18. Brief van het college van B&W van 7 april 2021 inzake eindrapportage Samen tegen armoede in Katwijk (1894118)

Postbus 589 – 2220 AN Katwijk

Contactpersoon:

Gemeenteraad

Mevrouw M. Lucassen Afdeling:

Beleid Sociale Leefomgeving Te bereiken op:

071 – 406 5659 m.lucassen@katwijk.nl Ons kenmerk:

Bijlage(n):

1894118

1

Verzenddatum: 7 april 2021

Uw kenmerk: Onderwerp: Eindrapportage Samen tegen armoede in Katwijk Katwijk, 6 april 2021 Geachte heer, mevrouw, De aanpak van armoede is een van de speerpunten van deze coalitie. Niemand mag tussen wal en schip vallen. In de Maatschappelijke Agenda is daarom opgenomen dat wij ernaar streven dat alle inwoners deel kunnen nemen en bijdragen aan de maatschappij, ook die inwoners die niet voldoende inkomen hebben om mee te kunnen doen. Er gebeurt al veel op dit vlak, maar onze ambitie is groter. Daarom is het Verwey-Jonker Instituut gevraagd om de uitvoering van het armoedebeleid te onderzoeken en in kaart te brengen waar kansen liggen. Eind maart 2021 heeft het Verwey-Jonker Instituut het onderzoek afgerond. Met deze brief ontvangt u de rapportage met daarin de aanbevelingen. Eindrapportage Samen tegen armoede in Katwijk De eindrapportage Samen tegen armoede in Katwijk beschrijft de huidige situatie en de kansen voor de toekomst vanuit de beleving van stakeholders en inwoners. Het Verwey-Jonker Instituut onderstreept dat er op het gebied van armoede en schulden veel wordt gedaan in de gemeente Katwijk, maar dat er ook ruimte is voor verbetering. Er liggen kansen binnen de samenwerking tussen partners om het aanbod onderling beter af te stemmen en meer zicht te krijgen op het aanbod in Katwijk.

Daarnaast worden onderwerpen als bejegening, deskundigheidsbevordering, duidelijke en eenvoudige communicatie, vergroten van het bereik, opzetten van vroegsignalering en het bespreekbaar maken van het onderwerp in de Katwijkse samenleving genoemd waar verbetering mogelijk is. Op basis van de resultaten van het onderzoek gaat het college samen met de klankbordgroep Aanpak Armoede een uitvoeringsagenda opstellen. Deze klankbordgroep is in december 2020 opgericht. De klankbordgroep bestaat uit verschillende organisaties, die mee willen denken en samen willen werken aan het versterken van de armoedeaanpak in Katwijk. Dit zijn de Voedselbank, Grip op de Knip, Welzijnskwartier, Plangroep, Wijkteam, GGD en Dunavie. Ook is een actieve inwoner aangesloten bij de klankbordgroep. Het opstellen van de uitvoeringsagenda is een zorgvuldig proces, waar wij de aankomende twee maanden voor inruimen. Uit de uitvoeringsagenda wordt duidelijk welke keuzes er worden gemaakt, op welke concrete acties we de komende jaren inzetten en wie daarvoor verantwoordelijk is. Wij zullen de uitvoeringsagenda begin juni 2021 met u delen.

gemeente Katwijk: Koningin Julianalaan 3, 2224 EW Katwijk, Postbus 589, 2220 AN Katwijk, website: www.katwijk.nl, (T) 071 - 406 5000, (F) 071 - 406 5065, IBAN: NL13BNGH0285120271, BIC: BNGHNL2G, KvK: 27.37.09.56 Op alle opdrachten zijn, tenzij anders overeengekomen, de algemene inkoopvoorwaarden leveringen en diensten gemeente Katwijk 2017 van toepassing. Deze zijn te raadplegen op www.katwijk.nl en www.overheid.nl

**

2/3

Ons kenmerk

Ook al is de uitvoeringsagenda nog niet klaar, wij voeren nu wel al diverse acties uit. Gelet op de gevolgen van de coronacrisis is het van belang om inwoners vroegtijdig in het vizier te krijgen en een helpende hand te bieden, zodat perspectief wordt geboden voor de toekomst. Op dit moment worden de eerste aanbevelingen uit het onderzoek daarom al opgepakt. Dit zijn onder andere het opstellen van een ambitie en pijlers waarop de Katwijkse aanpak wordt versterkt, het opstellen van een overzicht van stakeholders en behorende taken en het inzetten op een integrale benadering van (hulp)vragen. Het wijkteam en onze partners zijn in deze tijd extra alert op signalen met betrekking tot financiële problemen. Daarnaast wordt er ingezet op de verbinding tussen gezondheid, laaggeletterdheid en armoede, zijn de plannen van Startpunt Geldzaken nogmaals onder de aandacht van onze inwoners gebracht en is er gestart met het project Vroegsignalering van Schulden. Acties die de aankomende twee maanden in de uitvoeringsagenda verder worden uitgewerkt. Vroegsignalering schulden Wat betreft vroegsignalering van schulden kunnen wij u de volgende ontwikkelingen meedelen. Vanaf 1 januari 2021 is vroegsignalering een wettelijke taak voor gemeenten, zoals bepaald in de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs).

Door vroegsignalering expliciet als wettelijke taak op te nemen, wordt de spanning met de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) weggenomen. Zo ontstaat voor gemeenten de wettelijke grondslag voor het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens voor dit doel en kunnen gemeenten uit eigen beweging hulp aanbieden. Ook voor de signaalpartners (huur, energie, zorgpremie en drinkwater) ontstaat de verplichting om gemeenten op de hoogte te stellen van betalingsachterstanden als de gemeente daarom vraagt. De Wgs bepaalt dat wel sprake moet zijn van sociale incasso, de signaalpartners moeten zelf het nodige hebben gedaan om in contact te komen met de inwoner. De gemeente moet binnen vier weken na ontvangst van het signaal de inwoner een aanbod doen tot een eerste gesprek. Dat hoeft geen huisbezoek te zijn, maar kan ook per mail of telefonisch. Als de inwoner hulp wil, dan koppelt de gemeente dit terug naar de signaalpartner, zodat de incasso kan worden opgeschort. Een hulpaanbod kan een quick fix (bijvoorbeeld het regelen van een betalingsregeling), korte begeleiding en advies of een verwijzing naar schuldhulpverlening zijn. Eind 2020 is er een start gemaakt met de voorbereiding van het project Vroegsignalering van Schulden. Vanaf 1 september 2021 zal er uitvoering worden gegeven aan de wettelijke taken.

Daarbij dient vermeld te worden dat de gemeente sinds enkele jaren al een samenwerking heeft met Dunavie als het gaat om het reageren op betalingsachterstanden. Sinds 2012 hebben we samenwerkingsafspraken met Dunavie zodat zij vroegtijdig melden wanneer er betalingsachterstanden zijn. Hierdoor kan vroegtijdig hulp worden geboden en huisuitzetting worden voorkomen. Ook ontvangen we reeds gegevens over energieachterstanden, hierop sturen we een brief met het aanbod voor schuldhulp. De signalen die binnenkomen worden dus opgevolgd. De afgelopen maanden zijn de volgende acties uitgevoerd om vanaf 1 september uitvoering te geven aan de Wgs: Er is een projectleider vanuit Plangroep aangesteld. Plangroep voert namens de gemeente Katwijk de taken uit op het gebied van schuldhulpverlening, waardoor het lijntje met schuldhulpverlening is geborgd; Het projectplan is afgerond; Er is overleg gaande met woningcorporatie Dunavie en zorgverzekeraar Zorg en Zekerheid; Er is een lijst opgesteld van signaalpartners die van belang kunnen zijn voor de gemeente Katwijk; Afspraken met betrekking tot de administratie en uitvoering rondom vroegsignalering zijn gemaakt en worden uitgewerkt.

Het Servicepunt gaat de administratie verzorgen en het wijkteam zal de vroegsignalering (contacten, huisbezoeken etc.) uitvoeren; De benodigde werkprocessen, protocollen en documenten worden voorbereid; Er is contact gelegd met de NVVK (branchevereniging voor schuldhulpverlening) om aan te sluiten bij het landelijk convenant vroegsignalering. Dit voorkomt allemaal losse convenanten. De aankomende periode zetten wij in op de intensivering van de contacten met de verschillende partijen en signaalpartners om te komen tot concrete afspraken. Op korte termijn wordt er een keuze gemaakt voor de benodigde ICT-applicatie en een communicatieplan opgesteld.

