Bijlage 4 - Foto van de Leefomgeving - Omgevingsvisie Kerkrade

Dit is ook een van de redenen dat het programma ‘Vie-Kerkrade, een leven in beweging’ in het leven is geroepen. Vie staat voor gezondheid binnen de regio. Het doel is om de ervaren gezondheid in Kerkrade in 2030 op gelijk niveau van ZuidLimburg te krijgen. Daarnaast is VIE ook een fysiek gebouw in het stadscentrum waar men kan sporten (zwembad en sporthal). Relevante beleid Het ontwikkelen van een Gezonde Leefomgeving is een belangrijk thema in het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA), waarbij Gemeente Kerkrade zich aangesloten heeft. Hierbij streven we in Kerkrade naar een gezonde generatie in 2040, met extra focus op de buurten en wijken waar de gezondheid en veerkracht van inwoners het minste is. Dit willen we onder andere bereiken via een wijk/buurtgerichte aanpak en domeinoverstijgend integraal samenwerken. Ambitie is om samen met inwoners een fysieke, mentale en sociale leefomgeving in te richten, die uitnodigt en inspireert tot 62

gezond gedrag, zoals meer beweging, ontmoeting en gezond eten/drinken. Een fysieke en sociale leefomgeving die de fysieke, mentale en sociale gezondheid van inwoners bevordert. Waarbij mensen zich (sociaal) veilig voelen en zij beschermd worden tegen schadelijke (milieu)invloeden, zoals extreme hitte, wateroverlast, geluidsoverlast, luchtverontreiniging/ fijnstof etc. De Gezonde Leefomgeving ook een belangrijk thema in Regioplan Zuid-Limburg, wat alle ketenpartners inclusief de 16 Zuid-Limburgse gemeenten in het kader van het Integrale Zorg Akkoord (IZA) met elkaar aan het uitvoeren zijn. Het is zaak om de leefomgeving zó in te richten dat deze leidt tot gezond leven met als doel de gezondheidsverschillen te verkleinen. Met het Lokale Preventie Akkoord Kerkrade, willen we veel meer inzetten op preventie en een gezonde leefstijl en minder op zorg. Willen we inwoners, jong en oud, stimuleren om gezonde keuzes te maken, waardoor ze minder ziek worden, minder zorg nodig hebben en het goede voorbeeld geven aan hun kinderen. Hierbij zetten we in op het creëren van een gezonde kindomgeving: rookvrij, alcoholvrij en gezond eten/drinken onder andere via JOGG, Gezonde school en Gezonde sportomgeving. Cijfers over gezondheid Onderstaande tabel met cijfers uit 2020/2021 laat zien dat de gezondheid van de inwoners in Kerkrade slecht is t.o.v.

het Zuid-Limburgse, Limburgse en Nederlandse gemiddelde. Zo is te zien dat slechts 36,2% van de inwoners in Kerkrade voldoet aan de beweegrichtlijn, in Zuid-Limburg ligt dit percentage op 44,3% en in Nederland op 50,4%. De beweegrichtlijn geeft aan hoeveel beweging nodig is voor een goede gezondheid, van jong tot oud. Een van de meest opvallende scores rondom de beweegrichtlijn is het lage fietsgebruik in Kerkrade, dit is eerder ook al aangegeven bij het thema mobiliteit. Verder valt op dat overgewicht in Kerkrade meer dan 10% hoger ligt dan het landelijke gemiddelde. De levensverwachting bij geboorte ligt in Kerkrade op 78,4 jaar (gemiddelde voor mannen en vrouwen), in Zuid-Limburg ligt dit op 80,8 jaar en voor het Nederlandse gemiddelde op 81,7 jaar. Psychisch en sociaal voelen inwoners in Kerkrade zich minder gezond dan in Zuid-Limburg en Nederland. In Kerkrade voelt 16% zich (zeer) ernstig eenzaam, ten opzichte van 14% in Zuid-Limburg en 11% in Nederland. Circa 10,1% van de inwoners loopt een hoger risico op het ontwikkelen van angst of depressie, ten opzichte van 8,5% in Zuid-Limburg en 6,7% in Nederland. Tot slot gaat een van de indicatoren in op het overall beoordelen van de eigen gezondheid. In Kerkrade ervaart 69,1% van de inwoners (18+) de eigen gezondheid als (zeer) goed, ook dit is 10% minder dan het landelijke gemiddelde van 79,1%.

Geconcludeerd kan worden dat de gezondheid van de gemiddelde inwoners in Kerkrade ver beneden het Zuid-Limburgse en landelijke gemiddelde ligt.

RIVM Statline 2020/ CBS Statline 2020/ Gezondheidsatlas Zuid-Limburg 2021

63

Sport en bewegen Een ander belangrijke indicator voor gezondheid met betrekking tot de omgevingsvisie is een beweegvriendelijke omgeving. Een beweegvriendelijke omgeving is een inclusieve leefomgeving die mensen faciliteert, stimuleert en uitdaagt om te bewegen, spelen, sporten en ontmoeten. Kerkrade is een gemeente met een breed aanbod aan sportvoorzieningen. Zo zijn er in de gemeente veel verschillende sportverenigingen met een eigen accommodatie, sportscholen, sporthallen en gymzalen. De sporthallen en gymzalen worden door verschillende partijen gebruikt, zoals sportverenigingen, scholen en maatschappelijke partijen als Impuls. Alle sportvoorzieningen binnen de gemeente zijn weergegeven op de kaart ‘sportvoorzieningen’, zie figuur 23. Naast sportvoorzieningen zijn er ook andere mogelijkheden om inwoners uit te nodigen om te bewegen, spelen en ontmoeten. Middels veilige, overzichtelijke en groene wandelpaden/stoepen en fietspaden naar de belangrijkste voorzieningen, zoals scholen/kindcentra/speelplekken, buurtcentra/ontmoetingsplekken en supermarkten (geconcentreerd in 15 minutencirkels in buurten), kunnen zowel kinderen, jeugd en volwassenen in Kerkrade gestimuleerd worden om in het dagelijks leven (wonen/school/werkverkeer) meer te wandelen en fietsen, en vaker de auto of scooter te laten staan.

Ook de toegang tot en de routes naar de groengebieden kunnen nog aantrekkelijker en duidelijker zichtbaar ingericht worden, zodat inwoners uitgenodigd worden hier gebruik van te maken. Kerkrade kent meerdere pleinen binnen de gemeente, zoals: Doctor Ackensplein, Maria Gorettiplein, Old Hickoryplein, Markt Kerkrade-Centrum, Europaplein, Heideveldplein, Keht Plain, Carboonplein, Piusplein, Vincent van Goghplein en Eygelshoven Markt. Het meest opvallende is dat al deze pleinen, behalve de markt in Kerkrade-Centrum, ingericht zijn als parkeerplek. De markt in Eygelshoven wordt op zaterdagen gebruikt als weekmarkt. Doordat deze pleinen zijn ingericht als parkeerplek nodigt dit niet uit tot bewegen, spelen, sporten en ontmoeten. Het plein in KerkradeCentrum heeft een waterelement welke wel uitnodigt om te spelen bij warm weer. De aanwezige bankjes nodigen daarnaast uit tot ontmoeten. Tot slot zijn speelplekken en speeltuinen ook van belang bij een beweegvriendelijke omgeving. Op de kaart ‘Speelplekken en speeltuinen’, zie figuur 24, is de spreiding over de gehele gemeente weergegeven. Hierbij is rekening gehouden met een landelijk gemiddelde buffer van 150m rondom speelplekken en 400m rondom speeltuinen. Hierbij valt op dat er een lagere dichtheid van speelplekken in Kerkrade-Centrum en Kerkrade-West is. Autonome ontwikkelingen •

• • •

De toenemende vergrijzing is een aandachtspunt voor de gezondheid en vitaliteit van de Kerkraadse inwoners. Ouderen zijn over het algemeen slechter ter been en zijn ook meer zorgbehoevend. Het aandeel ‘dragers’ binnen de samenleving neemt verder af tot 2035, de beroepsbevolking wordt namelijk steeds kleiner in Parkstad. Daarnaast moeten we ook nu al rekening houden met verjonging/ jonge gezinnen, na het afnemen van de vergrijzingspiek. Individualisering van de samenleving, mensen staan er op vandaag steeds vaker alleen voor en steeds afhankelijker van zorg. Digitalisering (ook in kader van laaggeletterdheid). Toename van elektrisch fietsen stimuleert inwoners enerzijds om te fietsen/ verplaatsen, anderzijds is de intensiteit van het bewegen stukken lager.

