A.68 Def.kerkenvisiekapelle.klein
Tekst van het document
De benodigde interne expertise met betrekking tot duurzaamheid moet nog worden ontwikkeld.
Sterkte
Zwakte
Kerkgemeenschappen draaien op betrokken vrijwilligers, hierbij vindt een grote en bewonderenswaardige inzet van vrijwilligers plaats.
Vrijwilligers voor met name bestuurlijke functies zijn lastig te vinden.
Vrijwilligers in de kerkgemeenschappen zitten voor een groot deel in de leeftijdscategorie 65+. Vrijwilligers hebben niet alle gewenste (met name technische) kennis over de instandhouding van kerkgebouwen.
Gemeente Kapelle 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse
Sterkte
Zwakte
Sterkte
Er is politiek draagvlak voor erfgoedbeleid en de gemeente heeft een gemeentelijke monumentenlijst met aparte subsidieverordening. Daarnaast heeft de gemeente een erfgoedverordening.
De gemeente heeft (nog) geen vastgesteld erfgoedbeleid.
De communicatie tussen de gemeente en de kerkgemeenschappen is goed ontwikkeld.
De kern Wemeldinge is een speerpunt van toerisme (met in 2021 tussen de 150.000 en 200.000 overnachtingen). Het toeristisch profiel en het voorzieningenniveau van Wemeldinge zal worden versterkt.
De noodzaak van de instandhouding van religieus erfgoed word nog niet echt gevoeld, maar is inmiddels wel aan de orde (blinde vlek)
Het gemeentelijk vastgoedbezit is beperkt en daarmee overzichtelijk waardoor een analyse eenvoudig is te maken.
35
Het voorzieningenniveau in de meeste dorpen is relatief hoog. De gemeente voelt zich medeverantwoordelijk voor de instandhouding van de monumentale kerkgebouwen. De gemeente heeft aandacht voor verduurzaming en daarvoor ook een ambtenaar aangesteld.
Zwakte
Inwoners 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse
Sterkte
Zwakte
Sterkte
Zwakte
In de kernen Schore en Wemeldinge is er sprake van een actieve dorpsgemeenschap die zich inzet voor de leefbaarheid van de kern.
De betrokkenheid van inwoners bij de dorpskerken in de kernen is relatief beperkt.
De rijksoverheid kent een subsidieregeling voor haalbaarheidsonderzoeken naar bijen herbestemmingen (niet alleen voor monumenten). Hier liggen kansen voor het vervolg van het kerkenvisietraject.
Er is tot op heden nog geen gebruik gemaakt van de herbestemmingsregeling van het rijk. De kerken van Wemeldinge en Schore zijn mogelijke kandidaten voor een dergelijk onderzoek.
Provincie Sterkte
Zwakte
Alle Zeeuwse gemeenten hebben een beroep gedaan op de decentrale uitkering ten behoeve van het opstellen van een kerkenvisie.
De Stichting Oude Zeeuwse Kerken is op dit moment nog niet in staat om als vangnet voor leegkomende kerken te dienen.
De provincie Zeeland heeft sinds 2022 een herbestemmingsloods aangesteld. De gehanteerde kerkenvisieonderzoekaanpak is voor elke Zeeuwse gemeente identiek, waardoor op provincieniveau de overkoepelende thema’s zichtbaar worden. Zo kunnen vraagstukken provinciebreed worden aangepakt.
36
Overig
8. Conclusies & aanbevelingen 1. Helft van kerkgebouwen in religieus gebruik in gemeente Kapelle bedreigd 1a. Binnen 15 jaar wordt de helft van de kerkgebouwen in religieus gebruik bedreigd Door de aanhoudende ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerkgebouwen in Nederland onzeker. In de gemeente Kapelle is dit beeld minder ernstig dan in de rest van de provincie Zeeland. Ten tijde van de uitvoering van het kerkenvisietraject waren er van de 12 kerkgebouwen 8 in religieus gebruik en 4 herbestemd. Binnen een termijn van 15 jaar denken van de 8 kerkgebouwen met een religieuze functie er 4 mogelijk de deuren te moeten sluiten. Dit betekent binnen 15 jaar een afname van het religieuze gebruik van 50%, vergelijkbaar met de rest van Nederland. Andersom betekent dit dat er over 15 jaar eveneens 4 kerkgebouwen zullen zijn die hun religieuze functie hebben weten te behouden. De hier gehuisveste kerkgemeenschappen zijn in het algemeen vitaal en zullen naar verwachting stabiel blijven en in enkele gevallen mogelijk zelfs nog groeien.
1c. Bedreiging rijksmonumentale kerken in verschillende kernen De bedreiging in het voortbestaan van de kerkgebouwen met de status van rijksmonument is verspreid over meerdere kernen. In de kernen Biezelinge, Schore en Wemeldinge worden de rijksmonumentale kerken met een religieuze functie bedreigd. In Kapelle is dat niet het geval.
1b. Drie van de vier rijksmonumentale kerken met een religieuze functie worden bedreigd Een belangrijk inzicht is dat drie van de vier rijksmonumentale kerkgebouwen met een religieuze functie die bedreigd worden betrekking hebben op een kerk van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Uit de bouwkundige scan is gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van alle bedreigde monumentale kerkgebouwen goed tot zeer goed te noemen is.
37
De HeyZon is een voormalige kerk die gesloopt zal worden
8. Conclusies & aanbevelingen
Aanbeveling 1: Onderzoek op gemeenteniveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte in de kern waar het kerkgebouw staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Denken in ‘kerken als kansen’ in plaats van in ‘kerken als problemen’ is hierbij behulpzaam en zorgt voor een positievere benadering. De gemeente Kapelle kan integraal bekijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheids- en/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaal-maatschappelijke, en vaak ook de culturele, functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Kapelle, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentaal kerkgebouw kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties.
De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. De mogelijkheden zijn reeds verkend tijdens de ambtelijke workshop over de kerkenvisie op 9 november 2022.
38
Met name de optie van dorpshuis en die van cultureel gebruik zijn daarbij aan de orde gesteld. Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale of culturele domein nadere studie. Soms staat er net een nieuw dorpshuis of een andere voorziening, of is dit ook een monumentaal pand. Wel kan deze denkwijze gevoelsmatig voor bewoners een grote stap zijn. Ook kan de gemeente bezien of behoeften van derden aan ruimte in een database kunnen worden opgenomen, waaraan de beschikbare ruimte in kerkgebouwen kan worden getoetst. Omdat er in de gemeente Kapelle in enkele kernen meerdere kerkgebouwen staan kan tevens onderzocht worden of er draagvlak is voor de verhuizing van een kerkgenootschap naar een ander gebouw. Aanbeveling 2: Onderzoek op gemeentelijk niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de gemeente of zelfs de provincie Ook op regionaal of provinciaal niveau kunnen er kansen zijn voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan het ontwikkelen van een campagne en activiteiten op het gebied van cultureel toerisme, de tijdelijke behoefte aan logies voor werknemers die gedurende een korte periode werkzaam zijn in de gemeente of het ondersteunen van migrantenarbeiders. Het is zaak om bij herbestemmingen van kerkgebouwen de vijver van mogelijke en kansrijke invullingen zo groot mogelijk te maken.
Hierbij kunnen toekomstige ontwikkelingen op verschillende niveaus betrokken worden bij het onderzoek.
