Bijlage 5. Historisch vooronderzoek niet gesprongen explosieven 08-11-2022

ADVIES

In dit HVO-NGE is geconcludeerd dat geen NGE worden verwacht binnen de projectlocatie. Geadviseerd wordt om de werkzaamheden regulier doorgang te laten vinden, zonder verdere maatregelen. Mocht echter tijdens werkzaamheden spontaan NGE aangetroffen worden, dan dienen de volgende acties te worden ondernomen: • Het werk ter plaatse van de vindplaats dient te worden stilgelegd. • De werklocatie, in ieder geval rondom het NGE, dient te worden afgezet. Het aanwezige personeel dient op de hoogte te worden gebracht van de vondst en geïnstrueerd te worden uit de buurt te blijven. • Er dient contact te worden opgenomen met de politie (0900-8844). De vondst dient gemeld te worden aan de politie. De politie neemt vervolgens contact op met de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). • Als de EOD op locatie is, wordt een afspraak gemaakt voor de vernietiging. De EOD maakt deze afspraak met de gemeente, of de politie namens de gemeente. • De EOD geeft aan de gemeente, of de politie namens de gemeente, advies over de in acht te nemen veiligheidsmaatregelen. • Indien de te nemen veiligheidsmaatregelen dit toelaten, kan de gemeente aan de EOD advies vragen over de mogelijkheden tot doorwerken op de betreffende locatie, dan wel elders in de nabijheid van het werk en de daarbij in acht te nemen veiligheidsmaatregelen totdat het NGE wordt geruimd. • Het NGE wordt geruimd.

Indien NGE worden aangetroffen binnen de projectlocatie, is dit nieuwe feitelijke informatie. Als deze situatie zich voordoet, moet in overleg met een ter zake deskundige worden vastgesteld of sprake is van een incident of dat er aanleiding is de werkwijze aan te passen. Om op een correcte wijze om te kunnen gaan met het protocol spontaan aantreffen NGE en om een inschatting te kunnen maken of men met mogelijke NGE te maken heeft, bestaat de mogelijkheid om werknemers de cursus ‘Basiskennis OOO’ te laten volgen. Voor het toezichthoudend personeel bestaat ook de 2-daagse cursus Inzicht in het NGE-bodemonderzoek. Tevens kan altijd contact worden opgenomen met REASeuro indien aanvullende informatie gewenst is over het protocol. REASeuro geeft NU Projectontwikkeling tevens het dringend advies om het voorliggende rapport te delen met het bevoegd gezag.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 25 van 47

6

BIJLAGEN BIJLAGE 1 BIJLAGE 2 BIJLAGE 3 BIJLAGE 4 BIJLAGE 5 BIJLAGE 6 BIJLAGE 7 BIJLAGE 8 BIJLAGE 9

BEGRIPPENLIJST ............................................................................................................................................................... 27 GERAADPLEEGDE LITERATUUR ....................................................................................................................................... 31 ARCHIEFONDERZOEK (INTER)NATIONALE ARCHIEVEN ................................................................................................ 33 EOD: MUNITIERUIMING ................................................................................................................................................. 36 CARTOGRAFISCH MATERIAAL......................................................................................................................................... 37 OVERZICHT LUCHTFOTO’S.............................................................................................................................................. 43 CHECKLIST EN VERZENDLIJST ......................................................................................................................................... 44 WETTELIJK KADER............................................................................................................................................................

45 TEKENINGEN .................................................................................................................................................................... 47

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 26 van 47

BIJLAGE 1

BEGRIPPENLIJST

Begrip Bijdragebesluit / Gemeentefonds Bodembelastingkaart Niet Gesprongen Explosieven Bodemonderzoek Niet Gesprongen Explosieven

Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten

Certificatieschema voor Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten Contra-indicatie Explosieven Opruimingsdienst Historisch Vooronderzoek Niet Gesprongen Explosieven

Afkorting Bodembelastingkaart NGE Bodemonderzoek NGE

CS-OOO

CS-VROO

Contraindicatie EOD HVO-NGE

Definitie Regeling voor Rijksfinanciering van (een deel van) de kosten voor het Bodemonderzoek-Niet Gesprongen Explosieven. Een overzichtskaart waarop het Verdacht gebied NGE is aangegeven, gebaseerd op de uitkomsten van het Vooronderzoek NaConflictperiode. Werkwijze van REASeuro waaronder wordt verstaan: de integrale totaalaanpak voor de NGE-problematiek bestaande uit vijf afzonderlijke fasen. Hierdoor kan de opdrachtgever per fase een weloverwogen besluit nemen en zijn vervolgacties plannen met als doel dat de opdrachtgever de regie over het project in handen houdt. De vijf fasen zijn: 1. HVO-NGE (Historisch Vooronderzoek NGE). 2. PRA-NGE (Projectgeboden Risicoanalyse NGE). 3. Projectplan-NGE. 4. Uitvoering-NGE. 5. PvvO-NGE (Proces-verbaal van Oplevering NGE). Het CS-OOO is het Certificatieschema voor het Opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten. Hierin zijn onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen op gebied van opsporing naar Ontplofbare Oorlogsresten. Het CS-OOO is sinds 1 januari 2021 de opvolger van de Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) en is wettelijk verankerd in de Arbowet.

