Bijlage 1a. Rapport XPEX dd 12 maart 2025 (3597691)
Tekst van het document
LIMES ERFGOEDCENTRUM KATWIJK
EINDRAPPORT 12 MAART 2025
INHOUDSOPGAVE Inleiding Fasering Stakeholders Geïnterviewden Omgevingsanalyse SWOT analyse Doelgroepen Interviews stakeholders Limes Erfgoedcentrum – concept Varianten Basisvariant Plusvariant Ambitievariant Ramingen Verantwoording
2
3 4 5 6 7 17 26 34 49 62 67 73 79 85 97
INLEIDING In Katwijk bestaat al enige jaren de wens om met verschillende partijen de krachten te bundelen voor een Limes Erfgoedcentrum. Erfgoed, natuur en cultuur zijn immers de bakens van het verleden, het heden en de toekomst. In dit plan leest u wat alle partijen willen en hoe dat vorm kan krijgen in een bezoekerscentrum: wat is het gezamenlijke verhaal en hoe vertellen we dat? Allereerst analyseren we de omgeving, de kansen en risico’s (SWOT) en de doelgroepen. Vervolgens leest u welke wensen de verschillende partijen hebben en hoe dat vorm kan krijgen in een erfgoedcentrum. Van hieruit hebben we een concept en verhaallijn ontwikkeld die uit te voeren is in drie varianten. De varianten hebben verschillende organisatorische en financiële gevolgen en leveren ieder een andere bezoekersbeleving op. In alle varianten blijft het concept en het verhaal dat we willen overbrengen hetzelfde. Het rapport is gemaakt in opdracht van de gemeente Katwijk.
3
FASERING Het plan kwam tot stand in drie fases. In de eerste fase is een marktverkenning gedaan, zijn interviews met de participanten gehouden en is er gekeken naar doelgroepen en de gewenste en noodzakelijke functionaliteiten van het gebouw. Daarnaast is er een overkoepelend concept voor het erfgoedcentrum ontwikkeld. Hierbij is gekeken naar de wensen en behoeften van de gemeente, provincie en de verschillende stakeholders, naar het aanbod in de regio en in Nederland en zijn de bezoekersprofielen en sterktes en zwaktes geanalyseerd. In de tweede fase zijn drie scenario’s uitgewerkt, waarin is gedifferentieerd naar bezoekersaantallen en vierkante meters. Daarbij zijn de drie varianten inhoudelijk onderbouwd en geconcretiseerd. Ook is nader onderzoek gedaan naar publiekspotentieel en de locatie. In de derde afsluitende fase zijn de drie varianten financieel en organisatorisch verder uitgewerkt.
4
STAKEHOLDERS De gemeente Katwijk beoogt binnen dit project samen te werken met de volgende stakeholders:
•
Stichting Limes Legacy Katwijk
•
Natuurcentrum Katwijk
•
Stichting Coast Busters
•
Katwijks Museum
•
Hoogheemraadschap van Rijnland
•
Provincie Zuid-Holland
5
GEÏNTERVIEWDEN • • • • • • • • • •
6
Bouwe van Rijn - bestuurslid Stichting Limes Legacy Joop Siera - voorzitter Stichting Limes Legacy Fons Verheijen – bestuurslid Stichting Limes Legacy Peter van den Bos - bestuurslid en archeoloog gemeente Katwijk Natalie van der Meij – communicatie Stichting Limes Legacy Martin van den Berg - projectleider huisvesting Provinciaal Archeologisch Depot, Provincie ZuidHolland Alain Groeneveld - projectondersteuning huisvesting Provinciaal Archeologisch Depot, Provincie ZuidHolland Mark Phlippeau – depotbeheerder Provincie ZuidHolland Caroline Koiter - bestuurslid Natuurcentrum Katwijk Arjan van Egmond- bestuurslid Natuurcentrum Katwijk
• • • • •
• • • •
Cor Zwaan - adviseur Katwijks Museum Erik Schuilenburg - procesmanager Hoogheemraadschap van Rijnland Almar Anes - communicatieadviseur Hoogheemraadschap van Rijnland Claar-Els van Delft - Limes Bubble Barrier en oprichter stichting Coast Busters Louis van Schie - Limes Bubble Barrier en oprichter stichting Coast Busters. Oprichter Jutters Katwijk en initiatiefnemer ‘Bewust aan de Kust’. Jacco Knape - wethouder Economie Onderwijs Financiën en Groene leefomgeving, Gemeente Katwijk Chris de Vor - ambtelijk opdrachtgever en adviseur strategie en regio, Gemeente Katwijk Jan van Duin - beleidsmedewerker omgevingskwaliteit, Gemeente Katwijk Henk Grendel - kwartiermaker in opdracht van de gemeente Katwijk
OMGEVINGSANALYSE
KATWIJK EN DE LIMES De gemeente Katwijk heeft vier kernen met een eigen signatuur: Katwijk aan zee, Katwijk aan den Rijn, Rijnsburg en Valkenburg. Katwijk is na Den Haag de belangrijkste kustplaats van Zuid-Holland. Katwijk is het laatste punt van de Limes, waar de Rijn afwatert in zee. De gemeente Katwijk kent twee daadwerkelijke Limes Unesco Werelderfgoed-sites: Valkenburg en Rijnsburg. De locatie van het toekomstige erfgoedcentrum ligt langs de Limes en markeert de overgang van land naar zee, maar is geen erfgoedsite. De Oude Rijn – de grens van de Limes in dit gebied – en de ‘landschappelijke dragers’ van de Limes zijn deels wel herkenbaar in het stedelijke gebied en belangrijk voor de identiteit van de kernen. Rondom Katwijk is het landschap divers. Het heeft een hoge kwaliteit en is bepalend voor de stedelijke en recreatieve ontwikkeling. De gemeente wil de focus houden op een gezellige en familievriendelijke badplaats.
8
LIMES
9
ARCHEOLOGISCH DEPOT Het Provinciaal Archeologisch Depot verhuist naar de gemeente Katwijk. Dit depot zal alle archeologische vondsten herbergen van de provincie Zuid-Holland. Het depot zal worden gebouwd op het Wantveld. De gemeente Katwijk heeft de wens om bij dit depot een erfgoedcentrum te ontwikkelen, dat het belang van Katwijk in cultuur- en natuurhistorisch opzicht onderstreept. Erfgoed, natuur en cultuur als bakens van het verleden, het heden en de toekomst. Cruciaal is het verhaal van de Limes, de Romeinse grens langs de Rijn, die juist hier uitmondt in zee. De Limes is sinds 2021 Unesco Werelderfgoed. Het Provinciaal Archeologisch Depot is niet de drager van het bezoekerscentrum. Het depot richt zich op zijn wettelijke taak in het kader van het beheer en behoud van de archeologische collectie van Zuid-Holland.
10
ERFGOED EN OMGEVINGSVISIE “Erfgoed speelt een belangrijke rol in het beleven van de omgeving”, zo vertelt de Omgevingsvisie van Katwijk. Dit geldt ook voor de Limes en de plek van het toekomstige erfgoedcentrum: het verhaal komt tot leven door de omgeving. Het centrum ligt op het kruispunt van waterwegen en vormt het laatste punt voordat de Rijn en de voormalige Romeinse grens overgaan in zee. De plek is daarom geschikt voor een gelaagd cultuur- en natuurhistorisch verhaal. Dit verhaal kan de omgevingskwaliteit alsook de waarde van de gemeente Katwijk in economisch en toeristisch opzicht verhogen. Zo wordt erfgoed een factor die bij kan dragen aan het welzijn en de welvaart van de Katwijkers. Veel inwoners van Katwijk voelen zich nauw verbonden met de gemeente en zetten zich in voor het erfgoed en het welzijn van hun eigen woonplaats. Daarom stimuleert de gemeente graag initiatieven die daar blijk van geven. Zo versterken gemeente en private initiatieven elkaar.
Gemeente Katwijk wil de gemeenschap versterken door erfgoed in te zetten als inspiratie voor nieuw aanbod op het gebied van kunst, cultuur, welzijn en educatie. Om de aantrekkingskracht van Katwijk op bewoners en bezoekers te vergroten worden de zichtbaarheid, toegankelijkheid en beleefbaarheid van het erfgoed in Katwijk vergroot. Erfgoedvisie 2017-2022
11
VRIJETIJDSECONOMIE KATWIJK In de Omgevingsvisie wordt erfgoed gezien als een van de manieren om de vrijetijdseconomie van Katwijk te versterken. Sporen van het erfgoed van de Katwijkse kernen zijn terug te vinden in verhalen, gebouwen, objecten, het landschap en in de bodem. Dit erfgoed wil de gemeente Katwijk koppelen aan toeristische doelen om de vrijetijdseconomie te versterken. De gemeente heeft de ambitie om de toerismesector jaarlijks met 5% te laten groeien. Dit draagt bij aan het robuuster maken van de economie. Daarbij is het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit in de kernen qua stedenbouw, architectuur en openbare ruimte van belang. Katwijk wil daarbinnen de historische kwaliteiten en het culturele erfgoed versterken en beter benutten. Katwijk heeft al een goed aanbod fiets- en wandelroutes die zorgen voor goede verbindingen tussen de gemeente en de hotspots in de regio. Hoe het Limes erfgoedcentrum hieraan zou kunnen bijdragen leest u verderop in dit rapport.