2. Meer kerkgebouwen verdienen bescherming als monument 8. Conclusies & aanbevelingen
Naast de vier rijksmonumentale kerkgebouwen verdienen er mogelijk meer kerkgebouwen bescherming als (gemeentelijk) monument vanwege hun stedenbouwkundige, architectuur- en/ of cultuurhistorische waarde. De gemeente Kapelle kent een gemeentelijke monumentenlijst, waarop nog geen kerkgebouwen staan. In de gemeente Kapelle staan twee al herbestemde kerkgebouwen en twee kerkgebouwen met een religieuze functie die, op basis van nader onderzoek, mogelijk gemeentelijk beschermd kunnen worden. Met een eventuele bescherming ontstaat er een evenwichtiger beschermd kerkenbestand, waarvan ook kerken uit de negentiende en twintigste eeuw deel uitmaken. Post’65-gebouwen zijn hierin niet meegenomen, omdat landelijke beoordelingscriteria voor gebouwen uit deze periode momenteel nog worden ontwikkeld. Aanbeveling 3: Breid de bescherming van kerkgebouwen uit Uit het onderzoek blijkt dat diverse kerkgebouwen van bijzondere waarde zijn, maar nog geen enkele vorm van bescherming genieten. Het advies is om deze kerken nader te onderzoeken, te laten beoordelen op basis van de in hoofdstuk 4 genoemde criteria en, na consultatie van eigenaren en erfgoedorganisaties, voor te dragen voor gemeentelijke bescherming. Hiervoor komen de volgende kerkgebouwen in aanmerking: de voormalige kerk van de Gereformeerde Gemeente in Wemeldinge, de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente, eveneens in Wemeldinge, de H.
Maria en St.-Arseniuskerk in Kapelle en de voormalige Christelijk Gereformeerde Kerk in Biezelinge.
39
De beschilderde afscheiding tussen kerk en koor in de Maartenskerk in Wemeldinge. De kerk is bedreigd.
Aanbeveling 4: Actualiseer registraties van kerkelijke interieurs Museum Catharijneconvent adviseert met klem om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is in de eerder bezochte rijksmonumenten een actualisatie van de registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Dit probleem doet zich niet alleen in de gemeente Kapelle voor, maar speelt in de hele provincie. Door deze registratie leren eigenaren van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, ongeacht de toekomst van het kerkgebouw. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. De niet-monumentale kerkgebouwen in de gemeente Kapelle voldoen zeker niet aan deze norm. Het verdient aanbeveling om de meest bedreigde kerkgebouwen (rode kleur in de urgentietabel) voorrang te geven bij inventarisatie. Dit omdat het verlies van functie op korte(re) termijn dreigt, wat ook invloed heeft op het interieur.
3. De situatie per kern en kerk is verschillend 8. Conclusies & aanbevelingen
Per kerk is de uitdaging uniek. De dynamiek van de context is steeds anders: de betrokkenheid van de bewoners, de ligging, de geschiedenis, de financiële situatie (sommige kerken zijn noodlijdend, andere hebben structurele inkomsten uit bijvoorbeeld bezittingen) en de kansen of restricties die kerkeigenaren inbrengen. Uit het onderzoek is gebleken dat kerkgemeenschappen die samenwerken de ervaring hebben dat bewoners van de ene kern een zekere drempel hebben om een kerk in een andere kern te bezoeken. Samenwerking of zelfs fusies bereiken daarmee niet het beoogde doel. Kernen met slechts één kerkgebouw, zoals Schore, hebben een andere aanpak nodig dan kernen met meerdere kerkgebouwen. In de laatstgenoemde situatie kan een (gebouwen)schuif tot resultaat hebben dat een monument, al dan niet tijdelijk, kan worden gered. In meerdere gesprekken is gebleken dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is. Voor het leggen van verbindingen en contacten is de gemeente hiervoor de eerstaangewezen partij. Dit betekent dat het denken vanuit mogelijkheden kan worden bevorderd, waarbij inwoners, ondernemers en andere partners gefaciliteerd worden in hun mogelijke initiatieven of initiatieven in gang kunnen worden gezet. Monumentale kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken.
Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een rijk verleden. Dit vertaalt zich ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden als zij zich bevinden rond het monumentale erfgoed en worden in economische zin hoger gewaardeerd.
40
Aanbeveling 5: Bevorder herbestemmingsonderzoeken voor bedreigde kerkgebouwen Het is goed om tijdig een onderzoek te starten naar scenario’s voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Dan voorkom je immers dat er bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat. Ook is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en bouwkundig achteruitgaat. Dit geldt in ieder geval voor de op korte termijn bedreigde historische dorpskerken in Schore en Wemeldinge (Maartenskerk). Afhankelijk van de urgentie is een herbestemmingsonderzoek hiervoor de beste oplossing. Tenslotte kun je - als er genoeg tijd is - alle relevante stakeholders betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat een goede herbestemming ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt. Kerkeigenaren kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning van experts in te schakelen bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. In de gemeente Kapelle is tot op heden nog geen gebruik gemaakt van de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Het advies is om deze regeling onder de aandacht te brengen van kerkeigenaren. Aanbeveling 6: Betrek eigenaren, dorpsraden en bewoners bij de toekomst van kerken Eigenaren staan centraal, zij gaan immers over hun eigendom.
Daarnaast zijn bewoners en dorpsraden cruciaal bij het nadenken over de toekomst van (dorps)kerken. Zij voelen zich vaak betrokken, hebben ideeën en netwerken, kunnen wellicht donaties bevorderen of vrijwillige inzet bieden en zijn voor sommige functies potentiële toekomstige gebruikers van een kerkgebouw.
4. Krimpende kerkgemeenschappen zijn zoekende 8. Conclusies & aanbevelingen
Het nadenken over de toekomst is een zoekproces met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading, zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen zijn in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. De onderlinge band binnen een gemeenschap voelt als een ‘warm bad’.
Overigens zijn de al herbestemde kerkgebouwen in de gemeente Kapelle allemaal in particulier bezit en kan worden geconstateerd dat deze niet in hun voortbestaan worden bedreigd. Het enige voorbehoud moet worden gemaakt voor het voormalig kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente in Biezelinge, waar geen gesprek met de eigenaar kon worden gevoerd.
Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het vertrouwde aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen ingevoerd. Jeugdactiviteiten nemen af. Ook voelt de kerkzaal te groot voor een steeds kleiner groepje kerkgangers. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Met name bij bestuursfuncties speelt dit. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (rijksmonumentale) kerk steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van kerkgebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van exploitatie, bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het kerkgebouw wordt steeds minder gebruikt. De meeste krimpende kerkgenootschappen vinden het interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/of uit te breiden, maar zijn behoudend als het gaat om het soort activiteiten. In de gesprekken brengen vrijwel alle geïnterviewden ook in dat een kerkenaanpak in samenhang met de kern een voorwaarde voor succes is. De Hervormde Kerk van Schore is de enige kerk in het dorp.
41
5. Gebrek aan financiële middelen voor onderhoud 8. Conclusies & aanbevelingen
Aanbeveling 7: Onderzoek op provinciaal niveau of een professionalisering van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken mogelijk is Bij steeds meer kerkbesturen ontstaat de roep om deze kerken over te kunnen dragen aan een professionele partij die het eigenaarschap overneemt met alle bijbehorende verantwoordelijkheden (met eventueel de mogelijkheid om terug te huren voor de religieuze activiteiten, zolang die nog doorgaan). Deze partij kan andere passende structurele functies en programmering op professionele wijze verzorgen om de exploitatie van het kerkgebouw te optimaliseren. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft dit in de provincie Groningen gedaan voor meer dan honderd monumentale kerken en is een robuuste professionele organisatie. In Zeeland bestaat de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, die in dit opzicht wel ambitieus is, maar met vier kerken in bezit nog bescheiden van omvang is. De bedreigde rijksmonumentale kerken in de gemeente Kapelle, maar ook in andere Zeeuwse gemeenten, vragen om urgentie om hierover op een overkoepelend niveau na te denken. Hierbij is het belangrijk om aan te haken op landelijke ontwikkelingen op dit gebied (Zeeland is niet de enige provincie waar dit speelt) en om landelijke ervaring en expertise in te zetten.