3/3

Ons kenmerk

Tot slot Wij kijken terug op een geslaagd onderzoek, waarin partners en inwoners hun ervaringen uit de dagelijkse praktijk en behoeften voor de toekomst in gezamenlijkheid hebben besproken. Zaak is nu om de resultaten van het onderzoek te vertalen naar concrete acties. Want dat is nodig om de armoede- en schuldenproblematiek in Katwijk ook daadwerkelijk aan te pakken. U ontvangt de uitvoeringsagenda in juni. Wij zijn ervan overtuigd dat er een goede basis ligt om de aanpak van armoede gezamenlijk te verbeteren en verder te brengen. Hoogachtend, burgemeester en wethouders van Katwijk, de secretaris, de burgemeester,

mr. drs. R.T. Jie Sam Foek

ir. C.L. Visser

Samen tegen armoede in Katwijk Naar een integrale en preventieve armoedeaanpak Marjolein Odekerken, Asia Sarti, Micky Out Met medewerking van Judith Rommens Maart 2021

1

Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Aanleiding 1.2 Onderzoeksvragen 1.3 Onderzoeksopzet 1.4 Leeswijzer

3 3 3 4 5

2. Huidige armoedeaanpak in Katwijk

6

2.1 Wettelijk- en beleidskader 2.2 De belangrijkste stakeholders 2.3 De belangrijkste regelingen en voorzieningen 2.4 Vroegsignalering en preventie 2.5 Integrale aanpak

6 8 8 11 12

3. Doelgroep, bereik en ervaringen armoedeaanpak

13

3.1. Doelgroep 3.2. Signalen van wat speelt onder de doelgroep 3.3 Bereik van de doelgroep met bestaande maatregelen/regelingen 3.4 Waardering van de armoede aanpak door stakeholders en inwoners

13 13 14 16

4. Voorbeelden ter inspiratie 4.1 Regelingen/voorzieningen gericht op de aanpak van armoede 4.2 Werkzame elementen integrale en preventieve aanpakken

5. Ambities, wensen en acties 5.1 Ambities en wensen in Katwijk 5.2 Acties om de ambities en wensen te realiseren

6. Conclusies en aanbevelingen 6.1. Belangrijkste conclusies 6.2 Aanbevelingen

20 20 23

29 29 31

35 35 37

7. Literatuurlijst

40

8. Bijlagen

42

Bijlage 1 Moties Bijlage 2 Methoden Bijlage 3 Praatplaat aanpak armoede gemeente Katwijk Bijlage 4 Overzicht regelingen/voorzieningen Bijlage 5 Integrale en preventieve aanpakken aanvullend

42 43 44 45 70

2

1.

Inleiding

Het Verwey-Jonker Instituut heeft een participatief onderzoek uitgevoerd naar een integrale en preventieve aanpak van armoede in de gemeente Katwijk. In dit onderzoek staan de belevingen van de stakeholders en de inwoners van de gemeente Katwijk centraal. We presenteren de verschillende ervaringen met de huidige armoedeaanpak, de ambities/wensen en benodigde acties om de armoedeaanpak te versterken. De gemeente gebruikt de resultaten uit het onderzoek om actie te nemen om de integrale en preventieve aanpak van armoede te verbeteren. De uitkomsten van dit onderzoek worden in het voorjaar van 2021 gedeeld met de gemeenteraad. In dit onderzoek speken we over armoede in brede zin. Het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) hanteert de volgende definitie van armoede: “Mensen zijn arm wanneer ze gedurende langere tijd niet de middelen hebben voor de goederen en voorzieningen die in hun samenleving als minimaal noodzakelijk gelden”.1

De gemeente Katwijk beschouwt armoede als breed fenomeen. Bij armoede komen verschillende domeinen zoals huisvesting, arbeidsmarkt en gezondheid samen.1 Armoede is niet alleen een financieel probleem maar hangt samen met problemen op andere leefgebieden.

1.1 Aanleiding In de raadsvergadering van 7 november 2019 heeft de raad twee moties aangenomen. Hierin wordt verwezen naar een herijking van het armoedebeleid. In de motie ‘Aansluiting bij Stichting Urgente Noden’ staat dat de gemeentelijke regelingen en voorzieningen voor de financieel kwetsbaren in de samenleving niet altijd goed werken en dat er schrijnende situaties kunnen ontstaan waarin wettelijke voorzieningen tekortschieten. Vanuit de praktijk komen signalen dat verbetering nodig is omdat niet iedereen wordt bereikt die hulp nodig heeft. En de hulp- en ondersteuningsvragen worden niet altijd vroegtijdig gesignaleerd of integraal opgepakt. De wijkteams en maatschappelijke partners signaleren dat een deel van de inwoners dat hulp en ondersteuning zoekt ook financiële zorgen of problemen heeft. En dat er langer een beroep op tijdelijke hulp- en ondersteuning wordt gedaan. Daarnaast komen inwoners pas in beeld als de problematiek vaak al complex en problematisch is, doordat een deel van de inwoners de problemen langer bij zich houdt.2 Uit het onderzoek naar de schuldhulpverlening in de gemeente Katwijk blijkt dat de schuldhulpverlening goed is georganiseerd maar dat mensen in armoede vooral sneller de weg naar hulp moeten weten te vinden.

3 De wens vanuit de gemeente Katwijk is dat inwoners die het nodig hebben in een vroeg stadium in beeld zijn en worden bereikt, en goed worden geholpen om escalatie van problematiek te voorkomen. Daarbij is het van belang dat zo veel mogelijk inwoners op een laagdrempelige manier gebruik kunnen maken van de verschillende regelingen en voorzieningen.4 De gemeente wil samen met haar inwoners en stakeholders aan de slag om armoede op een integrale en preventieve manier aan te pakken.

1.2 Onderzoeksvragen In dit onderzoek geven we antwoord op twee hoofdvragen met bijbehorende deelvragen.

1 Gemeente Katwijk, Aanpak armoede, 2 september 2020. 2 Startnotitie gemeente Katwijk 2020. 3 Rekenkameronderzoek naar schuldhulpverlening, 2020. 4 Startnotitie gemeente Katwijk 2020.

3

1.

• • • • • • • •

Hoe ziet (de uitvoering van) het huidige armoedebeleid in Katwijk eruit en wat moet daarvan worden behouden? Wat zijn volgens stakeholders belangrijke pijlers van het armoedebeleid in Katwijk en welke instanties zijn betrokken bij de uitvoering ervan? Hoe ziet de doelgroep eruit? Hoe wordt de doelgroep momenteel bereikt? Hoe wordt vroegsignalering en preventie vormgegeven? Wat is de rol van de gemeente en wat is de rol van de maatschappelijke partners? Hoe wordt samengewerkt aan een integrale aanpak? Wat zijn volgens de stakeholders succesfactoren in het huidige armoedebeleid, die bijdragen aan het voorkomen van de verergering van de armoedeproblematiek? Wat is volgens stakeholders nodig om wat goed gaat in Katwijk op het gebied van armoedebeleid te behouden en versterken?

2. Waar kan het huidige aanbod worden verbeterd of waar liggen kansen om extra op in te zetten op een wijze die passend is voor de situatie in Katwijk? • • • • •

Wat zijn volgens de stakeholders verbeterpunten om de verergering van de armoedeproblematiek te voorkomen in Katwijk? Wat kan de gemeente in samenwerking met haar partners/inwoners doen om een integrale preventieve aanpak te creëren/versterken? Wat kan er geleerd worden van andere gemeenten; werkzame elementen? Wat kan er geleerd worden van andere maatregelen/regelingen en zijn die geschikt voor de Katwijkse situatie? Hoe kan het mogelijke extra aanbod/inzet concreet worden vormgegeven?

1.3 Onderzoeksopzet Dit onderzoek maakt deel uit van een groter geheel. De gemeente Katwijk heeft een kwantitatief onderzoek uitgevoerd naar de grootte en samenstelling van de minimapopulatie in de gemeente Katwijk en de diverse regelingen binnen de gemeente voor deze doelgroep (2 september 2020). Daarnaast heeft de gemeente een enquête uitgezet onder inwoners met vragen die gericht zijn op de bekendheid en het gebruik van de regelingen (12 november 2020). In dit onderzoek nemen we de resultaten van deze onderzoeken mee. Het onderzoek dat is uitgevoerd door het Verwey-Jonker Instituut bestaat uit verschillende onderdelen: Start- en documenten analyse

Deskresearch & Casusonderzoek

Startbijeenkomst & Dialoogbijeenkomsten

Telefonische interviews inwoners

Slotbijeenkomst

Eindrapportage

Start- en documentenanalyse: beschrijving van de belangrijkste regelingen, stakeholders en het beleidskader rondom de aanpak van armoede (op basis van (beleids)documenten en het kwalitatieve en kwantitatieve onderzoek van de gemeente Katwijk). Deskresearch naar elf verschillende regelingen/voorzieningen gericht op een integrale aanpak, vroegsignalering, het bereik van de doelgroep en samenwerking (beschrijving, succesfactoren, knelpunten en meerwaarde).5

5 Dit deskresearch is gebaseerd op beschikbare (wetenschappelijke) literatuur en nieuwsberichten. In een enkel geval hebben we een aanvullend gesprek gevoerd met professi-

onals die betrokken zijn bij de regelingen/voorzieningen.

