Concept-Uitvoeringsprogramma V2 Preventie en Handhaving, Jeugd & Alcohol Kerkrade 2023-2024 - AJ KH - '221205.pdf

Uitvoeringsprogramma Preventie en Handhaving Jeugd & Alcohol Kerkrade 2023-2024 Op basis van het Preventie- en Handhavingsplan Jeugd & Alcohol Zuid-Limburg

5 December 2022 Annet Joustra, domein Burger Preventie Kevin Heijens, domein Bestuur Openbare Orde en Veiligheid

Samenvatting Dit uitvoeringsprogramma is opgesteld om het alcoholgebruik onder jongeren te verminderen en hiermee een bijdrage te leveren aan de doelstellingen uit het preventie- en handhavingsplan. De risicoanalyse is uitgevoerd op basis van gegevens uit onderzoek (GGD gezondheidsmonitor jeugd/ volwassenen en Mysterieshop onderzoek van Universiteit van Twente), interviews met ketenpartners en een van gemeentewege zelf opgestelde inventarisatie van hotspots (alcohol-verstrekpunten waar jongeren alcoholhoudende drank proberen te kopen). Gesprekken zijn gevoerd met de Jongeren Advies Raad Kerkrade (JARK), Impuls jongerenwerk, HALT, Jeugd Alcohol en Middelenpoli Zuyderland MC, Mondriaan Verslavingspreventie, GGD Zuid-Limburg, politie, BOA’s en de eigen gemeentelijke Alcoholwet-toezichthouders. Op basis van een overzicht van de belangrijkste risico’s, zijn de ambitie en doelstellingen van het uitvoeringsprogramma Jeugd & Alcohol Kerkrade voor 2023-2024 geformuleerd. In aansluiting op de regionale doelen en de lokale aandachtspunten is een interventiestrategie en een integrale maatregelenmatrix uitgewerkt. Deze is gebaseerd op de drie beleidspijlers: preventie, handhaving en regelgeving. Hierin wordt tevens de integrale samenwerking tussen partijen zichtbaar en de aansluiting op de aandachtspunten.

Vervolgens wordt kort geschetst hoe de voortgang van het uitvoeringsprogramma gemonitord en geëvalueerd zal worden.

Definities van alcoholgebruik, voor jongeren tot 18 jaar: Alcoholgebruik: Het drinken van alcoholhoudende drank, bijvoorbeeld in de vorm van bier, wijn of mixdranken. Problematisch alcoholgebruik: Al het gebruik van alcohol bij jongeren van 18-. En al het gebruik van alcohol door jongvolwassenen waardoor lichamelijke, psychische of sociale problemen ontstaan bij de jongvolwassene, of op een zodanige manier dat maatschappelijk overlast ontstaat. Binge drinken: Minstens één keer per maand ten minste vijf glazen alcohol drinken bij één gelegenheid. Zwaar drinken: Minstens één keer per week ten minste vier glazen (meisjes) of zes glazen (jongens) alcohol op één dag drinken. Overmatig drinken: Het drinken van meer dan 14 glazen per week (meisjes) of meer dan 21 glazen per week (jongens).

2

Inhoud Inleiding ....................................................................................................................... 4 1. Noodzaak en kaders ...................................................................................................... 5 1.1 Gevolgen van alcoholgebruik bij jongeren ........................................................................ 5 1.2 Alcoholwet ............................................................................................................. 5 1.3 Nationaal Preventieakkoord ......................................................................................... 6 1.4 Gezondheidsbeleid, Trendbreuk en VIE ........................................................................... 6 1.5 Integrale aanpak ....................................................................................................... 6 2. Risicoanalyse ............................................................................................................... 8 2.1 Alcoholgebruik door jeugd en jongvolwassenen .................................................................. 8 2.2 Redenen om te drinken ............................................................................................. 10 2.3 Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens ................................................................................

12 2.4 Informatie van partners ............................................................................................. 14 2.5 Inventarisatie hotspots voor alcoholcontrole..................................................................... 16 3. Doelstellingen............................................................................................................ 21 3.1 Ambitie ............................................................................................................... 21 3.2 Doelen en uitgangspunten ......................................................................................... 21 4. Interventiestrategie ...................................................................................................... 22 4.1 Preventie ............................................................................................................. 22 4.2 Wet- en regelgeving................................................................................................. 25 4.3 Handhaving .......................................................................................................... 27 4.4 Verbinding preventie, handhaving en regelgeving .............................................................. 29 5. Monitoring en evaluatie voortgang ....................................................................................

33 Bijlage 1: Overzicht verbeterpunten uit risicoanalyse jeugd & alcohol Kerkrade .................................. 34 Bijlage 2: Beïnvloedende factoren voor problematisch alcoholgebruik ............................................. 36 Bijlage 3: Planproductie, producten en kosten Preventie Mondriaan Parkstad 2023 .............................. 37 Bijlage 4: Inzet en kosten Handhaving Gemeente Kerkrade 2023 ................................................... 38 Bijlage 5: Kenmerken ontwikkelingsfasen jongeren en preventiemogelijkheden ................................... 39

3

Inleiding Alle Zuid-Limburgse gemeenten hebben het wettelijk verplichte (op basis van artikel 43a Alcoholwet) regionale Preventie- en Handhavingsplan Jeugd & Alcohol Zuid-Limburg vastgesteld. Dit plan richt zich vooral op vermindering van het alcoholgebruik bij jongeren. Deze regionale samenwerking biedt mogelijkheden om vermindering van alcoholgebruik bij jongeren, samen doeltreffender aan te pakken en samen dezelfde boodschap uit te stralen. Extra belangrijk, omdat het alcoholgebruik van jongeren zich niet tot de eigen gemeentegrenzen beperkt. Dit lokale uitvoeringsprogramma Jeugd & Alcohol Kerkrade is een lokale uitwerking van de regionale acties, in Kerkrade voor 2023-2024. Doel van dit uitvoeringsprogramma is om het alcoholgebruik bij jongeren in Kerkrade, en daarmee de schadelijke gevolgen voor hen te verminderen. Dit programma is behalve op Zuid-Limburg, ook specifiek afgestemd op cijfers, informatie en context van alcoholgebruik bij jongeren in Kerkrade. Het mandaat tot vaststelling van dit uitvoeringsprogramma ligt bij het college van B&W. Met de uitwerking van dit plan hebben we gewacht op de uitkomsten van de extra meting van de Gezondheidsmonitor Jeugd en de aanstelling van de nieuwe regisseur en tevens projectleider JOGG/ Teamfit, om deze in de programmering te betrekken.

Dit plan begint met het schetsen van de noodzaak en kaders van het uitvoeringsprogramma in hoofdstuk 1, gevolgd door een risicoanalyse in hoofdstuk 2. In hoofdstuk 3 zijn op basis daarvan de ambitie en doelstellingen van het uitvoeringsprogramma Jeugd & Alcohol Kerkrade 2023-2024 geformuleerd. Aansluitend wordt in hoofdstuk 4 de interventiestrategie en de integrale maatregelenmatrix uitgewerkt. Hoofdstuk 5 gaat tenslotte kort in op de monitoring van de voortgang en op de evaluatie van het uitvoeringsprogramma.

4

1. Noodzaak en kaders 1.1 Gevolgen van alcoholgebruik bij jongeren Voor kinderen en jongeren geldt dat ze gevoeliger zijn voor de risico's van alcoholgebruik doordat hun lichaam kleiner is en omdat hun lichaam nog in ontwikkeling is. Het lichaam en de hersenen kunnen daarom niet alleen schade oplopen, maar ook in de ontwikkeling gestoord worden. Het is nog onduidelijk of deze schade blijvend is of kan worden hersteld door te stoppen met drinken (Lees et al. 2020; Trimbos.nl 2022a). Jongeren zijn door impulsieve actie, sensatie zoeken en verminderde zelfbeheersing (onderdeel van de adolescentie) sneller geneigd tot risicovol gedrag, waaronder het beginnen met alcohol en overmatig gebruik van alcohol (VZinfo.nl, 2022a). Overmatig alcoholgebruik onder jongeren kan leiden tot het ontwikkelen en verergeren van psychische stoornissen, zoals angststoornissen, depressie en suïcide. Zwaar alcoholgebruik (d.w.z. minstens 1 dag per week 6 glazen of meer voor jongens en 4 glazen of meer voor meisjes) kan ook een negatieve impact hebben op het geheugen, concentratievermogen, leren en probleemoplossend vermogen (Squeglia & Gray 2016; Carbia et al. 2018; Lees et al. 2020). Dit kan leiden tot studievertraging en vroegtijdig schoolverlaten (De Wit 2016; Trimbos.nl 2022d).

