A.68 Def.kerkenvisiekapelle.klein
Tekst van het document
Kerkenvisie Zeeland Kapelle #08
Kerkenvisie 1
3
2
4
Kapelle In opdracht van: gemeentebestuur van Kapelle November 2023
Colofon Gemeente Kapelle Titel
Kerkenvisie Kapelle
Datum
November 2023
Adviseur
Erfgoed Zeeland / COUP B.V.
1. Hervormde Kerk te Kapelle
Door
Noa Korsuize (Gemeente Kapelle)
Verduurzaming is vaak een hele uitdaging bij
Peter Vogel (Gemeente Kapelle)
monumentale kerkgebouwen.
Toelichting foto’s voorpagina
Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) David Koren (Erfgoed Zeeland)
2. Petrakerk te Kapelle
Marjolein Dik (Erfgoed Zeeland)
Moderne kerkgebouwen met een vitaal en stabiel ledenbestand
Peter Zwemer (Erfgoed Zeeland)
hebben een positieve toekomstverwachting.
Chris Maas (Erfgoed Zeeland) Henk Jan Lekkerkerk (COUP)
3. Voormalige Gereformeerde Kerk te Wemeldinge
Jos Schrijen (COUP)
Kerkgebouwen die hun religieuze functie verliezen kunnen
Nina Fransen (COUP)
bijvoorbeeld herbestemd worden tot woning.
Jurre de Jong (COUP) Vormgeving
Yurr Studio
Afbeeldingen Erfgoed Zeeland, COUP, Zeeuws Archief, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, J.P. Sinke (gergeminfo.nl) Copyright © 2023 Erfgoed Zeeland & COUP B.V.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dank ook, kan COUP B.V. en of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentatie is uitsluitend mogelijk in overleg met Erfgoed Zeeland en COUP B.V.
2
4. Maartenskerk te Wemeldinge Nevenbestemmingen kunnen een kerkgemeenschap inkomsten bieden om het kerkgebouw in stand te kunnen houden.
Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 8. Conclusies & aanbevelingen 9. Actieplan Bijlage 1 Kerkenpaspoorten Bijlage 2 Interessante voorbeelden van Zeeuwse herbestemde kerkgebouwen Bijlage 3 Voorstel stappenplan Bijlage 4 Overzicht subsidieregelingen
3
2 3 4 5 8 10 17 26 29 34 37 46 49 63 69 73
Voorwoord Onze mooie gemeente, ‘de bloesem van Zeeland’, is in 1970 ontstaan door de samenvoeging van de gemeenten Kapelle en Wemeldinge. Er zijn vier dorpen Biezelinge, Kapelle, Schore, Wemeldinge en het buurtschap Eversdijk. Elk op hun eigen manier hebben ze bijgedragen aan de gemeente die we nu zijn. Een gemeente met goede voorzieningen, waar het fijn is om te wonen. Dat onze kernen een rijke historie kennen is niet verrassend, het zijn oude kernen die al vele honderden jaren bestaan.
Met die vraag over instandhouding, onderhoud, verduurzaming en gebruik zijn betrokken aan de slag gegaan onder begeleiding van Erfgoed Zeeland, COUP B.V. en ambtenaren van de gemeente Kapelle.
De kerken en de geloofsgemeenschappen in de kernen speelden door de eeuwen heen een belangrijke rol in het leven van de inwoners. Wellicht nu wat minder dan voorheen, maar lang hebben zij hun stempel op het karakter van de kernen gedrukt.
Het is daarom mooi als resultaat u deze kerkenvisie te kunnen aanbevelen.
Dit zien we ook terug in de kerkgebouwen in onze gemeente, twaalf in totaal waarvan vier inmiddels een andere functie hebben. Voor sommigen is het uitsluitend een prachtig gebouw dat als monument behouden moet blijven. Voor anderen zit de waarde in wat er, in het geval van de kerk van Wemeldinge zelfs al meer dan 1000 jaar, in dat gebouw beleden wordt. Met het afnemen van de grootte van de geloofsgemeenschappen is het goed te kijken naar de kerkgebouwen, het onderhoud en het gebruik. “Zijn we als kerkgemeenschap in staat om ons kerkgebouw in goede staat te houden en te bewaren voor de toekomst, met het teruglopen van het aantal leden”, vragen meerdere kerkgemeenschappen zich af.
4
Het is op zijn plaats alle betrokken, niet in de laatste plaats de kerkbesturen, te bedanken voor hun openheid en de durf de toekomst in alle kwetsbaarheid bespreekbaar te maken. Voor sommigen heel lastig en beladen.
Een gedragen visie op onze kerkgebouwen nu en naar de toekomst toe.
Siwart A. Mackintosh Wethouder Erfgoed, gemeente Kapelle
1.
Inleiding Ontkerkelijking in Nederland In vrijwel heel Nederland is er sprake van ontkerkelijking. Dit is een trend die al geruime tijd geleden is ingezet en zich nog altijd voortzet. Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet regelmatig onderzoek naar de ontkerkelijking in Nederland. Uit het onderzoek “Buiten kerk en moskee”(SCP2022) is gebleken dat Nederland geen gelovig land meer is. Driekwart van de Nederlanders geeft aan weinig of helemaal geen behoefte te hebben aan kerkelijke bijeenkomsten en dat deze niet in hun levensstijl passen. De daling in kerkbezoek komt voor in de meeste kerken. Een uitzondering zijn veelal de orthodox-protestantse kerken (lees: orthodoxe en bevindelijke gereformeerde denominaties). Recente voorspellingen schatten dat tot 2030 nog zo’n 1700 kerken zullen sluiten (Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Deze dreigende sluiting stelt kerkeigenaren, kerkbezoekers, betrokkenen en de gemeente Kapelle de komende jaren voor een uitdaging.
De start van de kerkenvisies in Nederland en Kapelle Het belang van religieus erfgoed wordt steeds meer erkend. Hoewel niet alle kerkgebouwen van cultuurhistorische of architectuurhistorische waarde zijn, kan wel gesteld worden dat kerkgebouwen in veel gevallen het middelpunt van dorpen, steden en wijken zijn. Het zijn gebouwen die mensen vaak doet herinneren aan belangrijke momenten in het leven, ook voor hen die niet gelovig zijn. Wanneer een kerkgebouw wordt gesloten, leidt dit veelal tot discussies tussen kerkeigenaren, mensen die gelovig zijn, omwonenden en deskundigen. Deze discussies kunnen soms jarenlang duren. In de tussentijd gaat de staat van de kerkgebouwen achteruit en lopen de herstelkosten (onnodig) op. Deze landelijke vraagstukken en problematiek behoeven een visie op de toekomst van kerkgebouwen waarvoor onderzoek, samenwerking en het maken van keuzes nodig is. In 2018 werd door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de beleidsbrief Erfgoed Telt uitgebracht.
5
Hierin stimuleerde het ministerie het opstellen van kerkenvisies op gemeentelijk niveau en stelde ten dienste daarvan een decentrale uitkering beschikbaar van €13,5 miljoen. In de kerkenvisies moet er aandacht zijn voor alle kerkgebouwen en andere gebedshuizen die voor de religieuze functie zijn gebouwd en de (dreigende) leegstand, instandhouding, nevenbestemming en herbestemming van deze gebouwen. Vanaf 2019 konden gemeenten een beroep doen op de decentrale uitkering. De gemeente Kapelle heeft deze uitkering in 2021 aangevraagd en toegezegd gekregen. De gemeente Kapelle heeft Erfgoed Zeeland en COUP Urban Producers ingeschakeld als onafhankelijke instanties om, net als in de andere Zeeuwse gemeenten, het traject te begeleiden. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft daarnaast dit traject ondersteund via het programma Toekomst Religieus Erfgoed.
1.
Het doel en de opbouw van de kerkenvisie
Inleiding
De vraag die centraal staat in het maken van de kerkenvisie is: Hoe kan door het ontwikkelen van een gezamenlijk duurzaam toekomstperspectief het religieus erfgoed binnen de gemeente Kapelle worden behouden? Om hierop antwoord te kunnen geven moeten eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van gemeente Kapelle eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken kerkeigenaren en -gemeenschappen naar de toekomst van de kerkgebouwen? • Welke rol hebben kerkgebouwen (momenteel) in hun directe omgeving? • Welke kerkgebouwen blijven de religieuze functie behouden en voor welke kerken is de toekomst onzeker? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw? • Is, en onder welke voorwaarden, een nevenbestemming voor kerkgebouwen mogelijk?