4

Casusonderzoek naar werkzame bestanddelen van integrale en preventieve armoedeaanpakken in de volgende drie gemeenten: ’s-Hertogenbosch, Leiden en Arnhem.6 In hoofdstuk 3 staat waarom deze drie gemeenten zijn geselecteerd. Per gemeente hebben we twee diepte-interviews afgenomen met verantwoordelijk professionals (projectleiders, beleidsadviseurs armoede en schulden). Daarnaast is gebruik gemaakt van achtergronddocumenten zoals beleidsstukken en nieuwsberichten. Fysieke startbijeenkomst beleidsmakers gemeente Katwijk (eind augustus 2020) over de huidige armoedeaanpak en de ambities en wensen om de armoedeaanpak te versterken. Drie online dialoogbijeenkomsten met interne en externe stakeholders. Interactieve bijeenkomst (begin november 2020) met o.a. beleidsmedewerkers van de gemeente Katwijk, wijkteam, maatschappelijke organisaties, scholen, zorgverzekeraar en diaconieën etc.7. Doel: bespreken van de huidige armoedeaanpak en de ambities en wensen. De bijeenkomsten bestonden uit een plenair gedeelte (welkom door de wethouder en introductie van het onderzoek) waarna in subgroepjes de dialoog is gevoerd aan de hand van drie vragen op een padlet8: 1. Waar staan we nu? delen 2. Wat is onze opgave/ambitie? dromen 3. Welke acties zijn daarvoor nodig? schetsen

Interviews met inwoners en ervaringsdeskundigen. 14 telefonische interviewgesprekken (november 2020).9 De meerderheid heeft in de enquête van de gemeente aangegeven mee te willen werken aan een interview. Verder is met twee andere inwoners gesproken van de Voorraadkast en het cliëntenpanel StaandeBij. Vragen die o.a. gesteld zijn: Wat gaat goed en wat kan beter als je kijkt naar de huidige minimaregelingen? Waar wordt de inwoner mee geholpen en wat moet de gemeente Katwijk dan doen? Slotbijeenkomst met interne en externe stakeholders en inwoners. Digitale bijeenkomst (begin december 2020) waarin de belangrijkste bevindingen uit de dialoogbijeenkomsten en gesprekken met inwoners zijn gepresenteerd. Hier hebben de deelnemers op kunnen reageren en waar nodig aangevuld. De gemeente Katwijk heeft afsluitend een oproep gedaan aan alle aanwezigen: om in een klankbordgroep mee te denken en te werken aan het versterken van de armoedeaanpak.

1.4 Leeswijzer In deze rapportage beschrijven we allereerst de lokale context van de aanpak van armoede in Katwijk (hoofdstuk 2: Huidige armoedeaanpak in Katwijk). Vervolgens beschrijven we de doelgroep die in armoede leeft en het bereik van en ervaringen met de armoedeaanpak (hoofdstuk 3: Doelgroep, bereik en ervaringen armoedeaanpak). Daarna bespreken we enkele voorbeelden van regelingen/voorzieningen en effectieve armoedeaanpakken ter inspiratie (hoofdstuk 4: Voorbeelden ter inspiratie). Vervolgens komen de ambities, wensen en bijbehorende acties ten aanzien van de armoedeaanpak van de stakeholders en inwoners aan bod (hoofdstuk 5: Ambities, wensen en acties). We sluiten af met een concluderend hoofdstuk (hoofdstuk 6: Conclusies en aanbevelingen) waarin antwoord wordt gegeven op de twee hoofdvragen.

6 Voordat we de gemeente Arnhem hadden geselecteerd, is de gemeente Barneveld benaderd. Helaas kon de gemeente niet meewerken. 7 Zie de lijst van deelnemende organisaties in bijlage 2. 8 Een padlet is een digitaal prikbord. Het format van de padlet staat in bijlage 2. 9 Vanwege Covid-19 is besloten om de vierde fysieke dialoogbijeenkomst met inwoners en ervaringsdeskundigen te vervangen door telefonische interviewgesprekken.

5

2.

Huidige armoedeaanpak in Katwijk

In dit hoofdstuk beschrijven we de huidige situatie van de armoedeaanpak in Katwijk. We beschrijven achtereenvolgens het wettelijk-/beleidskader (paragraaf 2.1), de belangrijkste maatschappelijke partners (paragraaf 2.2), de belangrijkste regelingen/voorzieningen (paragraaf 2.3), vroegsignalering en preventie (2.4) en de integrale aanpak (2.5).

2.1 Wettelijk- en beleidskader We maken het onderscheid tussen wetten en regelingen die landelijk van kracht zijn en wetten en regelingen die specifiek betrekking hebben op Katwijk. 2.1.1 Algemeen/landelijk De Participatiewet (Pw) De Participatiewet bepaalt dat mensen arbeid verrichten naar vermogen en daar, waar nodig, ondersteuning bij krijgen. Deze wet regelt ook de verstrekking van (bijzondere) bijstand aan mensen die (tijdelijk) niet (volledig) in hun noodzakelijke bestaanskosten kunnen voorzien. Het armoedebeleid van de gemeente kan hiervoor als instrument worden ingezet. De Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) Vanuit de WMO 2015 is de gemeente verantwoordelijk voor ondersteuning aan bewoners die onvoldoende in staat zijn om (al dan niet met behulp van het netwerk) te participeren in de samenleving en onvoldoende zelfredzaam zijn. Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) De Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) geeft een kader voor schuldhulpverlening. Op 1 januari 2021 is de wijziging van de Wgs van kracht geworden, waarmee vroegsignalering en een brede aanpak van schulden mogelijk wordt.

Gemeenten, woningcorporaties, energie- en drinkwaterbedrijven en zorgverzekeraars kunnen gegevens van burgers met betalingsachterstanden in een vroeg stadium uitwisselen en mensen tijdig outreachend hulp aanbieden.10 Decentralisatie uitkering voorkomen van armoede onder kinderen (Klijnsma gelden) Sinds 2017 verstrekt het Rijk structureel middelen die eraan bijdragen dat kinderen die opgroeien in een gezin met een laag inkomen optimaal kunnen participeren op het gebied van sport en cultuur. Deze middelen moeten worden aangewend voor voorzieningen in natura die deelname van kinderen direct mogelijk maken, bijvoorbeeld door een sportabonnement of een fiets te vergoeden. Extra middelen gericht op tegengaan impact corona op schulden en armoede Naar aanleiding van de coronacrisis wordt de armoede- en schuldenaanpak geïntensiveerd. In rondetafelgesprekken met een groot aantal publieke, private en maatschappelijke organisaties is besproken hoe mensen die door de coronacrisis (erger) in armoede en/of schulden dreigen te komen geholpen kunnen worden. Er zijn extra middelen vrijgemaakt om de verwachte stijging van de armoede- en schuldenproblematiek tegen te gaan. Hierbij zal worden voortgebouwd op bestaande structuren en samenwerkingen in het kader van de brede schuldenaanpak en de aanpak van kinderarmoede. In totaal is er €1f46 miljoen euro beschikbaar.

Het geld gaat voor een deel naar gemeenten 10 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2020-239.html; https://vng.nl/nieuws/wijziging-wet-gemeentelijke-schuldhulpverlening-gepubliceerd.