12
TRENDS EN ANDERE ERFGOEDLOCATIES Voor de benchmark hebben we gekeken naar algemene trends (Museumvereniging, CBS en de Erfgoed- en cultuurmonitor) alsook naar andere erfgoedlocaties: nabijgelegen grotere musea, musea aan de kust, vergelijkbare erfgoedinstellingen en instellingen die zich richten op het thema Romeinen. In het algemeen kunnen we stellen dat er sprake is van herstel van het museumbezoek na de coronaperiode. Ook stijgt het aantal buitenlandse toeristen. ’Belevingen’ en laagdrempelige ervaringen zijn in trek. Cultuur heeft een positieve invloed op de lokale economische bedrijvigheid en de aantrekkelijkheid van gemeentes. Daarentegen hebben musea en bezoekerscentra te maken met stijgende personeels- en energielasten en hangt het ‘Ravijnjaar 2026’ ze boven het hoofd.
13
BENCHMARK VERGELIJKBARE INSTELLINGEN Naam instelling
aantallen bezoekers
jaartal
Opmerking
Huis van Hilde
37.013
2023
flinke stijging t.o.v. 2022 (22.806)
Rijksmuseum voor Oudheden
207.000
2023
stijging van 30.000 bezoekers
Beelden aan Zee
51.407
2022
130.000 bezoekers in 2019
Archeon
72.805
2022
Archeologiehuis Zuid-Holland
Archeon
83.683
2022
Museumpark Archeon
Naturalis
500.000
2023
440.000 in 2022
Volkenkunde Leiden
93.464
2022
2021 53.647 bezoekers
Space Expo
123.750
2023
stijging van 20% t.o.v. 2022
Museum Boerhaave
85.811
2022
115.835 in 2019
Museum Voorlinden
300.000
2020
schatting
INSTELLINGEN KATWIJK Naam instelling
Aantal bezoekers
Jaar
Opmerkingen
Katwijks Museum
21.581
2023
Grootste publieksbereik, lokale verankering
Stoomtrein Katwijk-Leiden
±34.250 (geschat)
2023*
Gebaseerd op 2024-cijfers met 12% groei (38.371)
Spinozahuis Rijnsburg
2.113
2023
42% buitenlandse bezoekers, 45% Museumkaartgebruik
Torenmuseum Valkenburg
1.102
2023
Kleinschalig bereik
Bezoekerscentrum Vliegveld Valkenburg
1.760
2024
Cijfers 2024, vergelijkbare orde van grootte verwacht voor 2023
Genootschap Oud Rijnsburg
Onbekend
2023
Gratis toegang; €228 aan giften, beperkt bereik vermoed
Soefitempel Universel
Niet geregistreerd
–
Vrije inloop, geen registratie
DunaAtelier
Niet geregistreerd
–
Vrije inloop, geen registratie
* Bezoekersaantal Stoomtrein Katwijk-Leiden voor 2023 is geschat op basis van 2024-cijfers met vermelding van 12% stijging.
MUSEA KATWIJK EN DE REGIO Juist musea in de omgeving van Katwijk, zoals die van Leiden en Den Haag, trekken bovenregionaal publiek. Dit geldt niet voor Katwijk zelf, vanwege het beperkte aanbod. Groei van toeristisch bezoek is vooral te verwachten uit (boven)regionaal bezoek met een reistijd van maximaal 1 uur reistijd. Dit is een hoeveelheid reistijd die voor mensen aanvoelt als gemakkelijk te overbruggen. Dagrecreatie biedt dus een flink potentieel, maar ook onder de regiobewoners is nog veel te winnen. Er zijn veel mensen in de regio die graag een uitstapje ondernemen, in familieverband of een andere samenstelling en dat graag combineren met de rust en ruimte van het kustlandschap: fietsen en wandelen. Dit veronderstelt een bredere positionering dan alleen een lokaal erfgoedcentrum.
Door het Limes Erfgoedcentrum te positioneren als centrum dat Katwijk ontstijgt en door de de locatie in breder perspectief in relatie tot de Romeinse Limes en de bredere cultuurhistorie van ‘waterland Nederland’ te plaatsen, zal het bovenregionale en landelijke bezoekers kunnen trekken.
16
SWOT-ANALYSE
Sterktes
Zwaktes
Deelnemende partijen kunnen voor een breed draagvlak zorgen bij bewoners Katwijk.
Deelnemende partijen bestaan veelal uit vrijwilligers, hierdoor kwetsbaar en niet toekomstbestendig. Er is gebrek aan slagkracht en professionaliteit bij deelnemende partijen voor een project van deze omvang.
Het depot zorgt voor kennis (medewerkers), collectie (vaste en tijdelijke tentoonstelling) en evt. activiteiten (weliswaar beperkt).
Er is sprake van een geheel nieuw op te starten organisatie met professionele expertise. Dit is kwetsbaar en kostbaar. Derden zijn mogelijk terughoudend in het doen van toezeggingen (gevaar van toekomstige tekorten).
Samenwerking partijen maakt samen sterk.
Mogelijke fricties tussen deelnemende partijen (investeringen, input, zichtbaarheid, m2 etc.). Gezamenlijk en individueel belang gaat knellen.
De deelnemende partijen zorgen voor een breed verhaal met veel invalshoeken en mogelijkheden: zowel verleden, heden, toekomst. Natuur en cultuur.
Door de vele partners loop je het gevaar op een te breed en diffuus verhaal. Er ontbreekt een krachtige kernboodschap.
Sterktes
Zwaktes
Locatie is aantrekkelijk (natuur), onontdekt, historisch sterk én zelf onderdeel van het verhaal. De locatie maakt deel uit van fiets- en wandelroutes.
De geschiedenis zit onder de grond. De locatie is geen Unesco site (Valkenburg en Rijnsburg wel).
Een verantwoorde en kwalitatieve omgang met collectie in depot en presentatieruimte – een depot dat voldoet aan de richtlijnen en wensen.
Partijen hebben geen kapitaal, weinig financiële draagkracht en beperkte vaste inkomsten, zijn afhankelijk van subsidies en gemeentelijke bijdragen.
Er zijn verschillende activiteiten en vormen van programmering mogelijk waarvan ook de natuur deel uitmaakt.
De wettelijke verplichting beheer provinciaal depot conform KNA-eisen (bij gebrek aan financiën in de toekomst).
Fort Brittenburg en de Romeinse geschiedenis. Het verhaal is onderscheidend en sterk.
Profiel van het centrum is te breed en niet eenduidig genoeg als je het verhaal van de Limes te klein maakt.
Limes is Unesco Werelderfgoed. UNESCO is een kwaliteitslabel en zorgt voor bekendheid.
Katwijk profileert zich vooralsnog niet als dé gemeente van de Romeinen / Katwijk heeft een onduidelijk cultureel imago.
Kansen
Bedreigingen
Enthousiasme van gemeente en provincie voor project is groot.
Afhankelijkheid van lokaal bestuur, politiek, (financiële) armslag van de gemeente is groot. Ondanks enthousiasme binnen gemeente en provincie moeten nog veel mensen overtuigd worden.
Komst depot biedt mogelijkheden voor culturele ontwikkeling Katwijk.
Afhankelijkheid provincie (zonder depot geen centrum) en Hoogheemraadschap voor grond (erfpachtsituatie).
Het regionale verhaal over de Limes uniek.
Culturele (regionale) concurrentie: Het bredere Romeinenverhaal wordt al verteld door andere grote musea in de regio.
Populaire fiets- en wandelbestemming, bestaande fietsroutes. Strategisch toeristisch punt.
Beperkt openbaar vervoer, geen treinverbinding.
Samenwerking met grotere musea in de regio en andere Limes organisaties.
Beperkt aanbod overnachtingen, winkels en amusement dat de toeloop mogelijk beïnvloedt.
Kansen
Bedreigingen
Vestiging depot zorgt voor lange termijn betrokkenheid provincie.
Veel betrokkenen, trage besluitvorming en uiteenlopende belangen.
Toerisme blijft toenemen, evenals museumbezoek in Nederland.
Onduidelijke cijfers en beeld van toerisme in Katwijk, consument is veeleisend.
Groeiende interesse bij consumenten in natuur, klimaat, duurzaamheid en nieuwe ‘hotspots’.