6
• Kunnen kerkeigenaren het onderhoud betalen en beschikt het kerkbestuur over de kennis en middelen om uitvoering te geven aan deze taak? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken ten aanzien van de historie van het dorp en als op zichzelf staand object? • Welk beleid heeft de gemeente op het gebied van (religieus) erfgoed? • Hoe kan een deels of geheel nieuwe, en toekomstbestendige, invulling van een kerkgebouw een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van een stad of een dorp? • Welke sociaal-maatschappelijke behoeften en functies kunnen kerken, die ooit zijn gebouwd als ontmoetingsruimten, in 2037 vervullen? • (Wanneer) is een herbestemming tot bijvoorbeeld een woonfunctie, waarbij de kerk niet meer publiekelijk toegankelijk is, bespreekbaar? Deze vragen hebben zich in deze kerkenvisie vertaald tot de kerkenpaspoorten die een actueel overzicht van het kerkenbestand in de gemeente Kapelle geven.
Ook wordt in de kerkenvisie ingegaan op de feiten en cijfers, de (cultuur)historie van de gemeente, de beleidskaders, de toekomstverwachting en de sterktes en zwaktes. De conclusies en aanbevelingen zorgen vervolgens voor een actieplan. Benutten van de kerkenvisie Kerkgebouwen vervullen een belangrijke rol in de samenleving. Het is daarom belangrijk om vanuit alle invalshoeken, op een nauwkeurige manier, naar de toekomst van deze gebouwen te kijken. Kan de betekenisvolle rol van kerkgebouwen door de tijd heen worden behouden en kunnen kerkgebouwen tegelijkertijd een andere invulling krijgen, zodat dit erfgoed op een goede manier wordt doorgegeven aan volgende generaties? Door de ontkerkelijking hebben meerdere kerkbesturen het moeilijk en weegt de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar. Sommige kerkeigenaren willen om die reden hun kerkgebouw ‘eigentijdser’ inzetten of aanvullende inkomstenbronnen zoeken door bijvoorbeeld hun gebouw mede voor een ander doel te gebruiken, een zogenaamde ‘nevenbestemming’.
1. Inleiding
Daarnaast behoren kerken tot belangrijk cultureel erfgoed van de gemeente Kapelle. De kerken en kerktorens vormen bakens in het landschap en markeren daardoor de dorpen en steden. Daarbij komt dat de aantrekkingskracht van dorpen, de economie en de waarden van vastgoed allemaal positief worden beïnvloed door goed onderhouden waardevol erfgoed, zoals kerkgebouwen. Leegstand en een mogelijke sloop van deze markante gebouwen bedreigt zodoende het aanzicht. Herbestemmen kost tijd. Een kerkenvisie geeft inzicht in wanneer herbestemming verwacht wordt, waardoor erop geanticipeerd kan worden. Dat geeft tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie relevant is. Dit zorgt ervoor dat er kerkgebouwen worden behoed voor langdurige leegstand, verval, onnodige kosten of sloop. De gemeente Kapelle is verantwoordelijk voor het beleid over diverse onderwerpen die invloed kunnen hebben op kerkgebouwen. Denk bijvoorbeeld aan sociaal domein (zorg, welzijn en onderwijs), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren) en economie (recreatie, toerisme en bedrijvigheid).
7
Ook heeft de gemeente goede contacten met overheids- en kennispartijen. Het zou jammer zijn als potentiële partners elkaar niet weten te vinden doordat kansen om samen te werken onzichtbaar blijven als gevolg van onvoldoende dialoog.
Door één gezamenlijke aanpak te hanteren voor alle gemeenten in de Provincie Zeeland kunnen gemeenten met elkaar het gesprek starten. Tevens ontstaat op provinciaal niveau een actueel kerkenoverzicht.
Een kerkenvisie biedt de kans om het totale vraagstuk in een gemeente te overzien. Hierdoor ontstaat er inzicht en bewustwording om overkoepelende onderwerpen te onderzoeken en acties in samenwerking aan te pakken.
“De kerkenvisie is een kans om het behoud van monumentale kerken te waarborgen.”
Gezamenlijke ambitie Het is de ambitie van dit kerkenvisietraject geweest om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Kapelle transparanter en kansrijker te maken. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave in de gemeente Kapelle ontstaan. Zo kan er gewerkt worden aan een toekomstbestendig kerkenbestand in de gemeente Kapelle, waarbij ook inwoners en betrokken organisaties een belangrijke rol kunnen vervullen.
“De kerk heeft een sociale functie naast de religieuze.”
2.
Onderzoeksmethode De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft, bij de verstrekking van de decentrale uitkering aan de gemeenten, geen eisen gesteld aan de vorm van een kerkenvisie. Voor de kerkenvisies in de provincie Zeeland is voor alle gemeenten eenzelfde aanpak gekozen. Zodoende kunnen ook op provinciaal niveau de belangrijkste overkoepelende thema’s worden herkend en waar mogelijk (gezamenlijk) worden aangepakt. Binnen deze universele aanpak is er ruimte voor flexibiliteit en maatwerk per gemeente. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de gemeente en de eigenaren en/of gebruikers, en later ook met omwonenden. Centraal in dit onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en open staan voor elkaars belangen en perspectieven. Vervolgens gaat het er om tot doelgerichte actie(s) te komen. Het proces is opgedeeld in twee fases. Fase 1 betreft het opstellen van de kerkenvisie. Fase 2 betreft het verdiepend onderzoek en vervolgacties naar aanleiding van de opgeleverde kerkenvisie. Fase 1 bevat de volgende stappen:
8
1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerkeigenaren in beeld krijgen; 2. De bouwkundige staat van alle kerkgebouwen in beeld brengen door het uitvoeren van een bouwkundige QuickScan, waarbij de conditie van funderingen, gevels, vensters en deuren, kapconstructie(s) en de dakbedekking en goten wordt beoordeeld; 3. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshops met gemeenteambtenaren en eventueel erfgoedorganisaties en dorpsraden met als doel de opgave te bespreken en om de toekomstige ontwikkelkansen te verkennen; 4. Het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek op basis van onder meer de interieurbeschrijvingen van kerkinterieurs van Museum Catharijneconvent. Van elke kerk is een kerkenpaspoort gemaakt (zie bijlage 1); 5. Opstellen conceptrapportage en de conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op provinciaal en gemeentelijk niveau;
6. Terugkoppeling naar eigenaren en daarbij de gemeenschappelijke thema’s, de toekomstige ontwikkelkansen en de vervolgacties bespreken; 7. Opleveren kerkenvisie en bestuurlijk besluitvormingsproces.
2. Onderzoeksmethode
In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (fase 1) opgenomen (peildatum 1 januari 2023) met als belangrijkste onderdelen: • een inventarisatie van alle 12 kerkgebouwen binnen de gemeente Kapelle; • een overzicht van de doelstellingen waarmee de kerkeigenaren en de gemeente Kapelle dit kerkenvisietraject willen insteken; • de kerkenopgave waar de gemeente Kapelle voor staat; • aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand. Het kerkenvisietraject in de gemeente Kapelle is op 14 maart 2022 gestart met een bijeenkomst voor alle kerkeigenaren in de HeyZon in Biezelinge. In de tweede helft van 2023 zal de kerkenvisie aan het gemeentebestuur van Kapelle worden aangeboden. Met de oplevering van de kerkenvisie is fase 1 afgerond. Fase 2 beoogt een structurele borging van de aandacht voor het religieuze erfgoed. In de conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 8) en het actieplan (hoofdstuk 9) worden hiervoor voorstellen gedaan.