42
De meeste kerkgebouwen in de gemeente Kapelle zijn goed tot zeer goed onderhouden. Het zijn juist de rijksmonumentale kerkgebouwen (zowel bedreigd als niet bedreigd) in de gemeente Kapelle die worstelen met het vinden van middelen om de hoge instandhoudingskosten te bekostigen. Alle eigenaren kennen de rijkssubsidieregeling en vragen meestal ook de beschikbare subsidies aan. Het opbrengen van de eigen bijdrage is echter steeds vaker een probleem. Hierdoor bestaat het risico op achterstallig onderhoud, waardoor aanzienlijke bedragen nodig zijn om dit aan te pakken. Zonder structurele oplossing komt de staat van onderhoud in gevaar en daarmee de toekomst van het kerkgebouw. Dit financiële probleem speelt overigens niet bij de Hervormde Kerk in Kapelle. Aanbeveling 8: Monitor op gemeentelijk niveau de rijksmonumentale kerkgebouwen De meeste rijksmonumentale kerkgebouwen worden regelmatig geïnspecteerd door de Monumentenwacht Zeeland. De inspectierapporten worden alleen aan de eigenaar verstrekt. Overwogen zou kunnen worden, in overleg met de eigenaren, om aan de Monumentenwacht Zeeland te verzoeken jaarlijks de inspectiegegevens te vertalen naar een monitor. Zo kan de gemeente overzicht houden op de onderhoudsstaat van de monumentale kerkgebouwen.
6. Investeren in duurzaamheidsmaatregelen rendeert voor oudere monumentale kerken (nog) niet 8. Conclusies & aanbevelingen
Met name de jongere kerken beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor een duurzamer concept. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk welke investeringen in duurzame maatregelen zullen renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achterblijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen in het verlagen van de stookkosten. Aanbeveling 9: Voer duurzaamheidsscans uit in combinatie met onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen, maar dan wel in combinatie met een onderzoek naar neven- of herbestemming. Wellicht kan in samenwerking met het Restauratiefonds worden overwogen aan kerkeigenaren de mogelijkheid van duurzaamheidsscans aan te bieden. Sinds 2023 is het mogelijk om gebruik te maken van het Ontzorgingsprogramma Verduurzaming Monumenten van het Restauratiefonds.
43
Zonnepanelen op de voormalige Gereformeerde Kerk in Wemeldinge
7. Ondersteuning bij het vinden van goede vrijwilligers is gewenst 8. Conclusies & aanbevelingen
Goede vrijwilligers zijn onmisbaar voor de instandhouding van religieus erfgoed op de langere termijn. Het niet meer adequaat kunnen vervullen van vrijwillige bestuursfuncties is nu één van de grootste knelpunten voor bedreigde kerkgebouwen met een religieuze functie. Aanbeveling 10: Zet in op slimme werving van vrijwilligers Op korte termijn is het belangrijk om een aantal knelpunten in besturen te helpen oplossen. Daarbij moet blijvend geïnvesteerd worden in het opzetten van vruchtbare netwerken en slimme wervingsmethoden van vrijwilligers. Een gemeentelijke databank van vrijwilligers kan daarbij behulpzaam zijn.
“Meer voorlichting over bestaande subsidies en de voor- en nadelen van een monumentenstatus is welkom.”
44
8. Contactambtenaar dringend gewenst voor kerkeigenaren en voor collega’s bij de gemeente Kapelle Kerken geven aan behoefte te hebben aan een duidelijk aanspreekpunt bij de gemeente Kapelle. De gemeente heeft beperkte capaciteit ten behoeve van de erfgoedtaken van de gemeente. Het toevoegen van de taak van aanspreekpunt als contactambtenaar maakt dat kerkeigenaren mogelijk sneller het contact met de gemeente zullen leggen. Zonder deze contactambtenaar kan de constructieve relatie, die via de kerkenvisie met de kerkbesturen is opgebouwd, weer verwateren. Gezien de uitdagingen waar een aanzienlijk deel van de kerkbesturen voor staat en de bedreiging die dit vormt voor een deel van het religieuze erfgoed van de gemeente Kapelle is dit ongewenst. Ook binnen de gemeentelijke organisatie staat de kerkenproblematiek nog niet voldoende scherp op het netvlies van beleidsafdelingen waar wellicht kansen liggen voor leegkomende kerkgebouwen. Denk aan gemeentelijke taken als: het huisvesten van sociaal-maatschappelijke functies (dorpshuizen of een bibliotheek), stimuleren van cultuur (muziekvoorstellingen, muziekschool), toerisme en recreatie (onthaalmogelijkheden), energietransitie bevorderen (zonnepanelen), etc. Een centrale aanjager, een contactambtenaar of erfgoedcoördinator is hierbij onontbeerlijk.
9. Gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt
8. Conclusies & aanbevelingen
Aanbeveling 11: Maak van de erfgoedmedewerker bij de gemeente Kapelle ook de kerkencoördinator Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Kapelle een structurele aanjager beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor nog niemand aangewezen voor deze taak. Kerkeigenaren zijn zelf aan zet, maar uit het onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Kapelle en de kerkbesturen van bedreigde kerken de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om een volgende stap naar een duurzaam toekomstperspectief te zetten. Wellicht kan dit de zoektocht bevorderen naar functies waardoor de kerkgebouwen publiek toegankelijk blijven en het erfgoed beleefbaar blijft (denk aan maatschappelijke of culturele functies). Een erfgoedcoördinator als aanspreekpunt/loket voor de kerkeigenaren is randvoorwaarde om deze kansen voor de kerkenopgave in Kapelle, vanuit gemeentezijde, te verzilveren.
“De kerk heeft goede relatie met de andere kerkelijke gemeentes en de burgerlijke gemeente.”
45
In hoofdstuk 5 is aangegeven dat de gemeente zich wel verantwoordelijk voelt voor een aantal erfgoedtaken. De erfgoedverordening en de subsidieverordening gemeentelijke monumenten zijn daarvan goede voorbeelden. Tegelijkertijd moet worden geconstateerd dat een actueel gemeentelijk erfgoedbeleid ontbreekt. Dit erfgoedbeleid moet voorzien in een beschrijving van zowel wettelijke als autonome taken. Ook de uitkomsten van deze kerkenvisie kunnen in het gemeentelijk erfgoedbeleid worden opgenomen. Zowel het bestuurlijke als het politieke klimaat lijken rijp voor een erfgoedvisie of –nota. Aanbeveling 12: Geef opdracht voor het opstellen van een erfgoedvisie Het vormgeven van een actueel erfgoedbeleid kan mede worden gebaseerd op de uitkomsten van deze kerkenvisie. Voor een gemeente met zowel rijks- als gemeentelijke monumenten is het van belang dat het beleid wordt vastgesteld. Daarnaast is een afwegingskader gewenst waarin wordt vastgelegd hoe moet worden omgegaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief. Ook is het van belang de werkwijze binnen de gemeente Kapelle, tussen de verschillende betrokken afdelingen vast te leggen. Tenslotte is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De erfgoed- en kerkencoördinator regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden.
