Toolkit Werken aan doorstroming van senioren Platform31 (november 2023)

Informatie- en voorlichtingscampagnes Algemene beschrijving

Het verstrekken van informatie en geven van voorlichting is een essentieel onderdeel in elke doorstroomaanpak. Het geeft woningzoekenden antwoord op vragen die zij hebben, en kan anderen aanzetten om over hun woonwensen voor de toekomst na te denken. Informatieverstrekking kan op tal van manieren. Je kunt denken aan een collectieve benadering met bewustwordingsinstrumenten, zoals campagnes, flyers, stukjes in een nieuwsbrief of het lokale wijkkrantje of filmpjes delen via social media. Je kunt het ook een stapje persoonlijker maken door bijvoorbeeld gerichte brieven aan senioren te sturen of een inloopuurtje bij bijvoorbeeld het buurtcentrum of de huisarts te organiseren. Tot slot kun je kiezen voor een echt persoonlijke aanpak door (bij mensen thuis) een-op-een gesprekken aan te gaan.

Uitwerking in de sociale sector

Woningcorporaties hebben direct contact met hun huurders. Via hun reguliere kanalen kunnen zij informatie verstrekken aan huurders en hierbij ook ingaan op het belang van passend wonen. Doordat woningcorporaties hun huurders (goed) kennen, kunnen zij informatie- en voorlichtingsactiviteiten goed laten aansluiten op hun huurders.

Uitwerking in de particuliere sector

Binnen de particuliere sector is er een breed scala aan informatie- en voorlichtingsmogelijkheden. De gemeente kan de algemene voorlichting verzorgen, zoals zij ook deden in het kader van Langer Thuis. Gemeenten hebben een Wmo-loket van waaruit informatie verstrekt kan worden over woningaanpassingen en/of doorstroming. Daarnaast subsidiëren veel gemeenten senioren-/ouderenconsulenten. Deze consulenten kunnen folders uitdelen, senioren doorverwijzen en/of optreden als wooncoach door persoonlijke gesprekken met hen te voeren over woningaanpassingen of het verhuizen naar een geschikte woning. En ook commerciële partijen, zoals makelaars, kunnen een rol spelen in de informatieverstrekking aan senioren. Zij kennen het aanbod in de regio en weten welke woningen voor welke doelgroepen geschikt zijn.

Werken aan doorstroming van senioren / Bijlage: Overzicht van instrumenten

36

Inhoud

Geleerde lessen

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

– Als een senior eenmaal de wens heeft om te verhuizen, is het niet makkelijk om de plannen ook daadwerkelijk concreet te maken. Informatie over koop-en huurwoningen staan op allerlei verschillende websites vermeld, en er is niet één organisatie die alle vragen kan beantwoorden. Waar begin je dan? Voor senioren is het handig als er een centraal punt is waar relevante informatie wordt aangeboden. – Naast het centraal aanbieden van informatie is ook de gebruikte taal een belangrijk punt. In Nederland zijn ongeveer 2,5 miljoen volwassenen laaggeletterd. Zij ervaren problemen bij het lezen en verwerken van informatie. Informatie moet daarom zo toegankelijk mogelijk zijn. Een minimale vereiste is dat de tekst op taalniveau B1 is. Ook afbeeldingen en iconen kunnen informatie toegankelijker maken. – Zet de communicatiecampagne breed in. Bewustwording moet landen en groeien bij verschillende bevolkingsgroepen. Richt je in de campagne dus niet alleen op de oudere senioren met zorgvraag, maar ook op fitte vijftigers.