6

ten behoeve van het gemeentelijke schuldenbeleid (€15 miljoen in 2020; €30 miljoen in 2021) en de bijzondere bijstand (€5 miljoen in 2020; €10 miljoen in 2021).11 2.1.2 Specifiek Katwijk Coalitieakkoord 2018-2022 In het coalitieakkoord is opgenomen dat wordt ingezet op de bestrijding van armoede. Het armoedebeleid biedt ondersteuning aan huishoudens met een laag inkomen, die niet in staat zijn dit zelfstandig op te lossen. Met de ondersteuning aan de inwoner wordt beoogd dat deze kan deelnemen aan de maatschappij om economische, educatieve en sociale zelfredzaamheid te vergroten. Ambitie hierbij is dat de inwoner zelf regie kan voeren over de ondersteuning die hij/zij ontvangt. Schuldhulpverlening is opgenomen in de programmabegroting onder programma 4 Sociaal Domein. Als beleidsdoel is opgenomen: het vergroten van de (financiële) zelfredzaamheid en bevorderen van de participatie.12 Maatschappelijke Agenda (MAG) 2019-2023 De Maatschappelijke Agenda (MAG) heeft als doel het meer integraal werken op het gebied van zorg, welzijn, onderwijs, gezondheidszorg, opvoeding, inburgering en sociale activering. Het is daarmee ook het beleidskader van het armoedebeleid in Katwijk. Katwijk streeft ernaar dat alle inwoners deel kunnen nemen en bijdragen aan de maatschappij, ook die inwoners met weinig inkomen.

De MAG beschrijft ook de relatie tussen gezondheid en armoede en tussen onderwijs en armoede. De opdracht Ondersteuning en versterking van vrijwilligers valt onder twee hoofdopgaven van de MAG: Zorg & Ondersteuning en Meedoen, en zet in op ondersteuning door vrijwilligers bij geldzorgen. Samenwerkingsagenda van de alliantie Katwijk 2020 – 2022 Samenwerking tussen het sociale en medische domein is onmisbaar, maar niet altijd eenvoudig en vanzelfsprekend. Er is een ‘alliantie Katwijk’ opgericht tussen vier strategische partners in het zorgdomein: Zorggroep Katwijk, Zorg en Zekerheid, Welzijnskwartier en de gemeente Katwijk. De samenwerkingsthema’s zijn tot stand gekomen op basis van de landelijke samenwerkingsagenda VNG – Zorgverzekeraars Nederland. De samenwerkingsagenda heeft als doel om (gezamenlijk) de ervaren problemen van de inwoners van Katwijk op te lossen en invulling te geven aan ieders belangen. Overig (onderwijs & laaggeletterdheid, wonen en statushouders) Ten slotte is ook ten aanzien van domeinen als onderwijs, laaggeletterdheid en wonen in Katwijk aandacht voor armoede. In de Katwijkse Onderwijsagenda is armoede als belangrijk onderdeel opgenomen. Hierin wordt ingezet op kansengelijkheid voor alle kinderen in het onderwijs en door inzet van voorschoolse voorzieningen. Achterstanden bij volwassenen die in armoede leven hebben eveneens de aandacht.

Het Regionaal Programma Integrale aanpak laaggeletterdheid Holland Rijnland 2020-2024 gaat in op laaggeletterdheid. Het biedt de kaders voor samenwerking en actie op lokaal niveau. De uitwerking van het programma zal plaatsvinden via lokale uitvoeringsplannen, met partners als Bibliotheek Katwijk, Taalhuis Katwijk, de taalaanbieders IVIO, Dubbeltaal en Juniortaal, Welzijnskwartier, Stichting Lezen en Schrijven en Gemeente Katwijk. In het Ambitiedocument met betrekking tot wonen in de gemeente Katwijk worden huishoudens met een laag inkomen expliciet genoemd. Verder is de gemeente vanaf 2021 op basis van de MAG-opdracht statushouders 2021 verplicht om statushouders de eerste zes maanden te

11 Gemeentefonds, 2020. Decembercirculaire 2020. 12 Rekenkameronderzoek Katwijk naar de schuldhulpverlening, 2020; Coalitieakkoord_Katwijk_2018_-_2022.pdf.

7

ontzorgen (betalen van gas, water, licht en zorgverzekering door de gemeente) en hen voor te bereiden op financiele zelfredzaamheid. 13

2.2 De belangrijkste stakeholders In deze paragraaf presenteren we een figuur met daarin de belangrijkste maatschappelijke partners van de gemeente Katwijk op het terrein van de aanpak van armoede. We maken een verdeling tussen interne partners (rechts: dit zijn partners uit het gemeentelijk apparaat) en externe partners (links: dit zijn stakeholders waarmee de gemeente samenwerkt of juist de samenwerking wil versterken).

Uit dit figuur is op te maken dat er een veelheid van en verscheidenheid aan stakeholders is. Dit varieert van interne stakeholders als de raad en het college en verschillende clusters, tot externe stakeholders vanuit de hulpverlening, welzijnsorganisaties en religieuze instanties. Een aantal organisaties is al langere tijd en in grote mate betrokken bij de armoedeaanpak, andere partijen zijn vooral voornemens dit meer te gaan de doen (bijvoorbeeld de energieleveranciers en de Algemene Ouderenbond).

2.3 De belangrijkste regelingen en voorzieningen Hieronder beschrijven we de belangrijkste regelingen en voorzieningen van de gemeente Katwijk die gericht zijn op inwoners die in armoede leven. Formulierenbrigade De Formulierenbrigade is van en voor mensen met een uitkering. Sinds 2008 helpen mensen die zelf een uitkering hebben als vrijwilliger andere uitkeringsgerechtigden bij het invullen van formulieren, de (thuis)administratie en het uitzoeken of een klant recht heeft op voorzieningen, zoals zorg- en huurtoeslagen. De vrijwilligers mogen geen professionele verantwoordelijkheid dragen, ze leggen vooral uit wat in brieven staat en hoe je bepaalde regelingen en 13 Input verkregen d.m.v. aanvullende informatievergaring zoals de startbijeenkomst met beleidsmedewerkers van de gemeente Katwijk en navraag bij de verschillende col-

lega’s van de desbetreffende afdelingen zodat ook de nieuwste ontwikkelingen zijn meegenomen.

8

toeslagen moet aanvragen. Hiermee doen zij nuttige werkervaring op. De Formulierenbrigade is aanwezig bij het spreekuur van het wijkteam, in buurthuizen en de bibliotheek. Zij hebben inloopspreekuren op vier locaties in Katwijk en op één locatie in Rijnsburg. Budget Informatie Punt (BIP) De gemeente heeft de schuldenaanpak belegd bij het Budget Informatie Punt (BIP), dat sinds 2017 wordt uitgevoerd door Plangroep. Inwoners kunnen bij het BIP terecht voor hulp bij schulden, maar ook voor voorzieningen en ondersteuning ter voorkoming van schulden. Het BIP zet in op actieve samenwerking met ketenpartners en een integrale aanpak. Binnen de curatieve schuldhulpverlening heeft het de volgende taken en werkzaamheden: voorlichting; aanmelding; crisisinterventie; adviesgesprek; integrale intake; stabilisatie; schuldregeling (minnelijk traject); indicatie budgetbegeleiding (wordt uitgevoerd door Kwadraad); budgetbeheer; verzoek dwangakkoord/Wsnp; nazorg. BIP heeft elke donderdag een spreekuur en zit een keer per week in Kwadrant voor een gezamenlijk spreekuur met maatschappelijk werk: Eigen zaken regelen. Het BIP maakt gebruik van Cazis. Hiermee wordt een screening gemaakt van de laatste vijf inkomstenbelastingjaren en de laatste twee toeslagjaren. Als de inkomstenbelasting en de toeslagen in orde zijn kan sneller worden gestart met een schuldhulptraject.

Grip op de knip Grip op de knip is een vrijwilligersorganisatie – onderdeel van Vereniging SchuldHulpMaatje Nederland – die sinds 2011 actief is in Katwijk. De schuldhulpmaatjes begeleiden hulpvragers met problematische schulden. Grip op de Knip is meestal een aanvulling op de hulpverlening vanuit een andere professionele organisatie. Hulpvragers komen binnen via allerlei kanalen, maar het merendeel meldt zichzelf aan. Ze bieden ook de training Slim omgaan met geld aan. Startpunt Geldzaken Startpunt Geldzaken van het Nibud biedt online geldplannen aan, waarmee inwoners van Katwijk hun financiële situatie kunnen versterken. Startpunt Geldzaken geeft geen financieel advies, maar biedt een wegwijzer naar een gezonde financiële toekomst. Voedselbank en kledingbank De Voedselbank verstrekt voedsel en verzorgingsproducten aan inwoners van Katwijk die voldoen aan de voedselbanknorm (na aftrek van vaste lasten €230,- of minder per maand overhouden). De Kledingbank Teylingen verstrekt kleding en schoeisel aan mensen in de Duin- en Bollenstrekken die niet de financiële ruimte hebben dit zelf aan te schaffen. Gratiskapper en Dress for Success De Gratiskapper is eveneens voor gezinnen in Katwijk met een krappe beurs. Een groep vrijwilligers knipt gezinsleden gratis om te helpen de gezinsuitgaven te drukken.