Om het maatschappelijk belang – veiligheid en gezondheid van en rondom de arbeid – te waarborgen, is door de overheid gekozen voor een wettelijk verplichte certificatieregeling voor de borging van de kwaliteit/veiligheid van het opsporen van Ontplofbare Oorlogsresten. Een vrijwillig certificatieschema opgezet door de Stichting VOMES (Veilig Omgaan Met Explosieve Stoffen) waarin eisen zijn opgenomen waaraan een organisatie en diens rapportages (HVO-NGE’s en PRANGE’s) dienen te voldoen. Dit om de kwaliteit van vooronderzoeken en risicoanalyses naar ontplofbare oorlogsresten te waarborgen. Gebeurtenis / informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van niet gesprongen explosieven in het onderzoeksgebied. Instelling van de Nederlandse defensie die tot taak het explosieven onschadelijk te maken en op te ruimen. Bureaustudie waarin de mogelijke aanwezigheid van NGE wordt geanalyseerd. Conform het CS-VROO-01/-02 bestaat het HVO-NGE bestaat uit de onderdelen Vooronderzoek Conflictperiode en Vooronderzoek Na-Conflictperiode. Het HVO-NGE uitgevoerd door REASeuro behelst het Vooronderzoek Conflictperiode zoals vermeld in het CS-VROO-01/02. REASeuro voert het Vooronderzoek NaConflictperiode in het PRA-NGE uit. Doel is van het HVO-NGE is om vast te stellen of in het onderzoeksgebied sprake is van een NGE-Verwachtingsgebied in relatie tot de projectlocatie.

Het HVO-NGE bestaat uit: Rapportage. Positief of negatief advies. In het geval van een positief advies:

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 27 van 47

Begrip

Afkorting

Indicatie Niet Gesprongen Explosieven

NGE

Definitie Horizontale en verticale afbakening Verdacht(e) gebied(en) NGE Bodembelastingkaart NGE Gebeurtenis / informatie over het mogelijk aanwezig zijn van niet gesprongen explosieven in het onderzoeksgebied. Niet-gesprongen munitie en achtergelaten ontplofbare munitie zoals bedoeld in artikel 4.10, eerste lid, onderdeel c respectievelijk b, van het Arbeidsomstandighedenbesluit. Onderdeel c: Niet gesprongen munitie: in een gewapend conflict gebruikte ontplofbare munitie die ontstekingsgereed is, van een ontsteking is voorzien, op scherp is gezet of anderszins voor gebruik is voorbereid, en die niet tot ontploffing is gekomen; Onderdeel b: Achtergelaten ontplofbare munitie: ontplofbare munitie die tijdens een gewapend conflict niet is gebruikt, die is achtergelaten of gedumpt door een partij bij een gewapend conflict en al dan niet voor ontsteking zijn geprepareerd, van een ontsteking zijn voorzien, op scherp zijn gezet of anderszins voor gebruik zijn voorbereid;

Onderzoeksgebied

-

Onverdacht gebied Niet Gesprongen Explosieven Oorlogshandeling

Onverdacht gebied NGE -

Oorlogshandelingen-kaart

Gebeurtenissenlijst

Primaire en secundaire bronnen

Projectlocatie

74853/RO-220284 versie 1.0

-

Conform het CS-OOO betreffen Ontploftbare Oorlogsresten (OO) achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie. Gebied waarop het HVO-NGE of onderdelen daarvan zich richt. Het onderzoeksgebied is ruimer dan de projectlocatie om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de situatie in oorlogstijd. Het deel van het onderzoeksgebied dat niet (langer) als verdacht gebied wordt aangemerkt. Gebeurtenissen die kunnen hebben geleid tot de aanwezigheid van NGE. Voorbeelden van oorlogshandelingen zijn: Bombardementen Artilleriebeschietingen Munitiedump Munitieongevallen Vliegtuigcrashes Aanwezigheid van verdedigingswerken Cartografische weergave van indicaties of contra-indicaties van oorlogshandelingen binnen of nabij het onderzoeksgebied. Deze term wijkt af van het CS-VROO, waar “gebeurtenissenkaart” wordt gehanteerd. Chronologische weergave van indicaties of contra-indicaties van oorlogshandelingen binnen of nabij het onderzoeksgebied. Deze term wijkt af van het CS-VROO, waar “gebeurtenissenlijst” wordt gehanteerd. Een primaire bron met informatie die direct afkomstig is van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis. De informatie zelf komt uit de periode waarover wordt gesproken en is niet later samengesteld uit meerdere primaire bronnen of uit tweede hand vernomen.

Een secundaire bron met informatie die niet direct afkomstig is van personen die te maken hebben met een bepaalde gebeurtenis. De informatie is later samengesteld uit meerdere primaire bronnen of uit tweede hand vernomen. Het door de opdrachtgever aangegeven gebied waarbinnen reguliere werkzaamheden (niet NGE-gerelateerd) uitgevoerd gaan worden of

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 28 van 47

Begrip

Afkorting

Projectgebonden Risicoanalyse Niet Gesprongen Explosieven

PRA-NGE

Reguliere werkzaamheden

-

Enkele voorbeelden zijn civieltechnische, milieutechnische en archeologische werkzaamheden. Het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen door de organisatie die het Vooronderzoek Na-Conflictperiode, conform het CS-VROO heeft uitgevoerd, wordt geconcludeerd dat er sprake is van de mogelijke aanwezigheid van niet gesprongen explosieven. Gebied waar op basis van historisch bronnenmateriaal een verhoogde kans op het aantreffen van NGE bestaat naar de situatie van 19401945 (inclusief naoorlogse munitieruimingen en opsporingsactiviteiten).

