Document · PDF

E.29 NPO Ambitiedocument

Raadsvergadering 4 juli 2023, gemeente KapelleBij agendapunt: Vaststellen Lijst Ingekomen Stukken 27 juni 202312.902 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

Inhoud

Voorwoord

Voorwoord p.5 Partners Nationaal Park Oosterschelde p.6 H.1 Introductie p.7 1.1 Korte terugblik op de afgelopen jaren p.8 1.2 Wat is een nationaal park nieuwe stijl p.9 1.3 Waarom willen wij nationaal park nieuwe stijl zijn p.12 1.4 Wat houdt het ambitiedocument in p.12 H.2 Nationaal Park Oosterschelde p.14 2.1 Nationaal park sinds 2002 p.15 2.2 Unieke geschiedenis p.15 2.3 Unieke natuur p.16 2.4 Uniek landschap p.16 2.5 Unieke beleving p.17 2.6 Belang voor de Zeeuws economie p.17 2.7 Governance van het nationaal park p.17 2.8 Opgaven p.18 2.9 Uitdagingen p.19 H.3 Toekomstbeeld - Nationaal Park Oosterschelde in 2040 p.20 H.4 Ambities p.22 1. We beschermen en versterken natuur p.24 2. We verbinden landschap en erfgoed met maatschappelijke opgaven p.28 3. We verbeteren met betrokkenheid van de recreatieve sector de beleving van cultuur en erfgoed p.31 4. We zijn meer verbonden met onze omgeving en alle sectoren in die omgeving p.34 5. We doen het samen p.36 H.5 Richting de uitvoeringsagenda p.39 Bijlagen p.40 Bijlage 1: Toelichting op de drie zones in een nationaal park nieuwe stijl p.41 Bijlage 2: Piramide van ambitieniveau’s p.44

Net als elke andere organisatie heeft ook een nationaal park een document nodig waarin staat wat de ambities zijn voor de komende jaren. Dat geeft richting aan de werkzaamheden van de organisatie en het bestuur. Tot nu toe was het Beheer- en inrichtingsplan van Nationaal Park Oosterschelde (2001) daarvoor het kader. We mogen trots zijn op de resultaten die in ruim twintig jaar zijn bereikt. Maar er is in twintig jaar ook veel veranderd in en om de Oosterschelde. Daarnaast stelt ook de rijksoverheid nieuwe eisen aan nationale parken om het predicaat ‘Nationaal Park’ te behouden. Dit vormde aanleiding voor het bestuur van Nationaal Park Oosterschelde om een ambitiedocument op te stellen. Het resultaat daarvan ligt hier voor u. Het opstellen van het Ambitiedocument is het hoofdproject van het projectplan ‘Nationaal Park Oosterschelde nieuwe stijl - Kloppend hart van de Zeeuwse Delta’. Met dit Ambitiedocument hebben we een goede basis voor samenwerking in ons nationaal park voor de komende jaren. Het opstellen en vaststellen van dit Ambitiedocument leidde tot intensieve discussies. Het was soms hard werken om overeenstemming te bereiken, goed naar elkaar te luisteren en begrip te tonen voor elkaars standpunten. Hierdoor heeft het proces langer geduurd dan we ingeschat hadden.

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Het heeft er wel voor gezorgd dat we een Ambitiedocument hebben waar draagvlak voor is. Ik wil als voorzitter iedereen bedanken voor de inzet bij het tot stand komen van dit Ambitiedocument. Het Ambitiedocument is mogelijk gemaakt door subsidie vanuit het ministerie van LNV en de Provincie Zeeland. Het is vastgesteld in het algemeen bestuur van 2 november 2022. In het algemeen bestuur hebben we de toezegging gedaan om dit Ambitiedocument komend jaar te toetsen aan het nieuwe landelijke beleidsprogramma. Mocht blijken dat het Ambitiedocument op onderdelen afwijkt van het nieuwe beleidsprogramma, dan zullen wij niet wachten op de evaluatie, maar dit direct in het algemeen bestuur agenderen. Ik ben blij met het resultaat dat nu voor ons ligt. Ik kijk er naar uit om samen met alle partners de komende jaren met dit Ambitiedocument aan de slag te gaan. Krijn Jan Provoost Voorzitter

Partners Nationaal Park Oosterschelde

HOOFDSTUK 1 Introductie

Provincie Zeeland, Waterschap Scheldestromen, Rijkswaterstaat Zee en Delta, de zeven gemeenten rondom de Oosterschelde (Noord-Beveland, Goes, Schouwen-Duiveland, Kapelle, Reimerswaal, Veere en Tholen), Stichting Het Zeeuwse Landschap, Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Zeeuwse Milieufederatie, het Watersportverbond, de Nederlandse Onderwatersport Bond, IVN, de beroepsvisserij en Sportvisserij Zuidwest Nederland.

Dit hoofdstuk biedt een korte terugblik op de afgelopen jaren en beschrijft waarom dit ambitiedocument is opgesteld en hoe het te gebruiken.

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

Ruim twintig jaar bestaat Nationaal Park Oosterschelde inmiddels. In die tijd is veel opgebouwd en bereikt. Nationaal Park Oosterschelde is stevig op de kaart gezet. De activiteiten en informatie bereiken ontelbaar veel bezoekers, dankzij de inzet van de partners en ook van recreatieondernemers in de regio. Rond het nationaal park is zo een groot en stevig netwerk gegroeid. Alles bij elkaar heel veel om trots op te zijn: een prachtige omgeving, veel mensen die de natuur en het landschap beleven en waarderen, en een bloeiende economie. De basis voor Nationaal Park Oosterschelde is gelegd met het eerste en tot nu toe enige eigen beheer- en inrichtingsplan ‘Van de parels en het slik’ (november 2001) van Nationaal Park Oosterschelde. Het is destijds geschreven voor een periode van tien jaar, met de mogelijkheid tot tussentijdse herziening. Het plan is nooit als zodanig geactualiseerd en ondertussen dus zo’n twintig jaar oud. Tegelijkertijd zijn er nieuwe opgaven bij gekomen voor nationale parken. Ook is er van rijkswege de wens dat nationale parken een kwaliteitssprong maken. Daarbij horen onder meer verduurzaming van recreatie en een ruimere blik dan de formele grenzen van het nationaal park (een landschaps-ecologische benadering). Dit maakt ten eerste werkelijk duurzaam behoud van natuur, landschap en cultureel erfgoed mogelijk.

Ten tweede maakt het nationale parken meer toekomstgericht doordat er belangrijk adaptief vermogen ontstaat, wat belangrijk is in tijden van klimaatverandering en maatschappelijke ontwikkelingen als verstedelijking en de noodzakelijke landbouwtransitie.

Dit hoofdstuk gaat achtereenvolgens in op de volgende vragen: • Wat hebben we de afgelopen jaren gedaan en bereikt • Wat is een nationaal park nieuwe stijl • Waarom willen wij nationaal park nieuwe stijl zijn • Wat houdt het ambitiedocument in • Hoe verhoudt dit ambitiedocument zich tot andere visies en beleidsplannen

1.1 Korte terugblik op de afgelopen jaren Nederlandse nationale parken hebben van oorsprong vier doelstellingen, die ook het vertrekpunt waren voor Nationaal Park Oosterschelde: 1. Bescherming en ontwikkeling natuur en landschap 2. Sterk stimuleren van communicatie en educatie 3. Stimuleren van natuurgerichte recreatie 4. Bevorderen van onderzoek

Voor wat betreft communicatie, educatie en natuurgerichte recreatie hebben we de afgelopen tien, twintig jaar veel opgebouwd. We hebben een jaarrond activiteitenprogramma met excursies en cursussen, een educatieprogramma voor basis- en voortgezet onderwijs, online en ter plaatse buiten bieden we veel informatie aan en er is een parelsnoer van voorzieningen rondom het nationaal park. En wat te denken van de Oosterscheldeweek en de recent gestarte bewonerscursus? We werken daarbij steeds zoveel mogelijk met partners samen. Zo hebben we ook een netwerk ontwikkeld van actieve Gastheren (recreatie- en horecaondernemers en jachthavens) waarbij natuurgerichte ontwikkeling en uitwisseling centraal staan. Op het gebied van onderzoek en monitoring is een groot aantal partijen actief in het Oosterscheldegebied, waaronder Wageningen Marine Research, Deltares en NIOZ. Het gaat veelal om specialistisch onderzoek, waarbij Nationaal Park Oosterschelde voornamelijk een bijdrage levert in de vorm van communicatie en educatie. Voor belangrijke onderzoeksthema’s die gerelateerd zijn aan onze doelstellingen zet Nationaal Park Oosterschelde zich actief in om deze op de agenda te zetten.