9. Actieplan De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat een deel van de kerkbesturen ervaart dat de toekomst van hun kerkgemeenschap onzeker is. Ongeveer 33% van het religieuze erfgoed in de gemeente Kapelle heeft geen vanzelfsprekend duurzaam toekomstperspectief. Nu deze toekomstverwachtingen in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief actie te ondernemen. Het voordeel hiervan is dat voorkomen kan worden dat kerkgebouwen leeg komen te staan, in verval raken en op den duur moeilijk meer te redden zijn. Proactief handelen kan een nieuw duurzaam toekomstperspectief voor kerkgebouwen opleveren, al dan niet in combinatie met de religieuze functie, als daarmee tijdig wordt gestart. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. Het kost vaak meerdere jaren om de haalbaarheid van dergelijke projecten te onderzoeken en tot realisatie te komen. Het is dus zaak om tijdig te starten. Ook om andere kansrijke oplossingsrichtingen voor het ontkerkelijkingsvraagstuk te vinden is actie geboden.
46
Voorstel De gemeente Kapelle pakt de rol van initiator en inspirator en nodigt alle kerkeigenaren uit die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. Binnen het project Kerkenvisie (verdiepend onderzoek, fase 2) is hiervoor bij de gemeente nog een bedrag beschikbaar uit de decentrale uitkering van het Rijk. In een projectgroep “Toekomst kerken Kapelle” vindt een nadere verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten en een stappenplan (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd) met als uitgangspunt de 12 aanbevelingen uit de kerkenvisie. De projectgroep stelt een vervolgaanpak/ uitvoeringsprogramma op en legt dit voor aan het college van Burgemeester en Wethouders, dat de gemeenteraad hierin kan betrekken. Het voorstel sluit overigens niet uit dat zowel de kerkeigenaren als de gemeente Kapelle ook zelf actie ondernemen.
9. Actieplan
Kerkbesturen
Gemeente Kapelle
Projectleider en/of klankbordgroep
Projectleider gemeente
Platform Toekomst kerken Kapelle
Acties
47
Kerkeigenaren Kapelle
Platform Toekomst kerkgebouwen Kapelle
• Doe mee aan het Platform Toekomst Kerkgebouwen Kapelle; • Kerken met onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan bij de rijksoverheid om de haalbaarheid- en duurzaamheidsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierbij samen met het platform en de gemeente (aanbeveling 5).
• Leer elkaar beter kennen en doe inspiratie en kennis op bij elkaar en eventueel bij anderen, ook buiten de gemeente Kapelle; • Bepaal gezamenlijk welke projecten het meest urgent en kansrijk zijn door: •M ee te denken over de opzet van een sterke stichting die kerkgebouwen kan overnemen, waarbij de Stichting Oude Zeeuwse Kerken een gesprekspartner kan zijn (aanbeveling 7); • Kansen te onderzoeken voor kerkgebouwen in relatie tot de toekomst en de leefbaarheid van kernen door het onderbrengen van sociaal-maatschappelijke of culturele functies (aanbevelingen 1 en 2); • Bedenk hoe inwoners, dorpsraden en ondernemers bij projecten kunnen worden betrokken (aanbeveling 6); • Zet in op een slimme werving van vrijwilligers, door bijvoorbeeld een kennisbijeenkomst te organiseren met een organisatie die hiervoor expertise heeft (aanbeveling 10).
Gemeente Kapelle • Stel een contactpersoon/coördinator erfgoed aan bij de gemeente als aanspreekpunt voor kerkeigenaren en collega’s en maak deze persoon projectleider vanuit de gemeente voor het Platform kerkgebouwen Kapelle (aanbeveling 11); • Stimuleer kerkeigenaren van, in ieder geval de bedreigde, kerkgebouwen om nevenen/of herbestemmingsmogelijkheden, alsmede duurzaamheidsmaatregelen tijdig te onderzoeken (aanbevelingen 5 en 9); • Geef opdracht voor het opstellen van erfgoedbeleid (aanbeveling 12); • Onderzoek de beschermenswaardigheid van tenminste vier kerkgebouwen (aanbeveling 3); • Stimuleer de actualisatie van de beschrijving van de kerkelijke interieurs (aanbeveling 4); • Onderzoek, eventueel samen met de provincie Zeeland, of een structurele monitor onderhoudsachterstanden bij monumentale kerkgebouwen wenselijk en haalbaar is (aanbeveling 8).
48
Bijlage 1
Kerkenpaspoorten
Legenda kerkenpaspoorten †
49
Christelijk gebruik
S
Klein
Rijksmonument
Herbestemd
M
Middelgroot
Geen monumentale status
Leegstaand / in transitie
L
Groot
XL
Zeer groot
1
Kerkenpaspoort
Opstandingskerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Biezelingseweg 6 Biezelinge
L
545m2
Bouwjaar
1990
†
Christelijk gebruik
Architect
Levien de Putter
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (CGK)
Gebruik
Religieus
De Opstandingskerk in Biezelinge is gebouwd ter vervanging van de voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk uit 1917, die gelegen is aan de Nieuwe Kerkstraat in het dorp. Vanwege een gebrek aan zitplaatsen en de verslechterende staat van de oorspronkelijke kerk werd tot de bouw van een nieuwe kerk besloten. In 1990 werd de nieuwe kerk, de Opstandingskerk in gebruik genomen. Het voormalige kerkgebouw is nadien herbestemd. Het hoofdvolume van de Opstandingskerk heeft aan beide zijden een schuin dak dat op verschillende niveaus bij elkaar komt en via meerdere raampartijen één geheel vormt. Aan de noord- en oostkant heeft het gebouw een nevenruimte in een lager volume met een plat dak, met aan de oostkant ook de ingang.
50
Met name de strakke vormen in het bakstenen gebouw zijn kenmerken van de modernistische stijl van de kerk. In de zaal van de kerk vindt behalve via meerdere raampartijen in het dak ook lichttoetreding plaats via enkele eveneens modern vormgegeven glasin-loodramen. Via het daglicht vanuit deze vensters wordt, samen met het licht uit de ramen in het dak, de aandacht naar het orgel en de lezenaar getrokken. De rest van het interieur heeft minder toegang tot daglicht en valt minder op. De zaal heeft verder een eenvoudige uitstraling en witte bakstenen muren. De Opstandingskerk heeft een kenmerkende, modernistische, strakke vormgeving en een opvallende dakopbouw, maar heeft weinig architectuurhistorische waarde. De cultuurhistorische waarde ligt besloten in de groei van de reformatorische geloofsgemeenschappen eind twintigste eeuw.
2
Kerkenpaspoort
Heilige Maria en Sint-Arsenius
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Biezelingsestraat 67 Kapelle
M
300m2
Bouwjaar
1917
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Rationalisme
Denominatie
Koptisch-Orthodoxe Kerk
Gebruik
Religieus
De kerk aan de Biezelingsestraat in Kapelle is oorspronkelijk gebouwd als de Gereformeerde Kerk van het dorp ter vervanging van een eerder kerkgebouw. Het bakstenen gebouw met toren is voorzien van een kruisdak en heeft aan meerdere zijden verticale vensters in de gevel voor voldoende lichttoetreding in het gebouw. Het rationalistische ontwerp is goed herkenbaar aan de logische en rechtlijnige, maar tegelijkertijd ietwat terughoudende vormgeving van de kerk. Zo zijn in de vensters moderne, rechthoekige vormen te vinden, maar worden in de kerk, voornamelijk bij de ingang, ook nog ronde bogen toegepast. Deze nog beperkte mate van het gebruik van strakke lijnen in het gebouw is kenmerkend voor de toegepaste stijl.
