gesteld zijn kaderstellende en controlerende rol te vervullen. Het onderzoek is op 28 mei 2021 gepubliceerd in de vorm van een onderzoeksbrief. De rekenkamer concludeerde dat er weliswaar afspraken zijn gemaakt tussen de gemeente en private partijen, maar dat de samenwerkingsovereenkomst (SOK) nog niet gereed was. De betrokken partijen waren nog niet tot overeenstemming gekomen over bindende juridische afspraken. De gemeente hanteert het strikte uitgangspunt dat het project volledig voor rekening en risico van de markt wordt uitgevoerd. Dit is, gelet op ervaringen met soortgelijke grootschalige gebiedsontwikkelingen elders, niet zonder meer realistisch.
Verder stelde de rekenkamer vast dat de interne governance van het project in opzet in orde was. De gemeenteraad is volgens de rekenkamer tot de vaststelling van het GP2.0 in voldoende mate door het college over het project geïnformeerd. Sinds de vaststelling is de raad echter minder frequent en minder goed geïnformeerd over de voortgang van het project, met name over de ontwikkeling van de formeel juridische afspraken, die een essentieel onderdeel vormen voor de continuïteit van het project. De rekenkamer heeft op 21 juni 2021 de onderzoeksbrief toegelicht in de commissie Stadsontwikkeling en- Beheer (SOB). Daarna is de onderzoeksbrief op 12 juli 2021 behandeld in de raad. Er was een amendement ingediend om aanbeveling 9 inzake risicobereidheid ‘Accepteer dat bij een omvangrijk en complex herontwikkelingsproject als het Nieuwe Rivium de risicobereidheid niet nihil kan zijn’ te schrappen. Dit amendement is bij stemming aangenomen met 28 voor en 4 tegen. Op 8 oktober 2021 werd een door het college opgestelde plan van aanpak naar aanleiding van de onderzoeksbrief in de commissie SOB behandeld.
25
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Capelle aan den IJssel
26
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Capelle aan den IJssel 5-3 5-3-1
lopend onderzoek woonvisie Uitgangspunt van de Capelse Woonvisie 2013-2020 was de afronding van voortdurende stadsuitbreiding. Capelle aan den IJssel ging “van groeikern naar beheergemeente”. Daarmee werd het uitgangspunt om te bouwen voor een stad van minimaal 65.000 inwoners losgelaten. De actualisatie van de woonvisie uit 2019 markeerde een omslag in het woonbeleid. Onder andere waren er op regionaal niveau afspraken gemaakt over de sociale woning voorraad en ging Capelle aan den IJssel weer uit van een bevolkingsgroei van maximaal 13.000 inwoners. De rekenkamer onderzoekt in welke mate het woonbeleid van de gemeente Capelle aan den IJssel de afstemming van vraag en aanbod op de woningmarkt verbetert. Ook kijkt de rekenkamer in hoeverre de inzet van gemeentelijke instrumenten en de afspraken met partners binnen het woonbeleid hieraan hebben bijgedragen. Het onderzoek zal in het tweede kwartaal van 2022 tot publicatie leiden. Aanvullend op deze rapportage wordt een publicatie opgesteld met een synthese van de vijf woonvisieonderzoeken die de rekenkamer momenteel uitvoert.
27
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Krimpen aan den IJssel
6 6-1
Rekenkamer Krimpen aan den IJssel
inleiding De Rekenkamer Krimpen aan den IJssel heeft in 2021 één onderzoek in uitvoering dat later in 2022 verschijnt. In de volgende paragraaf is het onderzoek toegelicht.
6-2 6-2-1
lopend onderzoek subsidies In het onderzoek zal de rekenkamer een beoordeling geven van de kwaliteit van de prestatieafspraken met gesubsidieerde instellingen, van de door de instellingen geleverde prestaties en van de wijze waarop de gemeente handelt bij eventueel niet nakomen van de prestatieafspraken. Er zijn drie subsidie-ontvangende organisaties geselecteerd: het Streekmuseum Krimpenerwaard, Synerkri en Enver. De opzet is op 20 september 2021 gepubliceerd. Het onderzoek zal naar verwachting rond de zomer van 2022 gereed zijn.