Bouwstenen voor de omgevingsvisie •

Doelen van het gezondheidsbeleid Zuid-Limburg, Trendbreuk en VIE Kerkrade: o Kansrijk, gezond en veilig laten opgroeien van onze jeugd (t/m 18 jaar); o In 2030 heeft Zuid-Limburg haar achterstand t.o.v. Nederland ingelopen met 25%; 64

o

•

• •

•

• •

•

•

•

•

In 2030 is de ervaren gezondheid van de inwoners van Kerkrade minimaal gelijk aan Zuid-Limburg. Doelen van het Plan van aanpak GALA Kerkrade en het Regioplan IZA in Zuid-Limburg: o Een gezonde generatie in 2040 met extra focus op de buurten en wijken waar de gezondheid en veerkracht van inwoners het minste is (zoals Bleijerheide). o Samen met inwoners aan een gezonde leefomgeving werken: ▪ waarin inwoners zich fysiek en sociaal veilig voelen; ▪ die uitnodigt en inspireert tot gezond gedrag, zoals ontmoeting, bewegen, buiten zijn en groen en natuur beleven en gezond eten/drinken (en daardoor de fysieke, mentale en sociale gezondheid van inwoners bevordert); ▪ bescherming biedt tegen schadelijke (milieu)invloeden, zoals extreme hitte, wateroverlast, geluidsoverlast, luchtverontreiniging/ fijnstof etc. o Wijk/buurtgerichte, integrale en domeinoverstijgende aanpak, waarbij we prioriteit leggen bij de meest kwetsbare buurten, waar de gezondheidsverschillen het grootste zijn en die het laagste scoren op deze thema’s. Gezonde(re) kindomgeving: rookvrij, alcoholvrij en gezond eten/drinken in de buurt van kinderen, onder andere via JOGG, Gezonde school en gezonde sportkantines. Overall totaaloverzicht/analyse van de knelpunten in de leefomgeving en de plekken waar deze zich concentreren, voor het plannen van een integrale aanpak.

Overzicht van ingrijpende ruimtelijke transities die gepland staan (als hefboom voor verandering). Rekening houden met locatiekeuze en aanbod van bepaalde winkels/voorzieningen zoals snackbars, fastfood, snoepwinkels in de buurt van scholen, wat zijn de gevolgen voor de gezondheid van kinderen? Gezonde basisschool van de Toekomst (bewegen en gezonde voeding) of een afgeleide daarvan (bijvoorbeeld Gezonde school). Op het gebied van sportbeleid dienen in de toekomst bepaalde beleidskeuzes gemaakt te worden. Bijvoorbeeld omtrent de specifieke beleidsdoelen, visie op verenigingsondersteuning, accommodatiebeleid, speelruimtebeleid en bewegen in de openbare ruimte. Daarom is het noodzakelijk om de verbinding te zoeken met het fysieke domein en op een hoog abstractieniveau sport mee te nemen in de omgevingsvisie. Het gaat hierbij vooral om de toekomst van verenigingen, sportaccommodaties en scholen, maar ook de ‘ongeorganiseerde’ sport in de buitenruimte. Aantrekkelijke en veilige wandelpaden en fietspaden creëren voor dagelijks gebruik voor woon/werk/schoolverkeer (bijv. verkeersluw en voetganger/fietser centraal) en om de groengebieden beter toegankelijk maken. Alle pleinen (behalve het stadscentrum) zijn ingericht als een parkeerplaats, er liggen kansen om deze plein om te vormen tot plekken voor groen, ontmoeting en bewegen voor jong en oud.

Parkeren verplaatsen naar achterterreinen. Ontmoetingsplekken binnen en buiten voor jeugd en volwassenen in kaart brengen. Bekijken waar nog ontmoetingsplekken binnen en buiten gewenst zijn en hoe deze het beste ingericht kunnen worden, in samenspraak met inwoners. Daarnaast moeten we het aanbod in sportvoorzieningen blijven afstemmen op de behoeften en dus nagaan of de huidige voorzieningen in de toekomst voldoende zijn.

65

Figuur 23 Sportaccommodaties en sportvoorzieningen in Kerkrade

66

Figuur 24 Speelplekken en speeltuinen in Kerkrade

67

8.2 Milieuthema’s (EV, lucht, geur, geluid, licht) In dit hoofdstuk worden de verschillende milieuthema’s beschreven die van belang zijn voor de OER: Externe veiligheid/omgevingsveiligheid, geur, geluid en licht.

8.2.1 Externe veiligheid/Omgevingsveiligheid Score ++

Risico’s op het gebied van externe veiligheid zijn er niet of nauwelijks

+

Risico’s op het gebied van externe veiligheid zijn er nauwelijks

+/-

Risico’s op het gebied van externe veiligheid zijn beperkt

-

Risico’s op het gebied van externe veiligheid zijn redelijk groot

--

Risico’s op het gebied van externe veiligheid zijn groot

Fase

Beoordeling

Huidige situatie

Autonome ontwikkeling

Toelichting

+

Over het algemeen lijkt externe veiligheid (omgevingsveiligheid) binnen gemeente Kerkrade geen groot punt te zijn. Naast de risico’s van hogedruk gasleidingen, het beperkte vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoortraject Heerlen – Herzogenrath door Eygelshoven (ca. 3-4 goederentreinen per dag, beperkt door lengtebeperkingen en routebeperkingen in Duitsland waarmee deze route geen optimale route voor goederenvervoer is) en de twee Seveso bedrijven (lichtere categorie) spelen niet direct situaties met grote risico’s.

+/-

De energietransitie brengt ontwikkelingen met zich mee die van invloed kunnen zijn op externe veiligheid, hierbij kan gedacht worden aan batterijopslag. Daarnaast speelt op dit moment nog netcongestie waardoor verschillende verzoeken voor het plaatsen van aggregaten met tanks voor brandstof binnen komen.

Huidige situatie Externe veiligheid is een veiligheidsrisico, waarmee met name de risico’s worden geduid die betrekking hebben op de veiligheid rond opslag, productie, gebruik en vervoer van gevaarlijke stoffen. Activiteiten met opslag, productie, gebruik en vervoer van gevaarlijke stoffen worden aangeduid als risicovolle milieubelastende activiteiten. Activiteiten die dit soort risico’s kunnen veroorzaken moeten goed afgestemd worden op kwetsbare en zeer kwetsbare gebouwen met functies zoals scholen, woningen, bejaardenhuizen, ziekenhuizen en kinderopvang om zo risico’s te beperken. Binnen de gemeente Kerkrade zijn diverse inrichtingen gelegen waar sprake is van een extern veiligheidsrisico. Hieronder wordt de bestaande situatie beschreven en weergegeven op kaart (Ambitiedocument Omgevingsveiligheid Kerkrade, 2022): -

-

Binnen de gemeente Kerkrade zijn 99 categorie B en 6 categorie C gasdrukmeet- en regelstations gelegen. Tankstations waarbij sprake is van het afleveren van LPG aan voertuigen worden als risicovol beschouwd. Voor deze activiteiten gelden vaste veiligheidsafstanden. Binnen de gemeente Kerkrade zijn twee tankstations aanwezig waar aflevering van LPG plaatsvindt. Tankstations waar enkel aflevering plaatsvindt van benzine en/of diesel worden niet als risicovol beschouwd. Binnen de gemeente Kerkrade zijn 4 tankstations gelegen waar enkel benzine en diesel wordt afgeleverd. Opslag propaan: voorheen Jindal Films Kerkrade, sinds begin 2024 vertrokken uit Kerkrade. Wel liggen in Kerkrade verspreid nog enkele propaantanks bij bedrijven.

68

-

-

-

-

Met de komst van de Omgevingswet is een Seveso-inrichting als geheel aangewezen als een risicovolle milieubelastende activiteit. Binnen de gemeente Kerkrade zijn twee Sevesoinrichtingen aanwezig. Het betreft de inrichting Berner Producten B.V. en de inrichting BTC B.V. In de omliggende gemeenten Landgraaf en Heerlen zijn risicovolle inrichtingen gelegen waar risicovolle activiteiten plaatsvinden die van invloed kunnen zijn op het grondgebied van de gemeente Kerkrade: o Shell Tankstation Landgraaf Euregio o LPG-tankstation gelegen aan de Euregioweg 100 o Valkenhuizen Exploitatie B.V., LPG-tankstation o In de aangrenzende Duitse gemeente Herzogenrath is een tankstation waarbij sprake is van het afleveren van LPG aan voertuigen. Transport van gevaarlijke stoffen over de weg, het spoor en door buisleidingen: o over de spoorlijn Sittard aansl. – Herzogenrath, basisnetroute, voor de gehele route geldt een PR 10-6 -risicocontour van 0 meter; o over de rijksweg A76 (basisnetroute), PR 10-6 -risicocontour van 2 meter en een plasbrandaandachtsgebied (PAG) van 30 meter; o over de provinciale wegen Buitenring Parkstad Limburg (N300) en N281 De N281 vormt in het zuiden de aansluiting op de BPL. Voor deze weg geldt geen PR 10-6risicocontour en geen plasbrandaandachtsgebied; o door de hoge druk aardgasleidingen.