Wooncoach / seniorenmakelaar Algemene beschrijving

De wooncoach (in de praktijk ook wel doorstroommakelaar, verhuiscoach, seniorenmakelaar of levensloopcoach genoemd) begeleidt mensen in hun zoektocht naar een passende woning, of in sommige gevallen, het aanpassen van de woning. De wooncoach start vaak met een persoonlijk gesprek waarin de wensen van de huurder worden geïnventariseerd en vervolgens samen concrete vervolgstappen worden afgesproken. De inzet van deze coach is altijd maatwerk. De wooncoach kan onder meer: – informatiebijeenkomsten organiseren – huurders/woningeigenaren/belangstellenden informeren over langer thuis / geschikt wonen – huurders/belangstellenden gericht informeren over vrijkomend aanbod – individuele huishoudens adviseren – overzicht geven wat erbij een verhuizing komt kijken en eventueel samen een actieplan opstellen – financieel advies geven, bijvoorbeeld over (het verkrijgen van) huurtoeslag en het benoemen van financiële voordelen van het verhuizen naar een energiezuinige (nieuwbouw)woning – de verhuizing begeleiden – signaleren of er extra hulp, zorg of ondersteuning van andere partijen nodig is – nazorg leveren door contact te zoeken en te informeren over de tevredenheid

Werken aan doorstroming van senioren / Bijlage: Overzicht van instrumenten

37

Inhoud

Uitwerking in de sociale sector

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

De wooncoach wordt op dit moment vooral in de sociale sector ingezet. De wooncoach is over het algemeen in dienst bij een of meerdere corporaties, en wordt in sommige gevallen (mee)gefinancierd door gemeenten. Ten opzichte van de voorgaande lijst aan taken, kan de wooncoach sociaal ook de volgende taken uitvoeren: – de woning matchen met de kandidaat, voordat de woning online beschikbaar komt – reageren namens de kandidaat De wooncoach sociaal heeft een instrumentenkoffer. In deze ‘koffer’ zitten verschillende instrumenten die op maat ingezet kunnen worden, zoals een voorrangsregeling, prijsprikkel, verhuisvergoeding of hulp door een verhuisbedrijf.

Uitwerking in de particuliere sector

Binnen de particuliere sector is de inzet van wooncoaches nog relatief nieuw. Enkele gemeenten experimenteren hier nu mee. Deze wooncoaches hebben kennis nodig van de particuliere sector, zowel qua regelgeving, relevante partijen als woningaanbod. In tegenstelling tot de wooncoach sociaal heeft de wooncoach particulier geen (uitgebreide) instrumentenkoffer. De wooncoach kan hierdoor minder makkelijk mensen ‘een steun in de rug geven’ zoals de wooncoach sociaal dat kan. De inzet van deze coaches is gratis is vrijblijvend. Binnen de particuliere woningmarkt zijn er ook ondernemers actief die senioren helpen bij eventuele verhuisplannen. Deze particuliere partijen helpen woningbezitters vooral met het maken van een verhuisplan, het sorteren van spullen, het opvragen van offertes en het begeleiden van de verhuisdag. Dit is een betaalde dienst.

Geleerde lessen

Werken aan doorstroming van senioren / Bijlage: Overzicht van instrumenten

– De competenties van een wooncoach sociaal zijn anders dan die van de wooncoach particulier. Zo is de doelgroep anders en komt er bijvoorbeeld andere financiële kennis bij kijken. Bij het combineren van de inzet van coaches is het van belang hier aandacht voor te hebben. – In de praktijk blijkt dat de inzet van een wooncoach effectiever is, wanneer de gereedschapskoffer met doorstroommaatregelen goed gevuld is. – Bij het inzetten van wooncoaches is het handig om te onderzoeken welke functies lokaal nog niet worden ingevuld: waar hebben senioren behoefte aan, maar wordt op dit moment nog niet geboden. Seniorenconsulenten voeren vaak ook al gesprekken met senioren. Welke taken van een wooncoach kunnen zij oppakken, en welke niet?

38

Inhoud

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

Voorrangsregelingen Algemene beschrijving

Voorrang houdt in dat een doelgroep, bijvoorbeeld senioren, bij bepaalde woningen voorgaan op andere woningzoekenden met als doel de doorstroming op de woningmarkt te bevorderen.