9
Onze aanpak
3. Feiten en cijfers Functies van kerken De gemeente Kapelle telt 12 gebouwen die voldoen aan de definitie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor de kerkenvisies. Deze gebouwen moeten als gebedshuis gebouwd zijn en nog als zodanig herkenbaar zijn. Van deze 12 kerkgebouwen worden er nog 8 religieus gebruikt. De overige 4 zijn herbestemd, 2 als woning, 1 als woon- en bedrijfsruimte en van 1 is de huidige functie niet bekend. 2 kerken hebben een nevenfunctie naast het religieus gebruik, ruimtes worden verhuurd voor activiteiten. Een aantal andere kerkeigenaren overweegt deze optie ook. De HeyZon te Kapelle is niet meegenomen in deze kerkenvisie, omdat dit gebouw binnen afzienbare tijd zal worden gesloopt. Omdat dit voormalige kerkgebouw niet is meegenomen in deze kerkenvisie, ontbreekt, om technische redenen, nummer 4 in deze rapportage. De grootste woonkern binnen de gemeente is Kapelle. Dit dorp is echter niet het grootste wat betreft het aantal kerken, namelijk 3. De middelgrote dorpen Biezelinge en Wemeldinge tellen er allebei 4. Het kleinere dorp Schore heeft 1 kerkgebouw.
10
In Biezelinge en Wemeldinge bevinden zich elk 2 herbestemde kerkgebouwen. Elk dorp heeft dus minimaal 1 religieus gebruikt kerkgebouw, waarbij Eversdijk niet als zelfstandige woonkern is meegerekend.
8
Functioneel gebruik Religieus gebruik Herbestemd
De voormalige Gereformeerde Gemeente van Kapelle-Biezelinge werd herbestemd als Restaurant en Zalencentrum de HeyZon. Nu staat de kerk op het punt gesloopt te worden.
4
2
3
5
6
7
8
9
10
11
12
13
3. Feiten en cijfers
11
1
Wemeldinge
13
Functies van kerken 3. Feiten en cijfers
12
10
11
Religieus gebruik Herbestemd
Kapelle 6 1
Opstandingskerk
2
Heilige Maria en Sint-Arsenius
3
Christelijke Gereformeerde Kerk
5
Mozeskerk
6
Petrakerk
7
Hervormde Kerk
8
Gereformeerde Kerk
9
Hervormde Kerk
10
Gereformeerde Kerk
11
Gereformeerde Gemeente
12
Maartenskerk
13
Vrije Evangelische Gemeente
7
2 1
8
3 5
Schore
12
9
Wemeldinge
13
Denominaties 3. Feiten en cijfers
12
10
11
Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Overig Herbestemd / leegstaand / transitie
Kapelle 6 1
Opstandingskerk
2
Heilige Maria en Sint-Arsenius
3
Christelijke Gereformeerde Kerk
5
Mozeskerk
6
Petrakerk
7
Hervormde Kerk
8
Gereformeerde Kerk
9
Hervormde Kerk
10
Gereformeerde Kerk
11
Gereformeerde Gemeente
12
Maartenskerk
13
Vrije Evangelische Gemeente
7
2 1
8
3 5
Schore
13
9
Denominaties 3. Feiten en cijfers
Van de 8 nog in religieus gebruik zijnde kerkgebouwen wordt de helft (4) gebruikt door de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Deze stroming komt indirect voort uit de Nederduitse Gereformeerde Kerk, die van de Reformatie tot de Franse Tijd de publieke kerk van Nederland was. Zodoende bezit de PKN vaak de oudste kerk in een dorp of stad. Dit is het geval in Kapelle, Wemeldinge en Schore. In Biezelinge is de Mozeskerk van de PKN niet het oudste kerkgebouw, maar het bevindt zich wel op de locatie van de middeleeuwse dorpskerk. De PKN van Schore is gefuseerd met de PKN van Hansweert (gemeente Reimerswaal). Sinds de kerk in Hansweert in 2019 is verkocht, gebruikt deze fusiegemeente alleen het kerkgebouw in Schore. Daarnaast zijn er in de gemeente Kapelle nog 4 andere denominaties, die elk één gebouw gebruiken. Allereerst is er de Christelijke Gereformeerde Kerk (CGK) te Biezelinge, wat onder de noemer orthodox-gereformeerd valt. In de categorie bevindelijk gereformeerde denominaties is er de Gereformeerde Gemeente (GG) in Kapelle. Daarnaast is er de Vrije Evangelische Gemeente (VEG) Wemeldinge.
14
Onder de categorie ‘overige denominaties’ valt de Koptisch-orthodoxe kerk in Kapelle. In de gemeente zijn geen rooms-katholieke kerken en niet-christelijke religies die gebruik maken van gebedshuizen. 4
4
1
1 1
1
Denominaties Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Evangelisch Overig Herbestemd / leegstaand / transitie
Wemeldinge 10 13
Monumentale status 3. Feiten en cijfers
12
11
Rijksmonument Beschermenswaardig Geen status
Kapelle 6 1
Opstandingskerk
2
Heilige Maria en Sint-Arsenius
3
Christelijke Gereformeerde Kerk
5
Mozeskerk
6
Petrakerk
7
Hervormde Kerk
8
Gereformeerde Kerk
9
Hervormde Kerk
10
Gereformeerde Kerk
11
Gereformeerde Gemeente
12
Maartenskerk
13
Vrije Evangelische Gemeente
7
2 1
8
3 5
Schore
15
9
4
4
Monumentale status en bouwperiode Van de 12 kerkgebouwen in de gemeente Kapelle hebben er 4 de status van rijksmonument. Dit zijn alle 4 kerken van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), in elk dorp 1. In het geval van Kapelle en Wemeldinge zijn de kerken en de kerktorens als aparte rijksmonumenten aangewezen. In de gemeente Kapelle zijn geen kerkgebouwen als gemeentelijk monument aangewezen. De overige 8 kerkgebouwen hebben dus geen monumentale status. Hiervan zijn er 4 als mogelijk beschermenswaardig gewaardeerd (zie hiervoor de aanbevelingen). De oudste kerkgebouwen zijn de Hervormde Kerk te Kapelle en de Maartenskerk in Wemeldinge, die beide dateren van voor 1500. Er zijn in de gemeente geen kerken uit de periode 1500 tot 1850. Het merendeel (7) van de kerken is gebouwd tussen 1850 en de Tweede Wereldoorlog. De herbestemde kerken komen alle 4 uit deze periode. Eén kerk is gebouwd in de wederopbouwperiode (1940 tot 1970). Dit betreft de Hervormde Kerk in Schore, die in 1942 werd gebouwd ter vervanging van de in 1940 door oorlogsgeweld verwoeste dorpskerk. Na 1970 zijn nog 2 kerken gebouwd.
Tijdens het onderzoek zijn nog eens 4 kerkgebouwen aangemerkt als mogelijk beschermenswaardig. Nader onderzoek naar de cultuurhistorische – en/of architectuurhistorische waarde van deze gebouwen kan aanleiding zijn voor een mogelijke gemeentelijke bescherming. Deze vier gebouwen zijn de voormalige kerk van de Gereformeerde Gemeente in Wemeldinge, de kerk van de Vrije Evangelische Gemeente, eveneens in Wemeldinge, de H. Maria en St.-Arseniuskerk in Kapelle en de voormalige Christelijk Gereformeerde Kerk in Biezelinge. In aanbeveling 3 is het advies opgenomen deze gebouwen nader te laten onderzoeken.
4
Monumentale status Rijksmonument Beschermenswaardig Geen status
5
2
2 0
0
Bouwperiode Voor 1500 1500-1700 1700-1850 1850-1900 1900-1940 1940-1970 Na 1970
16
2 1
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek Ontstaan van Kapelle
Kopergravure van kasteel Maalstede met op de achtergrond de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk, Zeeuws Archief, Beeldbank Kapelle, nr 11-1356
17
De gemeente Kapelle is gelegen op het schiereiland Zuid-Beveland. Binnen de gemeente vallen de kernen Kapelle, Biezelinge, Wemeldinge en Schore. Eversdijk, Dijkwel en een deel van Abbekinderen zijn buurtschappen binnen de gemeente. In de Romeinse tijd raakte Zeeland zo goed als ontvolkt, waarschijnlijk als gevolg van zeespiegelstijging. Door deze zeespiegelstijging werd het veenlandschap bedekt met een laag klei en ontstond een schorrenlandschap met getijdengeulen. In deze geulen werd zand afgezet, waardoor ze uiteindelijk verlandden. Doordat de klei het veen indrukte, kwamen de voormalige kreken juist hoger te liggen dan de omgeving. Zo ontstonden kreekruggen die hoger lagen dan de omgeving die bestond uit natte poelgronden. Logischerwijs waren de kreekruggen ook de plaatsen waar mensen zich vestigden toen Zeeland vanaf de zevende eeuw weer bevolkt raakte. De gemeente Kapelle bestaat uit een poelgebied dat doorsneden wordt door een brede kreekrug waarop de dorpen Wemeldinge, Kapelle en Biezelinge liggen. Schore ligt op een veel kleinere kreekrug. Na de Stormvloed van 1134 werd er een ringdijk om Zuid-Beveland aangelegd.