Zwaar alcoholgebruik kan een negatieve impact hebben op het vermogen van het brein om impulsief gedrag te remmen, wat sneller kan leiden tot grensoverschrijdend gedrag (bv. agressie, verkeersongeval, crimineel gedrag, onveilige seks/ongewenst zwanger) en gedragsproblemen (VZinfo.nl, 2022b; Trimbos.nl 2022b). Van het starten met alcohol op jonge leeftijd en van binge drinken (5 glazen alcohol of meer bij één gelegenheid) is bekend dat de hersenen extra gevoelig worden voor de belonende werking van alcohol. De verleiding om alcohol te drinken neemt toe, terwijl de controle die nodig is om weerstand tegen alcohol te kunnen bieden, afneemt. Deze kinderen lopen op latere leeftijd een hoger risico op het ontwikkelen van problematisch alcoholgebruik (Cservenka & Brumback 2017; Meruelo et al. 2017; Silveri et al. 2016; Trimbos.nl 2022c). Als jongeren na hun 18e jaar doorgaan met drinken, staan zij bloot aan dezelfde risico’s van drankgebruik als volwassenen. Alcoholgebruik heeft invloed op bijna alle organen in het lichaam en hangt samen met ongeveer zestig verschillende aandoeningen (Cargiulo 2007; Casswell 2017; Meza et al. 2022; WHO 2004). Zoals leverschade, verschillende soorten kanker, hart- en vaatziekten, diabetes, maag- en darmaandoeningen en neurologische schade, maar ook acute letsels. Alcohol vertraagt het herstel en beïnvloed de werking van medicatie.

Daarbij hangt alcoholgebruik ook samen met problemen die gevolgen hebben voor anderen, zoals relatieproblemen en verkeersongevallen (VZinfo.nl, 2022c).

1.2 Alcoholwet Het beperken van de beschikbaarheid van alcohol is één van de meest effectieve maatregelen om alcoholgebruik te verminderen en de daaraan gerelateerde schade te voorkomen (Babor e.a., 2010; Burton e.a., 2017). De Alcoholwet is een wet die de verstrekking van alcoholhoudende dranken en daarmee de beschikbaarheid van alcohol reguleert. Daarnaast richt de Alcoholwet zich op verantwoorde verstrekking van alcohol. De Alcoholwet heeft als doel om schadelijke gevolgen van alcoholgebruik tegen te gaan en alcohol gerelateerde overlast terug te dringen, ter bescherming van onze jeugd. Elk kind heeft immers het recht om gezond en veilig op te groeien. De wet valt onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en is daarmee primair een gezondheidswet. Het toezicht op de naleving van de Alcoholwet is sinds 2013 decentraal belegd en daarmee de verantwoordelijkheid van de gemeente. Per 1 juli 2021 is de wetgeving gewijzigd en is de Alcoholwet in werking getreden (voorheen Drank- en Horecawet). De belangrijkste wijzigingen van deze nieuwe wet - in het licht van dit uitvoeringsplan - zijn: • De verkoop van alcoholhoudende drank op afstand (online of telefonisch kopen) wordt geregeld. Het streven is door betere regulering, de naleving van de leeftijdsgrens te verhogen, zowel tijdens aankoop als bij aflevering.

Het toezicht op de verkoop op afstand gaat naar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). • Het stunten met prijzen wordt verder aan banden gelegd. Prijsacties door de detailhandel met meer dan 25% korting zijn niet langer toegestaan. Het toezicht op de prijsacties wordt ook gecentraliseerd bij de NVWA. • Prijsacties in de horeca blijven toegestaan, inclusief de happy hours. De gemeente kan, op basis van artikel 25d Alcoholwet, in de APV een verbod opnemen om binnen een periode van 24 uur of korter prijsacties van meer dan 40% aan te bieden (alcoholhoudende drank verkopen voor maximaal 60% van de reguliere prijs). • Wederverstrekking van alcohol (een meerderjarige die alcohol koopt en dat aan een minderjarige geeft) wordt strafbaar. Minderjarigen zelf mogelijk de alcohol ook niet aan nemen, zelf kopen of bij zich hebben. 5

Overigens behouden de vergunningen en ontheffingen, verleend op basis van de Drank- en Horecawet, na 1 juli 2021 hun rechtskracht.

1.3 Nationaal Preventieakkoord Het Nationale Preventie Akkoord bevat een pakket aan maatregelen en interventies en is gericht op ‘het verbeteren van de gezondheid van àlle Nederlanders voor 2040’, door veel meer in te zetten op preventie en een gezonde leefstijl en minder op zorg. Door mensen, jong en oud, te stimuleren om gezonde keuzes te maken. Samen met patiëntenorganisaties, zorgaanbieders, zorgverzekeraars, sportverenigingen en sportbonden, bedrijven en maatschappelijke organisaties, gemeenten en de Rijksoverheid zijn afspraken gemaakt om overgewicht, roken en problematisch alcoholgebruik terug te dringen. Om deze ambities te realiseren zijn de Regionale Preventie Akkoorden en de Lokale Preventie Agenda’s opgesteld, o.a. door de Zuid-Limburgse gemeenten. Het Preventieakkoord Problematisch Alcoholgebruik richt zich op 5 thema’s: 1. Alcohol en de school en studieomgeving: voorlichten van kinderen en ouders 2. Marketing van alcoholhoudende drank: afbouw alcoholreclame op plekken waar jongeren komen (online/fysiek) 3. Bewustwording en vroegsignalering: publiekscampagnes en signalering door huisartsen/ SEH 4. Een gezonde sportomgeving: naleving leeftijdsgrens, opleiding alcoholschenkers, afbouw alcoholreclame 5. Naleving en handhaving bij leeftijdsgrens en dronkenschap

1.4 Gezondheidsbeleid, Trendbreuk en VIE Doelen van het Gezondheidsbeleid ‘Zuid springt eruit’, Trendbreuk en VIE in Kerkrade: • Kansrijk, gezond en veilig laten opgroeien van onze jeugd (t/m 18 jaar). • In 2030 heeft Zuid-Limburg haar achterstand t.o.v. Nederland ingelopen met 25%. • In 2030 is de ervaren gezondheid van de inwoners van Kerkrade minimaal gelijk aan Zuid-Limburg. Met dit gezondheidsbeleid willen we een trendbreuk creëren in de hardnekkige gezondheidsachterstanden in Kerkrade, door samen met onze partners gericht samen te werken aan het inlopen van de achterstanden. Hierbij ligt de focus op het kansrijk, gezond en veilig laten opgroeien van onze jeugd en op een integrale aanpak. Voor een gezonde toekomst zijn een gezonde omgeving, school en werkplek (c.q. speelplek) van groot belang (Uitvoeringsprogramma VIE, januari 2021). Dit uitvoeringsprogramma preventie- en handhaving Jeugd & Alcohol Kerkrade 2023-2024, vormt een belangrijk onderdeel van dit beleid.

1.5 Integrale aanpak Gemeenschappelijke aanpak Om resultaat te bereiken is de bijdrage van alle partners in Kerkrade nodig. Daarom heeft de gemeente jongeren en ketenpartners uit Kerkrade betrokken bij de beleidsontwikkeling en betrekt zij o.a. ouders, scholen, (sport)verenigingen, ondernemers bij de uitvoering hiervan. Gezamenlijk zetten we in op een gezonde jeugd, zonder alcoholgebruik onder de 18 jaar en met verantwoorde alcoholverstrekking aan en verantwoord alcoholgebruik door jongvolwassenen. Systeembenadering De systeemtheorie van Holder (1998) maakt duidelijk dat alcoholgebruik altijd het resultaat is van een combinatie van factoren. Zowel de jongere zelf, zijn of haar sociale omgeving, het aanbod van drank en het overheidsbeleid beïnvloeden het alcoholgebruik. Alcoholpreventie kan dus nooit alleen op het individu gericht zijn. Het meest succesvol zijn strategieën die vooral de fysieke en sociale omgeving van de drinker beïnvloeden. In de omgeving van jongeren, spelen de ouders, de school en het uitgaansleven (horeca, verenigingen, evenementen) een belangrijke rol. Integraal alcoholbeleid Als uitgangspunt voor integraal alcoholbeleid wordt het preventiemodel van Reynolds (2003) gehanteerd (figuur). Het model kent 3 beleidspijlers: regelgeving, educatie en handhaving. De pijlers staan deels op zichzelf, maar overlappen elkaar ook

Regelgeving

Handhaving

Preventie

Educatie

Figuur 1: Preventiemodel Reynolds (2003)

6

(zie figuur 1). Juist in de overlap is het integrale preventiebeleid terug te zien: het model maakt duidelijk dat niet alleen educatie, maar ook regelgeving en handhaving bijdragen aan het voorkómen van (problemen door) alcoholgebruik. Dit betekent dat meerdere afdelingen binnen de gemeente (te weten preventie, handhaving, jeugd, onderwijs, gezondheid en sport) en verschillende typen maatregelen worden ingezet om te komen tot alcoholvermindering bij jongeren.