Verdacht gebied Niet Gesprongen Explosieven

Verwachtingsgebied Niet Gesprongen Explosieven

-

Verwachtingskaart Niet Gesprongen Explosieven

-

Vooronderzoek Conflictperiode-Niet Gesprongen Explosieven

VC-NGE

Vooronderzoek NaConflictperiode-Niet Gesprongen Explosieven

Definitie waar een functieverandering wordt doorgevoerd. Deze term is afkomstig uit het CS-OOO en wijkt af van de terminologie zoals vermeld in het CS-VROO-01, waar “projectgebied” wordt gehanteerd. Bureaustudie waarin de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden in relatie tot de mogelijk aan te treffen NGE worden vastgesteld. De PRA-NGE bestaat o.a. uit: Indien nodig het opvullen van leemten in kennis van het HVONGE. Het vaststellen van het risicogebied. Het definiëren van beheersmaatregelen. De mogelijkheid tot een proefdetectie. De bepaling van de doorlooptijd en kosten van de geadviseerde maatregelen. Alle door de opdrachtgever voorgenomen niet NGE-gerelateerde werkzaamheden.

VNC-NGE

Het NGE-Verwachtingsgebied is horizontaal en verticaal afgebakend, waarin zijn opgenomen: Eventuele onzekerheden en onnauwkeurigheden uit het bronnenmateriaal (o.a. cartografische onnauwkeurigheden). De maximale horizontale en verticale verplaatsing van NGE in de bodem. Het deel van het onderzoeksgebied waarbinnen het Vooronderzoek Conflictperiode wordt geconcludeerd dat er sprake is van de verwachting dat NGE zijn achtergebleven Binnen het CS-VROO-01/02 wordt gesteld dat het Vooronderzoek Conflictperiode een onderdeel is van het HVO-NGE. Het doel van het VC-NGE is beoordelen of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen van de aanwezigheid van Niet Gesprongen Explosieven naar aanleiding van oorlogshandelingen gedurende de conflictperiode (1940-1945), en indien deze aanwijzingen er zijn, om het NGEVerwachtingsgebied af te bakenen. REASeuro hanteert de term HVO-NGE voor het VC-NGE zoals gesteld in het CS-VROO-01/02. Het Vooronderzoek Na-Conflictperiode richt zich op het inventariseren en beoordelen van bronnenmateriaal over bodemingrepen in de NaConflictperiode, waardoor mogelijk aanwezige niet gesprongen explosieven geheel of gedeeltelijk kan worden uitgesloten en/of de verticale ligging van het maaiveld en verschillende grondlagen dusdanig zijn gewijzigd dat dit van belang is voor de verticale afbakening van een verdacht gebied.

REASeuro neemt het VNC-NGE op het PRA-NGE.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 29 van 47

Begrip Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven

Afkorting WSCS-OCE

Definitie Het WSCS-OCE is het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het opsporen van Conventionele Explosieven. Hierin waren onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen. Het WSCS-OCE was sinds 1 juli 2012 de opvolger van de Beoordelingsrichtlijn Opsporen Conventionele Explosieven (BRL-OCE) en was wettelijk verankerd in de Arbowet. Het WSCS-OCE is per 1 januari 2021 opgevolgd door CS-OOO.

Tabel 4: Begrippenlijst.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 30 van 47

BIJLAGE 2

GERAADPLEEGDE LITERATUUR

Voor dit HVO-NGE is de volgende literatuur geraadpleegd: Auteur Amersfoort, H. en P. Kamphuis, Beeldbank WOII, Delpher, Foreman, J., Klep, C. en B. Schoenmaker, Middelbrook, M., en C. Everitt, Molenaar, F.J.,

Titel Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (Den Haag 2021).

https://beeldbankwo2.nl/nl/ https://www.delpher.nl/ The Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 (2004). De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de flank (Den Haag 1995). Bomber Command War Diaries: An Operational Reference Book, 1939-1945 (2014). De Luchtverdediging in de Meidagen 1940 (2 delen; Den Haag, beide 1970). Tabel 5: Verwijzing literatuur.

Relevant Nee

Afkorting -

Nee Nee Nee10 Nee

-

Nee11

-

Nee

-

In de onderstaande tabellen worden per periode de gebeurtenissen die betrekking hebben op het onderzoeksgebied weergegeven. Mobilisatie en inval, augustus 1939 - mei 1940 Toen in augustus 1939 duidelijk werd dat oorlog in Europa onvermijdelijk zou worden, begon in Nederland de mobilisatie. Tienduizenden soldaten werden opgeroepen, en Nederland bereidde zich voor op een Duitse aanval. In de ochtend van 10 mei 1940 viel het Duitse leger Nederland binnen na een serie bombardementen op vliegvelden en legerbases. Duitse parachutisten landden in de omgeving van Den Haag om het regeringscentrum uit te schakelen, terwijl een invasiemacht via de grens Nederland binnendrong. Op kleinschalige gevechten in Oost-Nederland na kon het Duitse leger hier eenvoudig oprukken, om vervolgens bij de Grebbelinie, voor de Afsluitdijk en langs de Moerdijk verwikkeld te raken in felle gevechten. Op 14 mei 1940 werd Rotterdam gebombardeerd, waarna Nederland met uitzondering van de provincie Zeeland capituleerde. In Zeeland zou de strijd, mede door de aanwezigheid van Franse en Belgische troepen, nog tot 27 mei 1940 duren. Voor dit project is geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. De bezetting van 1940 tot juni 1944 (D-Day) Na de capitulatie werd Nederland bezet.