In het kader van de natuurdoelstellingen hebben we ons de afgelopen jaren bijvoorbeeld ingezet voor suppleties van de Roggenplaat, de realisatie van Plan Tureluur, en voor lokale beschermingsmaatregelen van kustbroedvogels als de bontbekplevier. En met succes.

In 2015 is het Programma Nationale Parken gestart. Dit programma heeft tot doel om een beweging op gang te brengen die leidt tot een kwaliteitssprong. Daarbij zit ook een ruimere gebiedsbepaling dan alleen de bestaande natuurkernen, waardoor duurzaam behoud van natuur, landschap en cultureel erfgoed mogelijk wordt. In 2018 heeft dit programma geresulteerd in de Nationale Parken Deal en een nieuwe ‘Standaard voor de gebiedsaanduiding Nationaal Park’, met in 2021 een daarbij behorende Leidraad. De Standaard wordt gebruikt als richtsnoer voor de (door) ontwikkeling naar nationale parken nieuwe stijl. De Standaard heeft dus nog geen juridische status, en ook de Leidraad is nog een werkdocument. Beide zijn onderdeel van de evaluatie van het lopende programma in opdracht van het ministerie voor natuur en stikstof, met oog op voorzetting van het programma en de uitwerking daarvan in beleidsdocumenten en -kaders. De op dit moment bestaande Standaard en Leidraad vormen daarmee de kaders voor dit ambitiedocument. Als er sprake is van een nieuw beleidskader Nationale Parken, dan bekijken we of aanpassing van het ambitiedocument nodig is. Het streven in de huidige Leidraad is dat nationale parken zich gaan onderscheiden met natuurwaarden van (inter)nationale allure, met een eigen identiteit en een eigen verhaal.

Samen moeten de nationale parken nieuwe stijl de ruggengraat van de Nederlandse natuur gaan vormen. • De kern van een nationaal park bestaat uit - vanuit (inter)nationaal perspectief waardevolle natuur, gelegen in een ruimere landschappelijke, landschapsecologische, cultuurhistorische en regionaal-economische context • Is onderscheidend qua kwaliteit, uitstraling en toegankelijkheid voor de binnen- en buitenlandse bezoekers • Heeft een eigen identiteit, waarmee bewoners, maatschappelijke instellingen en ondernemers zich verbonden voelen • Is aansprekend voor een (inter)nationaal publiek: het zijn iconen voor de regio en voor Nederland

Als koploperpark dragen we graag bij aan deze kwaliteitssprong. Met het opstellen van dit ambitiedocument geven we als Nationaal Park Oosterschelde invulling aan de huidige Leidraad voor nationale parken nieuwe stijl. Tegelijkertijd is dit het moment waarop we onze koers herijken, de wijzers gelijkzetten en de neuzen dezelfde kant op laten wijzen.

1.2 Wat is een nationaal park nieuwe stijl

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

In de nationale parken gaan, zo stelt de Leidraad, de ontwikkeling van de natuur en het landschap en van duurzame recreatie en toerisme hand in hand. Deze relatie wordt gekenmerkt door waardering, begrip, ervaring en actieve deelname van alle betrokken partners. Bezoekers, bewoners en werkenden binnen een nationaal park zijn zich bewust van en waarderen de natuurwaarden en het unieke landschap. Zij zijn vastbesloten die waarden te behouden voor huidige, maar zeker ook voor toekomstige generaties. Plaatselijke ondernemingen en gemeenschappen profiteren zowel in economisch als maatschappelijk opzicht van het recreatief en toeristisch kwaliteitsaanbod. Dit aanbod past bij de identiteit van het gebied en draagt bij aan de instandhouding van het bijzondere karakter van het nationaal park en de ecologische doelstellingen die met deze status gepaard gaan. Nationale parken zijn de mooiste natuurgebieden van Nederland. Het is belangrijk, misschien wel meer dan ooit, om de schoonheid en de betekenis van deze mooie natuur en het landschap uit te dragen. Dat creëert verbinding. Verbinding tussen

inwoners en hun leefomgeving, ondernemers en hun werkomgeving, bezoekers en hun recreatiebestemming, maar ook tussen partijen, sectoren en mensen die werken in het gebied. Die verbinding én het begrip en de betekenis die dit met zich meebrengt, dragen bij aan waardering voor het landschap. Nationale parken zijn meer dan alleen de natuurkern, omdat ze ook (delen van) het omliggend landschap, inclusief cultuurhistorische elementen en dorpen en wellicht steden omvatten. In een dergelijk groter gebied is ook de sociaaleconomische ontwikkeling van belang. Deze ontwikkeling dient parallel te lopen met de ambities van het nationaal park. De sociaaleconomische ontwikkeling van de regio en inbedding in de regio kan op haar beurt draagvlak en financiën genereren voor het beheer en de ontwikkeling van het nationaal park. Ontwikkeling in een nationaal park dragen op lange termijn bij aan de bescherming en ontwikkeling van de natuur- en landschapskwaliteiten.

Natuur en landschap 1. Omvang 2. Ecologische samenhang met natuurlijke processen 3. (Inter)nationaal onderscheidende waarden (N, L, CH) Eigen gebiedsidentiteit en aantrekkingskracht 4. Ruimtelijk inrichting in overeenstemming met gebiedsidentiteit 5. Samenhang en identiteit 6. Herkenbaarheid en beleefbaarheid 7. Verbondenheid met regionale gemeenschap 8. Educatie 9. Wetenschappelijk onderzoek 10. Governance 11 en 12. Vereiste plannen: ambitiedocument en uitvoeringsadenda

Het gaat in deze benadering en dus ook in dit ambitiedocument nadrukkelijk niet om uitbreiding van bevoegdheden van het nationaal park of bijvoorbeeld inzet op uitbreiding van het Natura 2000-gebied. Zie verder Bijlage 1: Toelichting op de drie zones in een nationaal park nieuwe stijl.

AMBITIEDOCUMENT EN UITVOERINGSAGENDA GOVERNANCE REGIONALE VERBONDENHEID

LANDSCHAPSBIOGRAFIE EN LANDSCHAPSECOLOGISCHE ANALYSE Het opstellen van de landschapsbiografie en LESA vraagt om onderzoek en synthese en geeft handvatten voor de verdere planuitwerking.

Criteria uit de Standaard (juni 2018)

Die ruimere blik op het nationaal park laat zich vertalen in drie verschillende zones die zich van elkaar onderscheiden qua beschermingsregime en ontwikkelperspectief: 1. De natuurkern (hier N2000/NNN, de formele begrenzing) 2. De landschapszone (het direct aangrenzend gebied) 3. De ontwikkelzone (de ‘rijke rand’ die economisch verbonden is met het nabijgelegen nationaal park)

GEBIEDSIDENTITEIT De gebiedsidentiteit wordt onder andere bepaald door de kernkarakteristieken van het landschap en de natuurwaarden.

MERKIDENTITEIT De merkidentiteit vloeit voort uit de gebiedsidentiteit en hangt daar nauw mee samen, maar omvat ook beleving, de ‘zachte’ waarden. Waarin zit de kracht, de essentie en het onderscheidende?

LANDSCHAPSVISIE EN ONTWIKKELINGSPLAN Gewenste gebiedsdoelen en maatregelen definiëren voor in standhouden, herstel, versterken of anderszins bijdragen aan de in het Nationaal Park Kwaliteitskader Natuur en Landschap genoemde onderdelen.

VISIE DUURZAAM TOERISME In deze visie worden ambities en bijbehorende plan van aanpak t.a.v. duurzaam toerisme uitgewerkt.

RUIMTELIJKE INRICHTING EN NATUURHERSTEL Uitwerking van de landschapsvisie en inrichtings-, beheer- en natuurherstelplannen en de realisatie van de plannen.