51
In 2013 is de Protestantse Gemeente, die de kerk tot dan toe in gebruik had, uit de kerk vertrokken. Het gebouw werd verkocht aan de Koptischorthodoxe Kerk, die het gebouw tot op heden gebruikt en daarmee de enige Koptische kerk in Zeeland is. Bij de verkoop van de kerk is ook het interieur aangepast, onder andere door plaatsing van een nieuw altaar. Met de komst van het nieuwe kerkgenootschap kreeg het gebouw ook de huidige naam ‘Heilige Maria en Sint Arseniuskerk’. De kerk heeft cultuurhistorische waarde als enige Koptische kerk in Zeeland. Het karakteristieke kerkgebouw vertegenwoordigt de rationalistische stijl, die populair was in de protestantse kerkbouw in de tijd van de afscheidingen. Ondanks deze relatief bescheiden bouwstijl neemt het gebouw, mede door zijn omvangrijke toren, toch een prominente plaats in. Het oorspronkelijke interieur, waaronder het altaar, is sterk aangepast voor het gebruik door de KoptischOrthodoxe Kerk.
3 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Christelijke Gereformeerde Kerk
Geen monumentenstatus
Adres
Nieuwe Kerkstraat 18 Biezelinge
195 m2
Bouwjaar
1917
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Woon- en bedrijfsruimte
De voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk van Biezelinge werd in 1917 gebouwd in traditionalistische stijl. De zaalkerk is gemaakt van baksteen en is voorzien van een zadeldak met kleine oversteken, wat aansluit op de stijl van het gebouw. In de voorgevel zijn meerdere vensters met rondbogen te vinden. In 1990 is de kerkelijke gemeente uit het gebouw vertrokken en verhuisd naar een nieuw kerkgebouw aan de Biezelingseweg. Tot de bouw van de nieuwe kerk werd besloten nadat de oorspronkelijke kerk betreft ruimte niet meer volstond en de staat van het gebouw achteruit ging. Ten gevolge van de verkoop van het kerkgebouw en de herbestemming tot woonhuis en later ook tot atelier/ winkel is het oorspronkelijke interieur van de kerk sterk aangetast.
52
Op sommige punten zijn nog originele aspecten te zien, zoals de draagconstructie, maar de voormalige functie als kerk is slechts beperkt herkenbaar. De voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk heeft enige cultuurhistorische waarde als voorbeeld van een eenvoudige afgescheiden kerk in traditionalistische stijl
5
Kerkenpaspoort
Mozeskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Noordstraat 4 Biezelinge
L
600m2
Bouwjaar
1878
†
Christelijk gebruik
Architect
J.H. Hanninck (toren) en J. Dzn. Verheul
Bouwstijl
Neogotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Mozeskerk in Biezelinge is gebouwd op de plek waar sinds 1246 een klooster stond, dat later de parochiekerk van Biezelinge werd. De kloosterkerk kreeg in 1877-1878 nog een nieuwe toren, ontworpen door architect J.H. Hanninck. Desalniettemin werd in 1907 besloten om de kerk vanwege de verslechterende staat af te breken. Om deze reden is in 1908 de oude kloosterkerk vervangen door de huidige zaalkerk met zadeldak naar ontwerp van architect J. Verheul Dzn., waarbij de toren van de vorige kerk behouden is gebleven. De toepassing van elementen als de spitsbogen en de frontalen in de toren en het maaswerk in de vensters van de kerk tonen de neogotische stijl waarin het gebouw is ontworpen, hoewel ook neoromaanse invloeden herkenbaar zijn in de vormgeving. Dit komt met name voor in het schip door de toepassing van rondbogen in de vensters en het
53
tongewelf in het plafond. In de kerk zijn ook sjabloonschilderingen op de houten balken van het gewelf te vinden. In het interieur van de kerk wordt de aandacht getrokken door het orgel uit 1909 dat bij de bouw van de kerk op het balkon is geplaatst. Tussen 2011 en 2013 is het interieur van de kerk gemoderniseerd en is de aanbouw achter de kerk gesloopt en vervangen door een nieuwe uitbreiding, waar zich ook de nieuwe hoofdentree van de kerk bevindt. In de nieuwe aanbouw bevindt zich ook een consistorie, een keuken en een jeugdhonk. De Mozeskerk is een interessante, neogotische kerk. Het gebouw heeft cultuurhistorische waarde als voorbeeld van vernieuwingen die de protestanten uitvoerden in de tijd dat ook veel katholieke kerken gebouwd werden. De oude toren uit 1878 is een voorbeeld van neogotiek. De kerkzaal is in 1908 vervangen. Het interieur is in goede en deels originele staat.
6 Kerkenpaspoort
54
Kerkenpaspoort
Petrakerk
Geen monumentenstatus
Adres
Goessestraatweg 14 Kapelle
XL
2300m2
Bouwjaar
1996
†
Christelijk gebruik
Architect
J. Fierloos
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeenten
Gebruik
Religieus
De Petrakerk is gebouwd in 1996, waarmee dit het jongste kerkgebouw in de gemeente Kapelle is. De kerk is gebouwd ter vervanging van de eerdere kerk van de Gereformeerde Gemeente in Biezelinge, die te klein werd voor de gemeente en in verslechterende staat verkeerde. De Petrakerk is nagenoeg gelijktijdig opgetrokken met de aangrenzende buurt en is met een oppervlakte van 2300 vierkante meter verreweg de grootste kerk van de gemeente Kapelle. In 2011 heeft een uitbreiding aan de Petrakerk plaatsgevonden naar ontwerp van architect J. Fierloos, ook de oorspronkelijke architect. Aanleiding voor de uitbreiding was het groeiende ledenaantal van de gemeente. Bij deze uitbreiding werd onder andere een galerij in de kerkzaal geplaatst om het aantal zitplaatsen te verhogen van de oorspronkelijke 805 zitplaatsen naar 1350 zitplaatsen na de uitbreiding, om
zo voldoende ruimte te bieden voor de kerkgangers. In 2012 is in de toren een klok met klokkenstoel geplaatst. Het moderne exterieur van het kerkgebouw wordt gekenmerkt door de lichte, bakstenen gevel in combinatie met glazen wanden. Het hoofdvolume heeft meerdere schuin aflopende dakdelen die uitkomen op een plat dak met aan de westzijde de opvallende zwarte spits. Het interieur van de kerk bestaat uit een moderne zaal, waarbij een combinatie van natuurlijk en elektrisch licht bij elkaar komen bij het liturgisch centrum. Hier bevinden zich de preekstoel, een lezenaar en een doopvont, met hierboven het orgel. De cultuurhistorische waarde ligt besloten in de groei van de reformatorische geloofsgemeenschappen eind twintigste eeuw en de uitbreiding van Kapelle. De kerk is met zijn omvang, bijzondere en strakke daklijnen en hoge zwarte spits een opvallende verschijning aan de rand van Kapelle.