Duitse militairen werden ondergebracht in voormalige Nederlandse kazernes en de vliegvelden werden door de Duitse luchtmacht, de Luftwaffe, overgenomen. De meeste Duitse militairen bevonden zich langs de kust. Hier werden stellingen aangelegd ter voorbereiding op een eventuele geallieerde invasie. Al tijdens de Duitse inval begon de Britse Royal Air Force (RAF) met de luchtoorlog tegen Duitsland. Bommenwerpers werden ‘s nachts uitgestuurd voor kleinschalige bombardementen op doelen van militair belang. Deze bommenwerpers verdwaalden met grote regelmaat, waardoor vergissingsbombardementen eerder regel dan uitzondering waren. De grote verliezen dwongen de Britten tot een andere tactiek. Vanaf 1942 werden bombardementen uitsluitend uitgevoerd door grote groepen bommenwerpers, die met tientallen tot honderden vliegtuigen één doel aanvielen. Vanaf 1942 verschenen daarnaast Amerikaanse bommenwerpers boven Nederland. Voor dit project is geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. De periode juni 1944 (D-Day) tot en met oktober 1944 Op 6 juni 1944 landde een geallieerde invasiemacht in Normandië. Van daaruit rukten Britse, Canadese en Amerikaanse eenheden op richting Duitsland. De opmars verliep voorspoedig, maar in september 1944 liepen de geallieerden ten zuiden van Nederland vast.

Om een doorbraak richting Duitsland te forceren, werd op 17 september 1944 Operatie Market Garden in gang gezet. Parachutisten moesten bruggen over de rivieren tussen Eindhoven en Arnhem veroveren, waarna grondtroepen door Nederland Duitsland binnen konden dringen. Na hevige gevechten bij Arnhem mislukte de REASeuro beschikt over het primaire bronmateriaal waar dit boek op is gebaseerd. Omdat dit primaire bronmateriaal is geraadpleegd (zie Bijlage 4), biedt dit boek geen aanvullende informatie voor voorliggende rapportage. 11 Ibidem. 10

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 31 van 47

operatie. De zuidelijke provincies werden gedurende de maand oktober en november bevrijd, waarbij op verschillende plaatsen fel werd gevochten. Uiteindelijk bevroor het front in een lijn van de Oosterschelde richting de Maas en de Waal. Voor dit project is geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. November 1944 tot de Duitse capitulatie mei 1945 In de winter van 1944 kwam het front in Nederland nagenoeg stil te liggen. In november werd Walcheren bevrijd, en in Limburg vochten de geallieerden tot december door in een poging door te breken naar Duitsland. Gelijktijdig werden in deze periode V-1 en V-2 Vergeltungswaffen afgevuurd. Deze langeafstandswapens waren gericht tegen Londen en Antwerpen, maar kwamen vaak vroegtijdig neer op Nederlands grondgebied. Deze nieuwe Duitse dreiging leidde tot een toename van de geallieerde luchtaanvallen op doelen in het bezette deel van Nederland. Vanaf maart 1945 kwam weer beweging in het front. Canadese eenheden, die door in Duitsland oprukten, bogen af richting Oost-Nederland en trokken via de Achterhoek Nederland binnen. In april 1945 werd ook vanaf het rivierengebied richting het noorden opgetrokken, waarna het Nederlandse grondgebied ten oosten van Amersfoort binnen enkele weken bevrijd werd. De Duitse bezettingsmacht in West-Nederland capituleerde pas op 5 mei 1945.

Voor dit project is geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode. Naoorlogse periode Direct na de oorlog begon de wederopbouw van Nederland. Verdedigingswerken, bunkers en achtergebleven NGE werden opgeruimd. Voor het ruimen van de duizenden mijnenvelden werden onder meer Duitse krijgsgevangenen ingezet. Voor dit project is geen informatie aangetroffen met betrekking tot deze periode.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 32 van 47

BIJLAGE 3

ARCHIEFONDERZOEK (INTER)NATIONALE ARCHIEVEN

Voor het analyseren van de oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied is gebruik gemaakt van documenten uit verschillende (inter)nationale archiefinstellingen. REASeuro beschikt over een uitgebreide collectie kopieën van documenten uit de Amerikaanse, Belgische, Britse, Canadese, Franse en Duitse archieven. Voor dit HVO-NGE heeft enkel het Bundesarchiv Berlin-Lichterfelde (BaBL) in Berlijn, Duitsland aanvullende informatie opgeleverd. NIOD Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) In het NIOD is de toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer NordWest geraadpleegd. Dit heeft de volgende resultaten opgeleverd: Toegang 077: Generalkommissariat für das Sicherheitswesen – Höhere SS- und Polizeiführer Nord-West. Inventaris 1328 Dagberichten van de Befehlshaber der Ordnungspolizei Den Haag betreffende vijandelijke luchtaanvallen, 1940-1941. 1 januari 1941, één brisantbom is neergekomen in een weiland in de gemeente Leimuiden:

-

Niet relevant, geen exacte locatie neergekomen afwerpmunitie vermeld.

19 februari 1941, negen brandbommen zijn neergekomen in de gemeente Leimuiden:

-

Niet relevant, geen exacte locatie neergekomen brandbommen vermeld.