BEZOEKERSMANAGEMENT Betreft o.a. recreatieve zonering.

AANBOD Van producten en belevingen.

MERKACTIVATIESTRATEGIE Strategie waarin wordt uitgewerkt hoe de merkidentiteit wordt ‘geactiveerd’. Dat wat je uit wilt dragen.

COMMUNICATIE EN MARKETING

EDUCATIE ONDERZOEK, ANALYSE EN SYNTHESE

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

IDENTITEIT

VISIEVORMING EN STRATEGIE

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

UITWERKING EN REALISATIE

MONITORING Periodieke monitoring van de stand van zaken m.b.t. de gebiedsdoelen en maatregelen. Knelpunten signaleren en hierop reageren.

KENNIS EN ONDERZOEK Onderzoek om kennishiaten en gesignaleerde knelpunten op te lossen.

HERIJKING Aanvullend onderzoek maar ook knelpunten, nieuwe ontwikkelingen en/ of opgaven dan wel kansen kunnen er toe leiden dat er een (gedeeltelijke) herziening of aanscherping nodig is van de begrenzing, landschapsvisie en landschapsontwikkelingsplan, inrichtings- en beheerplan, natuurherstelplan, de toeristische visie of de voorliggende stappen. MONITORING, (AANVULLEND) ONDERZOEK EN HERIJKING

1.3 Waarom willen wij nationaal park nieuwe stijl zijn Doel van de nieuwe standaard voor nationale parken is om van de nationale parken een sterker merk te maken met internationale allure. Nationaal Park Oosterschelde heeft als koploperpark al eerder de ambitie uitgesproken zich door te willen ontwikkelen richting nationaal park nieuwe stijl, op basis van de sterke structuur die in de afgelopen jaren is opgebouwd. In 2020 heeft Nationaal Park Oosterschelde daarom, na instemming van het algemeen bestuur, een aanvraag ingediend voor de door het Rijk beschikbaar gestelde subsidie ‘Tijdelijke ondersteuning nationale parken’. Deze subsidie is voor de periode 2021-2023 om de nationale parken te ondersteunen in het transitieproces naar de nieuwe stijl. Niet alleen het Rijk heeft subsidie toegekend, ook Provincie Zeeland en enkele partners dragen financieel bij. Het opstellen van een ‘Ambitiedocument toekomst Nationaal Park Oosterschelde’ is het hoofdproject van deze subsidieaanvraag. Een breed gedragen ambitiedocument biedt een brede en stevige basis voor de ontwikkeling van het nationaal park in de komende jaren.

Andere activiteiten waar we in het kader van de tijdelijke ondersteuning subsidie voor hebben gekregen, zijn: • Implementatie communicatie- en educatiestrategie nationaal park nieuwe stijl • Verwevenheid van landbouw en natuur rondom de Oosterschelde versterken en meer zichtbaar maken • Samenwerking ‘Maak trekvogels beleefbaar’ • Verkenning onderwaterreservaat Oosterschelde • Stimuleren duurzaam watervervoer • Verdronken dorpen - gebiedskenmerk van wereldniveau

1.4 Wat houdt het ambitiedocument in Het ambitiedocument van een nationaal park nieuwe stijl bevat om te beginnen het toekomstbeeld van het betreffende nationaal park: hoe ziet het er over, zeg, twintig jaar uit en waar ga je als nationaal park voor? Het geeft aan waar de partners de komende jaren gezamenlijk naar toe willen werken. Het toekomstbeeld geeft daarmee de kaders en richtinggevende principes voor de gewenste ontwikkelingen

in het gebied. Afgeleid van dit toekomstbeeld worden in de ambitie heldere doelen opgesteld voor de korte en langere termijn. Verhouding tot andere visies en beleidsplannen In het ambitiedocument van Nationaal Park Oosterschelde formuleren de partners de gezamenlijke ambities voor de toekomst van het nationaal park. Het algemeen bestuur van Nationaal Park Oosterschelde is een zelfstandig orgaan en het ambitiedocument een zelfstandig document. Het bestaat daarmee náást andere plannen en visies. Denk aan het beheerplan van het Natura 2000-gebied en beheerplannen van de terreinbeheerders, de Oosterscheldevisie van de provincie, omgevingsplannen van provincie en gemeenten, de Kustvisie en het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. Omgekeerd geldt in principe hetzelfde: partners kunnen er onafhankelijk van het document een eigen visie op na houden. Daarom is het voor het algemeen bestuur van het nationaal park van groot belang om enerzijds met een degelijke visie te komen met goede argumentatie en anderzijds te hechten aan een breed draagvlak, om zo sterk mogelijk te staan en maximaal impact te hebben. Het mag duidelijk zijn dat Nationaal Park Oosterschelde ook geen vergunningverlener is en met dit ambitiedocument ook niet op de stoel van de gemeente, provincie of het rijk gaat zitten.

Schets van verantwoordelijkheden/bevoegd gezag • • • • • • •

Omgevingsvisie en -plannen: gemeenten, provincie Beroepsvisserij: ministerie van LNV Beroepsvaart, vaarwegbeheer: ministerie van I&W, Rijkswaterstaat Waterveiligheid: Rijksoverheid, Rijkswaterstaat, waterschap Voortouwnemer N2000 Oosterschelde: Rijkswaterstaat Natuur en milieu: gemeenten, provincie, LNV, EU Beheer natuurgebied: beheerder/eigenaar (Rijkswaterstaat, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Het Zeeuwse Landschap)

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Richtinggevende kaders In het ambitiedocument stellen we dus de kaders op die de richting van het nationaal park bepalen. Als bestuur blijven we de dialoog met elkaar en derden voeren om hier nader invulling aan te geven. Samen geven het ambitiedocument en de bijbehorende uitvoeringsagenda zo richting aan alle concrete activiteiten die betrekking hebben op de gewenste inrichting, de ontwikkeling en het beheer van ons nationaal park. Het ambitiedocument wordt op basis van evaluatie, monitoring en onderzoek en nieuwe ontwikkelingen over drie jaar herijkt, of eerder als daar aanleiding toe is. Op dat moment wordt ook opnieuw een herijkmoment bepaald. De horizon van dit ambitiedocument ligt over vijf tot tien jaar. Dat is een overzienbare termijn om een generatie mensen die nu bij de Oosterschelde betrokken is, mee te nemen richting de toekomst. Daarnaast biedt dit document een doorkijk richting 2040 en verder. Want de verschillende ontwikkelingen die te verwachten en wenselijk zijn, hebben een verschillende tijdshorizon. Er zat ten slotte ook zo’n dertig jaar tussen de eerste schets voor de afdamming van de Oosterschelde en de oplevering van de uiteindelijke Oosterscheldekering.

Vervolg: uitvoeringsagenda Na het opstellen van het ambitiedocument worden - in de systematiek van de leidraad - vervolgens in een uitvoeringsagenda de geformuleerde doelen voor de korte termijn uitgewerkt in concretere doelstellingen, in strategieën om die doelen te bereiken, de daarvoor te ondernemen activiteiten, en de op te leveren resultaten. Ook de bijbehorende financiering en wie wat bijdraagt in de uitvoering zijn hier onderdeel van.

Nieuwe foto

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

2.1 Nationaal park sinds 2002 Nederland heeft 21 nationale parken. Die zijn door de rijksoverheid aangewezen op basis van de Wet Natuurbescherming. Het gaat om 21 natuurgebieden die minimaal 1.000 hectare groot zijn en open zijn voor bezoekers. De Oosterschelde is in 2002 aangewezen als nationaal park, op verzoek van Gedeputeerde Staten van Zeeland. Nationaal Park Oosterschelde is het grootste en meest waterrijke nationaal park van Nederland; het ligt vrijwel geheel buitendijks. De formele begrenzing van het Nationaal Park Oosterschelde valt samen met het gelijknamige Natura 2000-gebied en enkele kleinere natuurgebieden langs de rand die onderdeel zijn van het Natuurnetwerk Zeeland (en daarmee van het Natuurnetwerk Nederland). Deze binnendijkse gebieden betreffen vooral inlaagpolders langs de rand van met name NoordBeveland en Schouwen-Duiveland en het plan Tureluur.