29
jaarverslag 2021
Rekenkamer
Albrandswaard
7 7-1
Rekenkamer Albrandswaard
inleiding In 2021 had de Rekenkamer Albrandswaard één onderzoek in uitvoering dat later in 2022 verschijnt. In de volgende paragraaf is het onderzoek toegelicht.
7-2 7-2-1
lopend onderzoek woonvisie De woonvisie 2016-2025 van Albrandswaard heeft de kwaliteit van wonen in de gemeente Albrandswaard als kernkwaliteit benoemd. In november 2020 heeft de raad een woningmarktprogramma vastgesteld. Met het programma wordt beoogd ‘nieuw te bouwen woningen zo veel mogelijk ten goede te laten komen aan de eigen inwoners’ van Albrandswaard. Er wordt onder meer gestreefd naar de realisatie van ongeveer 75 woningen per jaar. Ook in regionaal verband zijn afspraken gemaakt over de omvang van de sociale woningenvoorraad binnen de regio Rotterdam. De rekenkamer kijkt in het onderzoek in welke mate het woonbeleid van de gemeente Albrandswaard de afstemming van vraag en aanbod op de woningmarkt verbetert. Ook kijkt de rekenkamer in hoeverre de inzet van gemeentelijke instrumenten en de afspraken met partners binnen het woonbeleid hieraan hebben bijgedragen. De opzet is op 20 april 2021 gepubliceerd. Het onderzoek zal in het tweede kwartaal van 2022 tot een rapport leiden. Aanvullend op deze rapportage wordt een publicatie opgesteld met een synthese van de vijf woonvisie-onderzoeken die de rekenkamer momenteel uitvoert.
31
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
8 8-1
overige publicaties en activiteiten
inleiding Naast de reguliere onderzoeken verricht de rekenkamer ook op incidentele basis activiteiten die in het verlengde liggen van het rekenkamerwerk of daar een spin off van zijn. Het schrijven van artikelen is daar een voorbeeld van, evenals het geven van gastcolleges of externe presentaties. Ook kunnen publicaties voor een bredere doelgroep worden opgesteld. In 2021 droeg de rekenkamer bijvoorbeeld bij aan een brief van de G4-rekenkamers aan de Tweede Kamer, met daarin verbetersuggesties voor de omgang met geheimhouding. Ook besloot de rekenkamer in 2021 het onderzoeksprogramma voor 2022 apart en voorafgaand aan het nieuwe kalenderjaar te publiceren, in plaats van als onderdeel van het jaarverslag.
8-2
publicatie onderzoeksprogramma Op 23 december 2021 heeft de rekenkamer het onderzoeksprogramma voor 2022 gepubliceerd. Het onderzoeksprogramma presenteert de onderzoeken die de rekenkamer in 2022 afrondt en opstart. Bij aanbieding hiervan is alle gemeenteraden aangeboden een toelichting te geven. Barendrecht heeft van dat aanbod gebruik gemaakt. Voortaan zal de rekenkamer voor aanvang van het nieuwe kalenderjaar de onderzoeksagenda publiceren, met een grove publicatiekalender. Hiermee wordt explicieter een onderscheid gemaakt tussen terugblikken en verantwoorden via het jaarverslag en vooruitblikken via de onderzoeksprogrammering. Het gepresenteerde programma richt zich op de afronding van de bestaande programmering. Op één uitzondering na zijn geen nieuwe onderwerpen opgenomen ten opzichte van vorig jaar. Wel heeft de rekenkamer voor enkele thema’s opnieuw beoordeeld in hoeverre een onderzoek op dit moment nog relevant is. Hiervoor zijn zogenaamde selectietoetsen uitgevoerd. Daar waar wel ruimte in de agenda aanwezig is, is gekozen voor het gebruiken van de uitkomsten van de begin 2021 uitgevoerde stemkastsessie. De publicatie van het onderzoeksprogramma is een eerste zichtbare stap in de herijking van de onderzoeksprogrammering. Vanwege het belang van het onderzoeksprogramma zal de rekenkamer in 2022 de huidige werkwijze verder tegen het licht houden.