Hoogspanningslijnen, Door de gemeente Kerkrade loopt een bovengrondse hoogspanningslijn ten westen en noorden van de woningen aan Op de Knip. Hiervoor geldt een indicatieve magneetveldzone van 50 meter aan weerszijde van de hoogspanningslijn.

De kaart, in figuur 25, zijn de bovengenoemde bestaande risicobronnen in Kerkrade weergegeven.

Figuur 25 Atlas Leefomgeving Externe Veiligheid, 2024

69

Over het algemeen lijkt externe veiligheid (omgevingsveiligheid) binnen gemeente Kerkrade geen groot punt te zijn. Naast de risico’s van hogedruk gasleidingen, het beperkte vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoortraject Heerlen – Herzogenrath door Eygelshoven (ca. 3-4 goederentreinen per dag, beperkt door lengtebeperkingen en routebeperkingen in Duitsland waarmee deze route geen optimale route voor goederenvervoer is) en de twee Seveso bedrijven (lichtere categorie) spelen niet direct situaties met grote risico’s. Bij ruimtelijke ontwikkelingen worden deze risico’s en beperkingen wel meegenomen in de afwegingen. Gemeente Kerkrade heeft op dit moment verder wel een account en bronhouder voor het Register Kwetsbare gebouwen en locaties, maar heeft de gebouwen en locaties nog niet gecontroleerd in het register en daarmee zijn nog geen gebouwen en locaties gepubliceerd in het register. Deze actie moet nog worden uitgevoerd. Autonome ontwikkelingen De energietransitie brengt ontwikkelingen met zich mee die van invloed kunnen zijn op externe veiligheid, hierbij kan gedacht worden aan batterijopslag en windenergie. Daarnaast speelt op dit moment nog netcongestie waardoor verschillende verzoeken voor het plaatsen van aggregaten met tanks voor brandstof binnen komen. Bouwstenen voor de omgevingsvisie -

Nieuwbouw van zeer kwetsbare gebouwen of doelgroepen niet binnen kwetsbare zones op het gebied van externe veiligheid. Vastleggen bestaande milieubelastende activiteiten en gewenste ontwikkelingen (samen met OD-ZL). Keuze maken over het gewenste beschermingsniveau per gebiedstype.

8.2.2 Lucht Score ++

Er is sprake van een veilige/gezonde leefomgeving en geen sprake van hinder

+

De luchtkwaliteit scoort boven de WHO-advieswaarde

+/-

Er is sprake van een veilige leefomgeving

-

De luchtkwaliteit in Kerkrade scoort onder de WHO-advieswaarde

--

De luchtkwaliteit leidt tot gezondheidsklachten

Fase

Beoordeling

Toelichting

Huidige situatie

-

De luchtkwaliteit in de gemeente is over het algemeen onvoldoende, voor PM2,5 (fijnstof) wordt de WHO advieswaarde van <5 niet gehaald. Voor PM10 (fijnstof) wordt de WHO advieswaarde voor de oostflank van Kerkrade wel behaald, Kerkrade-Noord en West halen de waarde van <15 µg/m3 grotendeels niet. Wat betreft NO2 (stikstofdioxide) wordt de advieswaarde van <10 µg/m3 NO2 niet gehaald binnen de gehele gemeente. Echter wordt er wel voldaan aan de wettelijke waarden.

Autonome ontwikkeling

-

Verdere verstedelijking en de industriële/infrastructurele ontwikkelingen in Duitsland zal de luchtkwaliteit in Kerkrade mogelijk negatief beïnvloeden.

70

Huidige situatie Er zijn wettelijke grenswaarden opgesteld voor luchtkwaliteit, maar ook onder de in de wet genoemde grenswaarden kunnen gezondheidseffecten optreden. De luchtkwaliteit in de gemeente is over het algemeen onvoldoende, voor PM2,5 (fijnstof) wordt de WHO-advieswaarde van <5 niet gehaald. Voor PM10 (fijnstof) wordt de WHO-advieswaarde voor de oostflank van Kerkrade wel behaald, Kerkrade-Noord en West halen de waarde van <15 µg/m3 grotendeels niet. Wat betreft NO2 (stikstofdioxide) wordt de advieswaarde van <10 µg/m3 NO2 niet gehaald binnen de gehele gemeente. Op onderstaande afbeelding (figuur 26) is de kwaliteit wat voor PM2,5, PM10 en NO2 weergegeven. De concentraties NO2, PM10, en PM2,5 voldoet in de volledige gemeente wel aan de wettelijke normen (zie: Lucht en omgevingswaarde | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)), maar scoort beneden de WHO-advieswaarde (RIVM, 2023, Atlas van de Leefomgeving). De verontreiniging is afkomstig van verschillende bronnen, dit heeft ook te maken met het stedelijke gebied in Kerkrade. Denk hierbij aan het gemotoriseerde verkeer, industriële en agrarische inrichtingen. Daarnaast hebben bronnen over de grens in Duitsland invloed op de luchtkwaliteit in Kerkrade.

Figuur 26 Fijnstof (PM2,5)

Fijnstof (PM10)

Stikstofdioxide (NO2)

Normering voor luchtkwaliteit Sinds de jaren '90 is er een aanzienlijke verbetering zichtbaar in de luchtkwaliteit (zie afbeelding). Om deze verbetering visueel te onderbouwen, is in de figuur een overzicht weergegeven van de jaargemiddelden van PM10 (fijnstofdeeltjes met een diameter < 10 micrometer) die gedurende deze periode zijn gemeten.

Figuur 27 Jaargemiddelden PM10, afname 1993-2022

71

Met de introductie van het Schone Lucht Akkoord (SLA) in 2020 zijn niet meer de wettelijke grenswaarden, maar de gevolgen van de luchtkwaliteit voor de gezondheid leidend. Daarnaast zijn de advieswaarden van de World Health Organization (WHO) nu richtinggevend, en die zijn een stuk lager dan de wettelijke grenswaarden. Dankzij deze nieuwe inzichten heeft de Provincie Limburg, met een specifieke uitkering van het SLA, gekozen voor een forse investering en verbetering van het luchtmeetnet in Limburg wat betreft locaties en componenten. Daarbij zal o.a. op een 4-tal locaties ultrafijnstof (< 0,1 micrometer fijnstofdeeltjes) gaan worden gemeten. De stoffen die verder (gaan) worden gemeten zijn stikstofdioxide, fijnstof, roet en ozon. Door de herinrichting van het meetnet worden er in aanvulling op de reeds aanwezige meetstations een aantal nieuwe meetstations geopend in de gemeenten Gulpen-Wittem (monitoring schoonste lucht), Nederweert (monitoring veehouderij), Ulestraten (monitoring verkeer en luchtvaart) en Eijsden- Margraten (invloed buitenlandse emissies bij provinciegrens). De nieuwe metingen van ultrafijnstof starten op de bestaande meetlocaties in Geleen (monitoring industrie) en Maastricht (monitoring verkeer) en op de nieuwe meetlocaties Gulpen-Wittem en Ulestraten. Ook in gemeente Kerkrade zijn in 2024 enkele fijnstofmeters geplaatst.

Daarnaast is gemeente Kerkrade in 2024 toegetreden tot het SLA. Veel van de maatregelen die genoemd worden in het SLA worden al uitgevoerd of staan al op de planning om uitgevoerd te worden binnen Kerkrade. Door deel te nemen aan het SLA wordt het zichtbaarder dat deze maatregelen gezondheidswinst opleveren en wordt deze gezondheidswinst in getallen uitgedrukt. Maatregelen die reeds uitgevoerd worden of op de planning staan om uitgevoerd te worden: a) In het mobiliteitsplan wordt rekening gehouden met gezondheidsdoelen door meer in te zetten op lopen, fietsen, openbaar vervoer en deelvervoer en in de laatste plaats pas op de personenwagen. Ook wordt bij de aanschaf van gemeentelijke voertuigen al rekening gehouden met de voorkeur om voertuigen aan te schaffen met de minste afgasemissie. b) Op het gebied van houtstook voert Kerkrade al vrijwel alle maatregelen uit die omschreven worden als zijnde “vaste acties” van het Schone Lucht Akkoord. Denk aan communicatie en aangesloten zijn bij “Stookwijzer”, zodat inwoners via deze weg klachten kunnen indienen. c) De thema’s ‘binnenvaart en havens’ en ‘landbouw’ zijn niet of nauwelijks van toepassing voor Kerkrade. Vanaf 1 januari 2024 is het wettelijk verplicht om gezondheid op te nemen in de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Het SLA biedt handvatten om dit verder in te vullen.