7 Kerkenpaspoort
55
Kerkenpaspoort
Hervormde Kerk
Rijksmonument
Adres
Kerkplein 4 Kapelle
XL
1250m2
Bouwjaar
Veertiende eeuw
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Hervormde Kerk is een ruime gotische kerk, waarvan het koor dateert uit het begin van de veertiende eeuw en de kerktoren vermoedelijk uit de tweede helft van de veertiende eeuw. Het schip van de kerk is afkomstig uit het begin van de vijftiende eeuw en is enkele decennia later, rond 1480 verhoogd. Het schip heeft een zadeldak, uitkomend op de zijbeuken van de kerk. De brede vierkante toren is voorzien van steunberen en heeft een torenspits met vier hoektorentjes, wat uniek is ten opzichte van andere kerken in Zeeland. Opvallend aan de kerk is de toepassing van de vele uiteenlopende complexe vormen van gotisch maaswerk in de verschillende vensters van de kerk. Hoewel het interieur van de kerk sober is, zijn hier eveneens decoraties te vinden. Dit zijn decoraties als de blindarcaden en het boogfries in het koor en meerdere vormen van beeldhouwwerk met onder andere
heiligenbeelden in het schip van de kerk. Het interieur bevat verder een preekstoel uit ca. 1600 en het orgel uit 1868. De kerk is in de jaren twintig van de vorige eeuw gerestaureerd gezien de slechte staat van het dak, dat al enige tijd lekte, toen zijn ook de ramen behandeld en de steunberen verstevigd. De scheuren, die in de steunberen waren ontstaan, werden gerestaureerd. De toren en de kerk zijn vervolgens respectievelijk in de jaren vijftig, zestig en negentig opnieuw gerestaureerd en in 2002 werd het schilderwerk van het interieur hersteld. De kerk is architectuur- en cultuurhistorisch waardevol als middeleeuwse, gotische kerk en is centraal in het dorp gesitueerd, omringd door een straat. De historische gelaagdheid is zichtbaar in zowel exterieur als interieur. In het interieur zijn onderdelen van voor de Reformatie aanwezig. Het koor is een fraai voorbeeld van de Vlaamse baksteenbouw.
8 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Kerk
Geen monumentenstatus
Adres
Noordstraat bij 28A Biezelinge
120 m2
Bouwjaar
1869
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Onbekend
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Herbestemd
De voormalige Gereformeerde Kerk van Biezelinge is een kerkgebouw dat mogelijk een verbouwde schuur was. Het gebouw dateert uit 1869 en heeft een hellend zadeldak zonder overstek. In de voorgevel zijn een rond raam met eenvoudig maaswerk en twee rondboogvensters met vorktraceringen aanwezig. In de zijgevels bevinden zich vensters met verlaagde spitsbogen. Met een oppervlakte van slechts 120 vierkante meter is de voormalige Gereformeerde Kerk het kleinste kerkgebouw in de gemeente Kapelle. De kerk is sinds 1915 buiten gebruik, waarna onbekend is welke functie het gebouw heeft vervuld, maar volgens het bestemmingsplan heeft het gebouw een woonfunctie. Omdat de functie niet duidelijk is, is ook over het interieur weinig bekend.
56
De cultuurhistorische waarde van deze sober vormgegeven, voormalige schuurkerk is gelegen in het feit dat het een goed voorbeeld is van de eenvoudige gebouwen uit de begintijd van de gereformeerde stroming. Er is weinig bekend over het verleden en over de huidige functie, de inventaris en het interieur.
9 Kerkenpaspoort
57
Kerkenpaspoort
Hervormde Kerk
Rijksmonument
Adres
Nieuwe Kerkplein 4 Schore
M S
300m2
Bouwjaar
1942
†
Christelijk gebruik
Architect
J. Roodenburgh
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, in mei 1940, werd de Hervormde Kerk van Schore uit 1914-1915 verwoest. Vanwege het verlies van de kerk werd in 1942 de nieuwe Hervormde Kerk van het dorp gebouwd. De nieuwe kerk is gebouwd naar ontwerp van architect J. Roodenburgh in de stijl van de Delftse School. Deze traditionalistische stijl is in het bakstenen kerkgebouw te zien aan de relatief eenvoudige, sobere vormgeving, met een stijl aflopend zadeldak met kleine overstekken. Aan beide zijden van het dak zijn drie kleine dakkapellen aanwezig, ieder voorzien van een tuitgevel, eveneens een kenmerk van het traditionalisme. De kerk heeft een vierkante toren die bovenop is voorzien van een naaldspits. In het interieur van de kerk is het orgel uit 1952 te vinden. Dit orgel werd in 1978 in de kerk geplaatst ter vervanging van het orgel uit 1942.
In 2014 werd bekend dat de gefuseerde protestantse kerken van Schore en Hansweert in de verkoop stonden vanwege een teruglopend aantal kerkgangers. Eén van de twee kerken zou om deze reden worden verkocht. In 2019 is uiteindelijk de kerk in Hansweert verkocht, waarmee de kerk van Schore haar functie heeft behouden. De Hervormde Kerk in Schore is architectuurhistorisch waardevol als gaaf voorbeeld van een traditionalistisch vormgegeven kerk uit het begin van de wederopbouwperiode van de hand van de gerenommeerde architect J. Roodenburgh. De vroege wederopbouwkerk is gelegen op een prominente locatie binnen de oorspronkelijke kerkring.
10 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Kerk
Geen monumentstatus
Adres
Noordelijke Achterweg 66 Wemeldinge
140m2
Bouwjaar
1907
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Wonen
De Gereformeerde Kerk van Wemeldinge is een voormalig kerkgebouw uit 1907. Het gebouw is een eenvoudige, kleine zaalkerk en werd tot en met 1983 als kerk gebruikt, waarna het vanwege het teruglopende aantal kerkgangers werd gesloten. Vervolgens is het kerkgebouw verkocht en nadien herbestemd tot woonhuis. De diensten van de Gereformeerde Kerk werden voortaan in de eveneens in Wemeldinge gelegen Maartenskerk gehouden, waarmee enkele jaren eerder een samenwerkingsverband was aangegaan. De stijl van het gebouw valt op door de toepassing van rondboogfriezen in de voorgevel en een tandlijst aan de zijkant van het gebouw. Ook in het portiek zijn rondboogfriezen te herkennen. Over het geheel genomen kan het ontwerp van de kerk als eclectisch worden gezien. Dit komt vooral door de combinatie
58
van verschillende stijlkenmerken zoals de benoemde ornamenten en de traditionele vormgeving, onder andere te zien aan het zadeldak, waaraan later overstekken zijn toegevoegd. Opvallend zijn de grote vensters aan de westzijde van het gebouw. Deze zijn recent geplaatst. In 1985 is het gebouw herbestemd tot woning en toen ook wit geschilderd. Gezien de herbestemming tot woonhuis is maar weinig bekend over het interieur van de kerk. Het orgel is na de verkoop verwijderd en later gesloopt. De architectuur van de voormalige Gereformeerde Kerk in Wemeldinge is samengesteld uit elementen uit verschillende bouwstijlen. Het exterieur is bij de herbestemming aangepast. Het orgel is verwijderd. Verder is er niets bekend over de inventaris en het huidige interieur. De voormalige zaalkerk zonder toren heeft zodoende weinig architectuur- of cultuurhistorische waarde.
11 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Gemeente
Geen monumentenstatus
Adres
Zuidelijke Achterweg 51 Wemeldinge
135m2
Bouwjaar
1932
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Wonen
De Gereformeerde Gemeente van Yerseke had vanaf 1932 een afdeling in het kerkgebouw aan de Zuidelijke Achterweg in Wemeldinge. Deze afdeling is blijven bestaan tot 1948, toen de Gereformeerde Gemeente van Wemeldinge werd gesticht en het gebouw voortaan door de eigen gemeente van het dorp werd gebruikt. De traditionalistische zaalkerk wordt gekenmerkt door het zadeldak met kleine overstekken en de vele rondboogvensters die aan meerdere zijde van de kerk in de gevels aanwezig zijn. Gedurende de Tweede Wereldoorlog liep het gebouw schade op waarna de kerk in 1946 werd gerestaureerd. De Gereformeerde Gemeente van Wemeldinge is in 2001 samengevoegd met de Gereformeerde Gemeente van Kapelle.