Inwoners die vanuit een (financiële) achterstandsituatie een eigen bedrijf starten of in aanmerking willen komen voor een stage- of opleidingsplek kunnen terecht bij Dress for Success voor sollicitatiekleding. De Voorraadkast De Voorraadkast is een vrijwilligersinitiatief in Katwijk dat vanuit huis gerund wordt door een bevlogen inwoner van de gemeente. De Voorraadkast verzorgt voor ongeveer 40 gezinnen in Katwijk de boodschappen. Zij helpen gezinnen die niet terecht kunnen bij de Voedselbank of hier niet voor in aanmerking komen. De Voorraadkast is in staat om mensen snel te helpen, binnen een week na het eerst contact staan de boodschappen al klaar. De Voorraadkast

9

is volledig afhankelijk van donaties en biedt naast de boodschappen ook de mogelijkheid voor een kopje koffie en een rustig gesprek. Broodnodig Broodnodig wordt uitgevoerd door Kwadraad en biedt ondersteuning aan klanten van de Voedselbank. Maar ook biedt het ondersteuning aan mensen die een laag besteedbaar inkomen hebben en/of financiële problemen hebben maar niet in aanmerking komen voor een voedselpakket. Broodnodig heeft geen inloopspreekuren, maar is een keer per week aanwezig bij de Voedselbank en voert intakegesprekken met alle klanten. Klanten krijgen informatie, advies, kortdurende ondersteuning en begeleiding in de vorm van hulpverlening. Stichting Leergeld en Kindpakket Stichting Leergeld biedt door verstrekkingen in natura kinderen in de leeftijd van 4 tot 18 jaar de kans om deel te nemen aan binnen- en buitenschoolse activiteiten. Voor kinderen uit gezinnen met een laag inkomen is er het Kindpakket, dat in Katwijk door Stichting Leergeld wordt verstrekt. Dit is een verzameling regelingen die ervoor zorgt dat alle kinderen mee kunnen doen: aanvragen voor een fiets, computer of laptop, kindpas, schoolspullenpas, jarige Job verjaardagsbox en overige ondersteuning.14 Jeugdfonds Sport & Cultuur Dit Jeugdfonds biedt vergoedingen voor kinderen van 0 tot 18 jaar uit gezinnen met een inkomen tot maximaal 120% van het toepasselijke bijstandsniveau.

Voor sporten kan maximaal 225,- per kind per jaar (voor zwemles is dit maximaal 825,- per twee jaar) worden aangevraagd. Voor lessen op het gebied van kunst en cultuur kan 450,- per jaar worden aangevraagd. Aanvragen worden gedaan door intermediairs, bijvoorbeeld een vereniging of de gemeente. Bijzondere bijstand De bijzondere bijstand is een uitkering waarmee inwoners uit Katwijk extra en bijzondere kosten kunnen betalen. Bijvoorbeeld de kosten van de aanvragen van documenten zoals een ID kaart of Verklaring Omtrent Gedrag (VOG), bijzondere ziektekosten, bewindvoering, advocaat, bijzondere reiskosten, verhuis- en inrichtingskosten (alleen in uitzonderlijke situaties) en woonkosten boven de huurtoeslaggrens. Onder de bijzondere bijstand valt onder andere de Doe Mee! regeling, de Collectieve Zorgverzekering en Individuele Inkomenstoeslag. De bijzondere bijstand kan zowel worden aangevraagd door mensen met een bijstandsuitkering als mensen met een andere vorm van inkomen. Doe Mee! regeling De Doe Mee! regeling biedt mensen met een laag inkomen een tegemoetkoming voor de kosten van deelname aan activiteiten op het gebied van recreatie, sport en cultuur. Bijvoorbeeld de kosten van een vereniging, een dagje uit of een zwemabonnement. De vergoeding voor kinderen tot 4 jaar is maximaal €100 euro per jaar en voor inwoners vanaf 4 jaar maximaal €200 euro per jaar.

15 Collectieve zorgverzekering bij Zorg en Zekerheid Inwoners met een inkomen onder de 120% van de bijstandsnorm kunnen zich via de gemeente verzekeren voor hun ziektekosten bij Zorg en Zekerheid in Leiden.

14 Overzicht gemeentelijke minimaregelingen voor kinderen 2018 e.v. gemeente Katwijk. 15 Vergoeding kosten minderjarige kinderen | Gemeente Katwijk.

10

Individuele inkomenstoeslag Deze toeslag kan eenmaal per 12 maanden worden aangevraagd wanneer inwoners langer dan 3 jaar een laag inkomen hebben en geen zicht hebben op inkomensverbetering. Bij toekenning ervan wordt gekeken naar de inspanning die de aanvrager de afgelopen drie jaar heeft geleverd om de inkomenssituatie te verbeteren. De hoogte is afhankelijk van het inkomen en de gezinssituatie. Het geld kan naar eigen inzicht gebruikt worden en is belastingvrij. 16

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen Inwoners die niet in staat zijn om hun aanslagen te betalen, ook niet door een betalingsregeling, kunnen kwijtschelding aanvragen bij de Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland (BSGR). Er wordt een 100% regel gehanteerd, wat betekent dat bijna iedereen met een bijstandsuitkering en zonder vermogen in aanmerking komt voor kwijtschelding. Overig Verder heeft de gemeente Katwijk nog meer (kleinere) regelingen en voorzieningen waaronder Bereken uw recht, verschillende regelingen die de bibliotheek aanbiedt zoals Digisterker en Informatiepunt Digitale Overheid en het Noodfonds van Platform Kocon. - Bereken uw recht is een website van Nibud en Stimulansz. Met dit programma kan een inwoner online advies krijgen of een huishouden recht heeft op landelijke regelingen zoals kinderbijslag, huurtoeslag of zorgtoeslag en op bepaalde gemeentelijke regelingen (in Katwijk gaat het bijvoorbeeld om de Doe Mee! regeling of de Collectieve Zorgverzekering). Er worden vragen gesteld over de persoonlijke situatie. Inwoners krijgen direct zicht op mogelijke regelingen en kunnen contact opnemen met het wijkteam. - Voorzieningen van de bibliotheek. De bibliotheek biedt Digisterker aan. Digisterker besteedt veel aandacht aan het aanvragen van toeslagen en het berekenen van de eigen bijdrage.

Voor inwoners met vragen over aanvragen bij de overheid, zoals aanvragen van zorgtoeslag, een woning zoeken, een rijbewijs verlengen of een afspraak maken bij de gemeente, is er in Katwijk het Informatiepunt Digitale Overheid. Mensen kunnen hier informatie krijgen over hoe ze (online) zaken kunnen regelen of worden doorverwezen. Het Informatiepunt Digitale Overheid is in Katwijk gevestigd in Bibliotheek Hoornes/Rijnsoever.17 - Noodfonds van Platform Kocon. Wanneer er sprake is van (schuld)hulpverlening en geen perspectief op verbetering van de situatie, kan een beroep op het Noodfonds gedaan worden. Het Noodfonds van Kocon kon de afgelopen jaren regelmatig een belangrijke rol spelen bij het voorkomen van huisuitzettingen of het afsluiten van water en elektra.18

2.4 Vroegsignalering en preventie In haar Startnotitie omschrijft de gemeente vroegsignalering als een onderdeel van preventie, waarbij op basis van signalen in beeld wordt gebracht welke inwoners financiële problemen hebben om vroegtijdige hulpverlening mogelijk te maken (bijvoorbeeld outreachende hulpverlening).19 Door middel van dit tijdig handelen wordt (verergering van) armoede voorkomen (preventie). Vanaf januari 2021 is de gemeente volgens de aanpassingen in de Wgs verplicht om aan vroegsignalering te doen. Op dit moment is de gemeente bezig om dit op te zetten. In 2021 worden afspraken met de woningcorporatie, zorgverzekeraar, energieleveranciers en het waterbedrijf gemaakt. Momenteel is de gemeente ookbezig met een preventiematrix, waarin zij het preventieve voorveld in beeld brengt. Het doel van deze matrix is om als gemeente beter zicht te krijgen op waar nu nog niet (veel) wordt ingezet op preventieve 16 Bijzondere bijstand | Gemeente Katwijk. 17 https://www.bibliotheekkatwijk.nl/digitaalhuis/ido.html. 18 Activiteitenplan 2021 Platform Kocon. 19 Startnotitie gemeente Katwijk 2020.