HOOFDSTUK 2 Nationaal Park Oosterschelde

Van oudsher hebben de Nederlandse Nationale Parken vier hoofddoelstellingen: bescherming en ontwikkeling van natuur en landschap; communicatie en educatie; natuurgerichte recreatie; en stimuleren van onderzoek. In Nationaal Park Oosterschelde hebben het optimaal zichtbaar en beleefbaar maken van de natuur voor bezoekers en bewoners altijd centraal gestaan. Dit om draagvlak te creëren voor het behoud en de bescherming van de bijzondere natuurwaarden in en rondom de Oosterschelde. Nationaal Park Oosterschelde wil ook een langdurige, duurzame en veilige instandhouding van de Oosterschelde en het omringende landschap waarborgen en werkt daarom actief samen met alle stakeholders in het gebied. Dit is ook vastgelegd in de ‘Contournotitie meerjarenagenda 2018’ van Nationaal Park Oosterschelde.

Nationaal Park Oosterschelde

Dit hoofdstuk beschrijft Nationaal Park Oosterschelde en de opgaven die er liggen.

37.000 hectare groot 125 kilometer lange rand

Hoofdstuk 2 NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

2.2 Unieke geschiedenis Het Oosterscheldegebied kent een lange geschiedenis van leven met water. De eeuwenlange bewoning gaat gepaard met inpoldering, moernering (turfsteken) en selnering (zoutwinning), veenontginningen, bodemdalingen, stormvloeden en overstromingen (verdronken dorpen). En verder met mosselvisserij (vanaf de zeventiende eeuw) en ondertussen 150 jaar mosselkweek (‘natte landbouw’). Ook de watersnoodramp van 1953 en de strijd om het behoud van een open Oosterschelde, die resulteerde in de Oosterscheldekering (opening in 1986), zijn onderdeel van de bewogen geschiedenis. Sinds begin deze eeuw staat leven met water vooral in het teken van klimaatverandering en de zeespiegelstijging die daar het gevolg van is, en de klimaatadaptieve maatregelen die daarvoor moeten worden genomen, waaronder aanpassingen van dijken.

Hoofdstuk 2 NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE

Zoals de Oosterschelde onlosmakelijk verbonden is met het omliggende land, is de strijd tegen en het leven met water verankerd in de lokale identiteit. En door het gedeeltelijk open houden van de Oosterschelde is het gebied zowel ecologisch als economisch van grote betekenis kunnen blijven.

2.3 Unieke natuur Kenmerkend aan de Oosterscheldenatuur zijn de grote schaal, de dynamiek (intergetijdegebied), de vele vogels en het unieke onderwaterleven. Daarbij is Nationaal Park Oosterschelde het enige Nederlandse nationaal park met het Natura 2000-habitattype Grote baaien, tevens uniek in Europa. Bij dit habitattype hoort een grote diversiteit aan sedimenttypen en substraten met een goed ontwikkelde zonering van levensgemeenschappen op de bodem en een grote biodiversiteit. Van veel vissen worden de jongen hier geboren en inktvissen komen hier speciaal om te paren. De onderwaternatuur is via de voedselketen nauw verbonden met onder meer vogels, bruinvissen en zeehonden. Tot slot is het Oosterscheldegebied een onmisbare schakel in internationale trekvogelroutes (tussenstop, overwintering, broedgebied voor kustbroedvogels). De Oosterschelde is een thuis, een kraamkamer en een wegrestaurant tegelijk.

Natuurbeheer Voor het natuurbeheer van de Oosterschelde is het huidige Natura 2000-beheerplan Deltawateren leidend. Dit beheerplan beschrijft wat er nodig is om de duurzame staat van instandhouding van natuurwaarden te behouden of te bereiken. Daarbij wordt bovendien zo goed mogelijk ruimte geboden aan behoud en ontwikkeling van de menselijke activiteiten in het gebied, zonder aan de behouds- en verbeterdoelstellingen tekort te doen. Daarbij horen een handhavingsplan en monitoringsplan.

2.4 Uniek landschap Het Oosterscheldelandschap is gevormd door eeuwenlange interactie tussen natuur (water, land, wind) en de mens. Boeren zijn van oudsher ook vormers van het landschap. De zoutwinning uit veen maakte de oude stad Reymerswael rijk, maar werd ook haar ondergang door de bodemaling. Bij de Sint-Felixvloed in 1530 liepen Reymerswael, Oud-Rilland en Stavenisse onder.

Ook het aangrenzende gebied (nu: Verdronken Land van Zuid-Beveland) verdween voorgoed onder water en is onderdeel van het nationaal park. Deze verdronken dorpen zijn net als de vele polders, karrevelden, inlagen, kreekgebieden, moerneringsgebieden, dijken, (getijde)havens, oesterputten en andere sporen van vroegere bewoning en landgebruik onlosmakelijk verbonden met de Oosterschelde, en bepalen zo mede de identiteit van het gebied. Ook de weidsheid, de openheid en de dynamiek zijn uniek. Het is een wereld van slikken, schorren en zandplaten waarbij eb en vloed 24/7 het landschap veranderen en bepalen.

2.5 Unieke beleving Nationaal Park Oosterschelde combineert weidsheid en stilte met dynamiek en activiteit. Het is uitwaaien in de wind en opwarmen in de zon. Vogels spotten en lekker eten. Actief genieten op of in het water en uitrusten met de benen omhoog. Met een wondere wereld onder water en de vogelrijkdom boven water. De Oosterschelde is Zeeland bij uitstek: verrassend contrastrijk.

Hoofdstuk 2 NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE

Het grote belang van de Oosterschelde voor de Zeeuwse economie is direct af te leiden aan de veelheid aan activiteiten in en direct rond het nationaal park: • Recreatie en toerisme: dag- en verblijfsrecreatie, jachthavens, horeca, chartervaart, sportvissen, watersport en -recreatie (o.a. duiken, zeilen, kanoën, suppen, windsurfen, kitesurfen, motorbootvaren). • Beroepsvisserij: mosselkweek (bodempercelen), hangcultuur, mosselzaadinvanginstallaties), oesterkweek (bodempercelen, off-bottomteelt), kokkels, garnalenvisserij, kreeft, paling en ansjovis (weervisserij), overige soorten • Beroepsvaart: verbinding tussen het Rijnstroomgebied en het Scheldestroom- gebied. Hoofdtransportas met ca. 45.000 schepen per jaar met een gezamenlijke lading van ca. 25 miljoen ton Daarnaast wordt er gewerkt aan waterveiligheid: bescherming van de omringende Zeeuwse eilanden tegen overstromingen, zoals vastgelegd in het Deltaprogramma en het Hoogwaterbeschermingsprogramma.

2.7 Governance van het nationaal park Nationaal Park Oosterschelde kent een algemeen en een dagelijks bestuur. In het algemeen bestuur zijn achttien 18 spelers in het nationaal park vertegenwoordigd (zie p4). Deze partners maken zich samen met andere organisaties, ondernemers en vrijwilligers sterk voor de bescherming en beleving van de bijzondere natuur en landschappen van de Oosterschelde en het opzetten van projecten en activiteiten gericht op bescherming en beleving van natuur en erfgoed. Ze doen dit vanuit hun eigen organisatie, identiteit, verantwoordelijkheden en budget. Ook met andere natuurgebieden in Zeeland en daarbuiten vindt afstemming plaats.

Natuurbescherming Kern van het nationaal park is het Natura 2000-gebied Oosterschelde. Natura 2000 is het netwerk van natuurgebieden in de Europese Unie die strikt worden beschermd op grond van de Vogelrichtlijn (1979) en de Habitatrichtlijn (1992), voor bescherming van kwetsbare dier- en plantensoorten en hun omgeving. Daarnaast vallen enkele gebieden van het Natuurnetwerk Zeeland binnen de formele grenzen van Nationaal Park Oosterschelde. Het totale Natuurnetwerk Nederland moet samen met de natuurgebieden in andere Europese landen een pan-Europees Ecologisch Netwerk (PEEN) in heel Europa vormen. De wettelijke kaders voor natuurbescherming en beoordeling van activiteiten in het gebied zijn de Europese Natura 2000-wetgeving, de Natuurbeschermingswet en de Waterwet.