Klachten over luchtkwaliteit binnen gemeente Kerkrade zijn beperkt. In de directe omgeving van bedrijventerrein Julia bestaan al enkele jaren klachten over stofhinder, vermoedelijk veroorzaakt door het een bedrijf (Steenfabriek Wormdal en gerelateerde bedrijfsactiviteiten op dat terrein). Daarnaast bereikt de gemeente een beperkt aantal klachten over stookhinder. De gemeente voert op dit moment geen actief beleid op het ontmoedigen van houtstook. Wel is de gemeente aangesloten bij Stookalert waar inwoners op de landelijke website een melding kunnen indienen. Gemiddeld ontvangt gemeente Kerkrade tussen de 7 en 12 klachten op jaarbasis (najaar en winter). Autonome ontwikkelingen -

Met ontwikkelingen zoals de transitie naar schonere auto’s zal de luchtkwaliteit over geheel Nederland waarschijnlijk verbeteren. Echter speelt er een verdichtingsopgave binnen de gemeente Kerkrade wat zorgt voor een verdere verstedelijking, waarschijnlijk heeft dit een negatief effect op de luchtkwaliteit.

72

-

De luchtkwaliteit in Kerkrade wordt grotendeels beïnvloed door industriële activiteiten in Duitsland.

Bouwstenen voor de omgevingsvisie -

-

Inzetten op verlagen van milieucategorieën op de bedrijventerreinen Gemeente Kerkrade is sinds september 2024 aangesloten bij het Schone Lucht Akkoord (SLA), op deze manier wordt binnen de gemeente, in samenwerking met andere deelnemers aan het SLA, gewerkt aan het verbeteren van de luchtkwaliteit. Afgewogen dient te worden hoe we omgaan met houtstook in de omgevingsvisie/omgevingsplan. Naar aanleiding van een inspraak bij een commissievergadering en raadsvragen over houtstook is aangegeven dat in dit traject wordt afgewogen of en zoja hoe houtstook gereguleerd kan of moet worden.

8.2.3 Geur Score ++

Geurhinder doet zich niet voor, geen klachten

+

Geurhinder doet zich voor maar er zijn nauwelijks klachten bekend

+/-

Geurhinder leidt niet tot problemen voor mens en milieu

-

Geurhinder leidt tot problemen voor mens en milieu en er zijn meerdere klachten bekend

--

Geurhinder zorgt voor een onhoudbaar woon- en leefklimaat, veel klachten

Fase

Beoordeling

Toelichting

Huidige situatie

+

Geurklachten zijn beperkt en komt ook beperkt voor in Kerkrade

Autonome ontwikkeling

+

Zal naar verwachting geen verslechtering plaatsvinden

Geurklachten in Kerkrade zijn beperkt. Een enkele keer wordt geurhinder gemeld en gevolge van (huishoudelijk) afval dat in een tuin wordt opgeslagen. Geurhinder wordt gemeld bij klachten over houtstook (thema is bij luchtkwaliteit beschreven). Enkele klachten over geur bij horecaondernemingen (afzuiging kookdampen) zijn opgelost door aanpassingen aan de afzuiginstallaties. In één geval wordt geurhinder gemeld ten gevolge van de bedrijfsvoering van een agrarisch bedrijf. Dit betreft een boer in het centrum van Eygelshoven. Dit bedrijf is door de bouw van een appartementencomplex (Veldhofstraat) min of meer ingesloten geraakt in bebouwing. De mesthoop zorgt daardoor voor geurklachten vanuit de bewoners van de appartementen.

Leefbaarometer 2020, Gezondheidsatlas 2020 en CBS statline 2017

73

Autonome ontwikkelingen In Kerkrade is de agrarische sector relatief klein, ook van industrieterreinen zijn er niet of nauwelijks klachten bekend over geurhinder, geurhinder vindt met name plaats door houtstook. De gemeente zet in op een stookverbod bij ongunstige weersomstandigheden (stookalert RIVM), dit is echter vooral van invloed op de luchtkwaliteit. Bouwstenen voor de omgevingsvisie Geurhinder zal geen prominent thema zijn binnen de omgevingsvisie.

8.2.4 Geluid Score ++

Er is sprake van een veilige leefomgeving en geen sprake van geluidshinder

+ +/-

Er is sprake van een veilige/gezonde leefomgeving

--

Er is sprake van een te hoge geluidsbelasting over het merendeel van de gemeente en leidt tot mogelijke gezondheidsklachten

Fase

Beoordeling

Huidige situatie

Autonome ontwikkeling

Toelichting

--

Door de aanwezigheid van meerdere bedrijventerreinen, hoge verstedelijking (veel lintbebouwing aan doorgaande wegen) en infrastructuur is de geluidsbelasting binnen de gemeente te hoog.

--

Inzet op groei (woningbouw, meer inwoners, meer verkeersbewegingen, meer bedrijven) zal naar verwachting een negatieve impact hebben op de geluidsbelasting. Elektrische voertuigen en betere isolatie kunnen zorgen voor een lagere geluidsbelasting.

Huidige situatie De geluidsbelasting is op veel plekken binnen de gemeente erg hoog. Dit is voornamelijk afkomstig van verkeer. Aangezien de gemeente Kerkrade een sterk verstedelijkt gebied heeft, is dit goed te verklaren. Deze hoge geluidsbelasting kan echter leiden tot gezondheidsklachten. Verschillende onderzoeken tonen aan dat wegverkeerslawaai al bij een matige blootstelling een negatieve invloed heeft op de gezondheid. Verkeerslawaai kan leiden tot verstoring van activiteiten en communicatie, tot hinder en tot verstoring van slaap. Deze effecten kunnen op hun beurt indirect via stressprocessen leiden tot andere aandoeningen, zoals verhoging van de bloedsuikerspiegel, de bloeddruk en het ontwikkelen van hart- en vaataandoeningen. Indirect kan chronische blootstelling aan geluid leiden tot een verhoogde bloeddruk en het risico op ernstige hart- en vaatziekten verhogen. Het advies van de GGD is om te streven naar een gemiddelde geluidsbelasting van minder dan 50 dB gedurende de dag. Dit wordt momenteel vrijwel nergens binnen de gemeente gehaald. Onderstaande kaart geeft een beeld van de geluidsbelasting binnen de gemeente (RIVM, 2020, geluid alle bronnen). Op de

74

kaart is te zien dat de geluidsbelasting het hoogste is op de bedrijventerreinen en de hoofdwegen. Alleen in delen van de oostflank is de geluidsbelasting zeer goed.

Figuur 28 Geluidbelasting in Kerkrade

Verkeer (Verkeersbelastingkaarten en Actieplan geluid) De geluidsbelastingkaart geeft inzicht in de huidige geluidshinder (basisjaar 2021) als gevolg van het wegverkeer, railverkeer, de industrie en de luchtvaart. Voor een uitgebreide beschrijving van de opbouw van deze kaart wordt verwezen naar de rapportage ‘Geluidsbelastingkaarten EU-richtlijn omgevingslawaai 2021’ (kenmerk: HLN005/Hcj/008130.20221216.R1.01). De geluidshinder wordt uitgedrukt in de dosismaat Lden die de gemiddelde geluidshinder gedurende een hele dag weergeeft en de waarde Lnight voor de nachtperiode. Met name in het hoofdwegennet (zoals weergegeven op figuur 22, mobiliteit), waar de historische linten onderdeel van zijn, is sprake van een hoge geluidsbelasting op het gebied van verkeer.