11

aanpakken. De matrix kan door verschillende partijen worden in ingevuld zoals beleidsmedewerkers, het wijkteam en externe stakeholders. Hierdoor ontstaat een overzicht van doelgroepen 0-100 in relatie tot verschillende aanbieders en niveaus van preventie. Het overzicht heeft verschillende doelstellingen. Zo kan het nuttig zijn bij het beter formuleren van de MAG opdrachten, beter zicht geven op waar de gemeente inzet mist of waar misschien meer samenwerking tot stand moet komen.20 Eerder zijn initiatieven ontplooid waar preventie en vroegsignalering onderdeel van uitmaken zoals de pilot Voorkomen Huisuitzetting (Dunavie en Broodnodig) en het financieel ontzorgen van statushouders volgens de nieuwe MAG-opdracht statushouders 2021. Ook maakt preventie en voorlichting onderdeel uit van de taken en werkzaamheden van het Budget Informatie Punt (dat is belegd bij Plangroep). Het BIP is bijvoorbeeld aanwezig in Kwadrant voor een gezamenlijk spreekuur met maatschappelijk werk. Grip op de Knip verzorgt de training Slim omgaan met geld en probeert mensen te bereiken door de lokale pers. Grip op de Knip heeft ook contact met Dunavie: die kunnen mensen met huurachterstanden naar hen doorsturen. Broodnodig en Dunavie hadden eind 2019 een pilot over huurachterstanden waarvoor ze samen bij de inwoners langs gingen.

Aan het eind van elke maand stelde Dunavie een lijst van huishoudens op die naar de deurwaarder gestuurd worden. Voordat de lijst werd opgestuurd, gingen medewerkers leefbaarheid of van Broodnodig op huisbezoek. Het wijkteam is later betrokken bij de aanpak. Deze pilot was vrij succesvol gezien de bereidheid nog diezelfde week mee te gaan op huisbezoek en de mogelijkheid om direct hulp in te zetten. De werkzame elementen zoals de snelle inzet en de beperkte administratieve last voor Dunavie worden behouden. Ook wordt door deze werkwijze voorkomen dat er meerdere hulpverleners in een huishouden actief zijn die dat niet van elkaar weten. Begin 2020 zijn er samenwerkingsafspraken gemaakt tussen het wijkteam, Dunavie en Broodnodig. Momenteel ligt alles stil vanwege corona maar als straks meer resultaten van deze aanpak bekend zijn, wordt het convenant Voorkomen Huisuitzetting aangepast.21

2.5 Integrale aanpak Er zijn al enkele mooie initiatieven waarin wordt samengewerkt in het tegengaan van armoede in Katwijk. In de vorige paragraaf kwamen al enkele voorbeelden ter sprake. Dunavie werkt samen met Broodnodig (Kwadraad), BIP (Plangroep) met Kwadraat, Broodnodig met de Voedselbank en Grip op de Knip met de diaconieën. De gemeente werkt samen met schuldeisers zoals Zorg en Zekerheid. Bij de stakeholders is echter nog geen (goed) beeld van het huidige armoedebeleid. Het bestaat volgens hen nog teveel uit losse eindjes. De integrale aanpak in Katwijk op het terrein van armoede is nog in ontwikkeling. Volgens stakeholders zijn er nog genoeg uitdagingen in de samenwerking. Stakeholders geven aan dat ze elkaar niet (genoeg) weten te vinden voor onderlinge afstemming. Er is nog te weinig zicht op wat het hulpaanbod in Katwijk is en welke taken en verantwoordelijkheden er zijn. In de praktijk gebeurt het dat er langs elkaar heen wordt gewerkt. Bijvoorbeeld doordat meerdere professionals op één casus actief zijn zonder dat ze dat van elkaar weten. Verschillende partijen worden nog te weinig betrokken bij de aanpak zoals scholen, kerken, woningcorporaties, energie-en waterleveranciers en andere schuldeisers. Ook is de brede kijk op armoede nog niet in de praktijk (op uitvoerdersniveau) doorgevoerd.

20 Deze input is opgehaald tijdens de dialoogbijeenkomsten en door aanvullende informatievergaring bij de gemeente Katwijk. 21 Aanvullende informatievergaring bij de gemeente Katwijk.

12

3.

Doelgroep, bereik en ervaringen armoedeaanpak

In dit hoofdstuk bespreken we de doelgroep, het bereik en de ervaringen met de (uitvoering van de) huidige armoedeaanpak. We beschrijven allereerst de doelgroep (3.1) en de signalen van wat er speelt onder de doelgroep (3.2). Vervolgens beschrijven we het bereik van de bestaande regelingen/voorzieningen (3.4). Ten slotte bespreken we de ervaringen van de regelingen/voorzieningen en de verdere uitvoering van de armoedeaanpak. Hierbij staan de belevingen van de stakeholders en inwoners centraal.

3.1. Doelgroep In de gemeente Katwijk behoort 1 op de 10 inwoners tot de minimapopulatie. Dit betekent dat zij of hun gezin een inkomen hebben tot 120% van het sociaal minimum. In Katwijk zijn dit 2556 huishoudens, waarvan 500 huishoudens kinderen hebben tot 18 jaar. Deze huishoudens zijn verspreid over Katwijk, maar ook is een concentratie zichtbaar in de wijken Hoornes Oost/West, Cleijn Duin, Centrum Noord (Rijnsburg) en de Molenwijk. De minimapopulatie bestaat voor 67% uit alleenstaanden. Alleenstaande ouders en paren maken allebei 13% uit van de minimapopulatie. De minimapopulatie bestaat voor een groot deel uit 65plussers: 45% van de huishoudens heeft een hoofdkostwinner in die leeftijdscategorie. Voor de leeftijdsgroepen 25-45 en 45-65 is dit respectievelijk 25% en 29% van de huishoudens. 74% van de minimapopulatie heeft een Nederlandse achtergrond, 17% heeft een niet-Westerse migratieachtergrond en 9% een Westerse migratieachtergrond. De inkomstenbronnen van de minimapopulatie betreft in 46% pensioenen. Andere inkomstenbronnen zijn bijstand (24%) en arbeid/onderneming (14%).22 In het onderzoek van de Rekenkamer worden jongeren, senioren en mensen met een laag IQ (niet nader gedefinieerd) als kwetsbare groepen genoemd.23 In Katwijk Midden, Katwijk Noord en Valkenburg wonen relatief de meeste risico huishoudens.

Ook worden statushouders genoemd als kwetsbaar voor schulden en armoede. Verder wordt geconstateerd dat het Budget Informatie Punt (BIP) vooral aanmeldingen krijgt van alleenstaanden (63%) en van mannen (61%; landelijk is dit 50%). Aanmelders zijn vaak tussen 25 en 35 jaar oud (32%; dat is meer dan gemiddeld landelijk). Stakeholders vertellen dat onder de groep mensen die in Katwijk in armoede leeft specifieke groepen zijn te onderscheiden. Genoemd zijn werkende armen, ouderen, jongeren, jonge alleenstaanden, daklozen en statushouders. De stakeholders zien verder dat vanwege de corona-epidemie nieuwe groepen die voor de corona-uitbraak op het randje zaten in financiële problemen komen. Zoals zzp-ers en 30-plussers die vanwege corona hun baan verliezen. Ook zijn meer jongeren met 0-uren contracten werkloos geworden door corona. Daarnaast is er een groep jongeren die in de bijstand belandt omdat ze kort of geen recht hebben op WW. De doelgroep die in armoede leeft is breder dan alleen inwoners die een inkomen tot 120% van het sociaal inkomen hebben.