2.6 Belang voor de Zeeuws economie

De dagelijkse werkzaamheden vinden plaats onder leiding van een onafhankelijk voorzitter. Het secretariaat wordt verzorgd door Provincie Zeeland. Vanuit IVN Zeeland zijn twee medewerkers communicatie en educatie actief voor de Oosterschelde. Nationaal Park Oosterschelde heeft zich zo sinds haar oprichting ontwikkeld tot een samenbindend platform waar afstemming en uitwisseling

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 2 NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE

plaatsvindt over de Oosterschelde. Het is de ‘spin in het web’ geworden in het Oosterscheldegebied, met de Oosterschelde als het kloppend hart van de Zeeuwse Delta. Signaleren en agenderen Het algemeen bestuur van het nationaal park is geen bevoegd gezag voor beheer- of inrichtingsvraagstukken en andere belangenafwegingen. Het algemeen bestuur kan wel signaleren en agenderen op thema’s die van belang zijn voor de kwaliteiten van het nationaal park, nu en in de toekomst. Het uitgangspunt hierbij is dat daarvoor intern een breed draagvlak bestaat. Als het een advies betreft aan organisatie die ook lid is van het algemeen bestuur, is de betreffende organisatie niet verplicht dit advies op te volgen.

2.8 Opgaven We maken ons zorgen over de staat van instandhouding van de natuur van het Oosterscheldegebied. Het Natura 2000-beheerplan Deltawateren 2016-2022 constateert dat voor veel instandhoudingsdoelstellingen aanvullende beheermaatregelen nodig zijn, en op veel doelstellingen knelpunten zijn voorzien in de volgende beheerperiode. Ook is sprake van stikstofoverbelasting. Diverse experts en gebruikers uiten ook al enige jaren hun zorgen over de visstand. Onderzoekers constateren een afname van zowel biomassa als visdichtheden van bodemgebonden vis en epifauna in de diepere delen (vanaf 3m). Van andere soorten en habitats is veel minder informatie beschikbaar. Hengelsportverenigingen vissen in ieder geval bijna niet meer in de Oosterschelde. Tientallen sportvisschepen zijn de laatste jaren verdwenen en een enkele overgebleven charter doet tegenwoordig aan zeehondensafari’s.

meer. Deze ‘zandhonger’ bedreigt de habitats van steltlopers en de lange termijn hoogwaterveiligheid. Rijkswaterstaat is samen met de provincie en Natuurmonumenten begonnen met het bestrijden van deze effecten met zandsuppleties. De Roggenplaat is in 2019 gesuppleerd, de Galgeplaat staat voor 2026 op de planning. Ook het niet naleven van toegangsbeperkingen voor (delen van) dijken, schorren, slikken en platen gaan voor de natuur steeds zwaarder wegen. Daarnaast stijgt de zeespiegel door het veranderde klimaat. In het meest optimistische scenario blijft de stijging beperkt tot 30cm in 2100. Als de uitstoot van broeikasgassen door blijft groeien, is een stijging van 120cm in 2100 ten opzichte van 2000 voorstelbaar. Terwijl de Oosterscheldekering maximaal 40cm zeespiegelstijging aan kan, mits aanvullende versterking wordt uitgevoerd. Veranderingen in (water)temperatuur hebben op hun beurt weer soortverschuivingen tot gevolg: het heeft invloed op visbestanden, vogeltrek en exoten. Er zijn daarmee kantelpunten op komst: systeemveranderingen met grote gevolgen voor flora en fauna. Voor arctische steltlopers dreigt bijvoorbeeld nu al kantelpunt. De ruimtelijke claims zijn de afgelopen jaren gegroeid en nemen alleen nog maar toe. Op het land vraagt de zoetwaterbeschikbaarheid aandacht en is sprake van verzilting.

De landschappelijke kwaliteiten van het nationaal park staan onder druk door doorgaande bebouwing en verlichting. Kijkend naar de huidige Standaard voor nationale parken nieuwe stijl hebben we verder een opgave op het gebied van verbondenheid met de regionale gemeenschap.

2.9 Uitdagingen De uitdagingen binnen Nationaal Park Oosterschelde zijn daarmee groot. Hoe kan de staat van instandhouding van de natuur verbeteren? Hoe kan de waterveiligheid op lange termijn samengaan met behoud van minimaal de huidige getijslag, of zelfs met de nog altijd levende droom van een open Oosterschelde? Het vraagt om innovatieve oplossingen. Net zo voor een duurzaam en voorspelbaar suppletieprogramma, voor behoud van intergetijdegebied. Andere vragen gaan over hoe de waarden van het nationaal park bijdragen aan de sociaaleconomische ontwikkeling en de leefbaarheid voor omgeving. Hoe kunnen we veel mensen laten genieten van de omgeving met respect voor natuur en landschap? Hoe kunnen we de betrokkenheid bij de Oosterschelde vergroten en meer verbinding met het ‘achterland’ creëren? En hoe gaan we hier samen de schouders onder zetten, met oog voor elkaars belangen? Gezamenlijk vertrekpunt De opgaven waar we voor staan vragen om prioriteiten stellen en keuzes maken. Dit ambitiedocument schetst waar we de komende vijf tot tien jaar aan willen werken, als het gaat om inrichting, ontwikkeling en beheer van Nationaal Park Oosterschelde. Met deze kaders herijken we ook ons gezamenlijke vertrekpunt, zoals geformuleerd in het eerste beheer- en inrichtingsplan van Nationaal Park Oosterschelde in 2001.

Over drie jaar volgen evaluatie en eventuele herijking van de ambities, of eerder wanneer er sprake is van een nieuw beleidskader voor nationale parken.

Door ingrepen in de waterhuishouding door de aanleg van kunstwerken als de Oosterscheldekering, afdammingen andere Deltawerken, en de scheiding van de Ooster- en Westerschelde met de aanleg van de Kreekrakdam (1867) en Sloedam (1871), is sprake van erosie van zandbanken en opvulling van geulen. Dit is op systeemniveau een ‘natuurlijke’ reactie op een door de mens verstoord natuurlijk evenwicht. Het leidt echter tot het verdwijnen van intergetijdegebied, en ieder jaar

Hoofdstuk 2 NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 2 NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE

HOOFDSTUK 3 Toekomstbeeld – Nationaal Park Oosterschelde in 2040

Vanuit de bredere focus van een nationaal park nieuwe stijl zijn dit de kernkwaliteiten die richting geven aan de ambities van Nationaal Park Oosterschelde: 1. Dynamische delta 2. Levend met water 3. Beleven is ontdekken 4. Breed ingebed 5. Samen sterk

met water. Het is niet langer strijden tegen maar meebewegen met het water. Dat de Oosterschelde voor deze aanpak bekend staat als voorbeeldregio voor deltawateren, zorgt voor extra trots. Ook is er breed bewustzijn van de bijzondere historie van het gebied op het gebied van leven met water. Wie nu richting de dijk loopt, ervaart de dijk niet meer als harde grens. Binnen- en buitendijks vloeien in elkaar over. Deze zachte dijkranden zijn niet alleen een mooie ervaring voor wie in de buurt woont of van elders komt, maar ondersteunen ook de natuurkwaliteit.

Het toekomstbeeld beschrijft waar we als Nationaal Park Oosterschelde naar toe willen werken: hoe zien we de situatie over een jaar of twintig, waar willen we voor gaan?

Beleven is ontdekken

Dynamische delta De Oosterschelde is een gezonde en dynamische delta, in verbinding met zijn omgeving. Kustbroedvogels en andere trekvogels vinden hier in grote getalen voedsel-, broed- en rustgebied. Dat we het maximale zijn blijven doen om populaties te ondersteunen, zoals de suppleties van de Galgeplaat en de Dortsman, heeft zijn vruchten afgeworpen, al blijft het nodig. Verder floreert de onderwaternatuur: platte oester is op veel plekken teruggekeerd, dodemansduim en bijvoorbeeld zeepaardje en kreeft doen het bijzonder goed. De Oosterschelde vervult met verve haar rol als kraamkamer voor vissen, mede dankzij alle vispassages. Van veel diersoorten zijn ook exemplaren op leeftijd te vinden, waaronder haaien en roggen, een teken dat de extra inzet op behoud en bescherming op tijd is ingezet. De visserij is duurzaam en levert haar bijdrage aan de behouds- en verbeterdoelstellingen voor de natuur. Deze mooie en gezonde voedselproducten blijven gewild. De plannen voor de Oosterscheldekering en daarmee een open verbinding met de Noordzee bieden vertrouwen voor de toekomst.