7

2. Risicoanalyse Een probleem- en risicoanalyse is het uitgangspunt van preventiebeleid. Door problemen en risico’s te onderzoeken kan het beleid gerichter en dus effectiever worden ingezet op plaatsen waar de grootste gezondheids- en/of veiligheidswinst kan worden behaald. In Kerkrade hebben we de probleem- en risicoanalyse gebaseerd op: cijfers uit de GGD-jeugdgezondheidsmonitor, het nalevingsonderzoek leeftijdsgrens, interviews met de lokale partners en een inventarisatie van de hotspots in Kerkrade waar jeugd alcohol drinkt of bij elkaar komt. Bij deze probleem- en risicoanalyse wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van gegevens over gemeente Kerkrade. Waar dit niet beschikbaar is, wordt gekeken naar regionale en landelijke gegevens.

2.1 Alcoholgebruik door jeugd en jongvolwassenen Aangezien alcoholgebruik tot en met 24 jaar schadelijke invloed heeft op de ontwikkeling van de hersenen, is het alcoholgebruik bij jeugd en jongvolwassenen tot en met 24 jaar in Kerkrade in kaart gebracht.

2.1.1 Alcoholgebruik door jeugd De gegevens over het alcoholgebruik onder schoolgaande kinderen (frequentie, dronkenschap, rol ouders) worden middels de GGD gezondheidsmonitor jeugd vastgesteld. Deze monitor wordt eens per 4 jaar afgenomen. Eind 2021 is een extra tussentijdse monitor afgenomen om de impact van corona op jeugd te kunnen meten.

8

In Kerkrade heeft 54% vd 13-16 jarigen een eerste slok of glas alcohol gedronken. Uit landelijk onderzoek blijkt dat het percentage jongeren dat ooit alcohol heeft gedronken, toe neemt tussen 12 en 16 jaar van 20% tot maar liefst 71%. Dezelfde trend is ook zichtbaar bij maandelijks drankgebruik, waarbij de grootste toename zichtbaar is tussen 14 en 15 jaar (Stevens et al, 2018).

2.1.2 Alcoholgebruik door jongvolwassenen De gegevens over het alcoholgebruik onder jongvolwassenen van 18-24 jaar in Kerkrade, zijn afkomstig uit de GGD gezondheidsmonitor volwassenen van 2020. Deze monitor wordt eens per vier jaar afgenomen. Gezondheidsmonitor Volwassenen 2020 Z-Limburg: 18+ jaar (totaal) Kerkrade: 18+ jaar (totaal) Kerkrade: 18–24 jaar

Heeft afgelopen 12 maanden alcohol gedronken 78,6% 73,1% 81,9%

Drinkt overmatig alcohol1 5,8% 4,8% 3,7%

Drinkt zwaar alcohol2 7,4% 5,9% 4,5%

Drinkt volgens richtlijn3 44,9% 49,7% 45%

Overmatig alcoholgebruik (volwassenen): Mannen: meer dan 21 glazen per week. Vrouwen: meer dan 14 glazen per week. Drinkt zwaar alcohol (volwassenen): Mannen: minstens 1 keer per week 6 glazen of meer per dag. Vrouwen: minstens 1 keer per week 4 glazen of meer per dag. 3 Drinkt volgens richtlijn (volwassenen): niet meer dan 1 glas per dag. 1 2

De normen voor volwassenen zijn ruimer dan die voor jeugd. Voor de jongvolwassenen zijn de normen nogal ruim geformuleerd, aangezien hun hersenen tot en met 24 jaar nog in ontwikkeling zijn en daardoor kwetsbaar zijn. Uit de cijfers blijkt dat relatief meer jongvolwassenen in Kerkrade afgelopen jaar alcohol gedronken hebben dan de volwassenen, respectievelijk 82% t.o.v. 73%. En dat wat minder jongvolwassenen 45%, drinken volgens de richtlijn, t.o.v. 50% bij volwassenen in Kerkrade. Van de jongvolwassenen drinkt 3,7% overmatig alcohol en 4,5% zwaar alcohol, minder dan de volwassenen in Kerkrade waarvan 5,8% overmatig alcohol en 5,9% zwaar alcohol drinkt. Kortom: relatief meer jongvolwassenen hebben afgelopen jaar gedronken en minder jongvolwassenen voldoen aan de alcoholnorm. Daarentegen drinken minder jongvolwassenen overmatig of zwaar alcohol.

9

2.1.3 Alcoholgebruik thuis bij ouders, familie of vrienden Deze gegevens zijn afkomstig uit de GGD gezondheidsmonitor jeugd van 2019. Deze monitor wordt eens per vier jaar afgenomen. Onderstaande vragen zijn niet meegenomen in de extra tussentijdse monitor van 2021. Sociale beschikbaarheid alcohol

Mag thuis drinken

De sociale beschikbaarheid van alcohol (via ouders, familie en vrienden) is bij 13-14 jarigen (en daardoor ook in totaal bij 13-16 jarigen) tussen 2013-2019 in Kerkrade toegenomen. En het percentage scholieren die thuis 1 glas alcohol mogen drinken van hun ouders is bij 13-14 jarigen (en daardoor ook in totaal bij 13-16 jarigen) toegenomen tussen 2015-2019 (is hoger dan regionaal). Uit recent nederlands onderzoek blijkt dat zo’n 40 procent van de 12- tot 16-jarige scholieren die alcohol drinken, dit krijgt via vrienden. Bijna 25 procent van deze groep zegt drank meestal te krijgen van ouders en dit geldt met name voor de groep van 12 tot en met 14 jaar (Stevens et al., 2018). Daarom zou ook de sociale beschikbaarheid van alcohol voor jongeren via deze sociale bronnen verlaagd moeten worden (Schelleman-Offermans, Kruize, Roodbeen & Bieleman, 2015).

2.1.4 Conclusies De uitvoering van het lokale, regionale en landelijke preventie- en handhavingsbeleid gericht op NIX-18 (zie pag. 22), met het doel dat minder jongeren zouden gaan drinken en het aantal jonge binge-drinkers en comadrinkers zou afnemen, lijkt in de afgelopen jaren effect te hebben. Tussen 2005-2019 is het percentage scholieren van 1316 jaar dat de laatste 4 weken alcohol heeft gedronken, in Kerkrade gehalveerd van 57% naar 24,5%! De startleeftijd voor een eerste slokje of glas alcohol, is gestaag gestegen van 11,9 naar 12,9 jaar (doel: >14 jaar). En het binge drinken is bijna gehalveerd van 34,6% naar 18,2%! Mooie resultaten bij de jeugd in Kerkrade tot en met 2019! Helaas zijn tijdens de coronacrisis tussen 2019-2021 jongeren (13-16 jaar) weer meer gaan drinken in Kerkrade (minder dan regionaal). De lockdowns hebben toen gezorgd voor verveling, eenzaamheid, negativiteit en neerslachtigheid bij jongeren. Huisfeestjes met alcohol thuis of bij vrienden boden verlichting en sociale contacten. Ook zijn 13-14 jarigen weer eerder gaan drinken (eerdere startleeftijd dan regionaal) en meer gaan binge-drinken. En is de sociale beschikbaarheid van alcohol (via ouders, familie en/of vrienden) bij 13-14 jarigen (en daardoor ook in totaal bij 13-16 jarigen) weer toegenomen.

Het percentage scholieren dat thuis 1 glas alcohol mag drinken van hun ouders is ook bij deze groep toegenomen (en is hoger dan regionaal).

2.2 Redenen om te drinken Er is niet één factor aan te wijzen die alcoholgebruik volledig verklaart. Het drinken van alcohol is niet alleen een persoonlijke keuze (intern) maar het is ook een kwestie van gewoontegedrag in een sociaal-culturele omgeving (extern). Ook wordt alcoholgebruik sterk beïnvloed door aanbod en beschikbaarheid en andere economische factoren (Holder, 1998). De persoonlijke motivatie, opvoedstijl van ouders, invloed van vrienden, normen, drinkcultuur, aanbod en beschikbaarheid van alcohol spelen allen een rol (Wagenaar & Perry, 1994).