3.2. Signalen van wat speelt onder de doelgroep Stakeholders vertellen over uiteenlopende signalen die zicht geven op wat speelt bij inwoners die in armoede leven. Ook de doelgroep zelf vertelt over wat onder hen leeft. Deze signalen worden hier besproken. Invloed op mentaal welbevinden Allereerst is te zien dat armoede bij mensen die het treft voor veel stress, angst en sociaal isolement zorgt. Een inwoner laat weten: “Ik heb veel stress, ik kan niet slapen. Ik slaap alleen met slaaptabletten. […] Dat komt door de financiële situatie, en de pijn en medicijnen” (Telefonisch interview inwoner). Een andere inwoner vertelt: “Ik weet

22 Gemeente Katwijk, ‘Aanpak armoede’, 2 september 2020. 23 Rekenkameronderzoek naar schuldhulpverlening, 2020.

13

nooit hoe ik de week door moet komen. Ik heb al 10 jaar geen sociaal leven, want ik kan nergens heen. Ik heb daar geen geld voor” (Telefonisch interview inwoner). Normalisering en verdieping van armoede Tegelijkertijd zien de stakeholders dat het leven in armoede en bijkomende problematiek in sommige wijken ‘normaal’ is. Inwoners zijn zich er niet van bewust dat ze ‘arm’ zijn of in armoede leven. Er is sprake van een patroon (generatiearmoede). Of ze beseffen niet dat financiële zorgen een groot probleem zijn. “Als je uit armoede komt, dan ga je daar zelf in door [blijft de armoede]. In vorm van gewenning en beleving” (Dialoogbijeenkomst 3 november 2020). Een grote groep is niet zelfredzaam en moet door de professionals bij de hand worden genomen. "Een groot deel is niet zelfredzaam, en de vraag is of ze dat gaan worden. Ze kunnen niet mee in het snelle tempo van maatschappij" (Dialoogbijeenkomst 5 november 2020). Ook wordt een lage of beperkte mate van taalvaardigheid genoemd. Het hebben van een uitkering kan eveneens de norm zijn onder groepen mensen, waarbij het aan het werk gaan als te grote stap wordt ervaren. De overgang naar werk wordt soms als spannend ervaren en zorgt voor onzekerheid. Bijvoorbeeld omdat men er netto op achteruit gaat vanwege het wegvallen van regelingen.

“Dus op het moment dat je betaald werk hebt […] vallen dan al mijn toeslagen weg? Veel zorgen in ieder geval daarover” (Dialoogbijeenkomst 3 november 2020). Om die reden wordt de stap om aan het werk te gaan niet altijd gezet. Hierdoor duurt het langer dan nodig voordat mensen hulp vragen en verdiept de armoede zich. Eerder werd al in het Rekenkameronderzoek aangegeven dat lang wachten met het zoeken van hulp er juist aan bijdraagt dat er een cumulatie van problemen ontstaat. Schaamte en taboe op armoede Daarnaast speelt schaamte rond armoede, waardoor mensen hun problemen vaak niet bespreekbaar maken. Bij jongeren maar ook volwassenen speelt dat ze zich zorgen maken om hoe ze eruitzien en overkomen. Debet hieraan is ook de Katwijkse cultuur, waarin iedereen elkaar kent. “Mensen kennen elkaar vaak ook en laten niet graag zien dat ze in armoede leven: Mijn ervaring is ook wel dat ouders er niet mee te koop lopen, het op school niet willen laten zien” (Slotbijeenkomst). Ook uit het Rekenkameronderzoek blijkt dat financiële problemen veelal intern worden opgelost.24 Bij verschillende inwoners heerst ook wantrouwen richting de gemeente/overheid. Multi-problematiek Ook zien stakeholders dat armoede vaak samengaat met multi-problematiek.

“Problemen met alcohol en drugs, huiselijk geweld en gedragsproblemen komen regelmatig voor onder mensen die leven in armoede en zijn geconcentreerd in wijken met veel lage-inkomens huishoudens. Er is sprake van complexe problematiek; er spelen veel zaken tegelijk” (Padlet).

3.3 Bereik van de doelgroep met bestaande maatregelen/regelingen Op deze plek bespreken we het bereik van de doelgroep met bestaande regelingen/voorzieningen alsmede redenen voor inwoners om geen gebruik te maken van bestaand aanbod. 3.3.1. Bereik van huishoudens met inkomen tot 120% van het wettelijk sociaal minimum In het kwantitatieve onderzoek van de gemeente Katwijk wordt ingegaan op het bereik en bekendheid van de minimaregelingen. Hoewel het aantal bevraagde mensen relatief klein is en de uitkomsten met zorgvuldigheid 24 Startnotitie Katwijk, 2020; Rekenkameronderzoek Katwijk, 2020.

14

geïnterpreteerd moeten worden, levert het wel een indicatief beeld op. De gemeente heeft minstens 60% van de huishoudens tot 120% van het wettelijk sociaal minimum25 in beeld (op basis van de regelingen die een scherp afgebakende doelgroep kennen zoals de Participatiewet en bijzondere bijstand). De gemeente verwacht dat het werkelijke bereik hoger ligt omdat deze doelgroepen ook via andere regelingen of voorzieningen worden bediend, zoals Grip op de Knip, de Voedselbank en het wijkteam.26 Het bereik van de belangrijkste regelingen is als volgt: - Kwijtschelding gemeentelijke belastingen en heffingen: een bereik van 90% van de doelgroep. - Collectieve zorgverzekering via Zorg en Zekerheid: een bereik van 32% de doelgroep. - Stichting Leergeld: een bereik van 48% de doelgroep. - Jeugdfonds Sport & Cultuur: een bereik van 35% de doelgroep. - De Doe Mee! Regeling: door 30% van de doelgroep aangevraagd, maar werd slechts door 16% van de doelgroep gebruikt in het afgelopen jaar. Met name met gemeentelijke kwijtscheldingen wordt een groot deel van de huishoudens bereikt. Verder valt op dat kinderen goed worden bereikt. Alle kindregelingen tezamen bereiken 72% van de doelgroep. Een regeling als Doe Mee! wordt bijvoorbeeld door 38% van de huishoudens met kinderen en 9% van de huishoudens zonder kinderen gebruikt.

De kindregelingen worden met name gebruikt door kinderen in de basisschoolleeftijd (4 tot en met 11 jaar) en in mindere mate door kinderen die op de middelbare school zitten. De groep huishoudens zonder kinderen (waaronder alleenstaanden en ouderen) blijkt minder gebruik te maken van de regelingen terwijl zij wel 80% uitmaakt van de doelgroep. Een mogelijke verklaring is volgens de gemeente dat bij de huishoudens zonder kinderen weinig bekendheid is over de regelingen. Eveneens valt op dat er een stapeling van voorzieningen is. In 2019 ontving 76% van het totaal aantal huishoudens naast een uitkering op grond van de Participatiewet ook Algemene bijstand. Daarnaast maakt 46% van de huishoudens die een uitkering op grond van de Participatiewet ook gebruik van de Collectieve Zorgverzekering van Zorg en Zekerheid. Inwoners maken ook gebruik van een combinatie van kindregelingen zoals Stichting Leergeld, Jeugdfonds sport & Cultuur en de Doe Mee! regeling. Verder maken inwoners op grond van de Participatiewet ook gebruik van Wmo voorzieningen (waarvan het vaakst persoonlijke begeleiding in huis of dagbesteding en ondersteuning bij vervoer) en jeugdhulp. 3.3.2. Bereik van huishoudens met inkomen boven 120% van het wettelijk sociaal minimum Het onderzoek van de gemeente geeft geen zicht op het bereik van de huishoudens met een inkomen dat uitkomt boven de 120%.

Bij deze groep (bijvoorbeeld als het gaat om werkende armen) speelt armoede ook een belangrijke rol (zoals de stakeholders ook al aangaven). Het is goed te kijken hoe deze groep nu wordt bereikt en of zij bekend zijn met de regelingen. Juist ook omdat deze groep nu hard getroffen wordt door de coronacrisis. In het onderzoek van de Rekenkamer werd eerder al geconcludeerd dat met de huidige aanpak niet iedereen wordt bereikt die het nodig heeft. 3.3.3. Redenen om geen gebruik te maken van regelingen/voorzieningen Uit bovenstaande blijkt dat nog niet iedereen die hiervoor in aanmerking komt gebruik maakt van bestaande regelingen. Uit de enquête van de gemeente Katwijk blijkt dat inwoners vaak wel bekend zijn met regelingen, maar er geen gebruik van maken. Dit kan komen omdat de regelingen niet van toepassing zijn op hun situatie. De bekendheid van regelingen wordt volgens de ondervraagden het meest verspreid door consulenten, hulpverleners of vrijwilligers. Daarnaast is de website van de gemeente een belangrijke informatiebron en worden inwoners 25 Ook wel genoemd minimahuishoudens: “Een minimahuishouden is een huishouden met een inkomen tot 120 procent van het Wettelijk sociaal minimum (Wsm)” - Gemeente

Katwijk, aanpak armoede, 2 september 2020, p. 3. 26 Gemeente Katwijk, ‘Aanpak armoede’, 2 september 2020.