Hiervoor is een werkgroep ingericht. Met name is aandacht voor het huidige proces om te komen tot een goede selectie van onderwerpen en de omvang van de programmering. Een belangrijk aandachtspunt is de wijze waarop de rekenkamer kan aansluiten op de kennisbehoefte en onderzoekswensen van de gemeenteraad.
33
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
8-3
externe optredens en andere publicaties presentaties • deelname aan focusgroep BZK/Berenschot inzake versterking positie raadsleden, 21 januari 2021. • workshop over inhuur in de gemeente Rotterdam ‘druk op en met inhuur’, congres HRM in de overheid, 1 april 2021. • lezing over het rapport Burgers op de Bres, Stadmakerscongres 2020/2021, 3 mei 2021. • module ‘innovatieve vormen van rekenkameronderzoek’, NVRR-EUR-cursus rekenkameronderzoek, 7 oktober 2021. • presentatie onderzoek algoritmes voor SpringCo, 25 oktober 2021 • presentatie Seminar Jaarrekeningactualiteiten voor gemeenten en provincies (SBO), over ethiek van algoritmes, 18 november 2021.
8-4
samenwerking andere rekenkamers G4 De Rekenkamer Rotterdam werkt in G4-verband samen met de rekenkamers van Amsterdam, Den Haag en Utrecht. Naast bestuurlijk overleg vindt onderlinge kennisuitwisseling plaats. De kennisuitwisseling bestaat onder andere uit intervisie met collega’s van andere rekenkamers. Verschillende onderzoekers en projectleiders nemen hieraan deel. Ook is in G4-verband aandacht voor gemeenschappelijk onderzoek. In 2021 leidde dit tot de publicatie over het thema geheimhouding. Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR) Ook in breder verband heeft de Rekenkamer Rotterdam contact met andere rekenkamers. De rekenkamer is lid van de Nederlandse Vereniging van Rekenkamers en Rekenkamercommissies (NVRR). In 2021 namen medewerkers deel aan verschillende bijeenkomsten als werksessies en cursussen. Onder andere is het jaarcongres door de directeur en meerdere medewerkers bezocht. Daarnaast is een van de medewerkers lid van de juridische denktank van de NVRR. De NVRR organiseert regelmatig een zogenaamde ‘Doe Mee-onderzoek’ waaraan rekenkamer en rekenkamercommissies kunnen deelnemen. De Rekenkamer Rotterdam heeft dit jaar deelgenomen aan het onderzoek naar de afhandeling van Wob-verzoeken.
34
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
9 9-1
directeurswissel
inleiding Het jaar 2021 stond voor de Rekenkamer Rotterdam onder andere in het teken van het afscheid van Paul Hofstra en het aantreden van Marjolein van Asselt als nieuwe directeur. In 2009 trad Paul Hofstra aan als directeur. Na twaalf jaar liep in 2021 zijn tweede termijn af. Paul Hofstra is tot 1 juni 2021 in functie geweest. Marjolein van Asselt is op 14 juni 2021 aangetreden en op 17 juni 2021 in de gemeenteraad beëdigd. De Rekenkamer Rotterdam werkt niet alleen voor de gemeenteraad van Rotterdam, maar vervult die rol van ook voor vijf gemeenten in de regio: Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard. Bij verordening is geregeld dat de directeur van de Rekenkamer Rotterdam qualitate qua ook directeur van de rekenkamers van die gemeenten is. In de periode na haar aantreden is Marjolein van Asselt ook in deze gemeenten beëdigd.