Dit hoofdstuk beschrijft waar we naar toe willen werken.

Levend met water Langs de Oosterschelderand zijn op veel plekken maatregelen getroffen die waterveiligheid combineren met natuurversterking, natuurinclusieve landbouw en recreatie. Deze nieuwe dijklandschappen zijn een nieuwe innovatieve invulling van leven

Hoofdstuk 3 TOEKOMSTBEELD - NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE IN 2040

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Nationaal Park Oosterschelde biedt bijzondere belevingen, bijvoorbeeld van verdronken dorpen en de onderwaterwereld. Weidsheid, openheid en donkerte kernmerken het gebied. En dat alles in combinatie met voor Nederland bijzondere natuur en een gastvrije ontvangst. Je ervaart hier echt de delta: de elementen, de lokale cultuur, de keuken en de historie.

Breed ingebed Door een groeiend zelfbewustzijn is ook de trots op het nationaal park groter dan ooit. Vertrouwend op eigen kracht is de blik ook meer naar buiten gericht. De samenwerkingen die daaruit voortvloeien in een zone rond het nationaal park, dragen bij aan het respect voor de natuurkern en het gebied als geheel. Bezoekers, bewoners en mensen die werken en ondernemen in en rond het nationaal park zijn zich bewust van en waarderen de natuurwaarden en het unieke landschap. Zij zijn vastbesloten die waarden te behouden voor huidige, maar zeker ook voor toekomstige generaties.

Samen sterk Nationaal Park Oosterschelde is een krachtig orgaan, dankzij het enthousiasme dat men met elkaar heeft blijven weten te ontwikkelen om het samen te doen. Iedereen zet zich met passie in en levert zijn bijdrage waar mogelijk. De meerwaarde van de samenwerking en het in gesprek met elkaar blijven waarborgen tevens de structurele (financiële) steun voor het nationaal park.

Hoofdstuk 3 TOEKOMSTBEELD - NATIONAAL PARK OOSTERSCHELDE IN 2040

De ambities op een rij: AMBITIE 1

HOOFDSTUK 4 Ambities

In de volgende paragrafen zijn de ambities verder uitgewerkt. In hoofdstuk 5 staan deze punten op een rij, met daarbij op welke termijn we realisatie verwachten: korte, middellange of langere termijn. Voor de realisatie stellen we een aparte uitvoeringsagenda op.

We beschermen en versterken natuur AMBITIE 2 We verbinden landschap en erfgoed met maatschappelijke opgaven AMBITIE 3 We verbeteren met betrokkenheid van de recreatieve sector de beleving van cultuur en erfgoed AMBITIE 4 We zijn meer verbonden met onze omgeving en alle sectoren in die omgeving AMBITIE 5 We doen het samen

Dit hoofdstuk beschrijft de ambities van Nationaal Park Oosterschelde: dat wat we op kortere en langere termijn willen bereiken.

Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 14 INTRODUCTIE AMBITIES

1. WE BESCHERMEN EN VERSTERKEN NATUUR De basis van een nationaal park is de bijzondere natuur. Eén van de vijf hoofdambities van Nationaal Park Oosterschelde ligt daarom op het gebied van bescherming en versterking van natuur. Het realiseren van een goede staat van instandhouding is zowel een wettelijke als morele opgave. Daarnaast draagt een goed functionerend natuurlijk systeem bij aan het kunnen floreren van de visserij- en recreatiesector.

De staat van instandhouding van de natuur in het nationaal park is matig tot slecht, blijkt uit het vigerende Natura 2000-beheerplan. Verbetering vergt een integrale aanpak en keuzes maken. Een robuuster ecologisch systeem vraagt maatregelen als meer verbinding met de omgeving, meer ruimte voor dynamiek en ‘zachte’ land-waterovergangen met ‘building with nature’ als leidraad. Binnen- en buitendijkse gebieden hangen tenslotte samen. Verder is programmatische voortzetting van zandsuppleties nodig.

Concretisering ambitie 1

> Substantieel betere staat van

> Betere bescherming van de rijke

instandhouding

bodemflora en -fauna

Het gaat niet goed met de Oosterscheldenatuur. Daarom dragen we overal de noodzaak voor natuurherstel en -versterking uit en dragen we waar mogelijk aan bij het slagen van de beheerplannen voor de natuurgebieden. Dat doen we via signalering en agendering, zoals het aandringen op ontwikkeling en uitvoering van beleid en meer inzet van handhaving, maar bijvoorbeeld ook door inzet voor het verkrijgen van benodigde middelen. Ook de binnendijkse natuurgebieden, zoals de unieke brakwatermoerassen, verdienen de beste bescherming. Kenmerkende onderwatersoorten komen er qua bescherming nog bekaaid vanaf. Daarin zien we graag verandering. Behoud en versterking van natuurkwaliteit zijn ook leidend voor het medegebruik. Dat voor medegebruik ruimte is, wordt al vanaf het eerste beheer- en inrichtingsplan van het Nationaal Park Oosterschelde erkend. Maar wel onder de voorwaarde dat dit geen afbreuk doet aan belangrijke natuurwaarden. Ook bij bestaand gebruik werd gesproken over periodieke afwegingen. Bij nieuwe vormen van gebruik gold het voorzorgprincipe. Beide blijven overeind, en bij beide is beoordeling ervan verder aan het bevoegd gezag.

schelde (gestort tussen 1946-1967) is een erfenis uit het verleden. Het vrijkomen van munitie-gerelateerde stoffen in het oppervlaktewater wordt middels een vijfjaarlijks monitoringsprogramma gevolgd. Het herinnert ons er tevens aan dat we in de toekomst dit soort zaken beter kunnen voorkomen. Bij opgaven als waterveiligheid en energietransitie moet het effect op de natuur een zwaar gewicht hebben in de besluitvorming, en gezocht worden naar natuurvriendelijke oplossingen. Meervoudig ruimtegebruik wordt steeds belangrijker, maar mag niet te koste gaan van natuurwaarden. We ambiëren dus over de hele linie versterking van de natuur boven en onder water, in harmonie met andere maatschappelijke functies.

> Voortzetting zandsuppleties Zandsuppleties blijven de komende tien, twintig jaar nodig voor behoud van platen, schorren en slikken, omdat ze onmisbaar zijn voor trekvogels en het ecosysteem als geheel (Natura 2000-doelstellingen). Studies wijzen uit dat suppleren op de huidige getijdengebieden verreweg het effectiefst en efficiëntst is. Na de zandsuppletie van de Roggenplaat is nu binnen een paar jaar suppletie op een andere locatie nodig. Mogelijk wordt dit in 2026 de Galgeplaat. Verder is een programma voor navolgende suppleties nodig.

De stortplaats van na de Tweede Wereldoorlog overgebleven Duitse en geallieerde munitie in de Ooster-

1. We beschermen en versterken de natuur |

Hoofdstuk Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE 4 AMBITIES

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

We willen op afzienbare termijn een betere, bredere bescherming van onderwaternatuur en meer ruimte voor natuurlijk herstel en ontwikkeling ervan. De kansen voor een onderwaterreservaat in de Oosterschelde worden samen met de verschillende partners in het Oosterscheldegebied onderzocht. De eerste fase van de verkenning naar een onderwaterreservaat is onderdeel van de LNV-subsidie. De verkenning resulteert in een meer gefundeerde inschatting van de kansen en mogelijke knelpunten in de Oosterschelde met betrekking tot de onderwaternatuur en geeft een eerste inschatting van de bijdrage van een onderwaterreservaat aan de (betere) bescherming en ontwikkeling van de onderwaternatuur.

stellingen voor indicatorsoorten voor de kwaliteit van dit habitattype, denk aan zeeanjelier, zeeduizendpoot, haring, wijting, ruwe haai, kokkels en wilde mosselen.