15

geattendeerd door familie, vrienden en bekenden. In de enquête is gevraagd naar redenen om gebruik te maken van bestaand aanbod. 'Belangrijk voor mijn kind' en 'Ik heb het nodig' waren de meest gegeven antwoorden. In de enquête is ook gevraagd naar de redenen waarom inwoners geen gebruik maken van bij hen bekend aanbod. Een vaak gegeven antwoord is 'Ik kom er niet voor in aanmerking'.27 In de gesprekken die in het kwalitatieve onderzoek zijn gevoerd zijn inwoners eveneens gevraagd waarom zij geen gebruik maken van regelingen/voorzieningen. De volgende redenen kwamen op: Geen weet van hebben Allereerst weten inwoners niet altijd waar ze recht op hebben of hoe ze een regeling kunnen activeren. Mensen weten soms gewoonweg niet dat een regeling er is. Maar het komt ook voor dat mensen zich er niet van bewust zijn dat ze arm zijn en dus in aanmerking komen voor regelingen. Of mensen hebben het idee dat ze het misschien nog 'te goed' hebben voor een regeling. Inwoners geven ook aan dat ze niet altijd weten wat ze moeten doen om gebruik te maken van regelingen. Ze moeten zich erin verdiepen en de juiste informatie verzamelen, wat niet altijd makkelijk gaat. Een inwoner zegt het volgende over de bekendheid van de regelingen: “Er zijn wel mensen die zelf van de regelingen weten, maar voor de meeste mensen zijn de regelingen niet duidelijk. Er wordt gezegd: kijk op de website.

Maar niet iedereen heeft een laptop en kan daarmee omgaan. […] De regelingen moeten beter bekend gemaakt worden, en ook welke regelingen voor wie gelden” (Telefonische interviews inwoners). Terughoudendheid Mensen zijn verder terughoudend in het zoeken van hulp omdat ze er tegenop zien hulp van vreemden te vragen. Ook komt het voor dat inwoners nadat ze een paar keer zijn afgewezen voor een regeling het opgeven verder hulp te zoeken. Hierover zegt een inwoner: “En dan geef je het op een gegeven moment op omdat je altijd maar ‘nee’ te horen krijgt. Met vergoedingen aanvragen, en die hele rompslomp, in de hoop dat je iets vergoed krijgt. Dan geef je het op” (Telefonische interviews inwoner). Ook speelt het taboe rond armoede en de eerdergenoemde schaamte een rol in de terughoudendheid bij inwoners om hulp te vragen of naar de Voedselbank te gaan. Uit de gesprekken met stakeholders blijkt dat met name ouderen reserves hebben in het vragen om hulp vanwege schaamte: “Wij bereiken maar heel weinig 80+. Wat we wel zien, is dat mensen sowieso heel moeilijk te bereiken zijn. Deze doelgroep nog moeilijker omdat armoede een schande is, zeker voor deze mensen is dat zo” (Dialoogbijeenkomst 3 november 2020). Praktische belemmeringen Ook spelen een aantal praktische belemmeringen een rol. Allereerst de mobiliteit van bepaalde groepen.

Zo kunnen ouderen en statushouders vaak niet fietsen of autorijden wat het voor hen moeilijk maakt naar bijvoorbeeld de Voedelbank te gaan. Verder is corona van invloed. Vanwege de maatregelen kunnen mensen niet altijd naar plekken waar aanbod is: zij moeten zelf thuisblijven maar veel is ook gesloten, bijvoorbeeld bij de gemeente of de bibliotheek. Een inwoner vertelt: “Door corona is het allemaal dicht. En het is moeilijk op mijn leeftijd, ik ben 61, en heb een hernia. Ik heb ook geen auto. Het is allemaal ver weg” (Telefonische interviews inwoners). Een andere inwoner vertelt: “Ik ben bijna 9 jaar in Nederland, maar mijn Nederlands is niet goed. Het is nog steeds moeilijk voor mij. Ik begrijp niet alles over de uitkering. […] Ook tijdens corona. De bibliotheek is gesloten. Ik moet van drie maanden de inkomsten van mijn man uitprinten, rekeningen, bankrekeningen” (Telefonische interviews inwoners).

3.4 Waardering van de armoede aanpak door stakeholders en inwoners Stakeholders en inwoners zijn in het kwalitatieve onderzoek bevraagd op positieve en verbeterpunten van de huidige situatie. Deze worden hier besproken.

27 Gemeente Katwijk, Armoedebeleid in Katwijk, 12 november 2020.

16

3.4.1 Positieve punten Groot aanbod Het thema armoede komt steeds meer op de agenda te staan van allerlei organisaties. De stakeholders zijn hier positief over. Er is volgens stakeholders in Katwijk een groot aanbod aan hulp voor arme mensen. Verschillende partijen in de gemeente houden zich bezig met armoedeproblematiek, uiteenlopend van de bibliotheek, de GGD, Dunavie, tot de voedselbank en Grip op de Knip. Er worden mooie initiatieven en ontwikkelingen genoemd, die volgens de betrokkenen potentie hebben, zoals:

Ook de meeste inwoners zijn erg blij dat de verschillende regelingen er zijn, vooral de regelingen voor de kinderen. Een aantal organisaties en instanties wordt in het bijzonder genoemd. Van de Formulierenbrigade wordt aangegeven dat deze goed ondersteunt bij het doen van aanvragen. Ook de bibliotheek wordt in positieve zin genoemd, deze helpt bij het doen van een aanvraag bij de Belastingdienst en andere zaken. Eveneens wordt de gemeente genoemd, deze helpt goed en men is over het algemeen tevreden met uitvoerend personeel van de gemeente. Een inwoner vertelt: “Wat goed gaat bij de gemeente is dat ze me goed helpen. Mijn ex betaalt niet altijd de alimentatie. Ik hoef maar te bellen en dan helpen ze mij en storten ze bij. Als ik dan alimentatie heb, dan stort ik dat bedrag weer terug. Ze zijn heel behulpzaam en begripvol” (Telefonische interviews inwoners). Een andere inwoner zegt: “Aanvragen is redelijk makkelijk. Als je er niet uitkomt, de Formulierenbrigade werkt daar heel goed mee. Zij hebben goed geholpen. Ik weet het nu zelf te vinden. Maar als je echt de wegen nog niet kent, dan vind ik wel dat zij van grote waarde zijn” (Telefonische interviews inwoners). Samenwerking tussen organisaties en bereik van mensen Stakeholders noemen als positief dat de wil en de bereidheid er is om met elkaar samen te werken.

Zo heeft Grip op de Knip een kennisbank van alle organisaties en werkt zij samen met Broodnodig. Ook het JFSC werkt veel samen met andere organisaties, net als Dunavie met wijkteams en Servicepunt-werk met inkomensconsulenten. De onder 2.4. genoemde preventiematrix wordt genoemd als een goede wijze om samenwerking tussen organisaties verder te bevorderen. Ook wordt genoemd dat er door organisaties al veel wordt gedaan om de mensen ook daadwerkelijk te bereiken met het bestaande aanbod. Positief is ook dat dit in sommige gevallen in samenwerking met elkaar gebeurt (bijvoorbeeld de eerdergenoemde samenwerking tussen Grip op de Knip en Dunavie).

17

3.4.2 Verbeterpunten Preventie Door stakeholders wordt genoemd dat niet altijd tijdig wordt gehandeld en ontstaan of verergering van problemen wordt voorkomen (preventie). Volgens stakeholders wordt nog te veel achteraf opgetreden. Veelal is de armoedeproblematiek dan al geëscaleerd. “Focus ligt vooral op branden blussen. Focus op voorkomen en zelfredzaamheid ontbreekt, ondanks alle goede bedoelingen van iedereen” (Padlet 5 november 2020). Verschillende factoren zorgen ervoor dat onvoldoende wordt gesignaleerd en doorverwezen. Veel stakeholders hebben vanwege werkdruk weinig ruimte om een breed gesprek met een gezin aan te gaan en door te verwijzen. Zo zien scholen veel maar voor het gesprek over wat daarachter zit is zelden tijd. Ook ontbreekt het bij de stakeholders soms aan de juiste kennis en weet niet iedereen wat de signalen van armoede zijn. Of hoe ze op een effectieve manier het gesprek over armoede kunnen voeren. Integrale samenwerking De integrale aanpak in Katwijk op het terrein van armoede is nog in ontwikkeling. Volgens stakeholders zijn er nog genoeg uitdagingen in de samenwerking. Stakeholders geven aan dat ze elkaar niet (genoeg) weten te vinden voor onderlinge afstemming. Er is nog te weinig zicht op wat het hulpaanbod in Katwijk is en welke taken en verantwoordelijk-heden er zijn. In de praktijk gebeurt het dat er langs elkaar heen wordt gewerkt.