10

2.2.1 Persoonsfactoren De belangrijkste redenen voor jongeren om alcohol te drinken (Cox & Klinger, 1988):

Jongeren met de volgende persoonlijkheidskenmerken, hebben een hoger risico op het ontwikkelen van problematisch alcoholgebruik: • Sensatie zoeken • Impulsiviteit, zoeken naar snelle beloning en minimale tolerantie voor negatieve emoties. • Angstgevoeligheid • Negatief denken of hulpeloosheid

2.2.2 Ouders, gezin en opvoeding Ouders hebben invloed op het alcoholgebruik van hun kinderen, maar onderschatten hun rol vaak. Beschermende factoren in het gezin zijn: • het stellen van regels voor alcoholgebruik door ouders (Koning et al., 2009); • monitoring door ouders; oplettendheid, toezicht en communicatie (Essau & Hutchingson, 2008); • voorbeeldgedrag (Engels, Kleinjan, & Otten, 2013). • een autoritatieve opvoedstijl, waarbij de ouder vanuit gezag betrokken is, emotionele steun geeft, uitleg geeft en grenzen stelt vanuit een open communicatie met hun kind (Van Hasselt, 2010); Risicofactoren in het gezin zijn: • alcoholgebruik van ouders in het bijzijn van het kind en de zichtbare effecten daarvan; • alcoholgebruik van broers of zussen (Turrisi & Ray, 2010). • het proeven van alcohol met toestemming van de ouders in de vroege adolescentie (Colder et al., 2018); • een autoritaire, toegeeflijke of verwaarlozende opvoedstijl (Van Hasselt, 2010); • een goedkeurende houding t.a.v. alcohol (Spijkerman, Van Den Eijnden, Overbeek, & Engels, 2007); • psychische problemen, zoals depressie bij ouders (Van der Vorst et al, 2006).

2.2.3 Vrienden en leeftijdsgenoten Hoewel ouders gedurende de gehele adolescentie invloed hebben op het alcoholgebruik van hun kinderen (Koning et al., 2009), neemt de autonomie van jongeren en de invloed van vrienden en leeftijdsgenoten in de adolescentie steeds meer toe, door (Borsari & Carey, 2001): • vriendenkeuze; • elkaars gedrag nadoen; • groepsdruk bv. drinkspelletjes; • effect van sociale normen. Bij jongeren tussen de 12 en 15 jaar is de sociale invloed heel sterk, aangezien jongeren graag bij de groep willen horen. Jongeren boven de 16 jaar worden daar iets minder gevoelig voor, omdat zij meer autonoom gaan handelen, meer eigen beslissingen nemen en minder afhankelijk van vrienden zijn.

2.2.4 Omgeving en beschikbaarheid van alcohol Volgens de Amerikaanse wetenschapper Harold Holder is beschikbaarheid van alcohol één van de belangrijkste factoren voor (problematisch) alcoholgebruik (Holder, 1998). Hij maakt daarbij onderscheid tussen ‘retailavailability’, via commerciële aanbieders (zoals supermarkten, horeca en avondwinkels) en ‘social availability’, dat werkt via het sociale systeem (familie, school, werk en vrienden). Beschikbaarheid is gerelateerd aan productie, distributie, prijs, marketing en reclame van producten. De ‘natte’ alcoholomgeving bestaat uit makkelijk en vrijwel overal te krijgen alcoholhoudende producten in de voedingsmiddelenwinkels (zoals supermarkten) en een hoge dichtheid van commerciële- en paracommerciële

11

horeca (zoals sportkantines en studentenverenigingen) waar ter plekke alcohol gedronken kan worden (Holder, 1998). Leeftijdsgrens, prijs, aantal verkooppunten en openingstijden zijn hier ook op van invloed.

2.2.5 Risicogroepen bij jeugd Bij kinderen en jongeren zijn de volgende groepen extra kwetsbaar (LoketGezondLeven.nl 2022a; Harreveld 2019): • kinderen van ouders met psychische problematiek (KOPP) of verslaving (KVO); • jongeren met leer-, ontwikkel- en opvoedingsstoornissen, zoals jongeren met LVB of uit het VSO; • VMBO-leerlingen drinken vaker en meer, vooral binge-drinken vaker • jongeren uit Praktijkonderwijs en MBO niveau 1 en 2; • hoogopgeleide jongvolwassenen (die vaak uitgaan) drinken vaker overmatig en zwaar dan andere volwassenen • uitwonende jongvolwassenen (die vaak uitgaan)

2.3 Nalevingsonderzoek leeftijdsgrens Om te toetsen in hoeverre alcoholverstrekkers zich aan de wettelijke leeftijdsgrens (18 jaar) voor de verkoop van alcohol houden, hebben zowel regionaal als landelijk nalevingsonderzoeken plaats gevonden. Het naleefgedrag dat is onderzocht heeft betrekking op de naleving van artikel 20, lid 1 van de Alcoholwet. Dit artikel behelst het verbod om bedrijfsmatig of anderszins tegen betaling alcoholhoudende drank te verstrekken aan een persoon van wie niet is vastgesteld dat deze de leeftijd van 18 jaar heeft bereikt. Dit artikel betreft één van de belangrijkste handvaten om één van de doelen van de Alcoholwet (alcoholverstrekking aan 18-minners tegengaan vanwege volksgezondheidsmotieven) te waarborgen.

2.3.1 Regionale nalevingsonderzoeken In het derde kwartaal van 2015 en 2018 heeft de Universiteit van Twente in opdracht van 18 gemeenten in ZuidLimburg, waaronder ook Kerkrade, een zogenaamd ‘mysteryshop’ onderzoek uitgevoerd. De Universiteit van Twente heeft deze onderzoeken uitgevoerd met 20 minderjarige mysteryshoppers. Zij hebben bij bijna 500 verkooppunten in Zuid-Limburg een alcoholaankooppoging gedaan. Hierbij werd gewerkt volgens een vooraf geoefend onderzoeksprotocol. Het naleefgedrag dat hier werd onderzocht gaat over de naleving van artikel 20, lid 1 van de Alcoholwet door alcoholverstrekkers. De resultaten van het onderzoek wijzen uit dat op regionaal niveau de naleving in 2018 is verbeterd ten opzichte van 2015. Zo werd in 2018 in 50,4% van de gevallen gevraagd om een ID-bewijs. In 2015 was dat nog maar in 31,3% van de gevallen. Ook de naleving bleek verbeterd. In 2015 was de naleving van de wet 21,6%. In 2018 was dit gestegen tot 31,0%. Met het nalevingspercentage wordt bedoeld hoeveel procent van het aantal verkooppunten zich tijdens het onderzoek hield aan de wetgeving en dus geen alcohol verkocht aan de minderjarige mysteryshoppers. In onderstaande tabellen staan de cijfers per branche (onderzoek 2015) 2015 Supermarkten Slijterijen Cafetaria’s Horeca Sportkantines Totaal

Aankopen 119 38 98 140 72 467

ID-vraag (%) 93 (78%) 15 (40%) 16 (16%) 11 (8%) 11 (15%) 146 (31,3%)

Naleving (%) 66 (56%) 10 (26%) 7 (7%) 8 (6%) 10 (14%) 101 (21,6)

In onderstaande tabellen staan de cijfers per branche (onderzoek 2018) 2018 Supermarkten Slijterijen Cafetaria’s Horeca Sportkantines Totaal

Aankopen 118 41 96 147 76 478

ID-vraag (%) 83 (70%) 34 (83%) 44 (46%) 55 (37%) 25 (33%) 241 (50,4%)

Naleving (%) 59 (50%) 23 (56%) 15 (16%) 36 (25%) 15 (20%) 148 (31,0)

12

2.3.2 Landelijk nalevingsonderzoek Om te toetsen in hoeverre alcoholverstrekkers zich anno 2022 aan de wettelijke leeftijdsgrens (18 jaar) voor de verkoop van alcohol houden, heeft Bureau Objectief in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, dit jaar een landelijk nalevingsonderzoek uitgevoerd. Ook het naleefgedrag dat hier werd onderzocht gaat over de naleving van artikel 20, lid 1 van de Alcoholwet door alcoholverstrekkers. Zoals uit de onderstaande tabel blijkt, bedroeg het landelijk gemiddelde en gewogen nalevingscijfer (exclusief thuisbezorgkanalen) €39,4%. De naleving bij slijterijen (71%) en supermarkten (62,6%) is het hoogst en significant beter dan bij alle andere verkooppunten, gevolgd door avondwinkels (46,9%), sportkantines (28,8%), cafetaria’s (24,8%) en horeca (33,7%). Het onderzoek laat ook zien dat het landelijk gemiddelde en gewogen nalevingscijfer gestaag groeit ten opzichte van 2018 (37,7%) en 2020 (39,4%). Het onderzoek laat verder zien dat het nalevingscijfers van de slijterijen en supermarkten significant is gestegen ten opzichte van eerder landelijk onderzoek en dat in de overige verkoopkanalen geen significante veranderingen in de naleving worden geconstateerd.