Cultuuragenda landelijk, lager gemeentefonds 2026, onvoldoende/geen subsidiebijdragen.
Katwijk is aantrekkelijk vanwege zee, strand en natuur.
Stijgende kosten bouw, hoge lonen en energieprijzen, personeelstekorten.
Natuurgebied naast locatie.
Stikstofproblematiek: mag er wel gebouwd worden?
Parkeermogelijkheden naast locatie.
Klimaatverandering en stijging zeespiegel. Is deze locatie geschikt?
Een volledig nieuw erfgoedcentrum biedt de mogelijkheid om voor de toekomst een modern gefaciliteerd en archeologisch depot met een stabiel museaal binnenklimaat en voldoende capaciteit voor de groei van de collectie neer te zetten.
Als Hoogheemraadschap de grond niet wil verkopen en niet in eeuwigdurend erfpacht wil geven. Tijdelijke erfpacht is een risico.
AANBODSANALYSE De bezoekersaantallen van erfgoedcentra/musea zijn afhankelijk van meerdere factoren. Als succesfactoren zijn aan te merken: het erfgoedcentrum/museum ligt op een gunstige locatie (in een aantrekkelijke/grote stad of een regio waar veel gebeurt), er zijn andere bezienswaardigheden in de buurt, je kunt het gemakkelijk bereiken en het is voor iedereen toegankelijk (per auto op per openbaar vervoer). De thema’s zijn populair of sluiten aan bij een actualiteit, er is veel programmering (onderwijs en/of activiteiten) en er is dekking door structurele eigen financiering.
22
AANBODSANALYSE KATWIJK Locatie Katwijk heeft een beperkte omvang en mogelijkheden, ondanks dat het een aanzienlijke plaats is. Katwijk heeft weinig cultureel aanbod. Het Katwijks Museum is niet algemeen bekend. In de regio is veel aanbod. Katwijk kan profiteren van een combinatie van natuur en cultuur op een bijzondere plek langs de Limes. Het Romeinenverhaal is voor deze plek een must. Toegankelijkheid Katwijk heeft goede parkeervoorzieningen. Katwijk heeft geen treinverbinding, wel busverbindingen. Katwijk heeft goede fiets- en wandelroutes. Thema’s ‘Romeinen’ is een populair thema voor een select bezoekerspubliek. Unesco is een kwaliteitslabel dat zal helpen met de bekendheid en het aantrekken van bezoekers. Daadwerkelijke Unesco-sites liggen echter verderop, in Rijnsburg en Valkenburg. Om de locatie te positioneren moet worden samengewerkt met de overige (Katwijkse) plekken langs de Limeslocaties. Het verhaal van de natuur, biodiversiteit en duurzaamheid is minder locatiespecifiek maar wel actueel. De kunstenaars die rond 1900 naar Katwijk trokken is locatie-specifiek, maar dat verhaal wordt verteld in het Katwijks Museum.
23
AANBODSANALYSE KATWIJK Onderwijs Het onderwijsaanbod zal voor een deel de jaarlijks benodigde bezoekers opleveren. Daarbij is de concurrentie met de musea in Leiden groot. Door samen te werken met het Rijksmuseum van Oudheden en Naturalis kan het scholenbereik worden versterkt. In Katwijk kunnen díe verhalen worden verteld die in beide musea wel worden aangestipt maar niet worden verdiept. Naturalis is een museum over een nationaal interessant onderwerp (biodiversiteit) en krijgt grote aantallen scholenbezoekers, uit de regio maar ook daarbuiten. Mogelijk biedt Katwijk voor Naturalis een plek waar je zelf in de natuur aan de slag kunt. Door ook contact te zoeken met partijen als Staatsbosbeheer (Hollandse Duinen) wordt de slagkracht vergroot.
24
AMBITIE BEZOEKERSAANTALLEN Op basis van de SWOT, aanbodsanalyse en de bezoekersanalyse kunnen we 3 varianten onderscheiden: een Basisvariant met 20.000 bezoekers, een Plusvariant met 40.000 bezoekers en een Ambitievariant met 60.000 bezoekers. We rekenen hier bewust met alleen betalende bezoekers. Hoewel je kunt verwachten dat een erfgoedcentrum, zeker bij een doorverwijs- of VVV-functie naar de directe omgeving ook niet-betalende bezoekers zal ontvangen, kunnen we daar geen goede inschattingen van maken. Daarnaast leveren die bezoekers ook weinig op; geen entreekaartjes en mogelijk alleen een kopje koffie of iets uit de winkel. De bezoekersaantallen van (vergelijkbare) erfgoedinstellingen en musea in de regio variëren enorm, van 20.000 (Museum Katwijk) tot 500.000 (Naturalis). Hierbij speelt de locatie – in een grote stad en een goede bereikbaarheid per openbaar vervoer – alsook de nabijheid van andere culturele trekkers een grote rol. Musea in monumentale steden hebben bovendien profijt van de algemene bezoekwaardigheid van de stad. Vanzelfsprekend geldt: hoe spectaculairder het aanbod, hoe groter de bezoekersaantallen.
25
DOELGROEPEN
26
LOKALE EN REGIONALE BEZOEKERS Voor de lokale en regionale doelgroepen maken we gebruik van het BSR-model, oftewel de Leefstijlvinder. BSR is een wetenschappelijk model van MarketResponse en staat voor Brand Strategy Research. Dit model ontrafelt de drijfveren van mensen en wat je moet doen om mensen in beweging te krijgen; met welke boodschap, welke tone of voice en welk kanaal. De leefstijlen maken onderscheid naar gedrag, waarden en behoeften met betrekking tot vakantie en vrije tijd. Voor Katwijk kunnen we vier doelgroepen onderscheiden die het toekomstige erfgoedcentrum in Katwijk zullen bezoeken. Dit zijn de Inzichtzoeker, de Harmoniezoeker, de Rustzoeker en de Verbindingszoeker. Deze zijn gevat in de persona’s Martijn, Eline, Maya en Koen.
27
Inzichtzoeker Voor alle erfgoedcentra is de Inzichtzoeker een kerndoelgroep. Dit is de ‘hard-core’ cultuurbezoeker, die op zoek is naar verdieping en speciaal komt voor een onderwerp of tentoonstelling. Dit is ca 10% van de Nederlandse bevolking. De Inzichtzoeker komt naar het Limes Erfgoedcentrum, als het voldoet aan de verdieping die hij/zij zoekt. De Inzichtzoeker is bereid hiervoor te reizen. Verbindingszoeker Verbindingszoekers houden van de combinatie wandelen en fietsen, natuur en cultuur. Daarom is het Limes Erfgoedcentrum een logische bestemming in combinatie met een natuurbeleving. Rustzoeker Ook de Rustzoeker houdt van wandelen en fietsen. Deze komt naar het erfgoedcentrum, in aanvulling op bijvoorbeeld een wandeling. Het erfgoedcentrum is geslaagd als de sfeer goed is en het niet te ver weg is. De Rustzoeker zoekt het dicht bij huis. In de regio rond Katwijk wonen veel Rustzoekers. Harmoniezoeker De Harmoniezoeker trekt er graag met anderen op uit om op een laagdrempelige en gezellige manier iets te ondernemen. Dit zijn bijvoorbeeld ouders of grootouders met kinderen. Een activiteit is geslaagd als iedereen het naar de zin heeft gehad.
• 50 + • Dagjesmensen met interesse in archeologie en geschiedenis • ‘Limes pelgrims’ • Meerdaagse toerist • Ook: laagseizoen
• Katwijkers en regio • Families POleeftijd • Meerdaagse toerist
• Katwijkers en regio • Fietsen en wandelen • Ook: laagseizoen
• 50 + • Dagjesmensen met interesse in archeologie en geschiedenis • ‘Limes pelgrims’ • Meerdaagse toerist • Ook: laagseizoen
KATWIJK & OMGEVING
30
PO Katwijk: 19 scholen VO Katwijk: 3 middelbare scholen
SCHOLEN
MBO Katwijk: 1 zeevaart- en visserij
Naast deze vier doelgroepen is het onderwijs een goede vijfde doelgroep: PO, VO en het MBO. Het verhaal van de Limes, de geschiedenis van de plek en het verhaal van de natuur passen in het curriculum.
PO Leiden: 34 scholen
Een deel van de stakeholders is al actief op het gebied van jeugd- en jongereneducatie. Het aanbod aan onderwijs in de regio is groot. Door samen te werken met Naturalis en het Rijksmuseum van Oudheden kan het regionale verhaal worden versterkt.
opleiding
VO Leiden: 19 middelbare scholen MBO Leiden: 1 Rijnland (div locaties)
PO | VO | MBO Bezoek is onderdeel van een onderwijsprogramma en/of een uitstapje naar de kust Aansluiting op curriculum en kerndoelen Motivatie vanuit de docent Uiteenlopende achtergronden, raakvlakken en betrokkenheid
PO Oegstgeest: 9 scholen VO Oegstgeest: 4 middelbare scholen PO Noordwijk: 14 scholen VO Katwijk: 4 middelbare scholen (waarvan 3 speciaal onderwijs) PO Wassenaar: 8 scholen VO Katwijk: 2 middelbare scholen Katwijk en regio: ca 40.000 scholieren Basis- en Voortgezet Onderwijs.