Later werden nog nieuwlandpolders ingedijkt: De Stormezandepolder, de Snoodijkpolder en de Willem-Annapolder. Kapelle De oudste nederzetting binnen de gemeente Kapelle is Maalstede. Deze buurtschap maakt tegenwoordig deel uit van de bebouwde kom van het dorp Kapelle. Maalstede viel in de middeleeuwen onder de verantwoordelijkheid van de ambachtsheren van Maalstede. In Maalstede werden een kasteel en een kapel gebouwd, de Kapel ter Maalstede. Later werd deze kapel verplaatst naar een kruispunt van wegen, waarmee het begin van het dorp Kapelle werd bepaald. Naast Maalstede kende Kapelle nog een aantal kastelen: Bruëlis, Gistellis, Pronkenburg en Poucques. Het dorp bestond uit de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (tegenwoordig Hervormde Kerk) met daaromheen een ring van huizen. Kapelle is daarmee een zogenaamd ringdorp. De kerk werd in 1503 verheven tot kapittelkerk. In het noorderkoor van de Hervormde Kerk staan nog steeds de banken voor de kanunniken. Aan het einde van de zestiende eeuw ging Kapelle over naar de gereformeerde godsdienst en verdween het katholicisme uit deze streek.
4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Na de Middeleeuwen verdwenen de verschillende kastelen rond Kapelle. Met de aanleg van een belangrijke postweg en later de spoorlijn van Bergen op Zoom naar Vlissingen nam Kapelle een gunstige economische positie in. Vanwege de bodemkwaliteiten in dit gebied legde de bevolking zich toe op fruitteelt. Door de fruitteelt vestigden zich ook aanverwante bedrijven en een veiling in Kapelle. Nog steeds staat Kapelle bekend als de ‘Bloesem van Zeeland’. Kapelle groeide aan het begin van de twintigste eeuw met diverse uitbreidingswijken. Wemeldinge Wemeldinge is ontstaan op een kreekrug aan een geul. Drie vliedbergen vormden de basis voor het dorp. De Maartenskerk van Wemeldinge is gebouwd op één van deze vliedbergen. Een andere vliedberg is nog aanwezig. De derde vliedberg is later afgegraven ten behoeve van de landbouw. Wemeldinge heeft een opvallende ruimtelijke structuur. Na een stormvloed in 1134, die ook Wemeldinge trof, verhuisden veel inwoners naar de nieuwe dijk die werd aangelegd, de huidige Dorpsstraat. De kerk ligt daarom tegenwoordig aan de rand van het dorp.
18
Het Kanaal door Zuid-Beveland dat halverwege de negentiende eeuw werd gegraven versterkte de economische positie van Wemeldinge. Sinds die tijd groeide het dorp voornamelijk in de richting van het nieuwe kanaal, verder bij de kerk vandaan. Biezelinge Biezelinge ontstond mogelijk al in de elfde eeuw. Op de plek van de huidige Hoofdstraat werd een dam in de kreek gelegd, waar boeren zich vestigden. In de middeleeuwen bezat het dorp Biezelinge een haven aan de Westerschelde. De haven verloor haar functie doordat de kreek waaraan de haven lag in de zeventiende eeuw verzandde. De Havenweg en het Havendijkje herinneren aan de plaats van de voormalige haven. Verderop in het dorp ligt de Mozeskerk. In de dertiende eeuw was hier een kapel die in de vijftiende eeuw werd uitgebreid tot kerk.
Kopergravure van de haven van Biezelinge met op de achtergrond de kerk van Eversdijk (Zeeuws Archief, Zeeuws Genootschap, Zelandia Illustrata, deel II, nr 1552)
Kerken en geloof in Kapelle 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
In 1940 werd deze kerk door oorlogshandelingen verwoest samen met veel andere bebouwing in het dorp, waaronder het gemeentehuis. Dit was één van de redenen om Schore bij de gemeente Kapelle te voegen. Al tijdens de oorlog, in 1942, werd een nieuwe kerk in gebruik genomen op de historische locatie. Eversdijk
De middeleeuwse kerk van Schore net voor de sloop in 1913, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort / 015196
Schore De naam van het dorp Schore verwijst naar de schorren die het gebied oorspronkelijk kenmerkten. Het dorp ontstond op een kleine kreekrug en had zodoende weinig uitbreidingsmogelijkheden. Rond 1200 werd in Schore waarschijnlijk een eerste kerk gesticht die voortkwam uit de kerk van Vlake. In de veertiende eeuw werd een nieuwe kerk gebouwd. De middeleeuwse kerk werd in 1914 vanwege bouwvalligheid vervangen door een nieuw kerkgebouw tegen de oude toren.
19
Eversdijk is een buurtschap dat vroeger een dorp en heerlijkheid was. Het dorp ontstond doordat op deze plaats veen werd uitgegraven en verkocht. Ene Everdies liet op deze plaats een kleine dijk aanleggen en op het kruispunt van wegen ontstond Eversdijk. Eversdijk was een zogenaamd ringdorp. In het midden lag de Pauluskerk, met daaromheen een begraafplaats en een ringvormige weg, de kerkring. De kerk werd na de Reformatie niet meer gebruikt. Gebrek aan onderhoud leidde ertoe dat de kerk in 1821 instortte. In 1840 overkwam de toren hetzelfde. De kerkring met daarbinnen de oude begraafplaats is nog steeds herkenbaar.
Om een beeld te krijgen van de historische ontwikkeling van het geloof en de waarden die de kerkgebouwen daarin vertegenwoordigen, is de religieuze geschiedenis opgedeeld in enkele perioden. De perioden die voor de gemeente Kapelle relevant zijn, zijn hiernaast beschreven.
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Middeleeuwen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Grote of Onze-LieveVrouwekerk in Kapelle
Sinds de zevende eeuw speelt het christendom een rol in Zeeland. Het was Willibrord die rond 690 als zendeling uit Engeland overkwam om in Zeeland het Evangelie te prediken. Hij zou volgens legenden de eerste kerk op het eiland gesticht hebben, maar dit is niet zeker. De eerste kerk in Zeeland ten noorden van de Westerschelde waarvan het bestaan zeker is, is de tiendeeeuwse Westmonsterkerk in Middelburg. Uit deze eerste tijd zijn verder geen kerken overgebleven in Zeeland. Veel oude Zeeuwse kerken dateren uit de dertiende en veertiende eeuw. Zo ook de kerken van Wemeldinge en Kapelle. De kerk van Wemeldinge was waarschijnlijk een dochterkerk van de Westmonsterkerk in Middelburg. Ook de dorpen Biezelinge, Eversdijk en Schore hadden in de middeleeuwen een eigen kerk. Deze oorspronkelijke kerken zijn inmiddels verdwenen. In Biezelinge en Schore staat op de oorspronkelijke locatie een jonger kerkgebouw. Voor deze middeleeuwse kerken werden vaak landschappelijke of stedenbouwkundig dominante locaties gekozen, centraal in de stad of het dorp of op het hoogste punt van een kreekrug.
20
De locatie is veelal van belang in de omgeving en de dorpsstructuur. De dorpen Kapelle, Eversdijk en Schore zijn ringdorpen waar de kerk letterlijk de centrale plek in neemt. Rondom de kerk lag een kerkhof met daaromheen een ringvormige straat. Ook in Wemeldinge heeft de kerk een prominente plek doordat deze op een voormalige vliedberg is gebouwd. Door de verschuiving van Wemeldinge door overstromingen ligt de kerk nu vrij solitair aan de rand van het dorp. Ook was de huidige gemeente Kapelle een gebied waar veel kloosters gesticht werden. Zo bevond zich tussen Wemeldinge en Kapelle het Sint-Jansherenhuis, een belangrijke commanderij van de johannieterorde. In Kapelle zelf bevond zich een Onze-Lieve-Vrouwe-Kapittel, ten oosten van Biezelinge stond het klooster Jeruzalem van de orde van de victorinnen en in Schore bevond zich een uithof van de cisterciënzers. Naast de katholieke kerk zijn er in die tijd een paar andere stromingen in het geloof zoals het jodendom en de moderne devotie, maar op dit deel van Zuid-Beveland speelden die geen rol.