Figuur 29 Verkeersbelasting Kerkrade

Basisgeluidsemissies (BGE) Binnen de Omgevingswet krijgen de gemeenten de verplichting om het geluid langs belangrijke wegen te monitoren. Hiervoor zal eerst de zogenaamde basisgeluidsemissie per wegvak worden vastgesteld voor een referentiesituatie. 75

Binnen gemeente Kerkrade liggen drie gezoneerde industrieterreinen (Spekholzerheide, Dentgenbach, Locht), zie figuur 30. De gemeente heeft het voornemen gehad om de bestaande geluidzone Industrieterrein De Locht te laten vervallen. Daartoe is in 2015 het geluidzonebeheermodel verfijnd. Uit de berekeningsresultaten bleek dat voor één woning op het industrieterrein de maximale geluidbelasting wordt overschreden. Op de zones Spekholzerheide en Locht wordt niet direct actief zonebeheer uitgevoerd. De Gemeente Kerkrade heeft d.d. 22 februari 2017 voor industrieterrein Dentgenbach een beheersverordening vastgesteld, waarmee voor het industrieterrein een conserverende planologische regeling is getroffen. Onderdeel van die conserverende regeling is een geluidzone ingevolge de Wet geluidhinder, gekoppeld aan een hogere waardenbesluit dat dateert van 24 juli 1989. De geluidzone geeft aan waar het gezamenlijke geluid van alle inrichtingen ten hoogste 50 dB(A) etmaalwaarde mag bedragen, en markeert daarmee het planologisch aandachtsgebied voor geluid. Gebleken is dat in de loop der decennia een zekere disbalans is ontstaan tussen het werkelijke (vergunde) gebruik door inrichtingen en de nog uit te geven geluidruimte. Aan de noordzijde is vrijwel geen geluidruimte meer te vergeven, terwijl aan de zuidzijde wel nog ruimte te vergeven is.

Daarnaast bevinden zich op het industrieterrein lege kavels waarvoor nog geen geluidruimte is gereserveerd. Dit betekent dat sommige inrichtingen onevenredig veel moeten investeren in geluidmaatregelen, waarvan het effect niet of nauwelijks waarneembaar zal zijn, terwijl andere inrichtingen geen beperkingen krijgen opgelegd vanuit de geluid regelgeving, en dus niet hoeven te investeren. Het e.e.a. heeft tot gevolg dat de in de beheersverordening vastgelegde geluidzone geen goede maat meer is voor de werkelijk waar te nemen geluidbelasting nabij woningen of andere geluidgevoelige bestemmingen. Naar aanleiding van het voorgaande heeft de Gemeente Kerkrade de wens uitgesproken om de planologische situatie en het feitelijke gebruik weer beter in overeenstemming met elkaar te brengen. Voor zover dat redelijkerwijs mogelijk is moeten de bedrijven nog iets kunnen groeien, en daar waar dat niet nodig of wenselijk is kan de planologisch gereserveerde geluidruimte worden verkleind.

Figuur 30 Drie gezoneerde bedrijventerreinen

Figuur 31 Bestaande en geactualiseerde zone Dentgenbach

76

Autonome ontwikkelingen -

Woningbouwopgave zorgt voor verdere verdichting, meer geluidsbronnen en gevoelige functies kunnen dichter bij elkaar komen te liggen. Eventuele groei van het inwoneraantal zorgt voor een toename in het aantal verkeersbewegingen. Ontwikkelingen op bedrijventerreinen (meer logistiek). Elektrificatie van voertuigen zal, met name bij lagere snelheden, zorgen voor minder geluidsoverlast. Voor nieuwbouw gelden strengere eisen wat betreft geluidsbelasting. Bovendien zorgt betere isolatie voor een lagere geluidsbelasting binnen in de woning.

Bouwstenen voor de omgevingsvisie -

-

-

In 2024 is door het college het ‘Actieplan Geluid’ Vastgesteld, waarin de ambities rondom het verminderen van geluidsoverlast voor de komende 5 jaar zijn vastgelegd. Het huidige actieplan heeft nog een hoge plandrempel (68 dB). Het wordt overwogen deze plandrempel (stapsgewijs) te verlagen naar 45 dB. Vanuit de Omgevingswet voldoet de huidige plandrempel, hierin is namelijk een maximale geluidsbelasting van 70 dB opgenomen. Vanuit meerdere oogpunten (verkeersveiligheid, duurzaamheid en vitaliteit), maar zeker vanuit het oogpunt van gezondheidsklachten door geluid, kan een verlaging van de maximum snelheid naar 30 km/h op diverse plekken overwogen worden. Met dezelfde argumentatie kan het überhaupt ontmoedigen van autogebruik voor korte stukken overwogen worden.

8.2.5 Licht Score ++

Lichthinder doet zich niet voor, geen klachten

+

Lichthinder doet zich voor maar en er zijn nauwelijks klachten bekend

+/-

Lichthinder leidt niet tot problemen voor mens en milieu

-

Lichthinder leidt tot problemen voor mens en milieu en er zijn meerdere klachten bekend

--

Lichthinder zorgt voor een onhoudbaar woon- en leefklimaat, veel klachten

Fase

Beoordeling

Toelichting

Huidige situatie

+

Binnen de gemeente zijn geen klachten bekend over lichthinder

Autonome ontwikkeling

+

Zal naar verwachting geen verslechtering plaatsvinden

Huidige situatie Bewoners en dieren kunnen last hebben van licht. Vaak komt overlast door schijnwerpers tegen inbraak, kassen, lichtbakken met reclame of verlichte sportvelden. De kaart in figuur 32 toont de lichtemissie in de gemeente Kerkrade. De kaart laat zien hoeveel licht er ’s nachts te zien was in 2022 als je Nederland van bovenaf bekijkt. De rode en paarse gebieden zijn erg verlicht, zwarte en blauwe gebieden zijn minder verlicht (RIVM, 2022). Door het stedelijke karakter van Kerkrade toont de kaart voornamelijk de kleuren oranje en licht rood, in vergelijking met andere steden in Nederland is dit niet opvallend. Met name in de meest verstedelijkte gebieden zoals Kerkrade-Centrum en KerkradeWest kleur de kaart iets roder, ook de bedrijventerreinen tonen een rodere kleur. De grootste 77

concentratie in Kerkrade bevindt zich rondom de Rodaboulevard, dit is te verklaren door de ligging van het stadion en de vele verlichting/reclame in de omgeving. Kerkrade kent geen paarse gebieden met extreme lichthinder. Binnen de gemeente zijn geen klachten over lichthinder bekend.

Figuur 32 Lichtemissie in Kerkrade

Autonome ontwikkelingen Kerkrade ligt niet in een omgeving waar glastuinbouw sterk aanwezig is, verdere verstedelijking zal weinig tot geen effect hebben op lichthinder t.o.v. de huidige situatie. Bouwstenen voor de omgevingsvisie -

Er worden weinig problemen of veranderingen gezien rondom het thema lichthinder.

78

9 Duurzaamheid 9.1 Circulaire samenleving Score ++

Volledig circulaire samenleving en minder afval per inwoner dan het landelijke gemiddelde.

+ +/-

50% Circulaire samenleving en de hoeveelheid afval per inwoner is ongeveer gelijk aan het landelijke gemiddelde.

--

Volledig lineaire samenleving en de hoeveelheid afval per inwoner is lager dan het landelijke gemiddelde.

Fase

Beoordeling

Huidige situatie

Autonome ontwikkeling

Toelichting

+/-

Er worden al veel afvalstoffen (of: grondstoffen) gescheiden en hergebruikt, het afval per inwoner lag iets boven het landelijke gemiddelde.

+/-

Door wereldwijde tekorten zal het gebruik van ‘virgin’ grondstoffen afnemen, een circulaire samenleving brengt extra ruimteclaims met zich mee zoals een mogelijke toename aan ondergrondse afvalcontainers en ruimte voor grondstoffenopslag.

Huidige situatie Wereldwijd verbruiken we jaarlijks meer grondstoffen dan dat de aarde voor ons kan produceren. Binnen Nederland zijn we momenteel na 3 maanden van een kalenderjaar al door de grondstoffen heen die op ons grondgebied geproduceerd kunnen worden. Daarom willen we werken aan een circulaire economie: een economie waarbij afval niet bestaat en grondstoffen zo veel mogelijk steeds hergebruikt kunnen worden. Vanuit Parkstad is er een ‘Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie’ (UVP CE) opgesteld, met als belangrijkste doel om, in lijn met de landelijke doelstellingen, in 2030 50% circulair te zijn en in 2050 100%. Kerkrade neemt deel aan dit uitvoeringsprogramma. Er worden al veel afvalstoffen (of: grondstoffen) gescheiden ingezameld, waardoor deze gerecycled kunnen worden. In de circulaire economie is recycling echter één van de lagere treden op de ladder en worden materialen of spullen bij voorkeur in hun oorspronkelijke vorm hergebruikt. Wat betreft het gescheiden inzamelen van grondstoffen lopen we als Rd4-gemeenten wel voor op wat landelijk gemiddeld is. In 2022 is er per inwoner in Nederland gemiddeld 455 kilogram huishoudelijk afval ingezameld. Het grootste gedeelte hiervan bestaat uit restafval (afval dat je niet gescheiden kunt inleveren), gevolgd door groente- fruit- en tuinafval (gft).

