Document · PDF

Duurzaamheid-volledig rapport

Raadsvergadering 7 juli 2022, gemeente IJsselsteinBij agendapunt: Raadsvoorstel onderzoeksrapport duurzaamheid19.596 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Rekenkamer

Duurzaamheidsbeleid eigen bedrijfsvoering gemeente IJsselstein Bestuurlijke nota

Rekenkamer IJsselstein IJsselstein, juni 2022

Rekenkamer

Colofon

ã Rekenkamer IJsselstein, 2022 Rob Paulussen (voorzitter) Tijmen Siermann (lid-rapporteur) Rick Hagelstein (lid) Barbara IJsselmuiden (secretaris-onderzoeker) Dit onderzoek is uitgevoerd door: CE Delft: Pien van Berkel Maarten Bruinsma Jasper Schilling

Twitter: @rkcijsselstein Email: rekenkamerijsselstein@gmail.com

Rekenkamer

Inhoudsopgave BESTUURLIJKE NOTA ....................................................................................................................... 5 1. 2. 3.

4. 5.

KERNBOODSCHAP ........................................................................................................................... 7 CONCLUSIES .................................................................................................................................. 7 AANBEVELINGEN .......................................................................................................................... 10

3.1 Aanbevelingen aan de gemeenteraad ................................................................................................... 10 3.2 Aanbevelingen aan het college .............................................................................................................. 10 3.3 Aanbevelingen aan de organisatie en het college ................................................................................. 10

BESTUURLIJKE REACTIE .................................................................................................................. 12 NAWOORD VAN DE REKENKAMER .................................................................................................... 13

NOTA VAN BEVINDINGEN.............................................................................................................. 14 1.

INLEIDING.................................................................................................................................... 15

1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

Aanleiding en doel ......................................................................................................................... 15 Centrale vraag, deelvragen en normenkader ................................................................................ 15 Methode ........................................................................................................................................ 17 Leeswijzer ...................................................................................................................................... 17

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Centrale doelstelling: CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030 ........................................ 18 Voortgang op de centrale doelstelling .......................................................................................... 20 Vergelijking met andere gemeenten ............................................................................................. 21 Borging in de organisatie .............................................................................................................. 21 Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 22

3.1 3.2 3.3 3.4 3.5

Doelstellingen gemeentelijke vastgoed ......................................................................................... 23 Voortgang op de doelstellingen .................................................................................................... 24 Maatregelen.................................................................................................................................. 26 Borging in de organisatie .............................................................................................................. 28 Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 29

4.1 4.2 4.3 4.4

Doelstellingen ................................................................................................................................ 30 Maatregelen.................................................................................................................................. 30 Borging in de organisatie .............................................................................................................. 31 Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 32

5.1 5.2 5.3 5.4

Doelstellingen ................................................................................................................................ 33 Maatregelen.................................................................................................................................. 33 Borging in de organisatie .............................................................................................................. 34 Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 34

6.1 6.2 6.3 6.4

Doelstellingen ................................................................................................................................ 35 Maatregelen.................................................................................................................................. 36 Borging in de organisatie .............................................................................................................. 40 Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 42

7.1 7.2 7.3 7.4

Doelstellingen ................................................................................................................................ 44 Voortgang op de doelstellingen .................................................................................................... 44 Maatregelen.................................................................................................................................. 45 Borging in de organisatie .............................................................................................................. 47

OVERKOEPELEND DUURZAAMHEIDSBELEID GEMEENTELIJKE ORGANISATIE ............................................... 18

EIGEN VASTGOED.......................................................................................................................... 23

EIGEN MOBILITEIT ......................................................................................................................... 30

EIGEN AFVALSTROMEN .................................................................................................................. 33

INKOOP....................................................................................................................................... 35

OPENBARE VERLICHTING ................................................................................................................ 44

Rekenkamer

7.5

Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 48

8.1 8.2 8.3

Lerend vermogen in organisaties .................................................................................................. 49 Lerend vermogen in de gemeente IJsselstein ................................................................................ 51 Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................. 52

LEREND VERMOGEN ...................................................................................................................... 49

GERAADPLEEGDE STUKKEN ...................................................................................................................... 53 BIJLAGE 1 LIJST VAN GEÏNTERVIEWDE PERSONEN ................................................................................. 56 BIJLAGE 2 ROLLEN EN VERANTWOORDELIJKHEDEN OP VERSCHILLENDE NIVEAUS BIJ HET BORGEN VAN BELEID . 57 BIJLAGE 3 NORMENKADER............................................................................................................... 59

Rekenkamer

Bestuurlijke nota

Rekenkamer

1. Kernboodschap De gemeente IJsselstein streeft naar een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030. De gemeente stelt daarbij een voorbeeldrol te willen vervullen. De rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de uitvoering van deze – op de eigen organisatie gerichte duurzaamheidsambities. In het onderzoek stonden vijf sectoren centraal (zie figuur 1). Figuur 1 – Belangrijkste sectoren in dit onderzoek naar de duurzaamheid van de gemeentelijke organisatie IJsselstein