> Verbetering visstand en kreeftenpopulatie

De visstand en kreeftenpopulatie zijn een zorgpunt. Vanuit het voorzorgsbeginsel is meer aandacht wenselijk voor alles wat een positieve bijdrage kan leveren aan verbetering van de visstand.

> Concrete doelstellingen voor onderwaternatuur

De kwaliteit van het habitattype Grote baaien moet verbeteren volgens de Natura 2000-doelstellingen, maar er zijn geen kernopgaven, habitatrichtlijnsoorten of andere soortdoelstellingen aan gekoppeld. We willen dat de verbeteropgave concreter wordt. Dat kan bijvoorbeeld met doel-

Hoofdstuk 14 INTRODUCTIE AMBITIES

1. W e beschermen en versterken de natuur

> Betere bescherming

daadwerkelijk fysiek afsluiten van de dijktrajecten die zijn aangemerkt als rustgebied nodig. We zetten in op handhaving en beter beperken van de toegankelijkheid op de afgesloten dijktrajecten. We pleiten niet voor verdere uitbreiding van het aantal trajecten. Daarnaast blijft monitoring en het uitrasteren van nesten van vooral op bontbekplevieren en strandplevieren aan de randen van de Oosterschelde belangrijk, want dat heeft een tweeledig effect. Om te beginnen draagt het bij aan instandhouding van deze kwetsbare grondbroeders, met als ultieme doel vergroting van populaties. Minstens zo belangrijk is dat deze nestbeschermingsmaatregelen leiden tot betrokkenheid en bewustwording onder inwoners, omwonenden, bezoekers en medewerkers van bijvoorbeeld gemeente en het waterschap, in combinatie met excursies en berichtgeving over successen.

kustbroedvogels

De kustbroedvogels horen tot de soorten die de Oosterschelde tot internationaal belangrijk natuurgebied maken. Als één van de manieren om de beheerdoelstellingen te bereiken, heeft de provincie een beperkt deel van de dijktrajecten langs de Oosterschelde aangemerkt als ‘rustgebied voor overtijende en broedende kustvogels’. De meeste vormen van recreatie zijn daar niet toegestaan. Juridisch is die status geborgd. In de praktijk vindt hier echter nog veel recreatie plaats (o.a. fietsers) omdat deze formeel afgesloten dijktrajecten nog fysiek toegankelijk zijn. De vogels krijgen hierdoor niet de benodigde rust. Naast goede communicatie over de afsluiting (algemeen en ter plaatse) is daarom ook het

Verder is het belangrijk om kansen te benutten voor uitbreiding van buitendijks rust-, broed-, en foerageergebied voor vogels. Denk aan het beschutten van buitendijkse schelpenstrandjes, zodat ze op natuurlijke wijze wat ophogen, of het ophogen van oesterschelpenstrandjes met een fijnere schelplaag van kokkels.

> Kennisontwikkeling over het

voedselsysteem en de onderwaternatuur De hoeveelheden fytoplankton die gekweekte schelpdieren en wilde (verwilderde) oesters consumeren, beperken de voedselbeschikbaarheid voor dieren hoger in de keten. Vanwege de zorgen over de staat van instandhouding is meer kennisontwikkeling over het voedselsysteem en de onderwaternatuur gewenst.

> Verbindingen met aangrenzende deltawateren en rivieren

1. We beschermen en versterken de natuur |

Door de Deltawerken is de Oosterschelde afgesneden van de aanvoer van zoet en voedselrijk water en van andere brakke/zilte wateren. Hernieuwde uitwisseling door verbinding met of aansluiting op de omliggende deltawateren en/of rivieren (Volkerak Zoommeer,

Hoofdstuk Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE 4 AMBITIES

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Schelde-Rijnkanaal) is belangrijk voor versterking van natuurwaarden en duurzame robuustheid van het landschaps-ecologisch systeem. Het begint met het zoeken naar kansen om samen op te trekken op dit punt en het inbrengen van dit onderwerp als het gaat om klimaatadaptatie en waterveiligheid, om toe te werken naar win-winsituaties.

> Behoud van getij en een open verbinding

De getijslag is noodzakelijk voor de dynamiek in het gebied en daarmee voor behoud van het landschaps-ecologisch systeem. De teruggang in dit systeem na de aanleg van de stormvloedkering illustreert het belang van het zo veel en zo vaak mogelijk open houden van de kering. Voor (herstel van) het natuurlijk systeem en de economische functies blijft een zo open mogelijke verbinding het meest wenselijk.

weerszijde en op de dijk, wat bijdraagt aan de natuurdoelstellingen en de weerbaarheid van het systeem. Denk aan uitbreiding van schorren en slikken voor de dijk als golfbrekers, bloemrijke dijken, duurzame en natuurvriendelijke dijkbekleding. En bijvoorbeeld uitbreiding of ontwikkeling van zones zoals Pluimpot en Bruintjeskreek, met struweelranden in aansluiting op natte zones met flauwe oevers, of een gebied als de Yerseke Moer. Zo ontstaan bredere, veiligere dijkzones met ruimte voor natuur, natuur- en landschapsinclusieve landbouw en recreatie. Dat kunnen wandelpaden en uitkijkpunten zijn, maar bijvoorbeeld ook zelfpluktuinen of community supported agriculture, waarbij de consumentleden zich voor een langere tijd verbinden aan het afnemen van de producten van één of meer boeren of producenten, en de verantwoordelijkheden, risico’s en opbrengsten van het boerenbedrijf worden gedeeld. Dit soort nieuwe ontwikkelingen vragen goede samenwerking en inzet van alle betrokken, als ook het verkrijgen van extra middelen.

> Natuurlijker land-waterovergangen

Verzachting van de ‘harde’ grenzen tussen land en water zijn al een doelstelling vanaf de oprichting van Nationaal Park Oosterschelde. Deze verzachting levert grotere natuurwaarden op aan

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 14 INTRODUCTIE AMBITIES

1. W e beschermen en versterken de natuur

2. WE VERBINDEN LANDSCHAP EN ERFGOED MET MAATSCHAPPELIJKE OPGAVEN

> Meer aandacht voor de verdronken dorpen

Al eeuwenlang leven er mensen langs, met en van de Oosterschelde. Die bewoningsgeschiedenis staat aan de basis van het landschap en het gebruik daarvan. Het onderscheidend vermogen van Nationaal Park Oosterschelde zit daarmee ook in haar geschiedenis.

Om te beginnen is er de landschappelijke geschiedenis als onderdeel van het Schelde-estuarium en de vormende krachten van het getij. Daarnaast heeft het grondgebruik het landschap gevormd. Iconisch voor de Oosterschelde zijn de verdronken dorpen van de vroege middeleeuwen tot in de zeventiende eeuw. Met meer aandacht voor de verdronken dorpen trekken we een lijn vanuit het ontstaan van Zeeland via de Deltawerken naar de toekomst en de maatschappelijk opgaven waar we nu voor staan: klimaatadaptatie, waterveiligheid, verzilting en duurzaam bodem-, water- en landgebruik. Dat is geheel in de geest van nationale parken nieuwe stijl. Ook invulling geven aan het partnerschap met Geopark Schelde-Delta sluit hierop aan.

Concretisering ambitie 2

Ook de afsluiting van de Oosterschelde met de Oosterscheldekering is een verhaal om levend te houden. Zonder de inzet voor een open Oosterschelde had het nationaal park niet bestaan en had het gebied een vergelijkbare ontwikkeling als de Grevelingen doorgemaakt. Ook was er dan geen sprake geweest van een bijzondere onderwaternatuur of mosselteelt. Tegelijkertijd had en heeft de kering een stevige invloed op het natuurlijk systeem. Vanwege de zeespiegelstijging moeten er plannen voor de toekomst van de stormvloedkering ontwikkeld worden. Met de klimaatverandering en zoetwaterproblematiek dienen zich nieuwe vragen aan voor de toekomst van de Oosterschelde en de Nederlandse zuidwestelijke delta als geheel. Werken aan nieuwe vormen van waterveiligheid en landbouw is echter net zo goed

2. We verbinden landschap en erfgoed met maatschappelijke opgaven |

Hoofdstuk Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE 4 AMBITIES

onderdeel van de gebiedsidentiteit. Want het bouwt voort op de traditie van experimenteren en aanpassen aan de natuurlijke omstandigheden; nu ten dienste van én de waterveiligheid, én de landbouwtransitie én versterking van de biodiversiteit. Op weg naar nieuwe dijklandschappen met natuurinclusieve voedselproductie. Tot slot kenmerkt het Oosterscheldelandschap zich door weidsheid, openheid en donkere nachten. Het zijn daarmee waarden die horen tot de gebiedsidentiteit en benadrukt mogen worden in de communicatie. Draagvlak en aandacht blijven behouden voor het behoud van de gebiedspecifieke en ruimtelijke kenmerken van Nationaal Park Oosterschelde is daarom belangrijk.