Uitwerking in de sociale sector

Voorrangsregelingen worden op dit moment vooral in de sociale sector toegepast. Voorrangsregelingen staan meestal niet op zichzelf, maar zijn vaak geïntegreerd als onderdeel van doorstroomurgentie of van een ‘Van Groot naar Beter’-regeling1. Hoe de voorrangsregeling wordt toegepast is afhankelijk van de labeling. De labeling kan op basis van 1) de huidige woning, 2) de nieuwe woning of 3) de bewoner. Ook is een combinatie van bovenstaande opties mogelijk. Vaak bepaalt een corporatie welke huidige woning geschikt is als ‘doorstroomwoning’ voor een specifieke doelgroep. Daarnaast labelt een corporatie vaak de nieuwe woning: de ‘ouderenwoning’ of ‘voorrang groot gezin’. Wat de bewoners betreft, gaat het om eisen als een minimale leeftijd, omvang van het huishouden of maximaal inkomen. In de werkbijeenkomst van Ruimte voor huishoudensontwikkeling van Corpovenista werd de ooievaarsclausule gepresenteerd. Dit houdt in dat een middenhuur-eengezinswoning met voorrang beschikbaar wordt gesteld aan een koppel met een (actieve) kinderwens. Dit gaat op basis van vertrouwen of door het overleggen van een zwangerschapsverklaring.

Uitwerking in de particuliere sector

Hoewel voorrangsregelingen vooral binnen de sociale huursector gelden, biedt het wetsvoorstel voor verruiming van de Huisvestingswet kansen voor de particuliere sector. In overeenstemming met deze nieuwe wet mogen gemeenten voor vijftig procent bepalen hoe zij hun woningen verdelen tussen mensen met een economische, maatschappelijke of een lokale binding. Gemeenten kunnen vanaf de inwerkingtreding van de wet het gehele percentage toewijzen aan inwoners uit de eigen gemeente. Dit geldt ook voor koopwoningen tot de NHG-grens. Omdat veel senioren graag in dezelfde gemeente blijven wonen, biedt deze wetswijziging wellicht kansen voor deze doelgroep. Gemeenten kunnen met verkopende partijen en particuliere verhuurders afspraken maken over het geven van voorrang aan mensen met een bepaalde leeftijd, bijvoorbeeld 55+.

Geleerde lessen

– Voorrang geven leidt tot het bevoordelen van specifieke groepen. Dit vraagt om het maken van politieke / bestuurlijke keuzes die breed worden gedragen onder inwoners / huurders. – Specifiek voor sociale sector: Mocht voorrang ook bedoeld zijn om de woningvoorraad beter te benutten, dan is het óók belangrijk om te sturen op welk huishouden in de achtergelaten woning komt te wonen. Dit kan door het opnemen van een passendheidsnorm in de huisvestingsverordening.

1. De ‘Van Groot naar Beter’-regeling is een bundeling van doorstroommaatregelen voor (oudere) huurders die een grote woning achterlaten en verhuizen naar een gelijkvloerse woning met minder kamers en/of oppervlakte. Naast voorrang kan de regeling uit aanvullende maatregelen bestaan, zoals begeleiding van een doorstroommakelaar, huurprijsgewenning, een verhuiskostenvergoeding en/of aanvullende hulpmiddelen. Het leeftijdscriterium voor het gebruik van deze regeling verschilt per corporatie.

Werken aan doorstroming van senioren / Bijlage: Overzicht van instrumenten

39

Inhoud

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

Financiële tegemoetkoming en regelingen Algemene beschrijving

Door het doen van (kleine) financiële aanpassingen kan een verhuizing toch mogelijk worden gemaakt. Hierdoor kan het voor sommige burgers toch financieel rendabel zijn om te verhuizen.

Uitwerking in de sociale sector

In de sociale sector kan een financiële tegemoetkoming worden gerealiseerd in de vorm van huurprijsbehoud, huurgewenning met een stapsgewijze opbouw in huurprijs en een verhuiskostenvergoeding. Huurders kunnen in sommige gevallen bijvoorbeeld huurprijsbehoud aanvragen. Ook kunnen zij soms in aanmerking komen voor tijdelijke huurgewenning, wanneer de nieuwe huurprijs hoger is dan de huidige huur. De huurders betalen dan gedurende een afgesproken termijn een aangepast huurbedrag. Deze wordt stapsgewijs verhoogd naar de daadwerkelijke huurprijs. Bij huurprijsbehoud neemt de huurder de huur van de oude woning mee naar de nieuwe woning. Er kunnen, net als aan huurgewenning, aan deze regeling voorwaarden worden gesteld, zoals aan de grootte van de achter te laten woning, de leeftijd of de gezinssituatie van de huurder. Een verhuiskostenvergoeding is een financiële prikkel om huurders passend te laten wonen en de extra kosten van een verhuizing te verkleinen. Bij doorstroming mogen woningcorporaties deze echter niet verstrekken. Gemeenten en provincies mogen dit wel.