TOERISTISCH BEZOEK Er is weinig bekend over (inter)nationaal toerisme in Katwijk. Katwijk heeft naar schatting 1,8 miljoen toeristen per jaar. Gemeente Katwijk heeft geen actuele onderzoeksgegevens beschikbaar. Strandtoerisme wordt het hele jaar gefaciliteerd; een deel van de strandtenten zijn het hele jaar open. Toerisme in Zuid-Holland is een groeisector: het aantal buitenlandse toeristen stijgt naar verwachting in 2030 met 50%. Katwijk heeft na Den Haag de meeste badgasten in Zuid-Holland. Dit is een schatting. Voor het erfgoedcentrum is het van belang onderscheid te maken tussen strandtoerisme en cultuurhistorisch toerisme. Strandtoerisme Katwijk kent zowel een- als meerdaagse strandgasten. De eerste komen vooral uit de (grotere) regio. De meerdaagse gasten komen uit de rest van Nederland of het buitenland. Deze mensen doen, naast de stranden, bijvoorbeeld ook Leiden aan. Badgasten komen primair voor het strand naar Katwijk. Hun doel is niet een erfgoedcentrum, behalve bij slecht weer en als ze meerdere dagen in de regio verblijven. De kans is klein dat badgasten op mooie stranddagen het erfgoedcentrum ‘meepakken’. Wel is het logisch dat toeristen die naar het strand komen om te wandelen het erfgoedcentrum zullen bezoeken.
32
Cultuur(historische) toeristen Toeristen met specifieke interesse voor kunst en erfgoed komen naar Katwijk voor het erfgoedcentrum, ook als het een mooie stranddag is. Bij warm weer zoeken ze er wellicht juist verkoeling. Meestal combineren zij hun bezoek met een wandeling of fietstocht in de omgeving. De omvang van deze groep is veel kleiner dan die van het strandtoerisme. Algemeen Naar verwachting zal het erfgoedcentrum juist op de dagen dat het minder strandweer is gasten trekken, dus juist ook buiten het hoogseizoen. Het is dus niet zo dat op dagen dat er toch al veel badgasten zijn, Katwijk overloopt van erfgoedcentrumbezoekers. Die zoeken veeleer een rustiger moment. In dit opzicht kan het erfgoedcentrum voor een klein gedeelte het inzakken van de bezoekerscijfers buiten de zomer opvangen. Samenwerking met de gemeente, city marketing Leiden alsmede met musea in de buurt zal bevorderlijk werken om cultuurhistorische toeristen, en meerdaagse badgasten in geval van slecht weer, naar het erfgoedcentrum te krijgen.
Het aantal buitenlandse verblijfsgasten in ZuidHolland was 2,25 miljoen in 2022. Het aantal overnachtingen telde in dat jaar: 6,55 miljoen buitenlandse en 7,75 binnenlandse overnachtingen (bron: CBS). De concurrentie voor Katwijk is echter groot, met Den Haag, Scheveningen, Leiden, Delft en Rotterdam om de hoek.
33
INTERVIEWS STAKEHOLDERS
DE INTERVIEWS Begin 2024 is met alle stakeholders uitvoerig gesproken. Alle ideeën over het erfgoedcentrum werden afgetast in relatie tot de missie en visie van de afzonderlijke organisaties. Ook werd gekeken waar de verschillende partners overeenkomsten tussen elkaar zagen en waar niet, waar ze elkaar konden versterken en wat er nodig is om het te laten slagen. Uit deze gesprekken is een aantal uitgangspunten gedestilleerd en zijn kernwoorden bepaald, die als basis dienen voor het overkoepelende concept.
35
STICHTING LIMES LEGACY •
Het verhaal van de Romeinen en de Limes in Katwijk is uniek, en kan uitstekend verteld worden op deze plek (Limes aan Zee). Het is het verhaal van de Romeinen in Katwijk, Brittenburg en de cultureel-maatschappelijke invloed van de Romeinen die nog steeds herkenbaar is.
•
Bij dit verhaal hoort het landschap. Het landschap van zee en rivier.
•
Maak er een aantrekkelijke plek van, deels gratis toegankelijk. De plek ligt aan een van de drukste fiets- en wandelroutes Katwijk. Het moet een attractie van hoog niveau worden.
•
De stichting heeft vergevorderde plannen voor het centrum.
•
Samenwerking Limes Netwerk is van groot belang.
•
Het Limesverhaal is het belangrijkste verhaal op deze plek.
ROMEINEN LEVEN VOORT
UNIEK/ ONDERSCHEIDEND
NATUURCENTRUM KATWIJK •
De focus van het Natuurcentrum ligt op de duinen en het bosgebied. De natuur is door de eeuwen heen steeds veranderd.
•
Het Natuurcentrum richt zich op actuele thema’s als biodiversiteit, circulariteit en duurzaamheid.
•
Kan het nieuwe centrum een verbindend platform zijn waar nagedacht wordt over de toekomst?
•
We moeten samenwerken met Naturalis, RMO, NPHD en anderen.
•
Er is een professionaliseringsslag nodig, een grotere financiële en personele basis om van dit centrum een succes te maken.
VERBINDEND
NATUURBELEVING
KATWIJKS MUSEUM •
Het Katwijks Museum gaat in op de geschiedenis van Katwijk, de visserij maar ook het kunstenaarsdorp zijn belangrijke aspecten.
•
Een deel van de collectie schilderijen is op de plek van Limes Erfgoedcentrum gemaakt.
•
Het Limes Erfgoedcentrum fungeert als teaser voor het Katwijks Museum, en vice versa.
•
Geef aandacht aan de organisatie. Alleen vrijwilligers is te riskant.
VERRASSEND
STICHTING COAST BUSTERS – BUBBLE BARRIER •
Door verwondering en bewustwording ontstaat verandering van gedrag en ontzag voor de natuur.
•
Kernvraag: Wat vinden we en wat vertelt het ons?
•
De Limes is een verbinder tussen natuur, onze leefomgeving en erfgoed. Het kan je bewustmaken van de kwetsbaarheid van onze wereld.
•
Het Erfgoedcentrum moet laagdrempelig zijn en een professionele organisatie hebben.
BEWUSTWORDING
HOOGHEEMRAADSCHAP VAN RIJNLAND •
Waterbeheer en schoon water zijn de kerntaken.
•
Stelt de grond beschikbaar, hoeft niet per se inhoudelijk mee te doen. De locatie is overigens wel een belangrijke plek in ontstaan van het Hoogheemraadschap.
•
Er zal een professionele kernorganisatie nodig zijn die vrijwilligers aanstuurt.
•
De uitwatering waar het centrum gedacht is, is nog wel een toekomstig aandachtspunt.
WATER
PROVINCIE ZUID-HOLLAND •
Het gaat de provincie om een veilige opslag voor de collectie, deze bestaat uit ca. 50 % Romeinse objecten.
•
Maak er een flitsende ervaring van (bezoekerscentrum).
•
Geen inzet van mensen en middelen voor de presentatie, wel voor het depot.
•
Geen open depot, althans niet op reguliere basis (in principe dus niet bezoekbaar), maar wel een overgangszone waarin objecten uit het depot getoond worden (gelegen richting het bezoekersgedeelte van het depot)
WOW
GEMEENTE KATWIJK •
UNESCO verhaal moet een plek krijgen. Bovendien: Katwijk is de tweede poort voor het Nationaal Park Hollandse duinen.
•
Maak er een verhaal van dat relevant is voor nu.
•
Katwijk is een familiebadplaats. Vergroot het aanbod cultuur en educatie, dan komen toeristen ook buiten het hoogseizoen.
STARTPUNT VOOR FAMILIES
IK KOM TERUG
KERNWOORDEN IK KOM TERUG
WOW ROMEINEN LEVEN VOORT BEWUSTWORDING VERRASSEND
STARTPUNT VOOR FAMILIES
NATUUR
WATER
ONDERSCHEIDEND
VERBINDEND
UITGANGSPUNTEN ERFGOEDCENTRUM Voor het erfgoedcentrum is een aantal uitgangspunten te onderscheiden die door alle geïnterviewden worden onderschreven. • • • • • • • • •
44
De Limes is het belangrijkste verhaal van het erfgoedcentrum; De locatie op het kruispunt van de Rijn en de kust doet ertoe; Hier staat de wieg van het Hoogheemraadschap van Rijnland; Katwijk maakt zich op deze plek sterk voor waterbeheersing en waterkwaliteit; Katwijk is al eeuwenlang de plek waar zout en zoet water samenkomen; Katwijk was begin 1900 een van de grootste kunstenaarsdorpen van Europa; Katwijk is omringd door natuur: Nationaal Park Hollandse Duinen, het Panbos, de Noordzeekust en polders in het groene achterland. Deze gebieden zijn goed ontsloten door wandel- en fietspaden; Katwijk is van vissersplaats uitgegroeid tot een moderne badplaats, voornamelijk gericht op familiebezoekers; De vervuiling van de Rijn, strand en zee is een belangrijke issue.