Tabel 6: Overzicht van de in het NIOD geraadpleegde inventarisnummers van toegang 077. The National Archives (TNA) REASeuro heeft in de loop der jaren een aanzienlijke collectie bombardementsgegevens uit The National Archives (TNA) in Londen verzameld. Voor voorliggend HVO-NGE is deze collectie geraadpleegd. De collectie omvat verschillende bombardementsgegevens van bombardementen door verschillende Britse luchtmachtonderdelen. Het raadplegen van de in de bovenstaand tabel geraadpleegde inventarisnummers heeft geen resultaten opgeleverd met betrekking tot het onderzoeksgebied: Records created or inherited by the Air Ministry, the Royal Air Force, and related bodies Referentie: AIR Inventaris Bron Omschrijving 2 augustus 1940 AIR 24/222 Bomber Command HQ Twenty-five Bristol Blenheim bombers attacked aerodromes in the Netherlands and bridges and lock gates north of Leimuiden. One hit was scored on the middle of a bridge half a mile north of Leimuiden. Niet relevant, bommen neergekomen op meer dan twee kilometer van het onderzoeksgebied. Tabel 7: Overzicht van geraadpleegde inventarisnummers met betrekking voor voorliggend HVO-NGE uit het TNA. Bundesarchiv Freiburg (BaMa) en Berlin-Lichterfelde (BaBL) Het Bundesarchiv beheert de archieven van de Duitse krijgsmacht en de civiele archieven tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De collectie is zwaargehavend door gebeurtenissen tijdens de oorlog. Zo is slechts ca. 2% van het archief van de Duitse luchtmacht (Luftwaffe) is bewaard gebleven. Deze collectie is vernietigd door bombardementen en opzettelijke archiefvernietiging. Ook de stukken van de grondeenheden zijn door vernietiging tijdens terugtrekking van

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 33 van 47

de Duitse Wehrmacht slechts fragmentarisch bewaard. REASeuro beschikt over een grote collectie stukken uit het Berlin-Lichterfelde (BaBL). In deze collectie is gezocht naar stukken met betrekking tot het onderzoeksgebied. Dit heeft de volgende relevante resultaten opgeleverd: NS 1. Reichsschatzmeister der NSDAP. NS 1/581 Meldungen der Gauleitungen über Bombenabwürfe und Fliegerschäden 1940 – 1944 Bd. 12 Jan. 1942 22 januari 1942: één brisantbom is neergekomen ter plaatse van een boerderij in de gemeente Alkemade:

-

Niet relevant, exacte locatie neergekomen bom is onbekend.

Tabel 8: Overzicht van geraadpleegde inventarisnummers met betrekking voor voorliggend HVO-NGE uit het BaBL. R 58 Reichssicherheitshauptamt R 58/3578

Bandnummer 1 Enthält v.a. : Englische Flugzeuge Luftangriffe auf deutsche Städte, Mai-Dez. 1941 Angriffe auf Holland, Norwegen, Polen, die Tschechoslowakei und die besetzten Ostgebiete Erfassung der durch den Abwurf von Spreng- und Brandbomben entstandenen Sachschäden Zahl der toten, verletzten und evakuierten Personen Absturz und Abschuss von Flugzeugen Abwurf von Kleiderkarten in den Bezirken Koblenz und Hamburg 24 mei 1941: één ballon met pamfletten is neergekomen te Leimuiden:

-

Niet relevant, betreft geen NGE.

R 58/3580

Bandnummer 3 Enthält v.a. : Englische und sowjetische Flugzeuge Luftangriffe auf deutsche Städte, Dez. 1941, Jan.-Sept. 1942 Angriffe auf Holland, Frankreich, Norwegen, Polen, Litauen, Lettland und die Tschechoslowakei Erfassung der durch den Abwurf von Spreng- und Brandbomben entstandenen Sachschäden Zahl der toten, verletzten und evakuierten Personen Absturz und Abschuss von Flugzeugen 22 januari 1942: één brisantbom is neergekomen op een boerderij in de gemeente Alkemade:

-

Niet relevant, exacte locatie van neergekomen bom is onbekend.

4 juni 1942: brisantbommen afgeworpen in verschillende gemeenten, waaronder gemeente Alkemade:

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 34 van 47

R 58 Reichssicherheitshauptamt

-

Niet relevant, exacte locatie van neergekomen bommen is onbekend.

17 september 1942: vier brisantbommen zijn neergekomen in een veld in de gemeente Leimuiden:

-

Niet relevant, exacte locatie van neergekomen bommen is onbekend.

Tabel 9: Overzicht van geraadpleegde inventarisnummers met betrekking voor voorliggend HVO-NGE uit het BaBL.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 35 van 47

BIJLAGE 4

EOD: MUNITIERUIMING

In deze bijlage zijn de gegevens met betrekking tot de naoorlogse ruimingen van munitie opgenomen. Deze gegevens zijn afkomstig van de EOD. EOD: Munitieruimingen In de munitieruimrapporten van de EOD van 1971 tot heden is gezocht naar geruimde NGE in of in de omgeving van het onderzoeksgebied. De munitieruimrapporten in een straal van 500 meter rond het onderzoeksgebied zijn meegenomen in de analyse, zodat een goed beeld wordt verkregen van de soort NGE die zijn ingezet in de omgeving tijdens de oorlog. Slechts één ruimrapport in de directe omgeving van het onderzoeksgebied is aangetroffen.