Uitwerking in de particuliere sector

In de particuliere sector zijn er tot dusver geen financiële tegemoetkomingen bekend. Wel zijn er speciale hypotheken voor senioren waarbij extra rekening wordt gehouden met hun specifieke financiële situatie. De aanname is vaak dat senioren ‘duurder’ uit zijn als zij verhuizen. Dat is niet altijd het geval. Dit maakt het belangrijk om senioren te wijzen op financieel advies. In het kader van ontzorgen kunnen gemeenten experimenteren met het uitgeven van vouchers voor (particuliere) schoonmaak- en klusdiensten en verhuisbedrijven. Dit is dan een financiële tegemoetkoming in natuur. Op deze manier kan de drempel om te verhuizen voor senioren worden verkleind.

Geleerde lessen

– Niet alle senioren kunnen de financiële consequenties van een verhuizing overzien. Vaak wordt gedacht dat dit financieel slecht uitpakt. Ook bij woningeigenaren hoeft dit niet het geval te zijn. Onafhankelijke en persoonlijke informatie over de financiële consequenties van een verhuizing kunnen dit beeld bijstellen. – Specifiek voor de sociale sector: – Specifiek voor de sociale sector: Hoewel je als corporatie richtlijnen kunt opstellen over de duur en hoogte van de huurgewenning en huurverhogingsstappen, is iedere afzonderlijke situatie maatwerk. – Specifiek voor de sociale sector: Een verhuiskostenvergoeding zien huurders vaak als een fijn extraatje. Het is vaak niet de belangrijkste reden dat zij verhuizen.

Werken aan doorstroming van senioren / Bijlage: Overzicht van instrumenten

40

Inhoud

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

Flexibele eisen en uitzonderingen op regels Algemene beschrijving

Door het maken van kleine uitzonderingen op de regels kan het verhuisproces makkelijker en aantrekkelijker worden gemaakt. Dit kan de drempel om te gaan verhuizen verkleinen.

Uitwerking in de sociale sector

Corporaties passen soms uitzonderingen op de regels toe, om een verhuizing mogelijk of aantrekkelijk te maken. Het gaat onder meer om de volgende uitzonderingen: – Het doen van een voorinspectie, waarbij de corporatie al een voorinspectie doet op het moment dat een huishouden overweegt om te gaan verhuizen; – Het monteren van extra hulpmiddelen in de nieuwe woning; – Het inzetten van een klusdienst of (particuliere) verhuishulp voor zowel de oude of nieuwe woning – Een langere reactietijd, bijvoorbeeld voor ouderen – Flexibele inkomenseisen hanteren – Tevredenheidsgarantie instellen voor de nieuwe woning – Behoud punten/inschrijftijd bij doorstroming – Extra punten na verlaten (kleine) starterswoning. Corporaties passen uitzonderingen toe voor verschillende soorten huurders: van starters tot gezinnen tot ouderen. De meeste flexibele eisen zijn gericht op ouderen die een ruime (eengezins)woning achterlaten.

Uitwerking in de particuliere sector

Hoewel er in de particuliere sector geen uitzonderingen op regels gelden, kan de wooncoach een belangrijke spil zijn in het verwijzen naar bijvoorbeeld een verhuisbedrijf, financieel adviseur, opruimcoach of een klusdienst. Zo wordt de drempel om te verhuizen kleiner, net zoals bij flexibele eisen het geval is.

Geleerde lessen

– Door goed te luisteren naar senioren wordt helder waarmee zij geholpen zouden kunnen zijn. Bedenk daarom samen met senioren welke flexibele eisen relevant zijn. – Specifiek voor de sociale sector: Sommige corporaties hebben zelf een klusdienst, budgetcoach of seniorenmakelaar in dienst. Andere corporaties verwijzen huurders voor (één of meerdere van) deze services door naar een particulier bedrijf. Houd hier in de begroting rekening mee.