GEZAMENLIJKE DOELSTELLING
Samen kunnen we de zichtbaar- en beleefbaarheid van de Romeinse Limes versterken. Door een hernieuwde natuurbeleving van toen, krijg je oog voor het landschap van nu en de toekomst.
45
COMPONENTEN Uit de interviews kwam naar voren wat het erfgoedcentrum zou moeten zijn. Allereerst en unaniem: een tentoonstellingsplek bij het depot, waar het verhaal van de Romeinen een plek krijgt, met een eigen programmering, met horeca en een verwijsfunctie naar de verschillende partners. Aanvullend werd door een deel van de geïnterviewden genoemd: een filmzaal, een vergaderruimte en de buitenruimte als integraal onderdeel van het erfgoedcentrum. Nice to have, maar niet per se noodzakelijk bij gebrek aan ruimte en/of financiering. De filmzaal en vergaderruimte is meegenomen in de verdere uitwerking. De buitenruimte is volgens opdracht van de gemeente echter buiten beschouwing gelaten.
46
WAT WEL EN WAT NIET?
Limes/ Archeo hotspot
Bezoekerscentrum
Natuur museum
Depot
47
Toekomst lab
Platform
Attractie
Wegwijzer
Historisch museum
Verzamel gebouw
WAT MOET HET ZEKER ZIJN?
aanbod Vaste (& Wisselende) presentatie
Depot met Erfgoedcentrum
48
activiteiten, zoals: Limes/ Archeo hotspot Toekomstlab
Wegwijzer
LIMES ERFGOEDCENTRUM CONCEPT
UITGANGSPUNTEN CONCEPT Het museaal concept verenigt verschillende lagen: •
De plek van het erfgoedcentrum heeft een bijzondere geschiedenis en ligt op het kruispunt van rivier en zee;
•
Het centrum heeft een eigen cultureel profiel dat een helder, eigen accent legt in de beleving van het erfgoed van Katwijk en Nederland;
•
Het centrum ligt op het eindpunt van de Romeinse Limes;
•
Het centrum vertelt het verhaal van de Limes, maar richt zich ook op de wisselwerking met andere natuur- , kunst- en cultuurhistorische verhalen van Katwijk en omgeving;
•
Het centrum slaat een brug tussen natuur en cultuur. De natuur is een belangrijke onderlegger van het verhaal;
•
Het centrum past bij het Provinciaal Archeologisch Depot;
•
Het centrum ligt op een kruispunt van verleden, heden en toekomst;
•
De mens is een cruciale speler door de tijden heen.
50
OVERKOEPELEND IDEE Katwijk ligt op een kruispunt van rivier en zee. Een plek met een eeuwenoude geschiedenis en een belangrijke rol voor de waterveiligheid. De plek kent talrijke verhalen, over water, transport, veiligheid, natuur en landschap, kunst en over mensen die de plek al eeuwenlang gebruiken en omvormen. Katwijk is een kruispunt met verschillende lagen en perspectieven. Het heeft voorwerpen, natuur, en landschaps- en gebouwde elementen als stille getuigen, onder én boven de grond. In het Limes Erfgoedcentrum leggen we de onzichtbare verhalen van alle tijden bloot. Met als basis het verhaal van de Romeinen die hier een vesting bouwden, op de grens van rivier en zee, het laatste punt van de Limes. Door onder én boven de grond te kijken, terug én vooruit te kijken, ontdek je wat je eerst niet zag en komt de plek veelstemmig en gelaagd tot leven. Je ontdekt daarbij verschillende werelden, die op elkaar ingrijpen en elkaar versterken. Samen leggen ze de onzichtbare verhalen bloot die je anders laten kijken naar de plek, jezelf en de toekomst. Door onder én boven de grond te kijken, terug én vooruit te kijken, ontdek je wat je eerst niet zag en komt de plek veelstemmig en gelaagd tot leven.
51
OVERKOEPELEND IDEE
Dit kruispunt van rivier en zee legt onzichtbare verhalen van alle tijden bloot Ik ontdek wat ik eerst niet zag
52
VERHAAL Op het kruispunt van rivier en zee komen de Romeinen tot leven. Het is het unieke verhaal van de Romeinse vesting, die hier op het laatste punt van de Limes lag. Vanaf hier reisden de Romeinen over water, verdedigden ze de grens en hier lag een fort dat later in zee verdween. Archeologische vondsten getuigen ervan, maar de meeste resten liggen nog onder meters duinzand of in de zee. Je ziet wat je eerst niet zag: de wereld van de Romeinen onder de grond en in het water. Het kruispunt van rivieren maakte door de eeuwen heen veranderingen door. Voor het Hoogheemraadschap van Rijnland werd het de plek om Holland te beschermen tegen water. Voor kunstenaars was het een plek om zich te verwonderen over strand, zee en vissers. En voor natuurorganisaties en duurzaamheidsinitiatieven werd het een plek voor aandacht voor de natuur en biodiversiteit, voor bewustzijn van de verbinding tussen mens en natuur. Perspectieven die samen de plek maken tot wat die nu is. En die je laten nadenken over de toekomst die we zelf mede vormgeven.
54
VERHAALLIJN SCHEMATISCH KRUISPUNT ROMEINEN IN DE HOOFDROL
TIJDLIJN
WERELDEN
STARTPLEK
WISSELTENTOONSTELLINGEN BUITENLOCATIES
TOEKOMSTLAB
Ik ontdek wat ik eerst niet zag
BEZOEKERSERVARING De bezoekerservaring bevat drie delen. Het verhaal begint met het kruispunt waarop de bezoekers zich bevinden, in ruimtelijk en landschappelijk opzicht alsook in de tijd (deel 1). In een audiovisuele show ga je op reis van het verleden naar het nu. Als de audiovisuele show stopt, wordt een tijdlijn van objecten zichtbaar, zoals schelpen achterblijven op het strand als de zee zich terugtrekt (deel 2). Bezoekers herkennen de objecten uit de audiovisuele show. Stap voor stap lopen bezoekers via de objecten van het verleden naar het nu. Daar komen ze in een nieuwe ruimte (deel 3) waar ze kennismaken met vier werelden: natuur, kunst, waterbeheersing en vervuiling. Wat zichtbaar is geworden door de show en de tijdlijn, wordt verder toegelicht en verdiept.
56
DEEL 1 Verhaal kruispunt, de Romeinen in de hoofdrol – Bezoekers starten met een bijzondere audiovisuele show. Ze zitten in een omgeving met projectie rondom hen. Deze omgeving is geïnspireerd op het landschap van Katwijk: als bezoeker zit je precies op het kruispunt. In de film komen objecten uit verschillende tijden langs. Startend met Romeinse vondsten, eindigend met wat er nu uit het water wordt gehaald door de Bubble Barrier. De objecten krijgen context en verhaal door de filmbeelden, waarin die objecten zelf een rol spelen.
1 | Ontvangst
57
2 | Verhaal kruispunt, Romeinen in de hoofdrol
DEEL 2 Tijdlijn tussen toen en nu – Als de audiovisuele show stopt, wordt een tijdlijn aan objecten zichtbaar. Bezoekers herkennen de objecten uit de film, er verschijnen jaartallen bij de objecten terwijl ze mooi worden uitgelicht in de ruimte. Stap voor stap lopen bezoekers via de objecten van het verleden naar het nu.
3 | Tijdlijn
58
DEEL 3 In een volgende ruimte kunnen bezoekers naar vier werelden: natuur, kunst, waterbeheersing en vervuiling. Wat zichtbaar werd in de show en tijdlijn, wordt verder toegelicht. Hoe hebben het klimaat, de mensen, technologische en andere ontwikkelen het kruispunt gevormd? De werelden liggen op een logische plek, in relatie tot het gebouw en het omringende landschap. De duinen en zee voor het Natuurcentrum en de Coast Busters, de rivier voor de Bubble Barrier, het gemaal voor het Hoogheemraadschap, het Wantveld en het strand voor de schilders van het Katwijks Museum en last but not least de bodem en de zee voor de Romeinen. 4 | Werelden
59
5 | Wisseltentoonstellingen en Toekomstlab
PROGRAMMERING Wisseltentoonstellingen - In de wisseltentoonstellingen kunnen de stakeholders om toerbeurt een specifiek thema aan de kaak stellen, bij voorkeur inspringend op de actualiteit. Toekomstlab - In het Toekomstlab kunnen bezoekers – individueel, families, scholen – zelf aan de slag met de toekomst, in de vorm van workshops, lezingen of een gemeenschappelijk kunstwerk waarin zij samen met anderen een toekomstideaal in concrete vormen gieten. In de Basisvariant is geen sprake van een Toekomstlab, in de Plusvariant zou deze gecombineerd kunnen worden met de educatieve ruimte en de Ambitievariant is dit een aparte ruimte. Buitenlocaties - De stakeholders kunnen met hun buitenlocaties – indien van toepassing – aanhaken op de wisseltentoonstellingen of vaste presentatie en vice versa. Ook andere buitenlocaties kunnen meedoen.