Waarde van de kerkgebouwen De kerken in Kapelle uit deze periode zijn zonder uitzondering architectonisch en stedenbouwkundig dominant, de ligging en locatie van de kerken zijn van belang en zeggen iets over de structuur van de kernen. Rondom middeleeuwse kerklocaties is archeologie ook een belangrijke waarde. Middeleeuwse architectuur wordt altijd als waardevol beschouwd, ook al is ze maar fragmentarisch. Kerken die behoren tot deze periode zijn: 7 Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (tegenwoordig Hervormde Kerk), Kapelle 12 Maartenskerk, Wemeldinge De Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk van Kapelle is een bijzonder voorbeeld van middeleeuwse gotische kerkbouw. De kerk heeft een lange bouwgeschiedenis. Bijzonder is de verschijningsvorm van de toren met vier stenen hoektorentjes. Ook in het interieur zijn bijzondere stukken uit diverse perioden aanwezig die zo de rijke kerkgeschiedenis aanschouwelijk maken.
1400
1500
1600
1700
1800
Reformatie 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Mozeskerk Biezelinge
Het rooms-katholieke geloof was in de middeleeuwen het dominante geloof in Europa, maar in de loop van de tijd waren binnen de kerk allerlei misstanden ontstaan. Naast kritiek op het functioneren van de kerk waren ook het humanisme, de uitvinding van de boekdrukkunst, staatsvorming en de uitbraken van de pest aanleiding voor hervormingen. Het schisma in het westerse christendom werd vanaf 1517 ingezet door Maarten Luther en Johannes Calvijn. In Zeeland werden veel kerken verwoest tijdens de Beeldenstorm en de Tachtigjarige Oorlog, maar de huidige gemeente Kapelle is grotendeels gespaard gebleven. Met de Reformatie in de zestiende eeuw gingen veel van de katholieke dorpskerken over tot de protestantse, calvinistische godsdienst. Dit was ook het geval in alle toenmalige kerken in de gemeente Kapelle. In veel gevallen werden door de protestanten vernieuwingen uitgevoerd aan de kerk, of werd de kerk getransformeerd tot protestantse kerk. De locatie binnen de dorpen en de architectuur blijven dominant mede omdat herbouw ook plaats vond op de oude plek. Bij herbouw werd aangesloten bij de bekende en bestaande bouwvormen.
21
1900
2000
Katholieke emancipatie Waarde van de kerkgebouwen Door beperkte middelen zijn de herbouwde of nieuwgebouwde kerken vaak architectonisch minder waardevol, hoewel de gebouwen uit de zeventiende en achttiende eeuw over het algemeen wel hoog gewaardeerd worden. Een kerk die behoort tot deze periode is: 5 Mozeskerk, Biezelinge De Mozeskerk is een voorbeeld van een kerk die is vernieuwd. Deze vernieuwing had niet direct verband met de reformatieperiode, maar met de staat van het kerkgebouw. Op de locatie van de middeleeuwse (oorspronkelijk rooms-katholieke) kerk werd in 1908 deze nieuwe kerk gebouwd, waarbij de toren uit 1877-1878 wel behouden bleef. Doordat de locatie van de middeleeuwse kerk gebruikt werd staat de kerk stedenbouwkundig op een relatief dominante plaats in het dorp. Ook in Schore werd op de locatie van de middeleeuwse kerk een nieuwe kerk gebouwd, maar die werd in 1940 door oorlogshandelingen verwoest.
Sinds de Reformatie zijn er in Kapelle geen openlijke rooms-katholieke kerken meer te vinden. Vanaf 1691 was er in Dijkwel bij Kapelle een katholieke schuilkerk. In het begin van de negentiende eeuw werd voor dit doel in Kapelle een huis met schuur gekocht. Deze schuilkerk is in 1839 ontmanteld. Katholieken uit deze streek zijn sindsdien aangewezen op de rooms-katholieke kerken in de omgeving, zoals Goes. Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 was een startsein voor een opleving van de katholieke kerkbouw in Nederland. De katholieke kerk mocht zich weer openbaar manifesteren en bouwde op veel plekken markante nieuwe kerken in typerende neostijlen. Aan Kapelle is deze katholieke bouwgolf voorbijgegaan door het ontbreken van een katholieke gemeenschap. De Mozeskerk in Biezelinge is, hoewel protestants, wel beïnvloed door de typerende neostijlen uit deze tijd.
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Afscheidingen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Het kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Wemeldinge
Tot in de negentiende eeuw waren er betrekkelijk weinig ontwikkelingen in Zeeland, en dus ook op Zuid-Beveland, die nieuwe kerkgebouwen als gevolg hadden. In het tweede kwart van de negentiende eeuw kwam daar verandering in. De Afscheiding van 1834 is de aanduiding voor een kerkelijke beweging die uiteindelijk heeft geleid tot zelfstandige gereformeerde kerken naast de Nederlandse Hervormde Kerk. De Afscheiding van 1834 heeft, hoewel klein begonnen, grote invloed gehad op de vorming van de gereformeerde gezindte binnen de moderne Nederlandse samenleving. Deze afscheiding verschilde van plaats tot plaats. In Wemeldinge vond bijvoorbeeld geen afscheiding plaats door de toenmalige predikant: Jan Kamerman. Pas na de dood van de betreffende predikant sloten diverse hervormden zich aan bij nieuwe groepen. Uit de vereniging van enkele van deze groepen in 1879 komt de Vrije Evangelische Gemeente van Wemeldinge voort. In 1886 volgde een tweede scheuring, de ‘Doleantie’. De gemeenten die hun oorsprong vonden in de Afscheiding en Doleantie verenigden zich voor een deel in 1892 tot de Gereformeerde Kerken in Nederland.
22
In 2004 is deze groep samen met de Nederlands Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland. Een kleiner deel van de in 1834 afgescheidenen bleef sinds 1892 de Christelijke Gereformeerde Kerken vormen. Na de Afscheiding vonden nog meer afsplitsingen plaats, zoals die van dominee Ledeboer. De nieuwe groepen werden vaak later weer samengevoegd met andere afgesplitste groepen. De Ledeboeriaanse gemeenten gingen op in de Gereformeerde Gemeenten (in Nederland en Noord-Amerika). Waarde van de kerkgebouwen De afgescheiden groepen kerkten soms in schuren of bouwden na enige tijd nieuwe kerkgebouwen. Doordat de middelen gelimiteerd waren hebben deze kerken vaak een bescheiden voorkomen. De architectonische waarde van deze kerkgebouwen is daardoor beperkt. Een groot deel van deze kerken is inmiddels herbestemd waarbij het oorspronkelijke interieur verloren is gegaan.
De afgescheiden groepen bleven ook in de twintigste eeuw actief en bouwden, vaak vanwege ruimtegebrek, nieuwe kerken die behoren tot de periode ‘jong’. Kerken die behoren tot deze perioden zijn: 2 Heilige Maria en Sint Arsenius, Kapelle 3 Christelijk Gereformeerde kerk, Biezelinge 8 Gereformeerde kerk, Biezelinge 10 Gereformeerde Kerk, Wemeldinge 11 Gereformeerde Gemeente, Wemeldinge 13 Vrije Evangelische Gemeente, Wemeldinge De Heilige Maria en Sint Arseniuskerk is een relatief grote kerk met toren. De architectuur is bescheiden, maar de toren maakt dat de kerk toch een prominente plek inneemt. Met de overname door de Koptisch-Orthodoxe kerk is het interieur sterk gewijzigd. Een ander bijzonder voorbeeld van een afgescheiden kerk is het gebouw van de Vrije Evangelische Gemeente in Wemeldinge. Naast het sobere karakter van het kerkje, is het gebouw ook een vertegenwoordiging van de vroege afscheiding van de Vrije Evangelische Gemeenten.