Werken aan doorstroming van senioren / Bijlage: Overzicht van instrumenten

41

Inhoud

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

Experiment Stimuleren doorstroming in de particuliere sector Deze publicatie is een product van het experiment Stimuleren van doorstroming in de particuliere sector. In dit experiment is Platform31 samen met 10 gemeenten en 1 provincie aan de slag om in de praktijk aanpakken te ontwikkelen en gezamenlijk tot een effectieve aanpak van doorstroming binnen de particuliere woningmarkt te komen. Tijdens het experiment richten we ons op een viertal onderwerpen die we eerder al verkenden rondom doorstroming in de sociale huisvesting. De resultaten staan beschreven in de publicatie Een nieuw (t)huis. In het experiment verkennen we of de opgedane kennis is te vertalen naar de particuliere sector. Het gaat om de volgende vier onderwerpen. 1. Zicht op de opgave: welke indicatoren zijn relevant om te registeren, wie legt deze vast en hoe voer je gezamenlijk een analyse uit?

De volgende gemeenten nemen deel aan het experiment: 1. Amersfoort 2. Apeldoorn 3. Arnhem 4. Delft 5. Enschede 6. Ooststellingerwerf 7. Veenendaal 8. Veldhoven 9. Vlaardingen 10 10. Zwolle 11. Provincie Gelderland

5

2 1

2. Aan de slag: welke instrumenten dragen bij aan doorstroming, hoe matchen deze met de opgave en welke vervolgstappen zijn dan nodig?

7

4 9

3. Samen naar beter: welke partijen spelen een rol of kunnen dat doen? En hoe kom je dan samen tot een integrale aanpak, die op elkaar aansluit en elkaars werkzaamheden versterkt? 8

4. Vergeet het gedrag niet: senioren verhuizen niet zomaar. Hoe kun je rekening houden met het gedrag van mensen, zodat ingezette maatregelen ook effectief zijn? Naast kennis over gedrag gaan we ook in op het betrekken van senioren bij beleid en maatregelen gericht op doorstroming. Lees meer over dit onderwerp op onze website.

Werken aan doorstroming van senioren / Experiment Stimuleren doorstroming in de particuliere sector

3

6

11

42

Inhoud

Inleiding

Deze toolkit

1. Integrale aanpak

2. Opgave en resultaten

3. Het gedrag

Instrumenten

Colofon Dit is een uitgave van Platform31

Hoewel grote zorgvuldigheid is besteed aan het samenstellen van deze uitgave, kan de

Den Haag, november 2023

uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden bij eventuele onjuistheden. Aan de inhoud van deze publicatie kunnen dus geen rechten worden ontleend. Alles uit deze uitgave

Auteurs: Susan van Klaveren en Janniek de Vries (Platform31)

mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar worden gemaakt mits de bron wordt

Redactie: Natasja van der Veer, Platform31

vermeld.

Fotografie: Alex Schröder Opmaak: Gé grafische vormgeving

Platform31 heeft haar uiterste best gedaan de rechten van de afbeeldingen te achter-

Opmaak werkbladen: Janneke ten Kate

halen en daarvoor de wettelijk verschuldigde vergoedingen af te dragen. Zij die menen aanspraak te kunnen maken op copyright, kunnen zich wenden tot de uitgever.

Platform31 Bestuurders, beleidsmakers, professionals, inwoners en ondernemers zoeken oplossingen voor complexe vraagstukken in stad en regio. Hoe komen we tot een inclusieve en duurzame samenleving? Met voldoende woningen in een passende omgeving. Waar een innovatieve overheid en economie bijdragen aan brede welvaart. Om tot toekomstbestendige oplossingen te komen, brengen we partijen bij elkaar en onderzoeken we maatschappelijke opgaven in samenhang. We signaleren trends en verbinden beleid, praktijk en wetenschap. Zo komen we samen tot een aanpak waar bestuurders en uitvoerders direct mee aan de slag kunnen. De oplossingen houden we niet voor onszelf: iedereen profiteert mee van de resultaten. Postbus 30833, 2500 GV Den Haag www.platform31.nl

Werken aan doorstroming van senioren / Colofon

43