2.3.3 Conclusies Van de genoemde categorieën van alcoholverstrekkers hebben slechts enkelen een naleefgedrag van 50% of hoger. De onderzoeken laten zien dat het naleefgedrag van bepaalde categorieën van alcoholverstrekkers achterblijft ten opzichte van anderen. Zowel de regionale als de landelijke onderzoeken laten wel zien dat de naleving in algemene zin stijgt naarmate de tijd vordert. Het lage naleefgedrag, dat bestond kort naar de verhoging van de toegestane leeftijd voor het nuttigen van alcohol van 16 naar 18 jaar in 2014, lijkt zich sinds die tijd te verbeteren. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat we ons nog steeds in een transitie bevinden naar de streefsituatie waarin “geen alcohol onder de 18” als de algemeen maatschappelijk geaccepteerde norm wordt gezien. De in 2015 en 2018 uitgevoerde regionale onderzoeken lieten zien dat het naleefgedrag in Zuid-Limburg onder het landelijk gemiddelde lag. Actuele regionale cijfers zijn op dit moment niet voorhanden, maar op basis van de trends uit de genoemde onderzoeken, is het niet onaannemelijk dat de naleving in Zuid-Limburg anno 2022 ook is verbeterd ten aanzien van 2018, maar dat de naleving wel nog enigszins achterloopt op het landelijk gemiddelde.

Om deze nalevingscijfers zo veel als mogelijk te verbeteren en hiermee de gezondheidsrisico’s onder jongeren zo efficiënt en accuraat mogelijk aan te kunnen pakken, is de in onderdeel 2.7 van dit document opgenomen inventarisatie van hotspots tot stand gekomen met gebruikmaking van de genoemde onderzoeksgegevens.

13

2.4 Informatie van partners Zowel met de Jongeren Advies Raad Kerkrade (JARK), met eigen Alcoholwet-toezichthouders, BOA’s met taakaccent jeugd en diverse ketenpartners (politie, jongerenwerk, GGD Zuid-Limburg, Mondriaan verslavingspreventie, Halt en Jeugd Alcoholpoli Zuyderland MC) zijn gesprekken gevoerd over alcoholgebruik bij jongeren in Kerkrade. Het doel van deze gesprekken was om mogelijke oorzaken, risico’s en interventies ten aanzien van alcoholgebruik bij jongeren in kaart te brengen. Daarnaast om hotspots (alcohol verstrekpunten of plaatsen waar alcohol genuttigd wordt door jongeren) aan te kunnen wijzen, waar een groot risico voor jongeren is (verder uitgewerkt in paragraaf 2.7). Ook hebben we de belangrijkste ontmoetingsplekken van de jeugd in kaart gebracht. Tijdens de interviewronde langs onze partners, hebben we ook navraag gedaan naar cijfers gerelateerd aan alcoholmisbruik, -intoxicatie danwel -overlast door jongeren in Kerkrade, om deze jaarlijks te kunnen monitoren. De cijfers zijn echter dusdanig gering, dat hier geen trends in zichtbaar gemaakt kunnen worden.

2.4.1 Jongeren Advies Raad Kerkrade - JARK Vanuit de JARK hebben 11 jongeren rond de 18 jaar hun ervaringen en tips gedeeld over jeugd en alcohol in Kerkrade. Zij benoemden de volgende redenen voor jongeren in Kerkrade om alcohol te gaan drinken: gezelligheid, nieuwsgierigheid, groepsdruk (oa drankspelletjes), als uitlaatklep en als ouders zelf drinken. Tijdens coronaperiode speelde verveling, gebrek aan activiteiten en aan contact een belangrijke rol. Het organiseren van een huisfeestje gaf weer een lichtpuntje en positiviteit. Alcohol is goedkoper dan de toegangsprijs van een pretpark en is net over de grens in Duitsland goedkoper en makkelijker te krijgen. Zij adviseren om niet met educatie te wachten tot het voortgezet onderwijs of VMBO (is te laat), maar dit al in groep 6, 7, 8 te geven. Ook om de ouders voor te lichten. Belangrijk is om niet eenzijdig alcohol te verbieden, dan wordt het juist aantrekkelijker. Echt met elkaar hierover in gesprek gaan en samen afspraken maken is erg belangrijk. Anders werkt het niet. Zorgen dat bij activiteiten/ evenementen voor jongeren genoeg gezonde drankjes zijn. Communicatie via socials, zoals instagram, youtube en tiktok voor de jeugd en facebook voor de ouders. Kort filmpje door influencer, jongere zelf of jongerenwerker. Geen belerende boodschap, maar zowel positieve als negatieve ervaringen delen.

Uitstralen dat je het zonder alcohol even gezellig met elkaar kunt hebben. Gevaren van combinatie van alcohol en filmpjes op social media benoemen. Niet verbieden, maar adviseren te matigen, effecten en gevolgen van alcoholgebruik benoemen, mag best luchtig, met een grapje.

2.4.2 Impuls Jongerenwerk De jongerenwerkers van Impuls zijn heel vertrouwd met de jongeren in Kerkrade en hebben een goede band met hen. Zij weten waar jongeren bij elkaar komen en waar zij alcohol nuttigen. Aan de hand van hun informatie zijn hotspots met een risico voor jongeren aangewezen. Ook hebben zij een aantal plekken in de openbare ruimte benoemd waar relatief veel jongeren samenkomen. Als jongerenwerkers alcoholgebruik bij jongeren vaststellen, leggen zij op een zeer laagdrempelige manier de nadelige gevolgen van aan de jongeren uit. Ook bieden zij begeleiding aan jongeren in diverse trainingen, zoals Superwoman en Young man. Hierin gaan ze open het gesprek met de jongeren aan, oa over alcoholgebruik. De Jongerenwerkers vermoeden dat jongeren tijdens de coronaperiode, vooral uit verveling, neerslachtigheid en gebrek aan sociale contacten zijn gaan drinken. Ze dronken dan thuis, soms in combinatie met wiet of xtc. Jongeren beseffen niet goed wat de effecten hiervan zijn. Jongeren drinken nogal eens vanuit groepsdruk, om erbij te horen. Of door problematiek thuis, bv. ouders die werkeloos zijn. Het mixen van alcoholische dranken in cocktails is populair, men onderschat dan het alcoholpercentage. Ook weten en onderkennen ouders niet altijd de gevaren van alcohol en praten zij het drinken van een alcoholisch drankje thuis of op een feestje door hun zoon/dochter goed.

Ze denken ten onrechte dat als hun kind thuis drinkt, zij het alcoholgebruik beter in de hand kunnen houden. Ze onderschatten hun invloed, en weten niet altijd hoe ze het bespreekbaar kunnen maken. Soms verkeerd voorbeeldgedrag van een oudere broer of zus die drinkt. Ook komt het wel voor dat jongvolwassenen, alcohol kopen om door te geven aan hun jongere vrienden. Jongeren drinken thuis of bij vrienden in (is goedkoper) en bezoeken vervolgens een feest, evenement of horeca in een buurgemeente. Tips van jongerenwerkers om alcoholgebruik uit te stellen of te verminderen: voorlichting aan kinderen en ouders al starten in groep 7 en 8, geen taboe van alcohol maken maar het open met jongeren bespreken, alcohol niet verbieden want dan wordt het juist aantrekkelijk, ervoor zorgen dat lessen/trainingen hierover goed bij de jongeren aansluiten, groepen/trainingen aanbieden zoals Superwoman/ Young Man/ Moti-4/ Krachtige Kerkraadse Ouders, met Impuls/jongerenwerkers afstemmen over communicatie via socials (hebben een groot bereik onder jongeren).

14

2.4.3 GGD Zuid-Limburg GGD Zuid-Limburg ondersteunt met hun gezondheidsadviseurs scholen bij de Gezonde School-aanpak en (sport)verenigingen bij JOGG-Teamfit bij oa jeugd en alcohol. Het verminderen van alcoholgebruik bij kinderen samen met ouders en partners, is een cultuurverandering die tijd vraagt. Voor alcohol bestaat bij de Gezonde School en Teamfit helaas geen apart vignet, bij scholen navragen hoe actief zij hiermee zijn of zij al beleid hebben en dit uitvoeren. Op scholen ook aandacht besteden aan fysieke fitheid en mentale weerbaarheid van jongeren, zodat zij geen alcohol nodig hebben om zich goed te voelen. Gezond gedrag vanzelfsprekend maken via social norms approach en social marketing. Naar kinderen aansprekend communiceren via een bekende influencer of een kind die zijn ervaring wil delen. Samen met jongeren en ouders de maatregelen evalueren, zodat bijsturing en nog betere afstemming mogelijk is.