59
Enkele jaren hierna, in 2004, werd het kerkgebouw afgestoten en verkocht. De inventaris van de kerk werd verkocht aan de Oud Gereformeerde Gemeente van ’s-Gravendeel voor het nieuwe kerkgebouw van deze gemeente. Na de verkoop is het voormalige kerkgebouw herbestemd tot woonhuis. Vanwege de herbestemming is weinig bekend over het huidige interieur. Het voormalige kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente heeft waarde als sober vormgeven traditionalistische zaalkerk. Bij de herbestemming is de inventaris verkocht. Over het huidige interieur is niets bekend.
12 Kerkenpaspoort
60
Kerkenpaspoort
Maartenskerk
Rijksmonument
Adres
Kerkweg 5 Wemeldinge
L
520m2
Bouwjaar
Veertiende eeuw
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De Maartenskerk van Wemeldinge is een middeleeuwse gotische hallenkerk, gebouwd op de plek waar sinds ca. 1200 een stenen kerk had gestaan. De toren met achtzijdige torenspits werd rond 1350 toegevoegd. Enkele decenia later, aan het einde van de veertiende eeuw, werd het vijfzijdige gesloten koor gebouwd en omstreeks 1500 werden ook het schip, de zuidbeuk en de sacristie gebouwd. Het gebouw is voorzien van een groot aantal steunberen, zowel aan de toren als aan het schip. De vensters zijn voorzien van gotisch maaswerk, zoals vorktraceringen. In het interieur van de kerk bevinden zich waardevolle objecten zoals de preekstoel uit 1657 en een koperen lezenaar uit 1790. Opvallend is dat het orgel, daterend uit 1899 en sinds 1957 in de Maartenskerk aanwezig, pas het eerste orgel in de lange bestaansgeschiedenis van de kerk is. Reden voor de lange periode zonder orgel is een voorwaarde die ambachtsvrouwe Maria Coomans in
1787 in haar testament liet opnemen. Zij liet een groot bedrag aan de kerk na, maar onder voorwaarde dat er geen orgel op kosten van de kerk geplaatst zou. De exacte reden voor deze voorwaarde is niet duidelijk te achterhalen, maar dit had mogelijk met de geloofsovertuiging van Maria Coomans te maken. Uiteindelijk is er via een stichting een orgel aangekocht en in de kerk geplaatst. De Hervormde Gemeente van de Maartenskerk is in 2005 gefuseerd met de Gereformeerde Kerk van Wemeldinge en vormt nu tezamen de protestantse gemeente van Wemeldinge. De Maartenskerk is architectuurhistorisch waardevol als middeleeuwse, gotische kerk. In het verleden was deze kerk, zoals veel middeleeuwse kerken, centraal gelegen in het dorp. Door de verschuiving van Wemeldinge ten gevolge van overstromingen is het kerkgebouw tegenwoordig minder centraal gelegen, maar alsnog prominent door de ligging op een vliedberg. Het interieur en de inventaris bevatten ook waardevolle onderdelen.
13
Kerkenpaspoort
Vrije Evangelische Gemeente
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Noordelijke Achterweg 67 Wemeldinge
S
140m2
Bouwjaar
1926
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Bond van Vrije Evangelische Gemeenten
Gebruik
Religieus
Gelegen aan de Noordelijke Achterweg in Wemeldinge bevindt zich een kerkgebouw ontworpen in traditionalistische stijl. De kerk is gebouwd in 1926 voor de Vrije Evangelische Gemeente van Wemeldinge. Vanaf de stichting van de gemeente in 1879 hielden de leden de diensten in een klein kerkje uit 1876, tot deze kerk in 1926 werd gesloopt. Het huidige kerkgebouw werd op dezelfde plek gebouwd. De traditionalistische stijl herkenbaar in de eenvoudige vormgeving van het bakstenen gebouw, met een zadeldak met kleine overstekken en een kleine dakruiter aan de gevel. Het interieur van de kerk heeft een moderne uitstraling en is vermoedelijk recent gerenoveerd.
61
Het plafond van de zaalkerk is voorzien van een tongewelf. In dit tongewelf is boven de ingang van de kerk ook het orgel uit 1987 te vinden. In 2005 is het kerkgebouw uitgebreid met de toevoeging van een kleine zaal en een gemeenschapsruimte. Mogelijk is samen met deze uitbreiding ook de kerkzaal gemoderniseerd. Eenvoudige zaalkerk met dakruiter in traditionalistische stijl en met gemoderniseerd interieur. Cultuurhistorisch interessant vanwege de geschiedenis binnen de vroege afscheiding van de Vrije Evangelische Gemeenten.
62
Bijlage 2
Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
63
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
1. Nieuwe Kerk te Zierikzee
2. Oostkerk te Middelburg
De Nieuwe Kerk in Zierikzee is in de periode 1835-1848 gebouwd in neoclassicistische stijl. De kerk is sinds 1977 eigendom van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken en is na een aantal restauraties nu in gebruik als evenementenlocatie. De kerk is heringericht ten behoeve van multifunctioneel gebruik.
Deze voor de protestantse eredienst gebouwde koepelkerk is gebouwd in de periode 1647-1667 en begin 2017 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. In 2018 is het eigendom overgedragen aan de beheersstichting van de Nationale Monumentenorganisatie, de Stichting Monumentenbezit. Voor de exploitatie van de Oostkerk is Stichting de Oostkerk verantwoordelijk. Deze stichting organiseert tal van evenementen en daarmee is de Oostkerk multifunctioneel te gebruiken.
Foto: H. Uil
64
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
65
3. Voormalig kerkgebouw Oud Gereformeerde Gemeente te Kamperland
4. Voormalige Gereformeerde Kerk te Baarland
Kerkgebouw daterend uit 1917. In april 1990 werd dit gebouw afgestoten en de kerkelijke gemeente ondergebracht bij dezelfde gemeente in ’s-Gravenpolder. Het kerkgebouw is in particulier bezit en al geruime tijd in gebruik als kapsalon.
Het neoromaanse kerkgebouw met toren is in 1912-1913 gebouwd, De laatste kerkdienst in deze voormalige gereformeerde kerk vond plaats in 2003, waarna het in 2006 zijn huidige bestemming heeft gekregen: restaurant De Kleine Toren.
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
66
5. Voormalige Christelijke Gereformeerde Kerk te Biezelinge Deze karakteristieke zaalkerk dateert uit 1917 en werd gebruikt door de christelijk gereformeerden. Deze kerkelijke gemeenschap verhuisde in 1990 naar een nieuw kerkgebouw in Biezelinge, de Opstandingskerk. In het kerkgebouw is De Quilterie gevestigd, waarmee het gebouw in gebruik is als atelier en verkoopruimte van quiltstoffen en patchworkbenodigdheden. Achter het kerkgebouw is een woning. 6. Voormalige Maria Hemelvaartkerk te Sas van Gent Deze voormalige rooms-katholieke neogotische kerk met hoge toren dateert uit 1891-182 en was een karakteristiek vroeg werk uit het oeuvre van Joseph Cuypers, zoon van de bekende Pierre Cuypers. In 2017 is deze kerk wegens een teruglopend kerkbezoek buiten gebruik gesteld. De Cuyperskerk werd in 2018 overgedragen aan de Stichting Behoud Cuyperskerk en is nu in gebruik als markthal, waar naast een versmarkt ook een sociaal-maatschappelijk restaurant gevestigd is.