Figuur 5: Munitieruiming EOD nabij het onderzoeksgebied (Bron ondergrond: ESRI). Munitieruiming 19863555

Geruimde NGE Betreft een voorzoekactie, geen munitie geruimd

Locatie In de sloot langs de Oude Wetering

Relevantie Niet relevant, geen munitie geruimd

Tabel 10: Overzicht munitieruiming (Bron: EOD).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 36 van 47

BIJLAGE 5

CARTOGRAFISCH MATERIAAL

Voor dit HVO-NGE is intensief gebruik gemaakt van kaartmateriaal. Dit kaartmateriaal is digitaal ontsloten in GIS. Het volgende kaartmateriaal is opgenomen in deze bijlage: • Geallieerde stafkaart • Mijnenveldkaart • Topotijdreis • Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) • Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) • Huidige topografische kaart Geallieerde stafkaart De geallieerde stafkaart is verkregen via het Kadaster en geeft een beeld van hoe het gebied er tijdens de Tweede Wereldoorlog uitzag. Stafkaarten zijn voorzien van een coördinatenstelsel gebaseerd op kaartvierkanten, het zogenaamde Nord du Guerre-coördinatenstelsel. Een kaartvierkant is een locatieaanduiding van één kilometer bij één kilometer. In sommige gevallen zijn de locaties op honderd meter (zescijferig coördinaat) en op tien meter (achtcijferig coördinaat) nauwkeurig. In stukken van land- en luchteenheden uit de Britse National Archives worden deze coördinaten gebruikt om locaties aan te duiden. Het onderzoeksgebied ligt op de geallieerde stafkaart 366 Zevenhoven, in de kaartvierkanten qY.0871 en qZ.0971. In onderstaand figuur is de geallieerde stafkaart inclusief het projectlocatie en onderzoeksgebied en kaartvierkanten weergegeven.

Figuur 6: Uitsnede geallieerde stafkaart met relevante kaartvierkanten (Bron: Kadaster).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 37 van 47

Mijnenveldkaart Via de EOD is de mijnenveldkaart verkregen. Mijnenveldkaarten zijn stafkaarten waarop de mijnenvelden met rood zijn aangegeven. Zoals zichtbaar in Figuur 7 waren binnen het onderzoeksgebied geen mijnenvelden of mijnenverdachte gebieden aanwezig.

Figuur 7: Uitsnede mijnenveldkaart 366 Zevenhoven (Bron: EOD).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 38 van 47

Topotijdreis Op topotijdreis.nl staan de kadastrale kaarten van Nederland in de periode 1815 tot heden. Verschillende jaren van kadastrale kaarten zijn door REASeuro in GIS te openen. Op deze wijze kunnen kaarten van het onderzoeksgebied van vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog worden vergeleken. Als voorbeeld is de kaartlaag van 1943 weergegeven in Figuur 8.

Figuur 8: Uitsnede kaartlaag 1943 (Bron: Topotijdreis).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 39 van 47

Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) De IKME is een interactieve kaart van Nederland en is gecreëerd op initiatief van de Stichting RAAP. Via de kaart kunnen indicatieve locaties van onder andere Duitse en Nederlandse verdedigingslinies, slagvelden, (schijn)vliegvelden en munitieopslagplaatsen worden waargenomen. In onderstaand figuur is een uitsnede weergegeven van het IKME ter plaatse van het huidige onderzoeksgebied. Zoals blijkt uit de IKME lag het onderzoeksgebied binnen de zogenaamde Vordere Wasserstellung: “De 1e of Vordere Wasserstelling, een Duitse verdedigingslinie, lag ten oosten van het Neue Landfront en moest een invasie vanuit de kuststreek vertragen.

Figuur 9: Uitsnede IKME (Bron: IKME).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 40 van 47

Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) Via het AHN kunnen digitale hoogtekaarten van Nederland worden ingezien. Deze hoogtekaarten maken het mogelijk om verstoringen in het landschap, die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen, inzichtelijk te maken. In Figuur 10 is een uitsnede van het huidige onderzoeksgebied in het AHN weergegeven. Op het AHN zijn binnen het onderzoeksgebied geen verstoringen waarneembaar die gerelateerd kunnen worden aan oorlogshandelingen.

Figuur 10: Uitsnede AHN (Bron: AHN).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 41 van 47

Huidige topografische kaart De huidige topografische kaart is afkomstig van ESRI, de ontwikkelaar van ArcGIS Pro. Deze kaartlaag is dermate nauwkeurig dat deze bruikbaar is voor het inpassen van overig kaartmateriaal en voor het nauwkeurig weergeven van NGE-Verwachtingsgebied. Een uitsnede van deze kaart is weergegeven in Figuur 11.

Figuur 11: Uitsnede huidige topografische kaart (Bron: ESRI).

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 42 van 47

BIJLAGE 6

OVERZICHT LUCHTFOTO’S

Bij de volgende instanties is een luchtfoto tijdens de oorlog geraadpleegd: • Topografische Dienst Kadaster (Zwolle, NL); Voor dit HVO-NGE is gebruik gemaakt van een luchtfoto tijdens de oorlog om een beeld te krijgen van het onderzoeksgebied. Uit het geïnventariseerde bronmateriaal zijn geen relevante oorlogshandelingen binnen het onderzoeksgebied gemeld. Om deze reden zijn geen extra luchtfoto’s geraadpleegd voor voorliggend onderzoek. De luchtfoto is binnen het GIS-systeem gegeorefereerd. Waar nodig is gebruik gemaakt van het optimaliseren van het contrast. Luchtfoto’s vormen een belangrijke bron, omdat ze een beeld geven van de projectlocatie tijdens de oorlog. Daarnaast kunnen luchtfoto’s sporen tonen van oorlogshandelingen, zoals kraters, schade of stellingen. Bij de analyse van luchtfoto’s wordt bij voorkeur gewerkt met luchtfoto’s die dateren van kort na relevante oorlogshandelingen. Dan zijn sporen van oorlogshandelingen nog het best zichtbaar. Bij foto’s van latere datum kan mogelijke schade al hersteld zijn. De analyse van de voor dit onderzoek geraadpleegde luchtfoto is te vinden in paragraaf 4.1. Bij het beoordelen van luchtfoto’s is gebruik gemaakt van een classificatie in validiteit van de waargenomen verstoringen. Hierbij is gebruik gemaakt van drie niveaus van betrouwbaarheid 12: Bevestigd: betrouwbaarheid grenst aan zekerheid.