1400
1500
1600
1700
1800
1900
Wederopbouw 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
23
Na de Tweede Wereldoorlog werd er relatief veel gebouwd in Nederland. In 1940 is de kerk van Schore door oorlogsgeweld verloren gegaan. Al tijdens de oorlog was er daarom behoefte aan een nieuw kerkgebouw. De tijd na de oorlog was ook de tijd van grootschalige bevolkingsgroei waarbij in veel uitbreidingswijken nieuwe kerkgebouwen verrezen. Vanaf de jaren ’60 is Kapelle fors gegroeid. In 1952 werd de Heyzon gebouwd aan de rand van Biezelinge. Deze kerk werd in 1995 buiten gebruik gesteld.
Waarde van de kerkgebouwen Kerken uit deze tijd zijn vaak in één geheel ontworpen als Gesamtkunstwerk. De architectuur van exterieur en kunst sluit aan op interieurstukken als kandelaars en altaren en vormt één ensemble. De gaafheid van dit ensemble is belangrijk voor de waardering van het gebouw, zoals dit ook geldt voor kerken uit andere perioden. Wederopbouwkerken zijn daarom bijzonder gevoelig voor verstoring. Kerk die behoort tot deze periode is: 9 Hervormde Kerk, Schore De Hervormde Kerk van Schore is de enige kerk uit deze periode in de gemeente Kapelle. Het is een kerk met invloeden uit de Delftse School. Het interieur met paraboolvormig plafond is vrij gaaf gebleven. Opvallend is het hoge detailleringsniveau, waarvoor later in de wederopbouw minder geld en materiaal was. De kerk staat binnen de historische ring waar ook de eerdere kerken van Schore stonden.
Hervormde Kerk, Schore
2000
1400
1500
1600
1700
1800
1900
Periode jong Aan het einde van de twintigste eeuw werden er in Kapelle ook nog kerken gebouwd, ingegeven door de groei van de reformatorische geloofsgemeenschappen. In de jaren negentig werden de Opstandingskerk in Biezelinge en de Petrakerk in Kapelle gebouwd. Laatstgenoemde kerk is in een voorbeeld van een zogenaamde refodome, een groot kerkgebouw van een bevindelijk gereformeerde geloofsrichting. De Petrakerk werd in 2011 uitgebreid om te kunnen voorzien in voldoende zitplaatsen voor de groeiende gemeenschap. De kerken uit deze periode zijn vaak ingepast in de stedenbouwkundige restruimte buiten de centra en vormen zo een aparte categorie waarbij er een grote diversiteit is in architectuurstijlen.
24
Waarde van de kerkgebouwen Kenmerk voor kerken uit deze periode is dat ze vaak op stedenbouwkundig onbelangrijke plaatsen gebouwd zijn, bijvoorbeeld aan de rand van het dorp. De waarde van de architectuur verschilt sterk per individueel geval. Kerken die behoren tot deze periode zijn: 1 Opstandingskerk, Biezelinge 6 Petrakerk, Kapelle Van beide kerken is het door hun geringe historie nog lastig te bepalen wat de architectonische en cultuurhistorische waarde is.
Petrakerk in Kapelle
2000
Kernwaarden kerkenbestand gemeente Kapelle
Beoordelingscriteria kernwaarden 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek
Bronnen: • A.J. Barth – Kapelle een bloeiende gemeente • J.P. van den Broecke Middeleeuwse kastelen van Zeeland
• Architectonische waarden: De historische geografie en de Wat zijn de architectuurhistorische instellingen van een Zeeuws kenmerken van het gebouw? Is een eiland in de Middeleeuwen bepaalde architectuur of typologie van • W.E.P. van IJsseldijk – kerkenbouw specifiek belangrijk in de De geschiedenis van Kapelle gemeente of regio? Wat is de typologie? (Z.-B.) Binnen de collectie kan een kerk een • G.J. Lepoeter – belangrijke rol spelen op historisch en De kerk te Kapelle in de loop maatschappelijk niveau ook al is ze als der eeuwen bouwwerk onbeduidend. Bovendien • Zeeuwse Ankers, www. kan een kerk, ook al is ze niet van zeeuwseankers.nl architectonisch belang, toch van belang • De Bloesem van Zeeland zijn als voorbeeld van een eenvoudige www. bouwstijl of techniek. In het hele gamma debloesemvanzeeland.nl/ van de kerkenbouw spelen ze een rol als ontdekken/dorpen onderdeel van de minder rijke delen van de • Geschiedenis van Kapelle, maatschappij. • C. Dekker - Zuid-Beveland.
www.kapelle.nl/ geschiedenis • Geschiedenis Vrije Evangelische Gemeente Wemeldinge, www. vegwemeldinge.nl/ geschiedenis
25
Iedere kerk heeft een eigen geschiedenis en eigen waarden, samen vertellen de kerken een groter verhaal. De waarden van een kerkgebouw kunnen worden beoordeeld aan de hand van de volgende criteria:
• www.plaatsengids.nl
• Cultuurhistorische waarden Wat was de rol van de kerk in de historische ontwikkeling van de stad, het dorp en het gebied? Hoe en waarom heeft de kerk zich ontwikkeld tot de huidige situatie?
• Situationele en ensemblewaarden Behoort de kerk tot een complex van meerdere gebouwen of een groenstructuur? Wat is de rol van de kerk in het stedenbouwkundig geheel van de stad of het dorp: Speelt de kerk een belangrijke rol in het straat- of dorpsbeeld? • Gaafheid In hoeverre is het kerkgebouw onaangetast? • Interieurwaarden Welke interieuraspecten van de kerkfunctie zijn behouden gebleven? Denk aan preekstoel, koorhek, orgel etc. Is het een gaaf ensemble? Kerken die meerdere kernwaarden vertegenwoordigen en daarmee een uitzonderlijk voorbeeld zijn van een bepaalde categorie kerken, zijn mogelijk beschermenswaardig.
Op basis van de verschillende perioden valt een aantal zaken op over de ontwikkeling van het geloof en de daarmee samenhangende kerkenbouw in de gemeente Kapelle: • In elk van de kernen speelt de kerk een rol in de stedenbouwkundige opzet. Ook in Eversdijk, waar geen kerk meer is, is nog wel de structuur van de kerkring met kerkhof te vinden. In Biezelinge en Schore is in de loop van de geschiedenis een nieuwe kerk gebouwd op de historische locatie. De situering van de historische kerk van Wemeldinge buiten het huidige dorp maakt de invloed van overstromingen op de inrichting van Zeeland zichtbaar. • Opvallend is dat er in Kapelle alleen protestantse kerken zijn en geen enkele rooms-katholieke kerk. De emancipatie van katholieken in het midden van de negentiende eeuw is niet terug te zien in de gemeente Kapelle. De Koptisch-Orthodoxe kerk in Biezelinge is geen protestants kerkgenootschap, maar maakt wel gebruik van een voormalige gereformeerde kerk. • Er zijn relatief veel kerken uit de tijd van de afscheiding overgebleven. Een deel van deze gebouwen is vandaag de dag herbestemd doordat gemeenschappen zijn gefuseerd of elders een nieuwe kerk hebben gebouwd.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Een specifiek monumenten- of erfgoedbeleid is door de gemeente niet vastgesteld. Wel heeft de gemeente Kapelle een erfgoedcommissie die de gemeente adviseert op het gebied van gebouwd erfgoed. Dit betreft vooral advisering bij een aanvraag voor een omgevingsvergunning met de activiteit monumenten. Omgevingswet Beschermd dorpsgezicht Wemeldinge
Algemeen De gemeente Kapelle kent 49 beschermde rijksmonumenten, waarvan meer dan de helft behoort tot de categorieën agrarische monumenten en woonhuizen (oorspronkelijke functie). Binnen de gemeente zijn 4 kerkgebouwen aangewezen als rijksmonument en bij 2 van deze 4 gebouwen is de toren apart als rijksmonument aangewezen. De gemeente Kapelle heeft zelf 16 objecten aangewezen als gemeentelijke monument. Dit zijn voornamelijk woonhuizen, maar op het overzicht van gemeentelijke monumenten prijkt ook een lindeboom (grenslinde). Sinds 1967 is het oude dorpscentrum van Wemeldinge aangewezen als beschermd dorpsgezicht.