In Kerkrade werd in 2022 472,4 kilogram huishoudelijk afval ingezameld, dat is iets meer dan het landelijke gemiddelde (CBS 2022: Minder huishoudelijk afval per inwoner in 2022 | CBS). De gemeente Kerkrade zelf heeft ervaring opgedaan met circulair bouwen, namelijk het project SUPERLOCAL. De ambitie van deze circulaire gebiedsontwikkeling is om de materialen van twee leegstaande hoogbouwflats te hergebruiken voor de bouw van circa 130 nieuwe woningen en de inrichting van het openbare gebied. Het project wordt gezien als een innovatieve gebiedsontwikkeling binnen Nederland en is een goed voorbeeld. Daarbij dient wel opgemerkt te worden dat het project afhankelijk was van subsidies, zonder subsidies zijn dit soort projecten onbetaalbaar.

79

Autonome ontwikkelingen Door ontwikkelingen op de wereldwijde grondstoffenmarkt zal het gebruik van ‘virgin’ grondstoffen (grondstoffen die voor het eerst gebruikt worden) afnemen. Dit omdat de kosten hiervan (denk aan bijvoorbeeld hout, staal, olie en papier) steeds meer toe zullen nemen. Dit werkt een circulaire economie in de hand: De vraag naar grondstoffen die al een leven achter zich hebben zal hierdoor toenemen. Ook zijn er diverse richtlijnen vanuit de EU (SUP-richtlijn, het recht op reparatie, UVP’s etc.) die het ontstaan van een meer circulaire economie bevorderen. Daarnaast is er vanuit consumenten steeds meer vraag naar de herkomst van producten. Bouwstenen voor de omgevingsvisie -

-

-

Deelname aan UVP Circulaire Economie zal een boost geven, door o.a.: o Het oprichten van een circulair ambachtscentrum; o Het scholen van medewerkers van de gemeente over een circulaire economie; o Het focussen op zoveel mogelijk toepassen van circulaire bouw principes binnen de gemeente. Doelstelling om in 2030 voor 50% circulair te zijn en in 2050 100%. Richting 2050 zal er ooit worden gestart met omgekeerd inzamelen, door zo goed mogelijk te scheiden zal er steeds minder restafval zijn bij huishoudens. In de toekomst kan dit mogelijk zorgen voor een extra ruimteclaim, vooral in wijken war sprake is van veel laagbouw en waar weinig ondergrondse containers aanwezig zijn, zullen mogelijk meer ondergrondse containers gerealiseerd moeten worden. Het restafval zal dan niet meer opgehaald worden in de huidige minicontainers (120 of 240L). Een andere toekomstige ruimteclaim die kan ontstaan is extra ruimte voor materiaalopslag/opslag voor grondstoffen, deze transitie zal vooral plaatsvinden op de bedrijventerreinen en eventueel het buitengebied. Op welke termijn deze ontwikkeling zal plaatsvinden is op dit moment nog onduidelijk.

9.2 Energietransitie De historische ontwikkeling en de geografische ligging van Kerkrade hebben gezorgd voor afwijkende kenmerken in de omgeving. Door het mijnverleden heeft Kerkrade relatief veel bedrijventerreinen en doordat Kerkrade landelijk en provinciaal gezien in een uithoek ligt is het aantal kilometers snelweg relatief laag. Dit heeft tot gevolg dat de verdeling van het energieverbruik van Kerkrade afwijkt van het landelijke gemiddelde en afwijkt van de Limburgse gemeenten. Circa 36% van het energieverbruik in Kerkrade wordt verbruikt door de industrie, terwijl dit in de regio op ca 15% ligt. Daardoor wordt Kerkrade ten opzichte van de meeste andere gemeenten relatief meer beïnvloed door autonome ontwikkelingen bij bedrijven/grootverbruikers. Het totale energieverbruik door verkeer en vervoer is met 15 % relatief laag. Daarmee resteert voor de rest van de gebouwde omgeving 49%. Regionaal gezien is dit laag, maar omdat het om bijna 50% van het verbruik gaat moet nadrukkelijk rekening gehouden worden met de autonome ontwikkelingen (bron: DASHBOARD - Energieverbruik - Kerkrade (databank.nl)).

80

9.2.1 Duurzaam energieverbruik Score ++

De verlaging van het energieverbruik is zo groot dat de energietransitie voor 2040 al afgerond wordt

+

De verlaging van het energieverbruik is ruim voldoende om een buffer op te bouwen voor de komende jaren en de energietransitie te laten slagen

+/-

De verlaging van het energieverbruik is voldoende om de energietransitie te laten slagen

-

De verlaging van het energieverbruik is onvoldoende om de energietransitie in 2040 te laten slagen

--

De verlaging van het energieverbruik is zo laag dat de energietransitie voor 2050 niet kan slagen

Fase

Beoordeling

Huidige situatie

Autonome ontwikkeling

Toelichting

++

In 2022 is 65% van de geprognotiseerde verlaging behaald. Dit is 8 jaar eerder dan gepland. Voor 2022 was 22% geprognotiseerd. Gezien voor de periode 2025-2032 een versnelling gepland is, wordt de geplande energiereductie in 2030 gehaald.

+

Aanleg van Mijnwater, inzet van Woonwijzerwinkel, bewustwording over energiebesparing en de landelijke middelen die beschikbaar worden gesteld hebben een positief effect op een duurzaam energie verbruik in Kerkrade. De financiële haalbaarheid voor particulieren is een bottleneck in Kerkrade, er bestaat een bedreiging dat de groep die onder energiearmoede valt, de verlaging van het energieverbruik niet kan bewerkstelligen.

Huidige situatie De gemeente heeft als ambitie om in 2040 energieneutraal te zijn. Dat betekent om net zoveel energie op te wekken als er wordt gebruikt. In 2011 was het totale energieverbruik 4327 TJ. In 2022 was dit gedaald naar 3371 TJ. In 2040 dient dit tot 2855 TJ gedaald te zijn. Dit is een totale daling van 33% ten opzichte van 2011. Door in 2025-2032 extra in te zetten op ontzorgen bij woningeigenaren via de WoonWijzerWinkel en via het klussenteam wordt een aanvullende daling verwacht waardoor de geplande reductie al in 2030 gehaald kan worden. Bron (PALET, 2015). In 2024 is Mijnwater gestart met het vergunningentraject. In dit geval de toewijzing van het zoekgebied (april 2024), aanvraag startvergunning (juli 2024) en een eerste verkenning en tracéstudie in Kerkrade voor de aanleg van een transportnet om woningen en gebouwen te verwarmen en te koelen (oktober 2024). Daarbij wordt gebruik gemaakt van een warmte- en koudenet. De oude mijngangen worden als hernieuwbare warmte- en koudebronnen hiervoor ingezet. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan de energietransitie en vermindering van CO2uitstoot. Autonome ontwikkelingen Kerkrade profiteert vooral van de landelijke middelen die beschikbaar gesteld zijn voor de energietransitie. Deze maken de lokale ontwikkelingen grotendeels mogelijk.

De ontwikkeling die voor Kerkrade de meeste negatieve impact heeft, heeft te maken met de financiële haalbaarheid. De stijging van de kosten van de grondstoffen en de technologieën zullen vooral de partijen raken die al onder de energie armoede vallen. Doordat deze groep niet mee kan ontwikkelen blijven zij nog verder achter. - Er is een groeiend bewustzijn over het belang van energiebesparing door initiatieven. Daarnaast dragen energiecoöperaties, energiecoaches, collectieve samenwerkingen en het klussenteam bij aan het verminderen van het elektriciteitsverbruik. - Er zijn veel landelijke middelen beschikbaar gesteld om het energieverbruik te verlagen.

81

-

-

-

In de gebouwde omgeving wordt ingezet op energiebesparing door beter gebruik van nieuwe energie-efficiënte technologieën. Daarnaast wordt door het hergebruiken van restwarmte (warmtenetten) de energie voor het verwarmen van gebouwen beperkt. De industrie zet in op energiebesparing door middel van procesoptimalisatie en hergebruik van warmte. Er is een groeiend bewustzijn over het belang van energiebesparing door de variërende stroomprijzen en de financiële gevolgen hiervan. De vraag naar energie blijft stijgen door de toenemende digitalisering. De netcongestie zorgt voor vertragingen. Daardoor liggen ontwikkelingen stil en komen investeringen te vervallen. Door de afhankelijkheid van import van technologieën en grondstoffen kan de ontwikkeling en bouw vertragen. Daarnaast speelt financiële haalbaarheid daardoor een grotere vertragende rol. De aanleg van een warmte- en koudenet in Kerkrade-West en het stadscentrum (fase 1, verwachte aanleg 2025-2026 en exploitatie in 2027) dat in het komende decennium verder in Kerkrade zal worden uitgebreid (oostelijk deel en bedrijventerreinen in de omgeving).