2.4.4 Jeugd Alcohol en middelenpoli Zuyderland MC De alcoholpoli van het Zuyderland MC ontvangt kinderen oa met een alcoholvergiftiging uit heel Parkstad. Alcoholvergiftiging komt vaker voor rondom evenementen, festiviteiten, slagingsfeestjes of nieuwjaar. Laatste maanden zien ze op de poli vaker een combinatie van alcohol en drugs voor komen. Het kantelen van gedrag is een uitdaging. Ouders beseffen de noodzaak niet altijd, om kinderen te vragen geen alcohol voor 18 jaar te drinken. Of voelen zich soms onmachtig om deze norm met hun kind te bespreken, hebben begeleiding hierbij nodig. Jongeren denken vaak alleen op korte termijn. Tip: naast de reguliere educatie en interventies, gezond gedrag en gezondheid hip bij jongeren maken, zoals sporten in de sportschool, zodat ze het zelf belangrijk vinden hiermee aan de slag te gaan.

2.4.5 Bureau Halt Halt begeleidt jongeren en hun ouders, als minderjarigen alcohol bij zich hebben of drinken. En ook jongvolwassenen bij overlast ten gevolge van alcohol. Halt gaat direct in gesprek met de jongere en de ouders. Zij gebruiken motiverende gespreksvoering, geven huiswerkopdrachten gericht op gedragsverandering en werken toe naar duidelijke afspraken. Zij kunnen ook educatie op scholen aan jongeren en hun ouders verzorgen, dit gebeurt nu alleen op aanvraag in Kerkrade. Op VMBO-Holz houdt Halt spreekuur om jongeren met grensoverschrijdend gedrag te begeleiden. Bij jeugdevenementen kunnen ze een Halt-bureau bemensen voor lik-op-stuk beleid, dit werkt heel goed. In Kerkrade lijken sommige ouders wat nonchalant richting alcohol, zijn zij zich niet bewust van de effecten en gevolgen, schrikken daarvan. Ze vinden het nog wel eens moeilijk om het gesprek hierover open met hun kind aan te gaan, twijfelen aan hun invloed en maken geen duidelijke afspraken. Halt helpt hen hierbij. Zij gebruiken motiverende gespreksvoering, stellen zich niet belerend op, noemen voorbeelden en geven aan dat het ieder kind kan overkomen. Ze helpen ouders en kinderen om concrete afspraken hierover te maken.

2.4.6 Mondriaan Verslavingspreventie Mondriaan verslavingspreventie kan veel betekenen op het gebied van preventie/educatie. Mondriaan verslavingspreventie heeft een preventie-educatie aanbod samengesteld om alcoholgebruik onder jongeren te verminderen. Dit is gericht op jongeren, ouders, scholen, (sport)verenigingen en alcoholverstrekkers. Dit aanbod is opgenomen in de planproductie voor regio Parkstad. Mondriaan verslavingspreventie geeft de laatste jaren minder voorlichting op basisscholen, doordat de startleeftijd van jongeren met alcohol gestegen is. Zij verzorgen voorlichting op het VMBO en ondersteunen docenten bij het VSO (voorgezet speciaal onderwijs) om alcoholgebruik in de klas bespreekbaar te maken. Ze zouden ook graag educatieprogramma Helder op School (zie pag. 23) willen introduceren, maar hier is door scholen nog geen prioriteit aan gegeven. Er zijn relatief weinig verwijzingen naar het laagdrempelige preventieprogramma Moti-4 (zie pag. 24) voor alcoholgebruik. Mogelijk leeft dit thema minder bij docenten, of vinden zij het moeilijk hier het gesprek over aan te gaan. Mondriaan verslavingspreventie werkt samen met de jongerenwerkers en op de Alcoholpoli van het Zuyderland MC. In Kerkrade/ Parkstad lijkt de houding van ouders richting alcohol vrij tolerant, start jeugd wat eerder met drinken.

Ouders lijken de gevolgen van alcoholgebruik niet goed te kennen, praten een glaasje alcohol goed. Alcoholgebruik bij jongeren komt in alle geledingen voor. In gezinnen met armoede om problemen weg te drinken en even te vergeten. Dit kan sneller uitmonden in problematisch alcoholgebruik. In gezinnen met hoger opgeleiden drinkt men om het leven te vieren en te genieten. Suggesties van Mondriaan verslavingspreventie: ouders nog beter voorlichten en betrekken (actie Ik Pas), met scholen nader in gesprek gaan over educatie, betaalbare danwel goedkope alcoholvrije alternatieven bieden voor jeugd in drankjes/ gezelligheid/ ontspanning, taal afstemmen op laaggeletterden, met (sport)verenigingen nader in

15

gesprek gaan, mogelijk eisen voor gezonde kantine wat aanscherpen, gezonde omgeving/ activiteiten voor jeugd organiseren, aandacht voor overgang van basisonderwijs, naar Voorgezet Onderwijs en vervolgens naar beroepsonderwijs, IVA verplichten voor alcoholverstrekkers (zie pag. 23), controle op NIX-18 (zie pag. 22). Meest effectief zijn voorkomen van kortingen op alcohol, minder alcoholverkooppunten (geen blurring), kortere schenktijden en leeftijdscontrole.

2.4.7 BOA’s en Alcoholwet-toezichthouders De Alcoholwet-toezichthouders en BOA’s (Buitengewoon Opsporings Ambtenaren) met taakaccent jeugd geven aan dat men slechts incidenteel waarneemt dat jongeren alcohol nuttigen in de openbare ruimte. Dit is in Kerkrade geen structureel fenomeen, maar men kan een aantal plekken in de openbare ruimte benoemen waar relatief veel jongeren samenkomen. Wel is de afgelopen jaren waargenomen dat alcoholgebruik bij jeugd in Kerkrade gerelateerd is aan evenementen waar jeugd aan deel neemt (zoals carnaval en White Thursday), feestdagen (zoals de jaarwisseling) en wedstrijden van Roda JC. Dit kan worden aangepakt door te controleren en handhavend op te treden rond evenementen of festiviteiten in de openbare ruimte. Deze aanpak heeft in het verleden geleid tot het opleggen van processen-verbaal en HALT-verwijzingen. Het aantal horecagelegenheden in Kerkrade waar veel jongeren komen is gering. Vermoed wordt dat jeugdigen het vaakst alcohol nuttigen in de privésfeer c.q. huiselijk kring. Thuisdrinkers kunnen door handhaving moeilijk worden aangepakt omdat handhaving thuis niet kan controleren. Dit leent zich meer voor een preventieve/ educatieve aanpak. De Alcoholwet-toezichthouders en BOA’s met taakaccent jeugd benoemen ook de verenigingslokalen c.q. sportkantines als ‘risicovolle plek’ waar jeugdigen in contact met alcohol kunnen komen.

Suggesties tot verbetering: nog intensiever social media gebruiken, het beperken van het schenken van alcohol tijdens gelegenheden die zich richten op jeugdigen, informatie over Halt geven zodat ouders weten wat dit inhoud en hier gebruik van maken.

2.4.8 Politie Politie ontvangt weinig signalen betreffende het gebruik van alcohol door jeugdigen en/of overlast als gevolg daarvan. Wel wordt alcoholgebruik door jeugdigen waargenomen bij evenementen. De politie benoemt het drinken in de thuissituatie en het in aanraking met alcohol komen via de sportkantines c.q. verenigingslokalen als mogelijke aandachtspunten, maar men beschikt niet over concrete cijfers die dit beeld ondersteunen. De politie geeft een aantal plekken in de openbare ruimte aan, waar relatief veel jongeren samenkomen. Maar men heeft niet de indruk dat jongeren daar regelmatig alcohol nuttigen.