26
In de aanloop naar de invoering van de Omgevingswet per 1 januari 2024 wordt door de gemeente Kapelle gewerkt aan de Omgevingsvisie. Op haar website meldt de gemeente dat de Omgevingsvisie het strategisch plan is voor de fysieke leefomgeving, maar dat daarbij ook naar de sociale onderwerpen, die in de gemeente spelen, zal worden gekeken. Het in 2019 vastgestelde Strategisch Kompas dient als belangrijk vertrekpunt voor de Omgevingsvisie. In dit document komt het erfgoed niet specifiek aan de orde, maar wordt het unieke karakter van Wemeldinge als belangrijkste historische kern benoemd in relatie tot de ontwikkeling van toerisme. Deze kerkenvisie kan zeker worden betrokken bij de ontwikkeling van de Omgevingsvisie en later bij het opstellen van het Omgevingsplan.
Erfgoedverordening en subsidieverordening gemeentelijke monumenten De Erfgoedverordening gemeente Kapelle 2018 voorziet in de mogelijkheid tot het aanwijzen van gemeentelijke monumenten. Op basis van een eerdere verordening zijn er in 1995 al 16 gemeentelijke monumenten aangewezen. Deze verordening regelt niet de instelling van de adviescommissie en het benoemen van haar leden, waaronder tenminste twee leden die beschikken over verschillende vormen van kennis van het erfgoed. Dit is namelijk vastgelegd in de Verordening op de gemeentelijke adviescommissie omgevingskwaliteit Kapelle, vastgesteld door de gemeenteraad op 29 november 2022. De gemeente kent sinds 1995 tevens een subsidieverordening voor gemeentelijke monumenten. In 2018 is deze herzien. De nu geldende verordening is de Subsidieverordening gemeentelijke monumenten 2018, waarbij zowel een subsidie in de onderhoudskosten als in de kosten van een restauratie van een gemeentelijk monument mogelijk is.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
VTH-Beleid Zeeland 2021 De gemeente Kapelle hanteert het provinciaal opgestelde VTH-Beleid Zeeland 2021 dat alle taken van de Zeeuwse overheden op het gebied van omgeving bevat. Dit gehanteerde beleid benoemt de uitgangspunten voor preventie, vergunningverlening, gedogen, toezicht en handhaving in Zeeland. Daarnaast geeft dit document uitvoering en handhaving aan wetten en de daaruit voortkomende regels zoals opgenomen in de Erfgoedwet. Beleid ‘Zon op erfgoed’ (mei 2022) Tot mei 2022 was het plaatsen van zonnecollectoren op monumentale panden of binnen beschermde gezichten vrijwel niet mogelijk, omdat dit te veel conflicteerde met de cultuurhistorische waarden van de panden. Met het in mei 2022 vastgestelde beleid wil de gemeente Kapelle ‘zonnepanelen meer toestaan waar dat kan en blijven uitsluiten waar dat moet’. Kerkenvisie in relatie tot erfgoedbeleid Met betrekking tot beleid en regelgeving moet worden gesteld dat de gemeente Kapelle een inhaalslag te maken heeft. Het bestuurlijke en politieke klimaat lijken hiervoor zeker aanwezig.
27
Het vormgeven van een actueel erfgoedbeleid kan gebaseerd worden op de uitkomsten van deze kerkenvisie, waarin aanbevelingen zijn opgenomen over de rol van erfgoed in de versterking van de fysieke leefomgeving. Het gaat daarbij niet alleen over het beschermen en behouden van erfgoed, maar ook over het benutten van kansen voor leegkomende kerkgebouwen. Eenzelfde vraagstuk kan in de nabije toekomst ook gelden voor bijvoorbeeld het agrarisch erfgoed. Ook de aandacht voor interieurs, vaak een vergeten onderdeel bij de instandhouding van erfgoed, kan worden verankerd in erfgoedbeleid. Onderwerpen die in deze kerkenvisie aan de orde komen, zoals de loketfunctie ten behoeve van het contact met eigenaren, alsmede de coördinatiefunctie ten behoeve van een integrale aanpak, kunnen eveneens onderdeel uitmaken van toekomstig erfgoedbeleid. Kennis en gebruik van instandhoudingsen restauratiesubsidies Voor de instandhouding van rijksmonumenten kan subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd.
De eigenaren van de rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Kapelle zijn op de hoogte van de Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim), maken daarvan ook gebruik en laten zich daarbij ondersteunen door een professioneel bureau. De gemeente kan op hetzelfde moment ook een aanvraag indienen voor de twee torens, eigendom van de gemeente, waardoor de plannen van kerken en torens op elkaar kunnen worden afgestemd. Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) geven de meeste kerkeigenaren aan dat het eigen aandeel (40% + 100% van de eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt is. Voor de onderhoudskosten kent de gemeente Kapelle geen aanvullende subsidiemogelijkheid, terwijl de provincie Zeeland alleen een subsidieregeling heeft voor de restauratie van rijksmonumenten. De provinciale subsidieregeling kent een subsidiepercentage van maximaal 70% en daarmee resteert een eigen bijdrage van 30%. Ook bij de provinciale restauratiesubsidie geven de kerkeigenaren aan dat de eigen bijdrage een aandachtspunt is.
5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader
28
Een enkele kerkeigenaar geeft aan het aanvragen van subsidie voor onderhoud of restauratie omwille van de omvang van de eigen bijdrage niet, of later dan wenselijk is, in te dienen. Binnen de gemeente Kapelle bevinden zich enkele kerken met een urgente bedreiging of een bedreiging op langere termijn. Bij deze kerkeigenaren staan interne gesprekken over het vinden van een neven- of herbestemming nog in de kinderschoenen of worden in zijn geheel nog niet gevoerd. Behoud en toekomstig gebruik van deze kerkgebouwen staat daardoor onder druk. Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor kerkgebouwen van cultuurhistorisch belang kan een beroep worden gedaan op de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten van het Rijk. Deze regeling is een hulpmiddel om binnen de kerkgemeenschap de gesprekken te starten over een nevenbestemming met behoud van de religieuze (hoofd)functie of een herbestemming met een goede economische kostendrager. Kerkeigenaren in de gemeente Kapelle lijken nauwelijks bekend met deze regeling. Tot op heden is van deze regeling binnen de gemeente Kapelle nog geen gebruik gemaakt.
“Als er overlegd wordt moet dit nuttig zijn.”
“We staan wel open voor nevenactiviteiten, maar willen geen concurrent van het dorpshuis zijn.”
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 12
12
12
12
Toenemende onzekerheid van het religieus gebruik 4
4
4
4
1 2 4
8 7 6 4
2022
2027
Toekomstverwachting kerkgebouwen Religieus gebruik Onzeker Herbestemd
29
2032
2037
De ontkerkelijking leidt tot veel onzekerheid in heel Nederland. Kerkgemeenten vergrijzen en kennen een dalend ledenaantal. Dit leidt ertoe dat kerkgebouwen te groot worden voor de kerkgemeente, of dat het onderhoud van het gebouw niet langer bekostigd kan worden. Het toevoegen van een nevenfunctie kan een oplossing bieden. Kerkgemeentes fuseren of houden op te bestaan. Dit leidt tot herbestemming of zelfs sloop van kerkgebouwen. Dit geldt ook voor de gemeente Kapelle. Ten tijde van het kerkenvisietraject (2022-2023) werden van de 12 kerkgebouwen er nog 8 religieus gebruikt en zijn er 4 herbestemd. In de gesprekken die Erfgoed Zeeland met kerkeigenaren heeft gevoerd zijn toekomstverwachtingen opgesteld. Met 11 van de 12 kerkeigenaren zijn in 2022 gesprekken gevoerd. De eigenaren van 4 van de 8 kerken in religieus gebruik kunnen met enige zekerheid zeggen dat het gebouw in 2037 nog steeds deze functie heeft. Deze kerken kennen een vitale kerkgemeenschap met een stabiel of zelfs groeiend ledenaantal. De andere 4 kerkeigenaren hebben een onzeker toekomstbeeld.