60
MERKPIRAMIDE
61
VARIANTEN
DRIE VARIANTEN Het overkoepelende idee en de verhaallijn zijn in drie varianten uitgewerkt: de Basisvariant, Plusvariant en de Ambitievariant. Voor de drie varianten geldt een aantal algemene functionaliteiten. Daarnaast zijn per variant extra functionaliteiten aangegeven. Deze variëren bovendien in vierkante meters. Voor het berekenen van het benodigde oppervlakte per scenario en de daaruit volgende kosteninschattingen van inrichtingskosten en huurtotalen gaan we uit van het verhuurbaar vloeroppervlak (VVO). Het scenario van 20.000 bezoekers per jaar (Basisvariant) houdt een openstelling van 5 dagen per week in, alleen de drukste dagen per week. Bij de Plusvariant en Ambitievariant gaan we uit van 6 dagen per week. Bij alle varianten is er behoefte aan een professionele basisorganisatie. Dat betekent minimaal 1 fte totaal voor een directeur/beheerder en voor een programmaleider/educatie. Naarmate een variant groter wordt zal de behoefte aan aanvullende fte in de vorm van een marketing-, facilitaire en wellicht horeca-/winkelondersteuning toenemen. Voor elk scenario geldt het belang van de inzet van vrijwilligers. Zij ondersteunen de basisorganisatie ongeacht de grootte van de variant.
63
FUNCTIONALITEITEN ALGEMEEN onderdelen
Basisvariant
Plusvariant
Ambitievariant
Ontvangstruimte
+
+
++
Garderobe en lockers*
+/-
+
++
Horeca**
+
++
+++
Winkel
+
++
+++
Wc’s
+
++
++
Backoffice
+
+
+
+ en ++: de ruimte is groter en/of de inrichting spectaculairder en bijzonderder. * In de Basisvariant zijn de garderobe en lockers geïntegreerd in de ontvangstruimte. ** In de Basisvariant gaan we qua horeca uit van een eenvoudige koffiecorner, in de Plusvariant van een klein restaurant en in de Ambitievariant van een volwaardig restaurant.
FUNCTIONALITEITEN SPECIFIEK Onderdelen
Basisvariant
Plusvariant
Ambitievariant
Romeinenverhaal
+
++
+++
Venster-ruimte
+
++
+++
Tijdelijke tentoonstellingsruimte
+
+
+++
Educatieruimte*
+/-
+
++
Vergaderruimte
+/-
+
++
Filmruimte
+/-
+
++
Toekomstlab
-
+/-
+
Kantoren
+
+
+
Opslag
+
++
+++
Depot & publiek
-
+
++
*In de Basisvariant worden verschillende onderdelen gecombineerd in één ruimte, zoals een film- en vergaderruimte die tegelijkertijd educatieruimte is.
FUNCTIONALITEITEN EN M2 Onderdelen
Basisvariant
Plusvariant
Ambitievariant
Ontvangstruimte
70
70
100
Garderobe en lockers
20
20
25
Horeca
25
125
200
Winkel
25
75
120
Wc’s
25
50
50
Back-office
25
25
25
Romeinenverhaal en tijdlijn*
350
550
550
Vier werelden *
100
250
250
Tijd. Tentoonstellingsruimte
50
100
100
Educatieruimte
100
50
100
Vergaderruimte
0
50
75
Filmruimte
0
100
150
Toekomstlab**
0
0
50
Kantoren
50
50
50
Opslag
10
15
30
Totaal
850 m2
1530 m2
1875 m2
* De verdeling van het Romeinenverhaal en de werelden is indicatief. ** In de Plusvariant kan de educatieruimte ook dienst doen als Toekomstlab
BASISVARIANT
BASISVARIANT Een erfgoedcentrum waar bezoekers op museale wijze het verleden en heden ontdekken van deze bijzondere plek. Er zijn regelmatig activiteiten van de stakeholders en soms een kleine wisseltentoonstelling. De bezoekers betalen entree. • • • • • • • • • • • • • • •
69
Ontvangstruimte met introductietekst en kaart (grafisch) Rekken met brochures, wandelkaarten en informatiemateriaal over stakeholders, Katwijk en de regio Beleving = doorlopende film Beperkt aantal vondsten in simpele vitrines Wisseltentoonstellingen Werelden = een ruimte voor de stakeholders en een kleine wisseltentoonstelling Geen VVV-functie, maar een eenvoudige verwijsfunctie naar activiteiten in Katwijk en regio Kantoorruimte Educatieve ruimte en vergaderruimte in één ruimte Horeca = koffiecorner (gerund door vrijwilligers) Kleine winkel met beperkt assortiment rondom Romeinen, stakeholders, of strandartikelen Vrijwilligersorganisatie met beperkt aantal vaste medewerkers Collectie uit depot inzetten, doorkijkjes naar depot, depot gesloten voor publiek Geen Toekomstlab Verwachting: 20.000 bezoekers
790 m2
publieksruimtes
2567 m2
depotruimte
verwachting bezoekers 20.000 beperkt aantal objecten
60 m2
kantoorruimte/opslag
benodigde organisatie; directeur/beheerder en educatie/programmering
BEZOEKERSBELEVING BASISVARIANT Bezoekers komen binnen in de ontvangstruimte, lezen een introductietekst en bekijken de plattegrond. Ze ontdekken dat ze op een kruispunt van water en bodemlagen zijn, en bovenal het eindpunt van de Limes. Ze zijn in een erfgoedcentrum bij het Provinciaal Archeologisch Depot van Zuid-Holland. In de bescheiden maar sfeervolle koffiecorner is er gelegenheid voor koffie en wat lekkers. Er zijn rekken met brochures en meer informatie, waar ze zeker later nog even een kijkje nemen. De entreebalie, koffiecorner en winkel worden bediend door vrijwilligers. De Romeinenbeleving biedt een fascinerende film op groot formaat; een ontdekkingsreis die gaat van de Romeinen naar nu. Een film die het verhaal vertelt van het laatste punt van de Limes, de Romeinse grens en het unieke kruispunt tussen rivier en zee. Een verhaal dat begint met verdwenen bewoners en gebruikers, en van verdwenen natuur. Met archeologische vondsten en resten. De film maakt een overstap naar het nu en neemt de thema’s van de samenwerkingspartners mee vanuit ditzelfde kruispunt, een kruispunt dat altijd in beweging is en dat in de toekomst zal blijven. In de film komen de objecten voorbij die bezoekers daarna tegenkomen in de Tijdlijn.
71
Na de film komen bezoekers aan bij een Tijdlijn. Die loopt langs de objecten die al in de film voorbij kwamen: archeologische vondsten, een schilderij, een archiefstuk, een skelet van een dier en objecten die gevonden zijn op het strand en in de rivier. Het zijn de tastbare bewijzen van de geschiedenis van het kruispunt waarop je je bevindt. De objecten staan in simpele vitrines. Enkele projecties sturen de blik. De Tijdlijn brengt je fysiek naar het nu, naar het begin van vier werelden. Deze vier werelden zijn eenvoudig maar stijlvol vormgegeven. Hier laten de samenwerkingspartners in een vaste presentatie zien met welke sporen van het kruispunt zij werken en welke nieuwe sporen ze voor de toekomst uitzetten, in het landschap, het water, de kunst. Wil je meer verdieping? Dan word je doorverwezen naar andere locaties in Katwijk. De werelden hebben daarmee ook een verwijsfunctie. De bescheiden ruimte voor wisseltentoonstellingen heeft een standaard inrichting met bestaande vitrines en verlichting. De tentoonstellingen komen met weinig personele inzet en veel vrijwilligers en goodwill tot stand.