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Het enige nog zichtbare relict van een verdronken dorp is de Plompe toren van Koudekerke op Schouwen-Duiveland. Meer aandacht vraagt vooral betere beleefbaarheid, en waar mogelijk koppeling van deze geschiedenis aan actuele thema’s zoals klimaatverandering. De begin achttiende eeuw verdwenen stad Reymerswael zou hier één van de nieuwe iconen voor kunnen zijn: het verdween door een combinatie van bodemdaling en stormvloed. Binnen Nationaal Park Oosterschelde loopt hiervoor inmiddels een traject, mede dankzij subsidie van LNV. Ook het partnerschap met Geopark Schelde-Delta biedt kansen voor werken aan beleving van dit erfgoed.

> Invulling van het partnerschap

en samenwerking op gebied van marketing en communicatie. Het partnerschap biedt daarnaast kansen voor het verbeteren van de beleefbaarheid van de verdronken dorpen. Want bij Geopark Schelde-Delta zit belangrijke kennis (wetenschapskamer), kunde en capaciteit (door samenwerking met kennisinstellingen aan productontwikkeling). Meer aandacht voor de verdronken dorpen biedt ook kansen voor het Watersnoodmuseum en Neeltje Jans om in het kielzog mee te liften. Het Geopark-keurmerk biedt bovendien nieuwe kansen voor fondsenwerving.

> Meer aandacht voor het

verhaal van de afsluiting van de Oosterschelde

te laten gaan – en vooral vanwege de lessen die hieruit te trekken zijn voor de toekomt – is het belangrijk om dit verhaal levend te houden. Dit kan onder meer via storytelling. Daarnaast draagt dit bij aan het begrip van het huidige ‘natuurlijk’ systeem.

> Herkenbare en beleefbare Deltawerken

De Deltawerken vormen landschappelijke iconen die symbool staan voor de Nederlandse strijd tegen het water. Verstreken van de herkenbaarheid en beleefbaarheid doet recht aan deze bijzondere landschappelijke structuren en draagt bij aan het besef van het leven in een delta en van de urgentie om verdere klimaatverandering tegen te gaan.

De bouw van de Oosterscheldekering kent een bewogen geschiedenis, die al voor de Watersnoodramp van 1953 begint. Om dit verhaal niet verloren

met Geopark Schelde-Delta

De kern van een Geopark is de geologische ontwikkeling en de reactie van de mens daarop. In de Scheldedelta is dat onmiskenbaar het verhaal van het leven met water. Een Geopark spreekt doelgroepen aan die overlappen met de doelgroepen van Nationaal Park Oosterschelde. Bij het partnerschap passen bijvoorbeeld entreepunten

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

Hoofdstuk 14 INTRODUCTIE AMBITIES

2. W e verbinden landschap en erfgoed met maatschappelijke opgaven

> Ruimte voor nieuwe vormen van waterveiligheid en landbouw

De natuuropgave in combinatie met klimaatverandering nopen tot een ander perspectief op dijken. Ook verzilting is niet buiten de deur te houden. Op den duur ontstaat er door de zeespiegelstijging te veel kwel. Daarnaast zijn de neerslagpatronen aan verandering onderhevig. Zeeland is echter feitelijk al eeuwen een ‘climate living lab’. Dat zetten we voort ten dienste van veiligheid, landbouwtransitie en versterking van de biodiversiteit en gaan we ook zo uitdragen. Bovendien bieden deze nieuwe dijklandschappen of waterkerende landschappen mogelijkheden voor recreatief medegebruik en natuurinclusieve voedselproductie. Met de profilering van koploper in waterkerende landschappen vergroten we kansen op externe financiering. Dit soort veranderingen mogen dan langjarige trajecten zijn, ze vragen wel nu al inzet. Voorkom bijvoorbeeld ontwikkelingen die dit soort waterkerende landschappen belemmeren en werk mee aan proefprojecten. Denk aan het driejarige project ‘Klimaatadaptieve waterkerende landschappen, voor de Oosterschelde en haar gemeenschappen’, waar de Kennis Community Oosterschelde eind 2021 groen licht voor heeft gekregen.

3. WE VERBETEREN MET BETROKKENHEID VAN DE RECREATIEVE

> Behoud van de weidsheid, leegte, rust, duisternis

SECTOR DE BELEVING VAN CULTUUR EN ERFGOED

Weidsheid, leegte, rust en duisternis zijn landschappelijke kernkarakteristieken van het Oosterscheldegebied en daarmee onderdeel van het te koesteren DNA van Nationaal Park Oosterschelde. In nationale parken nieuwe stijl stemt de ruimtelijke inrichting overeen met de gebiedsidentiteit. Draagvlak en aandacht blijven behouden voor het behoud van de gebiedspecifieke en ruimtelijke kenmerken van Nationaal Park Oosterschelde is daarom belangrijk. Bijvoorbeeld via publiekscommunicatie en het agenderen van een ‘bekkenpact’ voor de Oosterschelde, analoog aan de Kustvisie (2017).

De Oosterschelde is een unieke combinatie van natuur en cultureel erfgoed. Bij de doorontwikkeling als nationaal park nieuwe stijl past een gastvrije benadering met oog voor deze bijzondere waarden. Een ontdekkingstocht, waar je soms wat moeite voor moet doen, maar die je inspanningen rijkelijk beloont. En dat maakt de beleving onvergetelijk. Voor het verhaal van de Oosterschelde is een groeiende markt in Nederland. Rond de Oosterschelde kun je het leven in een delta in al haar facetten ervaren. Het intergetijdengebied blijft onvoorspelbaar en daarmee gevaarlijk, maar tegelijk ook verassend en spannend. Naast de kustbroedvogels maken ook de natuur- en cultuurwaarden ónder water Nationaal Park Oosterschelde uniek in Noordwest-Europa. Om deze waarden beter beleefbaar te maken, gaan we nieuwe creativiteit aanboren. Binnen de grenzen van het natuurlijk systeem zijn er vele combinaties van vraag en aanbod te maken;

2. We verbinden landschap en erfgoed met maatschappelijke opgaven |

Hoofdstuk Hoofdstuk 1 INTRODUCTIE 4 AMBITIES

AMBITIEDOCUMENT Nationaal Park Oosterschelde

met nieuwe voorzieningen, paden en routes naar dorpen en steden, met nieuwe dijklandschappen en concentrerend rond toeristisch-recreatieve hotspots zoals havens, de Oosterscheldekering en het Watersnoodmuseum. Aantrekkelijke routes en aanlokkelijke voorzieningen geleiden bezoekers zo dat de kwetsbare delen ‘als vanzelf’ worden ontzien. Duurzaam toerisme betekent ten slotte dat de economische activiteiten die leiden tot een betekenisvolle beleving van de toerist zijn afgestemd op de aanwezige natuuren cultuurwaarden en de mensen die er wonen. Omgekeerd stimuleert het contact met bezoekers de mensen die hier wonen, werken en ondernemen

Hoofdstuk 14 INTRODUCTIE AMBITIES

(waaronder de Oosterschelde Gastheren) om de verhalen te vertellen over de Oosterschelde en haar geschiedenis. Dit contact draagt bij aan de trots die we voelen, en versterkt onze identiteit. Bezoekers willen naast bijzondere ervaringen graag ook producten mee naar huis nemen die de identiteit van het gebied dat ze hebben bezocht weerspiegelen. Denk aan landbouw- en visserijproducten, kunst en kunstnijverheid. Ook hier ligt een rol voor ondernemers.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/12949316/1