Bijlage 2. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
67
7. Voormalige Johannes de Doperkerk te Sint Jansteen Deze voormalige rooms-katholieke kerk is gebouwd in de periode 1857-1860 door de in Zeeuws-Vlaanderen bekende architect P. Soffers. De kerk is in 2016 aan het kerkelijk gebruik onttrokken. Twee particuliere ondernemers hebben, onder de naam The Holy Spiritus, de kerk overgenomen. Zij noemen zich fruitwijnfanaten en houden zich bezig met een ambachtelijke brouwerij en stokerij en organiseren regelmatig proeverijen en daarmee samenhangende activiteiten.
8. Voormalige Onze-Lieve-VrouwVisitatiekerk te Westdorpe Deze voormalige parochiekerk werd in 1947 in gebruik genomen. Eind 2012 werd de kerk onttrokken aan de eredienst en daarna door het parochiebestuur verkocht aan de Stichting Kerk Westdorpe. De kerk werd, met steun van de gemeente Terneuzen, omgevormd tot gemeenschapshuis met de naam ‘De Kirke’. In de kerk is een glazen inbouw geplaatst waar verschillende verenigingen, die voorheen in het dorpshuis zaten, hun activiteiten kunnen houden. Elke vereniging is uitgerust met een eigen kast waar zij hun benodigdheden kunnen bewaren. Foto: G. Barbiers
68
Bijlage 3
Voorstel stappenplan
69
Stappenplan voor kerkeigenaren 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan
Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen?
2. Principebesluit Wat is de intentie? Hoe wordt vorm gegeven aan de plannen?
Nevenbestemming
Herbestemming
Hergebruik
3. Haalbaarheidsonderzoek en
3. Haalbaarheidsonderzoek en
cultuurhistorische verkenning
3. Gesprekstafel
cultuurhistorische verkenning
Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de
Welke denominaties komen in aanmerking
Is het idee uitvoerbaar en rendabel? Wat zijn de
ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is
voor hergebruik? Wat is nodig voor het kerkelijk
ruimtelijke en functionele eigenschappen? Wat is
daarvan de waarde en betekenis?
hergebruik?
4. Exploitatieonderzoek en financiering
4. Nadere uitwerking
4. Exploitatieonderzoek en financiering
Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en
Hoe kunnen benodigde aanpassingen woren
Wat zijn de behoeftes van partijen op korte en
lange termijn? Welk scenario bied een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?
verwezenlijkt?
daarvan de waarde en betekenis?
lange termijn? Welk scenario biedt een gezonde (verzelfstandige) exploitatie?
5. Exploitatieonderzoek
5. Nadere uitwerking
Is hergebruik een voldoende economische
5. Nadere uitwerking
Is alle benodigde informatie opgehaald en
kostendrager?
Hoe kunnen benodigde aanpassingen worden
in het plan verwerkt?
verwezenlijkt?
6. Vergunningsprocedure Kan het schetsontwerp één op één worden omgezet naar een definitief plan? Haalt het plan de vergunningstoets? Is het plan ingediend voor een omgevingsvergunning? Doorloop de vergunningsprocedure.
70
Stappenplan voor gemeente 1. Probleemanalyse Bijlage 3. Voorstel stappenplan
Wat is het huidige toekomstperspectief, wat gaat er goed/mis, waar liggen uitdagingen? En wat is de gemeentelijke rol, positie en prioriteitsstelling?
2. Inventariseer behoefte(s) Wat zijn de algehele behoeftes onder eigenaren en hun gebouwen? Zijn de behoeftes van andere kerkgenootschappen in beeld? Zijn er overeenkomsten en/of nuances onder demoninaties?
3. Maatschappelijk/Commercieel vastgoed + mogelijkheden bestemmingsplan Wat zijn de behoeftes aan maatschappelijk en commercieel vastgoed? Kunnen we deze in kaart worden gebracht en/of worden samengebracht met (toekomstig) leegstaande kerkgebouwen? Welke procedures moeten doorlopen worden?
4. Gezamenlijke verkenning Wat zijn de uitkomsten van een verkenning met de eigenaar van een specifiek gebouw naar de behoefte en invulling van een (toekomstig) leegstaand monument? Hoe kunnen kerkeigenaren procesmatig worden ondersteund?
5. Vooroverleg + vergunningsprocedure Komt het voorgenomen plan door de vergunningentoets, monumentencommissie, RCE en bestemmingsplantoets?
71
72
Bijlage 4
Overzicht subsidieregelingen
73
Bijlage 3. Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen
74
Voor eigenaren van kerkgebouwen zijn er verschillende vormen van financiële ondersteuning. 1. Subsidieregeling instandhouding monumenten (niet-woonhuismonumenten) Voor het onderhoud van kerkgebouwen kunnen eigenaren aanspraak maken op subsidie van het rijk op basis van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Deze regeling bestaat al sinds 2006, maar is onlangs gewijzigd. De subsidie op basis van deze regeling is in principe 60% van de door het rijk vast te stellen subsidiabele kosten, maar 40% als de instandhoudingskosten fiscaal kunnen worden verrekend (bijvoorbeeld als ondernemer). De subsidie op basis van de Sim moet vooraf worden aangevraagd en hiervoor moet een 6-jarenplan worden opgesteld.
Ieder jaar kan tussen 1 februari en 31 maart een aanvraag worden ingediend, waarop eind augustus/begin september de beslissing volgt. Een subsidie wordt dan voor een periode van 6 jaar toegekend en ook de kosten voor het opstellen van een dergelijk plan zijn subsidiabel. Subsidiabel zijn verder alleen de kosten van onderhoud aan de monumentale onderdelen van het monument, waarbij de maximale subsidiabele kosten 3% van de herbouwwaarde van het monument bedragen. Met ingang van 2022 kunnen ook de kosten voor een duurzaamheidsonderzoek worden betrokken in het subsidieverzoek. Geadviseerd wordt voor het aanvragen van een Sim-subsidie gebruik te maken van een architecten- of bouwadviesbureau. Voor erkende bedrijven kunt u terecht op de website van Stichting ERM. De volledige Sim-regeling, inclusief de leidraad subsidiabele kosten, kunt u hier nalezen.
2. Subsidieregeling restauratie rijksmonumenten provincie Zeeland De Provincie Zeeland kent een subsidieregeling voor de restauratie van rijksmonumenten, niet zijnde een woonhuismonument, een groen of een archeologisch monument. Op deze provinciale subsidieregeling voor restauratie van rijksmonumenten kan ieder jaar een beroep worden gedaan. De provinciale restauratiesubsidie heeft een subsidiepercentage van maximaal 70%, waarbij een eigen bijdrage van 30% noodzakelijk is. Deze moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Voor rijksmonumentale kerkgebouwen met een niet-religieuze (hoofd)functie, blijven de subsidiemogelijkheden bestaan. Deze subsidie kan jaarlijks worden aangevraagd. Informatie over de provinciale regeling en de regeling zelf kunt u nalezen op de website van de Provincie Zeeland.
Bijlage 3. Overzicht van subsidieregelingen voor eigenaren van monumentale kerkgebouwen
75
3. Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten Voor zowel monumentale kerkgebouwen als voor kerkgebouwen van cultuurhistorisch belang kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Deze rijkssubsidieregeling heeft tot doel de herbestemming, de verduurzaming en de wind- en waterdichtheid van monumentale gebouwen te bevorderen. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de nevenbestemming (naast de religieuze functie) of de herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten. De regeling is te lezen op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. 4. Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) Kerken vallen onder religieuze instellingen en daarmee onder de doelgroep van deze regeling: maatschappelijk vastgoed. Subsidie kan worden verkregen voor energieadvies, energielabel en verduurzamingsmaatregelen. De subsidieregeling werd op 18 september