9-2
afscheidsseminar Het publieke afscheid van Paul Hofstra als directeur van de Rekenkamer Rotterdam vond vanwege corona uiteindelijk plaats op 15 oktober. Onder leiding van dagvoorzitter Gerda van Dijk gaven Armin van Buuren (Erasmus Universiteit), Vincent Roozen (gemeente Rotterdam), Ewoud Irrgang (Algemene Rekenkamer) en Jan de Ridder (Rekenkamer Metropool Amsterdam) hun reflectie op de rol van de rekenkamer, de bijdrage van Paul Hofstra als directeur en perspectieven voor toekomstige ontwikkeling. In het afscheidsseminar werd onder andere de uitdaging voor de rekenkamer neergelegd om zowel de onafhankelijke controleur op afstand te zijn ten behoeve van de gemeenteraad als bij te dragen aan het leren binnen de gemeentelijke organisatie. Deze uitdaging werd verwoord als de ‘tweebenige rekenkamer’. Voor de rekenkamer vergt dat naast hoogwaardig onderzoek aandacht voor de wisselwerking met het college en de gemeentelijke organisatie. Tijdens de afscheidsreceptie werd Paul Hofstra toegesproken door burgemeester Ahmed Aboutaleb die dankte hem voor zijn bijdrage aan de stad Rotterdam.
9-3
perspectief voor de toekomst De wisseling van de directeur van de Rotterdamse Rekenkamer is ook een logisch moment om stil te staan bij de huidige werkwijze en de mogelijkheden voor doorontwikkeling van de rekenkamer als instituut. De nieuwe directeur heeft op basis van haar indrukken verschillende speerpunten benoemd die in 2021 zijn opgepakt en in 2022 een vervolg krijgen: • de inrichting van de governance; • de ontvlechting van de Rekenkamer Sint Eustatius; • het bestuurlijk arrangement met de buurgemeenten; • het communicatiebeleid.
35
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
afscheidsseminar Paul Hofstra – burgerzaal Stadhuis Rotterdam
9-3-1
governance rekenkamer Voor een instituut als de rekenkamer zijn de checks and balances belangrijk. De rekenkamer is onafhankelijk gepositioneerd en dat geeft de directeur een groot mandaat en veel eigenstandige bevoegdheid. Het is echter wel belangrijk dat verantwoording wordt afgelegd over de invulling daarvan en dat op institutionele keuzes wordt gereflecteerd. Onderdeel van de governance is de aanwezigheid van een klankbordgroep die de directeur kan adviseren. Deze klankbordgroep heeft een informele status. Het komend jaar wordt met ondersteuning van een ervaren adviseur ingezet op de omvorming van de klankbordgroep naar een Raad van Advies met een formele adviesrol. De inrichting van de governance speelt niet alleen op het niveau van de rekenkamer als organisatie, maar ook op het niveau van de individuele gemeenten. Van oudsher was er binnen de Rotterdamse gemeenteraad een rekenkamercommissie. Deze is momenteel echter niet meer actief. Afgelopen jaar zijn de voorbereidingen getroffen
36
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
om deze commissie in de nieuwe raadsperiode weer te activeren. In Albrandswaard, Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel is een begeleidingscommissie actief. Een dergelijke commissie ontbreekt in Lansingerland en Barendrecht. Als onderdeel van de aandacht voor de inrichting van de governance zal ook de rol van de begeleidingscommissies worden meegenomen. 9-3-2
ontvlechting Rekenkamer Rotterdam – Rekenkamer Sint Eustatius Hoewel de Verordening Rekenkamer Rotterdam alleen de mogelijkheid noemt dat de directeur Rekenkamer Rotterdam ook directeur kan zijn van de rekenkamer van gemeenten uit de voormalige Stadsregio, is de directeur Rekenkamer Rotterdam medio mei 2020 tot voorzitter benoemd van de Rekenkamer Openbaar Lichaam Sint Eustatius (RK Ole). Omdat deze benoeming op persoonlijke titel was, bleef hij ook na het vertrek bij de Rekenkamer Rotterdam op 1 juni 2021 voorzitter van de RK OLE. De middelen van de RK Ole werden beheerd door de Rekenkamer Rotterdam. Daarnaast leverde de Rekenkamer Rotterdam onderzoekscapaciteit ten behoeve van de RK Ole, waarvoor zij financieel werd gecompenseerd. Dat gold ook voor de inzet van het bureauhoofd van de Rekenkamer Rotterdam, die eveneens per medio mei 2020 benoemd werd als lid van de RK Ole. Met directeurswisseling bij de Rekenkamer Rotterdam in juni 2021 ontstond een diffuse situatie. De voormalige directeur was nog steeds voorzitter van de RK Ole en bestuurlijk verantwoordelijk voor deze rekenkamer, maar de middelen, het beheer daarvan en de onderzoekscapaciteit waren bij het bureau van de Rekenkamer Rotterdam belegd. De nieuwe directeur draagt echter de bestuurlijke verantwoordelijkheid voor het bureau.