2.5 Inventarisatie hotspots voor alcoholcontrole Hotspots zijn alcohol-verstrekpunten waar jongeren alcoholhoudende drank proberen te kopen of plaatsen in de (openbare ruimte) waar jongeren gezamenlijk alcohol nuttigen. Deze hotspots worden bepaald op basis van de gegevens zoals deze uit voorgaand onderzoek zijn gebleken en/of zijn aangegeven door verschillende ketenpartners. Diverse partners hebben ook ontmoetingsplekken genoemd, waar jeugd vaak bij elkaar komt, maar waar niet gedronken wordt. Door inzicht hierin kan gerichter gecontroleerd worden op plekken waar de risico’s op alcoholgebruik door jongeren het grootst zijn. De hotspots worden opgedeeld in vier categorieën: 1. Plaats waar vrijwel uitsluitend jongeren komen en alcohol geschonken wordt óf aangewezen als groot risico door ketenpartners 2. Plaats waar vaak jongeren komen 3. Slechte naleving + niet uitsluitend jongeren 4. Significant betere naleving + niet uitsluitend jongeren

16

Een hotspot valt onder de 1ste categorie wanneer het een lokaliteit of openbare plaats betreft waar vrijwel uitsluitend jongeren komen én alcohol verstrekt/ genuttigd wordt óf indien ketenpartners een plek als een groot risico hebben aangewezen. Op deze categorie zal in 2023 de focus liggen omdat hier de meeste gezondheidswinst bij jongeren tot 18 jaar gehaald kan worden. Naast de normale basiscontroles zullen in deze categorie een aantal leeftijdsgerichte controles worden uitgevoerd. Ook zal er gecontroleerd worden naar aanleiding van signalen. Een hotspot valt onder de 2de categorie indien er vaak jongeren komen en er alcohol verstrekt wordt (bijvoorbeeld sportkantines). In deze categorie zullen naast de basiscontroles ook een aantal leeftijdsgerichte controles worden uitgevoerd. Tevens zal er gecontroleerd worden naar aanleiding van signalen. Een hotspot valt onder de 3de categorie wanneer uit het naleefonderzoek is gebleken dat er slecht werd nageleefd in een bepaalde categorie maar er niet uitsluitend jongeren bij dit alcohol-verstrekpunt komen (bijvoorbeeld bepaalde bruine cafe’s en cafetaria’s). Hier verzamelen jongeren zich in Kerkrade in het algemeen niet om samen te drinken maar is het toch belangrijk dat de alcoholverstrekkers zich aan de naleefplicht houden. Naast de basiscontroles zal hier ook gecontroleerd worden naar aanleiding van signalen.

Ten slotte valt een hotspot onder de 4de categorie indien de score uit het naleefonderzoek goed (significant beter dan andere categorieën) is en er niet uitsluitend jongeren komen. Hier zal gecontroleerd worden naar aanleiding van een melding/klacht. In de risicoanalyse worden alle verstrekpunten in Kerkrade meegenomen met een Alcoholwetvergunning of APVexploitatievergunning. Daarnaast worden ook andere niet vergunningplichtige alcoholverstrekkers, evenementen en enkele openbare plaatsen meegenomen. Dit zijn er in de gemeente Kerkrade in totaal 214. De verstrekpunten worden opgesplitst in supermarkten, slijterijen, cafetaria’s, horeca, sportkantines, scholen, evenementen en openbare ruimte. Hieronder worden de alcohol verstrekpunten afzonderlijk per categorie omschreven met een toelichting waarom welk risico aan welke categorie alcoholverstrekkers wordt toegewezen. Deze risicoanalyse is gemaakt aan de hand van de alcohol-verstrekpunten c.q. - gelegenheden die er momenteel in Kerkrade zijn. Het is aannemelijk dat daar verstrekpunten bij komen die niet in deze risicoanalyse zijn meegenomen, maar wel als hotspot aangewezen zouden moeten worden. Deze alcohol-verstrekpunten kunnen te alle tijden zowel ambtshalve gecontroleerd worden of op basis van ingekomen signalen. Supermarkten: Er zijn 12 supermarkten in Kerkrade.

Deze mogen zonder vergunning zwak-alcoholische dranken en wijnen verkopen. Onder de categorie “supermarkten” wordt in dit kader ook een winkel als bedoeld in artikel 18, lid 1 onder a van de Alcoholwet geschaard. Dit betreffen winkels waarin - naast zwak alcoholhoudende dranken - in overwegende mate tabak en aanverwante artikelen of uitsluitend zwak-alcoholhoudende dranken (al dan niet tezamen met alcoholvrije dranken) worden verkocht. Het risico bij supermarkten is voornamelijk de aankoop door minderjarigen t.b.v. indrinken. Supermarkten hanteren strikte regels volgens de CBL-code. Volgens deze code moet iedereen tot 25 jaar zich legitimeren in de supermarkt bij de aankoop van alcohol. Ook moeten supermarktmedewerkers alcoholverkoop weigeren indien duidelijk is dat de alcohol gekocht wordt door een oudere, maar bestemd is voor een minderjarige. De supermarkten hebben hierbij de afspraak gemaakt, inhoudende samen kopen = samen legitimeren. Dit houdt in dat jongeren in groepen allemaal hun legitimatie moeten kunnen laten zien voordat zij gezamenlijk alcohol kopen. Tevens wordt iedere medewerker die kassawerkzaamheden verricht getraind. Hiermee lopen supermarkten ten opzichte van andere alcohol-verstrekpunten voor.

Op basis hiervan en het ‘mysteryshop’ onderzoek, waaruit bleek dat 50% van de supermarkten in Zuid-Limburg voldoen aan de nalevingsplicht wat betreft het verstrekken van alcohol aan jongeren, worden supermarkten in beginsel in categorie 4 geplaatst. Indien er een signaal binnenkomt zal op basis van dit signaal gecontroleerd worden. Een enkele supermarkt die niet tot een landelijke keten behoort en die (mogelijk) niet voornoemde CBL-code hanteert, wordt ingedeeld in categorie 3. Hier kan een basiscontrole worden uitgeoefend en indien er een signaal binnenkomt zal op basis van dit signaal gecontroleerd worden. Slijterijen: In Kerkrade zijn in totaal 3 slijterijen gevestigd. Een slijterij is een kleinhandel waar alcoholische drank gekocht en geproefd mag worden. Het risico dat hier ontstaat is voornamelijk de aankoop door minderjarigen t.b.v. indrinken. Per 1 januari 2014 is de leeftijd voor de toegang tot een slijterij zonder begeleiding van een minimaal 21-jarige verlaagd naar 18 jaar. De naleving bij slijterijen is in Zuid-Limburg hoger dan de overige categorieën. Daarnaast blijkt uit landelijk onderzoek dat jongeren minder snel geneigd zijn om hun aankooppoging in een

17

slijterij te doen1. Op basis hiervan worden slijterijen in beginsel in categorie 4 geplaatst. Indien er een klacht c.q. melding binnenkomt zal op basis van deze klacht/melding gecontroleerd worden. Een enkele slijterij, wordt vanwege feitelijke omstandigheden ingedeeld in categorie 3. Hier kan een basiscontrole worden uitgeoefend en indien er een signaal binnenkomt zal op basis van dit signaal gecontroleerd worden. Cafetaria’s: In Kerkrade zijn 62 cafetaria’s. Onder cafetaria wordt in dit uitvoeringsprogramma een bedrijf verstaan dat tot hoofddoel heeft het verstrekken van (al dan niet ter plaatse) bereide etenswaren, met als mogelijke nevenactiviteit het verstrekken van alcoholhoudende en alcoholvrije dranken. Cafetaria’s mogen geen alcoholhoudende drank voor gebruik ter plaatse verstrekken. Cafetaria’s mogen wel alcoholhoudende drank meegeven aan de klant zodat de klant dit elders kan opdrinken. Cafetaria’s hebben wat betreft de naleving van de leeftijdsgrens in het ‘mysteryshop’ onderzoek zeer laag gescoord. Slechts 16% van de cafetaria’s gaf geen alcohol mee aan de 17 jarigen mysteryshoppers. Cafetaria’s zijn geen plaats waar uitsluitend jongeren komen of veel jongeren zich verzamelen, maar er is op het gebied van alcoholverstrekking nog veel winst te behalen en deze worden daarom geplaatst in de 3 de categorie.

Eén cafetaria wordt in categorie 2 geplaatst omdat naar aanleiding van gesprekken met ketenpartners hier een hoger risico op aankoop door jongeren verwacht wordt. Horeca: Kerkrade kent 112 horeca-inrichtingen. Onder een horeca-inrichting wordt in dit uitvoeringsprogramma verstaan een bedrijf dat tot hoofddoel heeft het verstrekken van (alcohol)houdende dranken voor consumptie ter plaatse, al dan niet met als nevenactiviteit het verstrekken van kleine etenswaren (hier onder vallen cafés, bars, etc.) én restaurants met een Alcoholwet-vergunning waar alcoholhoudende dranken ter plaatse verstrekt mogen worden. Horeca heeft wat betreft de naleving van de leeftijdsgrens in het mysteryshop onderzoek laag gescoord. Slechts 25% van de horeca-ondernemingen gaf geen alcohol mee aan de 17 jarigen mysteryshoppers. Enkele horecaondernemingen worden in categorie 1 geplaatst, dit betreffen 6 ondernemingen waar vrijwel uitsluitend jongeren komen. Ook worden enkele horecalokaliteiten in categorie 2 geplaatst, dit betreffen 10 ondernemingen waar vaak jongeren komen. De andere, over het algemeen bruine cafés en restaurants, waar zich niet voornamelijk jongeren verzamelen en het risico op alcoholgebruik door jongeren lager is, worden in categorie 3 geplaatst. (Sport)kantines: Er zijn 16 (sport)kantines in Kerkrade.