72
PLUSVARIANT
PLUSVARIANT Een museale beleving waar bezoekers op een meer interactieve en spectaculairdere wijze worden meegenomen in de Romeinse en overige geschiedenis van de plek en aan de gang gaan met de toekomst. Bezoek is tegen betaling, maar het is ook mogelijk voor niet-betalende bezoekers in de ontvangstruimte allerlei informatie te krijgen over Katwijk, de regio en alle stakeholders en gebruik te maken van winkel en horeca. • • • • • • • • • • •
75
Ontvangstruimte met introductietekst, activiteiten en informatiezuil Beleving = kwalitatieve, zinnenprikkelende film met interactieve tijdlijn-elementen Objecten in museale vitrines Vier verschillend vormgegeven werelden Wisseltentoonstellingen Toekomstlab kan geïntegreerd worden in aparte educatieruimte Horeca = simpele opstelling gerund door vrijwilligers Kantoorruimte Collectie uit depot inzetten, doorkijkjes, beperkte activiteiten door depotmedewerkers. VVV-functie Verwachting: 40.000 bezoekers
1465 m2
publieksruimtes
2567 m2
depotruimte
verwachting bezoekers 40.000 topobjecten en andere collectie
65 m2
kantoorruimte/opslag
benodigde organisatie; directeur/beheerder, educatief medewerker, marketing manager* * Naarmate dit scenario doorgroeit zal facilitaire en horeca-ondersteuning noodzakelijk worden.
BEZOEKERSBELEVING PLUSVARIANT Bezoekers komen binnen in de ontvangstruimte en realiseren zich waar ze zijn; het eindpunt van de Limes. Én een plek op het kruispunt van land en water dat tot op de dag van vandaag bijzondere verhalen vertelt; over waterbeheer en droge voeten, over kunstenaars en bodemlagen, over flora, fauna en….plastic. En bovendien een plek waar je je vervolgbezoek kunt plannen, meer kunt ontdekken. De ontvangstbalie heeft meteen een verwijsfunctie. Een informatiezuil laat zien wat er allemaal te doen is. Bij de balie word je verwelkomd door een vrijwilliger. Je koopt je kaartje en gaat – eventueel na het nuttigen van een kopje koffie, een stukje taart of een broodje en met alvast een blik op het aantrekkelijk assortiment van de winkel – door naar de Romeinenbeleving. Ook de horeca en de winkel worden gerund door vrijwilligers. De Romeinenbeleving bestaat uit een doorlopende, kwalitatieve en fascinerende film met grote projecties op wanden, het plafond en de vloer. De projectie neemt je mee op een reis van de Romeinen naar het nu. In de projectie doet een reeks objecten mee, een fraaie doorsnede van wat dit kruispunt door de tijd heen heeft bewaard voor de toekomst. Het zijn niet alleen archeologische objecten maar ook voorwerpen die vertellen over waterbeheer, natuur en vervuiling.
77
Het zijn objecten die je van de Romeinen brengen naar het nu, naar het kruispunt waar biodiversiteit en natuur het opnemen tegen vervuiling en klimaatverandering. De objecten bevinden zich in fraai aangelichte vitrines. Als de film eindigt lichten alle objecten op; ze wijzen je als een denkbeeldige vloedlijn naar het hier en nu en naar vier werelden die zich voor je openen. Vanuit de ruimte zijn er doorkijkjes naar het depot. Deze vier werelden hebben een eigen kenmerkende vormgeving; de wereld van de natuur, van waterbeheersing, van de kunstenaars en van de vervuiling, die je beleeft in een combinatie van multimediale middelen, tekst en objecten. In het Toekomstlab kun je zelf aan de slag; wat betekent het kruispunt voor jou en hoe wil je dat het er in de toekomst uitziet, wat moet daarvoor gebeuren? Er is ook een royale ruimte voor wisseltentoonstellingen, die aanvullend zijn gefinancierd met projectsubsidies en sponsoring.
78
AMBITIEVARIANT
AMBITIEVARIANT Een totaalexperience waar bezoekers op interactieve wijze verteld wordt over de geschiedenis van deze plek en leren over de omgeving en de thematiek van de stakeholders; hun werelden zijn elk afzonderlijke experiences. Bezoek is tegen betaling, maar ook in deze variant is het voor niet-betalende bezoekers mogelijk om informatie te krijgen over Katwijk en de regio, of gebruik te maken van horeca en winkel. • • • • • • • • • • •
81
Ontvangstruimte met gezamenlijke inspiratiewand, introductietekst, activiteiten informatiezuil Beleving = experience, een must-see Werelden zijn ook een beleving Collectie met kwalitatief hoogwaardige vitrines Wisseltentoonstellingen én apart een Toekomstlab Horeca = restaurant met personeel Kantoorruimte Aparte ruimte voor vergaderingen, educatie en filmzaal Collectie uit depot inzetten, doorkijkjes, workshops in educatieruimte en rondleidingen door depotmedewerkers VVV-functie Verwachting: 60.000 bezoekers
1795 m2
publieksruimtes
2567 m2
depotruimte
verwachting bezoekers 60.000 bezoekers topobjecten en andere collectie / hoogwaardige vitrines
80 m2
kantoorruimte/opslag
benodigde organisatie; directeur/beheerder, educatief medewerker, marketing manager, facilitaire medewerker en horeca medewerker
BEZOEKERSBELEVING AMBITIEVARIANT Bezoekers komen binnen in de ontvangstruimte en worden verwelkomd door een dynamische ‘inspiratiewand’, een flinke teaser voor wat je binnen te wachten staat. De wand maakt duidelijk waar je bent - het eindpunt van de Limes – en een van de plekken waar de Romeinen nog tastbaar aanwezig zijn. Maar dat niet alleen, je bent op een kruispunt dat in meerdere opzichten bijzonder is; een kruispunt van water en land, van kust en rivier, én een kruispunt door de tijd heen met verschillende gebruikers en bewoners. Met verhalen over waterbeheer en droge voeten, over kunstenaars en bodemlagen, over flora, fauna en….plastic. Daarna start je reis met een beleving die je brengt naar de Romeinen, die dit kruispunt tussen rivier en zee, langs de noordelijke grens van hun rijk, gebruikten als strategisch punt. In een multimediale, immersieve en interactieve beleving reis je mee met de Romeinen, verrijst Fort Brittenburg voor je ogen, en verdwijnt het in zee. De natuur, heel anders dan nu, doet mee. Je vervolgt je reis langs eeuwen van bewoners en gebruikers.
83
Door zelf te bewegen en keuzes te maken heb je invloed op wat je ziet en vanuit welk perspectief. Ga je voor de Romeinen of het nu? Kies je voor natuur of het water van de Rijn? Of voor een kunstenaarsblik? Het is een spectaculaire ervaring, voor jong en oud. Een echte must-see met een uitgebreide selectie aan objecten in prachtige vitrines en multimediale toevoegingen en een fraai lichtplan. Vanuit de ruimte zijn er doorkijkjes naar het depot. De tijdlijn en de show zijn geïntegreerd in de immersieve ervaring. Door jouw voetstappen en handelingen gaat water stromen, wijkt de zee terug, veranderen mensen, planten en dieren en blijven steeds weer andere voorwerpen achter op het strand. De ervaring leidt je naar de vier werelden die fraai en onderscheidend zijn vormgegeven. Hier vertellen stakeholders hun verhalen op multimediale interactieve wijze en verdiep je het perspectief dat je gaandeweg in de experience hebt gekozen. In het Toekomstlab kun je zelf aan de slag met jouw toekomst of je neemt een kijkje in de tijdelijke tentoonstellingsruimte. Na afloop is het goed toeven in het restaurant en de uitgebreide museumwinkel.
84
RAMINGEN
FONDSEN EN SPONSORING Voor de investering in een nieuw erfgoedcentrum kunnen hoofdzakelijk (rijks- en provinciale) subsidies verkregen worden, maar dan ook meestal op het gebied van monumenten en verduurzaming. Voor het versterken van de culturele infrastructuur is het niet ongebruikelijk dat regionale of provinciale overheden vanuit hun beleidsdoelstellingen een bijdrage kunnen doen in de stichting of uitbreiding van een culturele instelling die van (boven)regionale betekenis is. In sommige gevallen is dit tevens onderdeel van een (nog te sluiten) coalitieakkoord. Ten aanzien van het Limes Erfgoedcentrum is de combinatie met het Provinciaal Archeologisch Depot van Zuid-Holland een aanvullende rechtvaardiging voor een subsidie als bijdrage aan het depotdeel voor de regionale collecties. De meest voor de hand liggende fondsen waar museale instellingen terecht kunnen zijn: het VriendenLoterij fonds (cultuur), het VSBfonds, het Cultuurfonds, Mondriaan Fonds en de Postcode Loterij (natuur en welzijn). Deze fondsen dragen bij aan concrete investeringen die voor het (grote) publiek zichtbaar zijn. Bijdragen voor ‘het gebouw’ zijn hieruit niet te verwachten. Voor de museale inrichting van tentoonstellingsruimten met collectie of specifieke AV-apparatuur kan wel een substantiële bijdrage verwacht worden.