Om (bestuurlijke) verantwoordelijkheden strikt te scheiden, hebben de voormalige directeur (en dus tevens voorzitter RK Ole) en de huidige directeur Rekenkamer Rotterdam een zogeheten ontvlechtingsovereenkomst afgesloten, waarin afspraken werden gemaakt over een geleidelijke ontkoppeling. Deze is bijgevoegd in bijlage 1. Onder meer werd afgesproken dat een onderzoeker van de Rekenkamer Rotterdam tot 1 november 2021 de tijd kreeg een onderzoek voor de RK Ole af te ronden, dat een bezoek aan het eiland zou worden gefaciliteerd om bestuurlijke taken af te ronden en dat uiterlijk december 2021 resterende middelen van de RK Ole door de Rekenkamer Rotterdam zouden worden teruggestort naar het openbaar lichaam Sint Eustatius. Alle kosten die het bureau van de Rekenkamer Rotterdam vanwege de RK Ole heeft gemaakt (uren en out of pocket-kosten), zijn gedekt uit een separate bijdrage vanuit Sint Eustatius. De financiële ontvlechting is terug te zien in de resultatenrekening (hoofdstuk 11). Hoewel ook op persoonlijke titel benoemd, heeft het bureauhoofd van de Rekenkamer Rotterdam de eilandsraad van Sint Eustatius om ontslag per 1 januari 2022 gevraagd. Uiteindelijk was er per 1 januari 2022 geen enkele bestuurlijke en organisatorische relatie meer tussen (het bureau van) de Rekenkamer Rotterdam en de RK Ole.
9-3-3
bestuurlijk arrangement buurgemeenten Formeel is de directeur Rekenkamer Rotterdam tevens directeur van de rekenkamer van de aangesloten gemeenten. Daarmee is zij momenteel directeur van zes rekenkamers en bedient het bureau van de Rekenkamer Rotterdam zes verschillende rekenkamers. Deze juridische constellatie schuurt enigszins met de meer feitelijke situatie waarin er één rekenkamerbureau is – dat van Rotterdam – dat ook vijf andere gemeenteraden bedient; de personen zijn immers hetzelfde. Deze feitelijke constellatie wordt vooral manifest bij het programma woonvisie, waarin bij vijf gemeenten onderzoek naar het
37
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
woonbeleid wordt verricht. In bredere zin ontbrak het de laatste jaren aan inhoudelijke synergie in de onderzoeksprogramma’s voor de verschillende gemeenten, terwijl de toegevoegde waarde van het werken voor meerdere gemeenten toch vooral daarin zit. In 2022 zal met de verschillende gemeenteraden verkend worden hoe meer synergie kan worden gerealiseerd en wat dit betekent voor de bestuurlijke vormgeving van het arrangement. 9-3-4
communicatiestrategie Na een aantal interne discussies en gesprekken met communicatie-experts heeft de Rekenkamer Rotterdam in het najaar op tijdelijke basis een ervaren communicatiestrateeg aangetrokken om in samenspraak met alle medewerkers een communicatiestrategie te ontwikkelen. In dat proces zijn ook diverse stakeholders geïnterviewd, waaronder diverse leden van de Rotterdamse gemeenteraad. Naar verwachting is de communicatiestrategie voor de zomer van 2022 gereed.