Onder sportkantine wordt in dit uitvoeringsprogramma een verenigingslokaal verstaan van een vereniging waar alcoholhoudende drank voor gebruik ter plaatse wordt geschonken. In de praktijk gaat het om lokalen van sportverenigingen, schutterijen en buurthuizen. Deze sportkantines hebben een para-commerciële vergunning. Er kunnen dan bij gemeentelijke verordening regels gesteld worden aan de tijden gedurende welke in de betrokken inrichting alcoholhoudende drank mag worden verstrekt. De gemeente Kerkrade heeft nadere regels gesteld in de Verordening paracommercie gemeente Kerkrade 2013. Het naleefgedrag onder (sport)kantines is laag, slechts 20% terwijl hier in de regel veel jongeren aanwezig zijn en het risico op alcoholgebruik onder jongeren dus groot is. Ook uit de gesprekken met onze ketenpartners blijkt dat dit een categorie is waar nog veel winst onder jongeren te behalen is. (Sport)kantines waar niet veel jongeren komen maar wel alcohol geschonken wordt, worden in categorie 3 geplaatst. (Sport)kantines waar wel vaak jongeren komen worden in categorie 2 geplaatst. Scholen: Kerkrade heeft één school voor middelbaar onderwijs. Het betreft het Beroepscollege Parkstad Limburg locatie Holz. Op schoolfeesten van deze school wordt geen alcohol geschonken. Hier zal dan ook niet specifiek gecontroleerd worden.

Evenementen: In Kerkrade worden jaarlijks de nodige evenementen georganiseerd. De cijfers betreffende de aantallen evenementen over de afgelopen jaren geven als gevolg van de in het verleden geldende Coronamaatregelen geen representatief beeld van het gemiddeld aantal evenementen per jaar. Over het naleefgedrag rond alcoholverstrekking bij evenementen is niets bekend aangezien hier geen onderzoek naar is gedaan. Evenementen waar veel jongeren komen, waar (onbeperkt) alcohol wordt geschonken en die door ketenpartners zijn benoemd als risico-evenementen worden in categorie 1 geplaatst. De overige evenementen worden steekproefsgewijs gecontroleerd en zijn ook niet opgenomen in de risicoanalyse. Openbare plaatsen: Naar aanleiding van de gesprekken met ketenpartners zijn een aantal openbare plaatsen aangewezen waar vaak jongeren bij elkaar komen en mogelijk tevens alcohol wordt gedronken. Deze plaatsen vallen in categorie 1 en worden gecontroleerd.

1

Universiteit Twente, beschikbaarheid van alcohol voor jongeren onder de 16, minutenwerk, Twente 2011. 18

In onderstaand schema wordt het aantal alcohol verstrekpunten per risicocategorie overzichtelijk samengevat: Super-

Slijterijen

Cafetaria's Horeca Sport-

Markten

Scholen Evene-

Kantines

menten

Openbareruimte

Categorie 1

-

-

-

6

-

-

3

5

14

Categorie 2

-

-

1

10

10

-

-

-

21

Categorie 3

2

1

61

96

6

-

P.M.

-

166+P.M.

Categorie 4

10

2

-

-

-

1

-

-

13

Totaal

12

3

62

112

16

1

3+P.M.

5

214+P.M

Deze risicoanalyse is gemaakt aan de hand van de alcohol-verstrekpunten c.q. - gelegenheden die er momenteel in Kerkrade zijn. Het is aannemelijk dat daar verstrekpunten bij komen die niet in deze risicoanalyse zijn meegenomen, maar wel als hotspot aangewezen zouden moeten worden. Deze alcohol-verstrekpunten kunnen te alle tijden ambtshalve gecontroleerd worden of indien er een signaal binnenkomt. In het kader van ieder vast te stellen uitvoeringsprogramma wordt opnieuw een risicoanalyse gemaakt, waardoor eventuele nieuwe hotspots dus worden meegenomen in de risicoanalyse van het nieuwe vast te stellen uitvoeringsprogramma. Schematisch overzicht Risicoanalyse 2023-2024 Setting Risico Tijdstippen Supermarkten Categorie 3: 2 Winkeltijden (12) Categorie 4: 10

Slijterijen (3)

Categorie 3: 1 Categorie 4: 2

Winkeltijden

Cafetaria’s (62)

Categorie 2: 1 Categorie 3: 61

Horeca (112)

Categorie 1: 6 Categorie 2: 10 Categorie 3: 96

Sportkantines (16)

Categorie 2: 10 Categorie 3: 6

6:00 – 02.00 maandag tot en met donderdag 6:00 – 03:00 vrijdag tot en met zondag en enkele feestdagen 6:00 – 02.00 maandag tot en met donderdag. 6:00 – 03:00 vrijdag tot en met zondag en enkele feestdagen 10:00-24:00 maandag tot en met zaterdag. 10:00-20:00 uur zondag.

Belangrijkste gevaren -Verkoop aan jongeren t.b.v. indrinken -Verkoop/doorgeven aan 18-Verkoop aan jongeren t.b.v. indrinken -Verkoop/doorgeven aan 18-

Opmerkingen Supermarkten scoren significant beter in het naleef onderzoek Jongeren doen minder vaak een aankooppoging bij slijterijen en slijterijen scoren relatief beter in het naleef onderzoek Het wettelijk verbod op het betreden van een slijterij door minderjarigen zonder begeleiding is komen te vervallen.

-Verkoop aan 18-

-Doorschenken bij dronkenschap -Verkoop/doorgeven aan 18-

-Verkoop/doorgeven aan 18-Doorschenken bij dronkenschap -Onervaren barpersoneel

19

Setting Scholen (1)

Risico Categorie 4

Tijdstippen - Schoolfeesten - Buitenschoolse activiteiten - Schoolreizen

Belangrijkste gevaren

Evenementen (3 + P.M.)

Categorie 1: 3 Categorie 3: P.M.

Gedurende het evenement

Openbare ruimte (5)

Categorie 1: 5

- Na schooltijd - Weekenden - Vakanties

Thuis/ouders

-

Geen afgebakend tijdstip

-Doorschenken bij dronkenschap -Onervaren barpersoneel -Verkoop/doorgeven aan 18-Alcoholgebruik op straat door minderjarige -Openbare dronkenschap en daaraan gerelateerde overlast -Ontbreken duidelijke afspraken over alcohol en uitgaan -Jongeren <18 drinken thuis

Opmerkingen - Wordt geen alcohol geschonken bij schoolfeesten -Nadruk ligt bij preventieve acties

-Locaties zijn dynamisch, situatie verandert voortdurend

20

3. Doelstellingen 3.1 Ambitie Onze ambities zijn mede gebaseerd op het Nationale Preventie Akkoord en onze doelen voor VIE en Trendbreuk. Met dit alcoholbeleid bijdragen aan de ambitie van ons preventiebeleid: • Het kansrijk, gezond en veilig laten opgroeien van onze jeugd (t/m 18 jaar) in Kerkrade. • Met kinderen die een goede start maken en daar hun leven lang profijt van hebben. • Met elkaar een omgeving creëren, waarin we elkaar stimuleren en inspireren gezond te leven. De ambitie van ons alcoholbeleid is: • gezonde jeugd, zonder alcoholgebruik onder de 18 jaar • verantwoorde alcoholverstrekking aan jongvolwassenen • verantwoord alcoholgebruik door jongvolwassenen In 2030 zullen jongeren onder de 18 jaar het normaal vinden dat ze geen alcohol drinken. Ouders vinden het al net zo logisch dat hun kinderen niet drinken en dat zij (om het goede voorbeeld te geven) niet in de buurt van hun kinderen alcohol drinken. Fijn: het scheelt veel zorgen als je weet dat je kind niet dronken wordt of aan het bingedrinken slaat. Zelf weten volwassenen veel beter dan nu dat je van een drankje op z’n tijd kunt genieten, maar dat alcohol ook grote risico’s met zich mee kan brengen. En dat er vele lekkere alternatieven zijn. Volwassenen zijn zich ook meer bewust, dat zij het goede voorbeeld moeten geven en dat zij dus geen alcohol meer drinken in het bijzijn van kinderen.