Bij programmering in het kader van het Limes erfgoed Europabreed – dus letterlijk grensoverschrijdend - kan een aanvraag worden ingediend in het kader van het Creative Europe programma. Voor educatieve projecten is het Fonds Cultuurparticipatie een mogelijkheid. Naast overheden en fondsen kan er met gerichte wervingsacties getracht worden (lokale) private partijen of particulieren (crowdfunding) enthousiast te krijgen. De bedragen zijn daarbij beperkter en hier dient meestal ook een prestatie tegenover te staan.
86
INVESTERINGSRAMING Bij de investeringsraming is gerekend vanuit de drie varianten, met hun respectievelijke bezoekersaantallen en benodigde vierkante meters. De raming is alleen gericht op de kosten voor het inrichten van het Erfgoedcentrum en de exploitatie in relatie tot de genoemde bezoekersaantallen en de daarbij verwachte inkomsten. De kosten voor de grond of het daadwerkelijk bouwen van het depot of Erfgoedcentrum zijn niet meegenomen. Bij de vermelde kosten gaan we uit van een casco oplevering van de ruimtes en dat die daarna voorzien moeten worden van verlichting, geluiddempende materialen, aansturing (showcontrol), apparatuur, bekabeling, installatie, ontwikkeling film(s)/interactie, vitrines, meubilair, grafische toevoegingen etc. De berekening van het benodigd aantal m2 en de huurprijs is gebaseerd op VVO, het verhuurbaar vloeroppervlak. De stakeholders betalen huur voor het vloeroppervlak dat daadwerkelijk gebruikt gaat worden. Andere ruimtes zoals een trappenhuis, liftschaft, dragende buitenwanden en installatie/technische ruimtes zijn dus niet meegenomen. Uiteraard moeten deze ruimtes wel aan de berekening van het totale benodigde oppervlakte van het Erfgoedcentrum worden toegevoegd. Voor de huurprijs en de servicekosten is een gemiddeld bedrag opgenomen.
Per variant is gekeken naar algemene functionaliteiten die voor elk scenario hetzelfde zijn en per variant variëren in omvang en soms ook in kwaliteitsniveau. Specifieke functionaliteiten zoals vergaderruimte, film- en educatieruimte zijn in de basisvariant ondergebracht in één overkoepelde multifunctionele ruimte.
87
De vierkante meterverdeling van de Romeinenruimte, de presentatieruimte voor de stakeholders en de tijdelijke tentoonstellingsruimte is indicatief. In een volgende fase kan in overleg met alle betrokkenen een andere verdeling tot stand komen. Van belang is wel dat het verhaal van de Limes en de Romeinen het hoofdverhaal is en blijft – ook in vierkante meters; dát is het meest onderscheidende verhaal op deze plek en dát is het verhaal dat de meeste aantrekkingskracht zal hebben. We gaan er vanuit dat per variant de kosten per m2 voor een aantal ruimtes zullen stijgen. Dit om de museale ervaring, de uitstraling, het kwaliteitsniveau en de multimediale/interactieve beleving te krijgen die onderscheidend genoeg is en hogere bezoekersaantallen kan trekken. De kosten voor de museale inrichting zijn gebaseerd op eerder gerealiseerde museale projecten van verschillende grootte, omvang, ambitieniveau, verschillend soortige audiovisuele en interactieve elementen, etc.. Daaruit hebben we verschillende vierkante meterprijzen kunnen destilleren die voor elke variant ingezet kunnen worden. De afschrijving van de inrichting is nu uitgespreid over 10 jaar. Dit is een gemiddelde. Voor sommige onderdelen zoals meubilair, wc’s etc. kan een langere afschrijftermijn gehanteerd worden, terwijl voor apparatuur, films en interactie ongeveer 6 jaar ‘houdbaar’ is.
88
INVESTERINGSRAMING INRICHTING ERFGOEDCENTRUM Basis m2 Ontvangstruimte Garderobe/ lockers Horeca Winkel Wc's Kantoren en Toekomstlab* Back-office Romeinenbeleving Vensterruimte Tentoonstellingsruimte Vergaderruimte Filmzaal Educatieruimte Opslag
70 20 25 25 25 50 25 350 100 50 0 0 100 10 850
Afschrijving 10 jaar inrichting
Plus
prijs per m2 prijs per ruimte 1.250 € 87.500 750 € 15.000 1.250 € 31.250 1.000 € 25.000 600 € 15.000 600 € 30.000 600 € 15.000 2000 € 700.000 1500 € 150.000 1500 € 75.000 600 €0 750 €0 750 € 75.000 500 € 5.000 € 1.223.750
m2 70 20 125 75 50 50 25 550 250 100 50 100 50 15 1.530
€ 122.375
Ambitie
prijs per m2 prijs per ruimte 1.500 € 105.000 900 € 18.000 1.500 € 187.500 1.000 € 75.000 600 € 30.000 600 € 30.000 600 € 15.000 2500 € 1.375.000 2000 € 500.000 2500 € 250.000 600 € 30.000 1000 € 100.000 900 € 45.000 500 € 7.500 € 2.768.000
m2 100 25 200 120 50 100 25 550 250 100 75 150 100 30 1.875
€ 276.800
€ 367.250
Huur per scenario (€150 per m2)
127.500
229.500
281.250
Servicekosten, norm 35,- per m2
€ 29.750
€ 53.550
€ 65.625
89
prijs per m2 prijs per ruimte 1.500 € 150.000 900 € 22.500 1.500 € 300.000 1.000 € 120.000 600 € 30.000 600 € 60.000 600 € 15.000 3500 € 1.925.000 2000 € 500.000 2500 € 250.000 600 € 45.000 1000 € 150.000 900 € 90.000 500 € 15.000 € 3.672.500
BATEN De opbrengsten zijn sterk afhankelijk van het aantal bezoekers. Bij iedere variant is dezelfde gemiddelde entreeprijs genomen van de totale bezoekersmix. De totale opbrengsten van de entreegelden per variant zijn hieronder toegevoegd aan het batenoverzicht. Verder is er een locatievergoeding, die opbrengsten uit de verhuur voor feesten, partijen en bijeenkomsten betreft. De horeca haalt de opbrengsten met name uit de verkoop van drankjes en hapjes aan bezoekers. De opbrengsten uit de museumwinkel zijn geschat. Er is bewust geen rekening gehouden met (huur)subsidie vanuit de gemeente voor de deelnemende organisaties, noch zijn er bedragen gekoppeld aan eventuele fondsen- en sponsorwerving. Het is vanzelfsprekend dat hiermee de jaarlijkse exploitatiekosten omlaag gebracht kunnen worden.
90
Totaal baten
€
Basis 216.631
€
Plus 430.333
€
Ambitie 644.035
Entree
€
142.202
€
284.404
€
426.606
Locatieverhuur
€
3.750
€
5.000
€
6.250
Afdracht partijen
€
750 €
1.000
€
1.250
Horeca, omzet
€
40.000
€
80.000
€
120.000
Museumwinkel, omzet
€
30.000
€
60.000
€
90.000
Huursubsidie gemeente
€
-
€
-
€
-
Sponsoring, fondsen, subsidies, donateurs, giften
€
-
€
-
€
-
LASTEN De organisatorische kosten zijn sterk afhankelijk van de jaarlijkse afschrijving van de inrichting (zie investeringsraming), de huisvestings- en personeelskosten. Bij de Basisvariant wordt rekening gehouden met 1 FTE totaal (50% directeur, 50% educatie/programmering). Bij de Plusvariant met 1,8 FTE (uitbreiding directeursfunctie en toevoeging marketing 0,5 FTE) en bij de Ambitievariant met 3,6 FTE (uitbreiding FTE alle medewerkers plus 0,5 FTE facilitair en horeca). Voor het runnen van de museumwinkel en de horeca zijn geen personeelskosten opgenomen in de Basis- en Plusvariant. Het uitgangspunt is dat die volledig draaien op vrijwilligers. Wel zijn inkoopkosten meegenomen voor de horeca en de museumwinkel. Voor de Ambitievariant en de verwachte bezoekersaantallen gaan we uit van een hoge professionaliteit. Bij programmering is een indicatief budget opgenomen voor tentoonstellingen en de marketingkosten ter promotie van het Erfgoedcentrum en de tentoonstellingen. We gaan bij het berekenen van de lasten uit van een volledige (jaarlijkse) afschrijving van de inrichting, alsmede van een totale doorberekening van de huurprijs.
91
LASTEN Totaal lasten
€
Basis 486.102
Personeelslasten, incl. vrijwilligers
€
67.814
€
120.280
€
207.969
Afschrijvingen inrichting
€
122.375
€
276.800
€
367.250
Horeca inkoop
€
24.000
€
48.000
€
72.000
Winkel inkoop
€
18.000
€
36.000
€
54.000
Huisvestingskosten (huur)
€
127.500
€
229.500
€
281.250
Servicekosten
€
29.750
€
53.550
€
65.625
Onderhoudskosten