De waarneming kan worden bevestigd met een tweede bron. Waarschijnlijk: de organisatie is overwegend zeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto. Mogelijk: de organisatie is overwegend onzeker van de validiteit van de classificatie van het object op de luchtfoto. Per waargenomen verstoring is in het GIS-systeem bijgehouden welk niveau van betrouwbaarheid van toepassing is. Wanneer een waargenomen verstoring als “Mogelijk” wordt gecategoriseerd, wordt deze niet opgenomen in het GISsysteem wanneer in het overige bronnenmateriaal de verstoring niet kan worden bevestigd. Luchtfoto van tijdens de Tweede Wereldoorlog: Collectie / sortie Fotonummer 647 4155 Tabel 11: Overzicht luchtfoto’s.

Datum 28-09-1944

Bron Kadaster

In tekening 01 is de luchtfoto ingepast.

12

Dit staat vermeld in het CS-VROO-01: Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 43 van 47

BIJLAGE 7

CHECKLIST EN VERZENDLIJST

Actie Aanleiding van het HVO-NGE Omschrijving en doelstelling van opdracht Begrenzing van het onderzoeksgebied Beschrijving uitvoering onderzoek (incl. betrokken personen) Verantwoording bronnenmateriaal (incl. bronverwijzing) Leemten in kennis Advies

Verwijzing rapport Paragraaf 1.1 Paragraaf 1.3 Paragraaf 1.2 Zie offerte Hoofdstuk 2 Paragraaf 4.2 Paragraaf 5.2

Verzendlijst: 1 digitaal exemplaar van het rapport voor de opdrachtgever.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 44 van 47

BIJLAGE 8

WETTELIJK KADER

In deze bijlage is de belangrijkste vigerende wet- en regelgeving beschreven die betrekking heeft op NGE. Hierbij wordt opgemerkt dat de wet- en regelgeving aan verandering onderhevig is. De belangrijkste (specifieke) regelgeving rondom (het opsporen van) NGE volgt uit de het Arbobesluit, de Regeling Rijksfinanciering en het CS-OOO. Voor een volledige beschrijving van de vigerende inhoud van de genoemde wet- en regelgeving wordt verwezen naar www.wetten.nl. Arbowet In de Arbowet (arbeidsomstandighedenwet) is de arbeidsveiligheid vastgelegd en de verantwoordelijkheid van opdrachtgevers en opdrachtnemers. Het is een kaderwet, waarin algemene bepalingen staan die gelden voor alle plekken waar arbeid wordt verricht. Concrete regelgeving is verder uitgewerkt in het Arbobesluit en de Arboregeling. De arbeidsinspectie is het bevoegd gezag om toe te zien op de naleving van het Arbobesluit en -regeling. Hieronder worden de artikelen vermeld die direct verband houden met NGE. Arbobesluit In het Arbobesluit staat de belangrijkste specifieke regelgeving vermeld voor bedrijven die actief zijn met het opsporen van NGE of hiermee te maken hebben in verband met grondroerende werkzaamheden. Artikel 4.10 - Ontplofbare oorlogsresten (laatste wijziging: Staatsblad 2020, nummer 440, in werking getreden per 0101-2021).

In alle gevallen waarin gevaar voor de veiligheid of gezondheid van werknemers kan bestaan door de mogelijke aanwezigheid van ontplofbare oorlogsresten, wordt, alvorens werkzaamheden worden aangevangen, hiernaar een oriënterend onderzoek ingesteld. Indien nodig wordt tevens nader onderzoek uitgevoerd. Wanneer opsporing van ontplofbare oorlogsresten nodig is, dient dit uitgevoerd te worden door bedrijven die in het bezit zijn van een certificaat opsporen ontplofbare oorlogsresten en door de daarvoor gekwalificeerde personen. Arboregeling In de Arboregeling zijn concrete voorschriften opgenomen om de veiligheid en gezondheid van en rondom het opsporingsproces te waarborgen. De volgende artikelen zijn hiervoor van toepassing. Artikel 4.16 - Registratie of herregistratie van personen die werken met explosieve stoffen. Personen die werken met of nabij NGE, dienen gecertificeerd te zijn. Artikel 4.17f - Afgifte certificaat opsporen van ontplofbare oorlogsresten (wijziging per 1-1-2021). Een certificaat voor het opsporen van ontplofbare oorlogsresten als bedoeld in artikel 4.10, vijfde lid, van het besluit, wordt door de certificerende instelling afgegeven indien de aanvrager voldoet aan de eisen zoals vastgelegd in het certificatieschema voor het opsporen van ontplofbare oorlogsresten (CS-OOO).