9-3-5
(zelf)evaluatie en visitatie De Rekenkamer Rotterdam heeft zich gecommitteerd aan het zogeheten Kwaliteitshandvest, dat is ondertekend door de bestuurders van de G4-rekenkamers en de Randstedelijke Rekenkamer. In dit handvest is onder meer bepaald dat elke rekenkamer zich ten minste eenmaal in de zes jaar laat visiteren, met in ieder geval een interne evaluatie (primair gericht op kwaliteitsverbetering) of een externe evaluatie (primair gericht op externe verantwoording). Tevens dient minimaal één keer in de zes jaar een zelfevaluatie plaats te vinden. Deze kan als basis dienen voor de visitatie/evaluatie. De laatste (externe) evaluatie van de rekenkamer was in 2014, voorafgaand aan de herbenoeming van de toenmalige directeur. De volgende evaluatie had uiterlijk in 2021 moeten plaatsvinden, maar dat is niet gebeurd. Wel is in mei 2021 de zelfevaluatie door de toenmalige directeur vastgesteld. Er is al begonnen met het aanpakken van de verbeterpunten uit de zelfevaluatie. Het betreft veelal actualisaties van interne procedures en reglementen. Verder is een proces in gang gezet om de wijze waarop de onderzoeksprogrammering tot stand komt aan te passen. Hierbij is aandacht voor de bevindingen uit de zelfevaluatie, zoals meer betrokkenheid van het bureau en meer transparantie in de keuze van onderwerpen.
De nieuwe directeur betreurt dat de Rekenkamer Rotterdam zich niet conform het Kwaliteitshandvest op tijd weer heeft laten visiteren. Zij heeft besloten dat uiterlijk in 2023 een visitatie moet plaats vinden.
38
jaarverslag 2021
Rekenkamers Rotterdam, Barendrecht, Lansingerland, Capelle aan den IJssel, Krimpen aan den IJssel en Albrandswaard
10 10-1
organisatie
personeel en organisatie Het bureau van de rekenkamer bestond per 31 december 2021 formeel uit de directeur en vijftien medewerkers. Daarnaast is voor enkele onderzoeken gebruikgemaakt van externe inhuur. werving en selectie In juli 2021 heeft een senior projectleider (0,44 fte) de rekenkamer verlaten. In 2021 zijn geen nieuwe medewerkers aangetrokken. stages Begin 2021 was een stagiair bij de rekenkamer werkzaam, afkomstig van de opleiding EMS/International Management van de Rotterdam School of Management (Erasmus Universiteit). ziekteverzuim Elk jaar streeft de Rekenkamer Rotterdam naar een ziekteverzuim van maximaal 3,8%. Waar het ziekteverzuim tot en met 2019 over het algemeen ruimschoots beneden deze norm lag, is het ziekteverzuim in 2021 fors boven de norm: twee keer zo hoog. Dit wordt bijna volledig veroorzaakt door een forse toename van het langdurig verzuim; het kort verzuim is ten opzichte van 2020 nauwelijks hoger en het middellange verzuim is zelfs 0%. In 2021 was sprake van drie medewerkers met langdurig verzuim. In het geval van een kleine organisatie als de rekenkamer heeft langdurig ziekteverzuim van enkele medewerkers een relatief grote impact op het totale verzuimpercentage. Twee medewerkers waren eind 2021 overigens volledig hersteld en de derde bijna volledig.
tabel 10-1: kengetallen ziekteverzuim kengetallen
K ziekteverzuimpercentage