In het slechtste scenario zouden deze 4 kerken allemaal hun religieuze gebruik verliezen in de komende 15 jaar. Het is de verwachting dat in Kapelle en Biezelinge er per kern ten minste één kerk religieus gebruikt zal blijven in 2037. Voor zowel Schore als Wemeldinge geldt dat de kerk(en) in het dorp een onzekere toekomstverwachting hebben qua religieus gebruik. Het zou dus kunnen dat er in deze dorpen geen enkele kerk meer in religieus gebruik blijft. Drie van de vier rijksmonumenten bedreigd De 4 rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente zijn allemaal in eigendom en gebruik bij de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Dit kerkgenootschap kampt landelijk gezien met vergrijzing en krimp van het ledenaantal. Dit geldt ook voor de PKN-kerken in Kapelle. 3 van de 4 hebben een onzekere toekomstverwachting. Dit geldt voor de Mozeskerk te Biezelinge, de Maartenskerk te Wemeldinge en de Hervormde Kerk te Schore. Daar bovenop komt nog het probleem dat rijksmonumentale kerken vaak hogere onderhouds- en exploitatiekosten hebben en minder duurzaam zijn. Voor de kerken in
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
30
Biezelinge en Schore geldt als extra last dat zij eigenaar zijn van de toren. Op dit moment is de bouwkundige staat van de 4 rijksmonumentale kerken goed tot zeer goed. De doorzettende krimp kan er echter toe leiden dat de onderhoudskosten te hoog worden, wat ten koste kan gaan van de bouwkundige staat. Toekomstverwachting niet-monumentale kerkgebouwen Van de niet-monumentale kerkgebouwen zijn er 4 herbestemd. Deze herbestemde kerkgebouwen zijn in particulier bezit en hebben daarmee in principe een toekomstbestendige bestemming. Van de kerkgebouwen met een religieuze bestemming zijn de niet-rijksmonumentale kerkgebouwen op één na toekomstbestendig. De toekomst van het kerkgebouw van de Vrije Evangelische Gemeenten in Wemeldinge moet als onzeker worden bestempeld.
“Het is lastig om ‘buitenstaanders’ binnen te krijgen ook al probeert de kerk laagdrempelig te zijn.” “Vrijwilligers vinden is geen probleem, maar vacatures vervullen op bestuurlijk niveau wel.”
Bedreiging en urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
In hoeverre een kerkgebouw in het voortbestaan wordt bedreigd, hangt vooral af van de toekomstverwachting van de eigenaar. Dit geldt zowel voor het voortzetten van het huidige (religieuze) gebruik als voor het ombuigen naar een eventuele herof nevenbestemming. De helft van de in religieus gebruik zijnde kerken heeft geen heldere toekomstvisie en geeft aan dat het religieuze gebruik op langere termijn onzeker is. Het nadenken over de toekomst van kerkgebouwen moet zorgvuldig gebeuren. Veel mensen hebben een band met een kerkgebouw. Dit geldt niet alleen voor de leden van het kerkgenootschap: Een kerkgebouw kan een rol als centrale samenkomstplek in een dorp of wijk vertegenwoordigen, kan een esthetische waarde hebben, het beeld van een dorp bepalen, enz. Hoe urgent het is om actie te ondernemen om het kerkgebouw te behouden, hangt van een aantal factoren af. Allereerst natuurlijk de toekomstverwachting: sommige kerkgebouwen worden op korte termijn bedreigd, andere totaal niet.
Daarnaast spelen de cultuurhistorische en maatschappelijke waarden een rol. Hoe hoger deze waarden zijn, hoe hoger het algemeen belang is om de gebouwen te behouden. Daarnaast speelt de bouwkundige staat een rol. Op basis van deze factoren is een urgentiemodel opgesteld. Kerken die niet bedreigd worden, hebben de kleur groen. Kerken die op termijn (5 tot 15 jaar) bedreigd worden zijn oranje en kerken die een acute bedreiging hebben zijn rood ingekleurd. Nr.
Kerk
Funct.
Monu. Urgentie
3.
V.m. Christelijke Gereformeerde Kerk Biezelinge
8.
V.m. Gereformeerde Kerk
Biezelinge
10.
V.m. Gereformeerde Kerk
Wemeldinge
11.
V.m. Gereformeerde Gemeente
Wemeldinge
1.
Opstandingskerk
Biezelinge
2.
Heilige Maria en Sint-Arseniuskerk
Kapelle
5.
Mozeskerk
Biezelinge
6.
Petrakerk
Kapelle
7.
Hervormde Kerk
Kapelle
9.
Hervormde Kerk
Schore
12.
Maartenskerk
Wemeldinge
13.
Vrije Evangelische Gemeente
Wemeldinge
Functie:
31
Plaats
Monument:
Urgentie:
Religieus gebruik
Rijksmonument
Instandhouding op korte termijn onder druk (0-5 jaar)
Herbestemd
Beschermenswaardig
Instandhouding op termijn onder druk te staan (5-15 jaar) Instandhouding op langere termijn goed (15+ jaar)
Bedreiging en urgentie om actie te ondernemen 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
Kerkinterieurs In de gemeente Kapelle zijn de kerkinterieurs van de vier rijksmonumentale kerken geregistreerd door Museum Catharijneconvent. Het museum hanteert echter een ongeschreven regel dat kerkinterieurs elke 15 tot 20 jaar geïnventariseerd moeten worden. Dit is bij geen van de vier kerken het geval, ze zijn in het midden van de jaren ’90 geïnventariseerd. De hervormde kerken in Kapelle en Schore zijn door het museum aangemerkt als topensembles. De interieurs van de niet-monumentale kerkgebouwen zijn nog helemaal niet geïnventariseerd, terwijl het museum wel vermoedt dat zich hieronder waardevolle interieurs bevinden. Bouwkundige staat van de kerkgebouwen De huidige bouwkundige staat van een kerkgebouw is een factor in de urgentie om actie te ondernemen. Daarom heeft de Monumentenwacht in 2022 een bouwkundige scan uitgevoerd van alle kerkgebouwen. Hierbij krijgt de staat van onderhoud een score van 1 (zeer goed) tot 6 (slecht) volgens de NEN 2767-norm. De bouwkundige staat is beoordeeld op vier criteria: de conditie van de fundering, de kapconstructies, die van de gevels, vensters
32
en deuren en ten slotte de conditie van de dakbedekking en goten. De bouwkundige staat van de kerkgebouwen in de gemeente Kapelle is overwegend goed tot zeer goed met een gemiddelde score van 1,3. Eén kerk valt met een gemiddelde score van 2,5 tussen goed en redelijk. Bij één (herbestemd) kerkgebouw was het niet mogelijk een bouwkundige scan uit te voeren. Er zijn geen opvallende verschillen in de bouwkundige staat tussen de vier beoordelingscriteria. De rijksmonumentale kerken hebben gemiddeld een iets hogere score (1,1) dan de kerken die geen beschermde status hebben (1,4). Op basis van de bouwkundige scan is een inschatting gemaakt van de verwachte onderhoudskosten. De omvang van de kosten hangt grotendeels af van de omvang van het gebouw en de gebruikte materialen. Daarnaast hebben rijksmonumentale kerkgebouwen vaak hogere onderhoudskosten dan modernere gebouwen zonder beschermde status. Hoewel de bouwkundige staat van een gebouw goed is, kunnen de hoge onderhoudskosten op termijn een probleem worden. Om dit onderscheid te maken is ook een indicatie van de te verwachten kosten weergegeven in een infographic.
10
2
0 +++
++
+
0
0
0
-
--
---
Bouwkundige staat
4 3 2
2 1
€
€€
€€€
€€€€
Indicatie verwachte kosten
€€€€€
6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting
33
Afbladderend schilderwerk
Afgebroken traptreden
Scheuren in de muur
Loslatend pleisterwerk
Afbladderend schilderwerk
Afgebroken bakstenen
7.
Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse Kerkeigenaren
Op basis van de gesprekken met de kerkeigenaren en de workshop met medewerkers van de gemeente Kapelle is de volgende sterkte-zwakteanalyse opgesteld.
Kerkgebouwen
34
Sterkte
Zwakte
Ruim 80% van de kerkgebouwen bevindt zich in goede tot zeer goede bouwkundige staat.
Enkele kerkbesturen beschikken over onvoldoende professionele deskundigheid voor de instandhouding van het gebouw.
Voor rijksmonumenten wordt in alle gevallen gebruik gemaakt van de subsidieregeling van het rijk.
Het eigen aandeel van 40% wordt steeds lastiger op te brengen voor krimpende gemeenschappen.
Kerkgebouwen hebben de potentie de leefbaarheid in kernen te vergroten.
De meeste kerkgebouwen zijn om principiële redenen niet beschikbaar voor multifunctioneel medegebruik.
Alle kerkeigenaren hebben aandacht voor verduurzaming van hun kerkgebouw.