9.2.2 Energie opwek Score ++

De hoeveelheid opgewekte energie is voldoende om de energiebehoefte van Kerkrade voor 100% voorzien en om energie te exporteren.

+

De hoeveelheid opgewekte energie is voldoende om de energietransitie te laten slagen

+/-

Met de hoeveelheid opgewekte energie kan de energiebehoefte van Kerkrade voor meer dan 67% voorzien worden.

-

De hoeveelheid opgewekte energie is onvoldoende voor 67% van de benodigde energiebehoefte van Kerkrade.

--

De hoeveelheid opgewekte energie is onvoldoende voor 33% van de benodigde energiebehoefte van Kerkrade.

Fase

Beoordeling

Huidige situatie

Autonome ontwikkeling

Toelichting

--

In 2022 is 8% van de geprognotiseerde opwek behaald. Daarmee ligt Kerkrade twee jaar achter op schema. Voor 2022 was 14% geprognotiseerd. Ondanks dat er voor de periode 2025-2032 een versnelling gepland is, wordt de geplande opwek met de huidige ontwikkelingen niet gehaald.

-

Het gebrek aan ruimte in Kerkrade, de ontwikkeling van de Einsteintelescoop en de groeiende weerstand tegen windmolens en zonnepanelenvelden hebben een negatief effect op energie opwek in Kerkrade. Zon op dak biedt mogelijkheden maar zal naar verwachting onvoldoende zijn om de verwachte 67% opwek ten opzichte van het verbruik in 2011 te halen.

Huidige situatie De gemeente heeft als ambitie om in 2040 energieneutraal te zijn. Dat betekent om net zoveel energie op te wekken als er wordt gebruikt. Om deze ambitie te halen is eerst gekeken naar de haalbare besparing. Op deze besparing is de benodigde opwek afgestemd. Met het uitgangspunt van een daling van 33% ten opzichte van het verbruik in 2011, dient in 2040 de resterende 67% opgewekt te worden. In totaal gaat het dan om 2856 TJ. In 2022 zou 14% van de opwek gerealiseerd moeten zijn. Echter blijkt dit maar 8% te zijn. Met deze 8% ligt Kerkrade niet alleen achter op de eigen ambitie, maar ook op het aandeel dat Kerkrade voor de regio Parkstad zou behalen. Dit aandeel is verwoord in het RES-bod 1.0 dat vanuit de regio Parkstad aan het rijk gedaan is. De voornaamste reden dat Kerkrade de verwachte 14% niet gehaald heeft is de ruimtelijke beperking door de 82

Einsteintelescoop. Hierdoor is het niet mogelijk de geplande windmolens in Kerkrade te plaatsen (Bron: PALET, 2015). Daarnaast is Kerkrade een sterk verstedelijkte gemeente met een gebrek aan ruimte (2/3 bebouwd, 1/3 buitengebied), de druk op die beperkte ruimte wordt in de toekomst nog groter door allerlei ruimteclaims vanuit andere thema’s (wonen, natuur, mobiliteit etc.). Het is de vraag of windmolens in de toekomst potentie hebben in Kerkrade. Voor de periode 2025-2032 is een versnelling gepland als het gaat om de realisatie van lokale duurzame opwek. Door de ruimtelijke beperking zal deze versnelling wellicht niet mogelijk zijn en moet Kerkrade zich voornamelijk gaan richten op het vergrote van het aandeel “zon op dak”. Om hier vanaf 2025 stappen in te kunnen zetten zijn inmiddels verschillende regionale projecten opgezet. Gelet op de landelijke prognoses voor “zon op dak” en de beperking op “wind op land” zal voor Kerkrade niet mogelijk zijn om de verwachte 67% opwek ten opzichte van het verbruik in 2011 te halen. Impact autonome ontwikkelingen De opwek van energie door middel van wind is in Kerkrade door de beperkingen die vanuit de provincie opgelegd is bijna niet meer mogelijk. Deze impact is voor Kerkrade zo groot dat de vastgestelde ambities voor 2040 niet haalbaar zijn. - Er is een groeiend bewustzijn over het belang van energie-opwek door initiatieven.

Daarnaast dragen energiecoöperaties, energiecoaches en collectieve samenwerkingen bij aan meer particuliere opwek. - Het hebben van zonnepanelen wordt steeds meer als “normaal” gezien, waardoor particuliere woningeigenaren vaker overgaan tot investeringen in energieopwekkende installaties en opslag. - Er is een groeiend bewustzijn over het belang van eigen energieproductie door de variërende stroomprijzen en de financiële gevolgen hiervan. - Er is een groeiende weerstand tegen de aanleg van windparken en zonnevelden waardoor de groei van duurzame elektriciteitsopwekking geremd wordt of zelfs komt te vervallen. - Door de afhankelijkheid van import van technologieën en grondstoffen kan de ontwikkeling en bouw vertragen. Daarnaast speelt financiële haalbaarheid daardoor een grotere vertragende rol bij duurzame elektriciteitsopwekking. - De provincie heeft keuzes gemaakt die het ruimtelijk onmogelijk maken om windparken en zonnevelden te realiseren waardoor de groei van duurzame elektriciteitsopwekking in Kerkrade voor een groot deel is komen te vervallen. Bouwstenen voor de omgevingsvisie Om de hoeveelheid duurzame opwek toch te kunnen verhogen zal meer gebruik gemaakt moeten worden van andere ontwikkelingen. De landelijk kennis- en communicatietrajecten zullen meer aandacht moeten krijgen en de eigen communicatie moet hierop worden aangepast.

Op deze wijze moeten woningeigenaren en lokale bedrijven zorgen voor lokale opwek. Organisatie zoals de WoonWijzerWinkel krijgen hierbij een belangrijke rol. Voor een groot deel van de woningeigenaren moet er sprake zijn van ontzorging. Naast ontzorging speelt de financiële haalbaarheid een grote rol. De stijging van de kosten van de grondstoffen en de technologieën zullen vooral de partijen raken die al onder de energie armoede vallen. De opwek moet daarom door middel van voorfinanciering mogelijk gemaakt worden. Voor het project Mijnwater zullen leidingen en (ondergrondse) bouwwerken moeten worden aangelegd voor de realisatie van een warmte- en koudenet om gebouwen in Kerkrade (met name in Kerkrade-West en delen van Kerkrade-Oost) hierop aan te sluiten. Hiervoor zal ruimte moeten worden geserveerd en zal bij de (her)inrichting van de openbare ruimte en het vergroenen van de stad rekening mee moeten worden gehouden. 83

9.2.3 Energie efficiëntie Score ++

Elk bedrijf is aangesloten aan een smartgrid of energiehub waardoor de uitbalancering tussen verbruik en opwek optimaal is en energie resteert om woningen van energie te voorzien. Er is geen sprake van netcongestie.

+

Elk bedrijventerrein maakt deel uit van een smartgrid of energiehub waardoor de uitbalancering tussen verbruik en opwek optimaal is. Er is nauwelijks sprake van netcongestie.

+/-

Op alle industrieterreinen vindt samenwerking op het gebied van energie plaats om de uitbalancering tussen verbruik en opwek mogelijk te maken. Er is sprake van netcongestie.

-

Op enkele industrieterreinen vindt samenwerking op het gebied van energie plaatst om de uitbalancering tussen verbruik en opwek mogelijk te maken. Er is sprake van enige netcongestie.

--

Er is geen samenwerking tussen bedrijven waardoor de uitbalancering tussen verbruik en opwek onmogelijk is. Er is sprake van zware netcongestie.

Fase

Beoordeling

Toelichting

Huidige situatie

+/-

Bedrijven op Dentgenbach hebben akkoord gegeven om te starten met een samenwerking om opwek en verbruik met elkaar af te stemmen. Deze Pilot moet na afronding gekopieerd worden naar de andere industrieterreinen. In Kerkrade worden twee warmtenet trajecten onderzocht waarbij slim omgegaan wordt met restwarmte van bedrijven en warmte koude uitwisseling. Het efficiënt inzetten van deze energie moet ervoor zorgen dat het elektriciteitsgebruik voor warmte zo minimaal mogelijk blijft.

Autonome ontwikkeling

+/-

Netcongestie dwingt energiegebruikers om anders en slimmer om te gaan met energieverbruik, de uitbreiding van het energienet gaat ook gepaard met ruimteclaims in de openbare ruimte (uitbreiding trafostations).