Certificatieschema Opsporing Ontplofbare Oorlogsresten (CS-OOO) Hierin zijn onder andere richtlijnen, proceseisen en deskundigheidseisen opgenomen op gebied van opsporing naar ontplofbare oorlogsresten. Het CS-OOO is sinds 1 januari 2021 de opvolger van de Werkveldspecifiek certificatieschema voor het Systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE) en is wettelijk verankerd in de Arbowet. Om het maatschappelijk belang – veiligheid en gezondheid van en rondom de arbeid – te waarborgen, is door de overheid gekozen voor een wettelijk verplichte certificatieregeling voor de borging van de kwaliteit/veiligheid van het opsporen van conventionele explosieven. Rijksfinanciering Met ingang van 1 januari 2021 is de zogenaamde “Bommenregeling” aangepast. Vanaf 2021 kunnen alle gemeenten in geval van vooronderzoek, opsporing en ruiming van explosieven een bijdrage van 68% in de kosten ontvangen door het indienen van een raadsbesluit. Vanaf 2021 is de mogelijkheid voor het ontvangen van een suppletie-uitkering beperkt tot de werkelijk gemaakte kosten.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 45 van 47

Aanvragen die vóór 1 april door het ministerie van BZK zijn ontvangen worden, na beoordeling, in het jaar van ontvangst toegekend. Verzoeken die het ministerie vanaf 1 april ontvangt worden meegenomen in het volgende jaar. Om in aanmerking te komen voor een bijdrage voor 2022 dient de gemeente een raadsbesluit in waarin de gemaakte kosten voor het opsporen en ruimen van explosieven zijn opgenomen. Er hoeft geen verdere onderbouwing overlegd te worden. Projectplannen of studies naar risico’s e.d. worden niet in behandeling genomen. BTW komt, net als onder het voormalige Bijdragebesluit, niet voor compensatie in aanmerking. In de opgave van de gemaakte kosten dient daarom duidelijk te worden opgenomen dat de bedragen exclusief BTW zijn. Het ministerie ontvangt raadsbesluiten bij voorkeur per e-mail via regelingen@minbzk.nl. Per post aanvragen is ook mogelijk. De stukken dienen in dit geval te worden verzonden aan: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties t.a.v. FEZ/FAR/Regelingen Postbus 20011 2500 EA Den Haag Overige relevante regelgeving Naast bovengenoemde wet- en regelgeving kunnen op verschillende deelaspecten andere regelingen van toepassing zijn. Onderstaand worden de belangrijkste benoemd: • Wet Wapens en Munitie: het is ingevolge de Wet wapens en munitie verboden wapens en munitie voorhanden te hebben, te dragen en te vervoeren.

Opsporingsbedrijven die gecertificeerd zijn voor deelgebied A dienen te beschikken over een ontheffing krachtens artikel 4 van deze wet. • Wet veiligheidsregio's en de Aanpassingswet veiligheidsregio's. • Wet milieubeheer. • Wet op de archeologische Monumentenzorg. • Wet vervoer gevaarlijke stoffen. • Circulaire Opslag ontplofbare stoffen Voor de omgang met stoffelijke resten gelden de volgende wettelijke kaders: • Verdragen van Geneve, artikel 4 van 1929 en artikel 17 van 1949: het bergen van stoffelijke resten uit de oorlog is een taak van de Bergings- en Identificatie Dienst van de Koninklijke Landmacht (BIDKL: vaak aangeduid als de 'Gravendienst') • Wet op de Lijkbezorging, artikel 21: de burgemeester is verantwoordelijk voor lijkbezorging van onbekende personen. De burgemeester/politie roept assistentie van de BIDKL in. • Burgerlijk Wetboek, boek 5, artikel 5, lid 1: bij het stuiten op een veldgraf, is het verplicht om met bekwame spoed aangifte te doen van de vondst bij de plaatselijke overheid (politie/gemeente) en eveneens de zaak in bewaring te geven aan de politie/gemeente die dit vordert. De politie/gemeente roept de BIDKL ter plaatse. • Wet Wapens en munitie artikel 2 en 3: in verband met eventueel aanwezige vuurwapens, of munitie, of onderdelen, of hulpstukken daarvan kan ook de Wet wapens en munitie van toepassing zijn op de vondst van een veldgraf.

• Circulaire Vliegtuigberging: Staatscourant 2016 Nr. 54987 (Tot 2013 was dit de Ministeriële publicatie 40-45): bij vliegtuigbergingen geldt: 'Om de zorgvuldigheid van een berging te waarborgen en invulling te geven aan de Verdragen van Genève, en relevante overeenkomsten met de Verenigde Staten, het Gemenebest en Duitsland inzake de overdracht van stoffelijke resten, is de berging en identificatie van stoffelijke resten uit WO II bij uitsluiting voorbehouden aan de BIDKL'.

74853/RO-220284 versie 1.0

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 46 van 47

BIJLAGE 9

TEKENINGEN

Tekening 01:

74853/RO-220284 versie 1.0

Inpassing luchtfoto d.d. 28-09-1944

DR Update HVO-NGE Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Pagina 47 van 47

Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2 Inpassing luchtfoto d.d. 28-09-1944 104300

104400

104500

104600

469800 469700 469600 469500 469400 469300

469300

469400

469500

469600

469700

469800

469900

104200

469900

104100

104100

104200

104300

125 104400

250 meter

104500

104600

Projectlocatie

Kaag en Braassem Oude Wetering Kerkstraat 1-2

Onderzoeksgebied

Inpassing luchtfoto d.d. 28-09-1944

469200

469200

0

Rapportnummer RO-220284 T. Dekker 11-10-2022 Tekening no: Getekend: 74853-01-01 A4 Gecontroleerd: L. van den Burg 11-10-2022 Papier formaat: RD New Akkoord: A.P.A.M. van Riel 11-10-2022 Coörd systeem: Riel Explosive Advice & Services Europe B.V. Vijfhuizenbaan 1b 5133 NH Riel Postbus 21 5133 ZG Riel Tel: 013-5186076 E-mail: info@reaseuro.com

±