Huidige situatie

De gemeente heeft vijf grootschalige industrieterreinen die samen verantwoordelijk zijn voor 36% van het energiegebruik. Omdat het bij de bedrijven op de bedrijventerreinen veelal om grootverbruikers gaat speelt de netcongestie een grote rol. Om dit probleem tegen te kunnen gaan bij het bedrijventerrein Dentgenbach wordt een pilot gestart om de bedrijven op het gebied van energie verbruik en opwek te laten samenwerken. De gemeente wordt hierbij ondersteund door de RES Zuid-Limburg via de expertisetafel. Naast de lokale energie efficiëntie wordt gekeken naar de mogelijkheid om “over de grens” samen te werken en de energie efficiëntie op te zoeken. Momenteel is er sprake van netcongestie, een probleem dat speelt op landelijk niveau. In Kerkrade is dit een probleem waardoor maatschappelijke functies en bedrijven in een wachtrij belanden om aangesloten te worden op het energienet. Het energienet in Kerkrade is momenteel overbelast. Binnen de gemeente bevinden zich momenteel 186 MS/LS stations (kleine traforuimtes) en net over de grens in Heerlen ligt het hoogspanningsstation Terwinselen. Het huidige energienet dient versterkt en uitgebreid te worden, een opgave waar TenneT en Enexis hard aan sleutelen, de gemeente helpt hierbij.

Het hoogspanningsstation Terwinselen zal richting 2050 versterkt dienen te worden, de hartlijn naar dit station loopt precies op de grens van Kerkrade en Heerlen. De ligging van het hoogspanningsstation is afgebeeld in figuur 33. Naast de versterking van het hoogspanningsstation ligt er een opgave voor de midden- en kleine stations, zo dienen er 85 extra LS stations te worden gebouwd en 4 MS stations binnen de gemeente.

84

Figuur 33 Hoogspanningsstation Terwinselen

Het energielabel van de gebouwde omgeving vertelt iets over de energie efficiëntie binnen de gemeente. Figuur 34 laat het aantal gebouwen (woningen, bedrijven en utiliteitsgebouwen) met het energielabel zien. Het is echter moeilijk om uit deze cijfers conclusies te trekken omdat er een grote categorie ‘overig’ betreft, over deze gebouwen is het energielabel onbekend. Vaak betreffen de gebouwen met de categorie ‘overig’ een relatief laag energielabel. Kerkrade heeft te maken met een verouderde woningvoorraad, de opgave om gebouwen te verduurzamen is kostbaar en heeft veel tijd nodig.

Figuur 34 Energielabel gebouwen Kerkrade (2022)

85

Autonome ontwikkelingen - Er is een groeiende noodzaak bij bedrijven om samen te werken door netcongestie en door nieuwe energie-efficiënte technologieën die alleen als collectief inzetbaar zijn. - Er is veel kennis over warmtenetten en het efficiënt inzetten van warmte van bedrijven. De aanwezigheid van een bestaand warmtenet en de aanwezigheid van een bedrijf met veel restwarmte over de grens (Herzogenrath) biedt kansen voor de warmtetransitie. - Digitalisering en automatisering (slimme meters, sensoren en kunstmatige intelligentie) wordt steeds meer ingezet om energiestromen te monitoren en te optimaliseren. - De snelle ontwikkeling van technologieën voor duurzame energie en energiebesparing kan leiden tot een kortere levensduur van sommige apparaten. - De aanpak van de netcongestie heeft impact op de ruimte binnen de gebouwde omgeving. Er vindt een aanvullende ruimteclaim plaats door de versnelde aanleg van de infrastructuur voor elektriciteit. - De afhankelijkheid van import van technologieën en grondstoffen kan de ontwikkeling vertragen. Daarnaast speelt financiële haalbaarheid daardoor een grotere vertragende rol. - De prioriteit voor grensoverschrijdend energiegebruik is laag. Er is weinig kennis en er zijn juridische beperkingen waardoor projecten niet van de grond komen.

Bouwstenen voor de omgevingsvisie - Het “netcongestie probleem” doet zich in Kerkrade al bij meerdere bedrijven voor. Deze negatieve ontwikkeling kan omgebogen worden tot een kans, doordat de noodzaak tot samenwerking nu groter wordt. Door hierop in te zetten kan Kerkrade gebruik maken van financiële stromen voor nieuwe ontwikkelingen. Wel moet hierbij gelet worden op de wet van de remmende voorsprong. - Kerkrade moet inzetten op een aansluiting van warmtenetten. - Binnen de omgevingsvisie moet ruimte worden gereserveerd of rekening worden gehouden met ruimteclaims rondom energie efficiëntie: batterijopslag, energiehubs en smart grid. - Kerkrade heeft te maken met een verouderde woningvoorraad, daarnaast hebben veel huishoudens niet de financiële middelen om hun woning energiezuinig te maken.

86

10 Bronnen Bodem -

Kaart mijnbouw https://www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vkarg85gbbw9 Kaart bodemopbouw - https://www.pdok.nl/introductie/-/article/cbs-bestandbodemgebruik-2017 Nota bodembeheer gemeente Kerkrade - https://www.kerkrade.nl/nota-bodembeheer Kaart Bodemverontreiniging en sanering (2022) - https://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten

Landbouw -

Kaart landbouw (2021) - https://www.pdok.nl/-/brp-gewaspercelen Oppervlakten akkerland, weiland, landbouwareaal – BGT 2024 Interviews belangrijkste stakeholders in het buitengebied (Rolduc, Stichting Limburgs Landschap en agrariërs, 2024)

Omgevingskwaliteit (landschap, ruimtelijke kwaliteit en cultuurhistorie) -

Structuurvisie: Kerkrade, Europees en Gastvrij 2010-2022 (2011) Natuurlijk Kerkrade. Beleef de groene gemeente Kerkrade – Olaf op den Kamp (2021) Masterplan Rolduc: Springlevende Metusalem (2023) Monumenten Kerkrade - https://www.kerkrade.nl/monumenten

Natuur, biodiversiteit en stedelijk groen -

Natuurlijk Kerkrade. Beleef de groene gemeente Kerkrade – Olaf op den Kamp (2021) 3-30-300 regel – gemeentelijke Kaartviewer Interview met IVN Kerkrade, 2024

Hittestress en droogte -

Klimaatadaptatiestrategie Parkstad Limburg, 2022 Klimaatatlas Parkstad (kaarten wateroverlast, hittestress en droogte), 2019 Programma WRL - https://wachtnietopwater.nl/doet-overheid/programma-wrl/ IPCC rapport Klimaatverandering, 2023 https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/ Lokaal Hitteplan Kerkrade – 2024 https://www.kerkrade.nl/hitte Nederland droogteland; van waterschaarste en bodemdaling tot regentuinen en hoogwaterboerderijen, René Didde, 2021

Wateroverlast en waterkwaliteit -

Factsheets KRW Anselderbeek en Worm (4 september 2024), Informatiepunt Water, waterkwaliteitsportaal Integraal waterplan regio Parkstad 2019-2024, januari 2019, Arcadis Waterbeheerprogramma 2022-2027, 8 december 2021, Waterschap Limburg Klimaatatlas Parkstad (kaarten wateroverlast, hittestress en droogte), 2019 https://parkstad.klimaatmonitor.net

87

Economie -

Locatus leegstandscijfers niet woningen, 2024 Structuurvisie Ruimtelijke Economie Zuid-Limburg, 2017 Cijfers Kerkrade aan het werk, 2023 Prognoses bevolking en beroepsbevolking: o Etil/Progneff, 2023 o ABF/Primos, 2023 o CBS, 2023 o Xxllnc, 2024

Onderwijs -

Parkstad in Cijfers, 2023 Xxllnc sociaal, onderzoek naar ontwikkeling van aantal leerlingen in Kerkrade, 2024 CBS, Opleidingsniveau 15 tot 75, 2022

Recreatie en toerisme -

Visie Toerisme Kerkrade, 2016 Beleef Kerkrade, 2024 Kerkrade in cijfers, 2022

Wonen -

-

Structuurvisie: Kerkrade, Europees en Gastvrij 2010-2022 (2011) Woonmonitor Kerkrade Etil, 2024 Regionale Woonvisie Parkstad Limburg, 2023 Lokale Woonvisie Kerkrade 2023-2028, 2023 Woningbehoefteonderzoek Parkstad Limburg, 2024 Onderzoek demografische ontwikkelingen Kerkrade, afdeling statistiek, 2024 o Etil/Progneff, 2023 o ABF/Primos, 2023 o CBS, 2023 o Xxllnc, 2024 Toekomstverhaal voor Parkstad 2040/Het Nieuwe Narratief, 2024