Uit het onderzoek volgt dat de uitvoering van dit beleid gefragmenteerd plaatsvindt, niet wordt gemonitord en in hoge mate afhankelijk is van het persoonlijk enthousiasme van betrokken medewerkers. Daarnaast blijkt dat financiële middelen vaak niet toereikend zijn om met grote verduurzamingsmaatregelen aan de slag te gaan. De uitvoering is daarom vooral tot stand gekomen door ‘werk met werk’ te maken (de zogenaamde ‘meekoppelkansen’), bijvoorbeeld door mee te liften op onderhoud aan gebouwen dat toch al gepland stond. Ondanks de tekortkomingen constateert de rekenkamer dat er grote stappen zijn gezet, zoals de verduurzaming van de openbare verlichting (dimbare ledverlichting) en de verbouwing van het gemeentehuis naar aardgasvrij. Echter, om het doel van een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030 ook werkelijk te behalen, volstaat alleen het benutten van meekoppelkansen niet. De rekenkamer moet vaststellen dat er (nog) nauwelijks aanvullende middelen zijn vrijgemaakt. Het duurzaamheidsbeleid van de gemeente is breder dan enkel de gemeentelijke organisatie. Hoewel de rekenkamer in deze studie niet de voortgang op dit bredere thema heeft onderzocht, kunnen lessen uit dit onderzoek mogelijk ook zinvol zijn voor het duurzaamheidsbeleid voor de gehele gemeente.

2. Conclusies 1. De gemeente heeft de doelstelling om in 2030 een CO2-neutrale gemeente te zijn opgenomen in beleid en uitgewerkt in meetbare tussendoelstellingen IJsselstein streeft ernaar om in 2030 een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie te zijn. Deze doelstelling is opgenomen in het Beleidsplan duurzaamheid gemeente IJsselstein (en bijbehorend Duurzaamheidsprogramma) uit 2016 en is in 2020 herbevestigd in het Plan van aanpak energietransitie IJsselstein. De centrale doelstelling is vertaald naar meetbare 7

Rekenkamer

tussendoelstellingen voor een aantal sectoren. De rekenkamer stelt daarmee vast dat de gemeente aan de slag is gegaan met het vorige rekenkameronderzoek naar duurzaamheid uit 2015 waarmee werd vastgesteld dat de toenmalige doelen ‘niet consistent en slechts in beperkte mate specifiek, meetbaar en tijdgebonden’ waren. 2. De uitvoering van het beleid vindt gefragmenteerd plaats De uitvoering van het beleid vindt decentraal plaats in de verantwoordelijke beleidsafdelingen. Of er uitvoering wordt gegeven is in grote mate afhankelijk van het persoonlijk enthousiasme van de desbetreffende ambtenaren. Verschillende ambtenaren geven aan dat kaders voor de uitvoering ontbreken en dat financiële middelen vaak niet toereikend zijn om met grote verduurzamingsmaatregelen aan de slag te gaan. Toch zijn er ook relevante projecten gerealiseerd zoals de verduurzaming van de openbare verlichting (dimbare ledverlichting) en de verbouwing van het gemeentehuis naar aardgasvrij. 3. Voortgang op de doelstellingen niet in beeld door ontbreken monitoring Hoewel in het Beleidsplan duurzaamheid meetbare (tussen)doelstellingen zijn opgenomen, worden zowel binnen de separate afdelingen als centraal in de organisatie geen gegevens bijgehouden waarmee de voortgang op de doelstellingen kan worden gemonitord. Er wordt ook niet gerapporteerd over de voortgang richting college en raad.

Dit is in tegenspraak met de toezeggingen op het rekenkamerrapport Duurzaamheidsbeleid IJsselstein uit 2015 waarin werd gesteld het beleid te gaan monitoren. Om deze reden kan in deze rapportage ook niet nauwkeurig worden aangegeven of IJsselstein op koers ligt om haar centrale doelstelling te behalen of dat de tussendoelstellingen voor 2020 al dan niet zijn gerealiseerd. Uit verschillende interviews blijkt dat gebrek aan monitoring komt door een tekort aan menskracht. 4. Nauwelijks specifieke middelen voor verduurzaming gemeentelijke organisatie In het Duurzaamheidsprogramma zijn maatregelen opgenomen op het gebied van verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed en de openbare verlichting. Echter was in het programma nauwelijks budget gereserveerd voor het verduurzamen van de gemeentelijke organisatie. Uit interviews komt naar voren dat ambtenaren die iets willen met verduurzaming, daarom vooral inzetten op het benutten van meekoppelkansen (het meenemen van duurzaamheid bij gepland onderhoud). Op deze wijze zijn veel van de voorgenomen maatregelen uitgevoerd. Om het doel in 2030 te bereiken is het noodzakelijk om niet alleen aandacht te hebben voor het laaghangend fruit. De rekenkamer stelt vast dat voor de verduurzaming van de organisatie en het duurzaam inkopen momenteel geen aanvullend budget is vrijgemaakt.

Duurzaamheidsmaatregelen moeten dus voor het overgrote deel uit de bestaande budgetten worden gefinancierd. De kosten voor de voorbeeldrol van de gemeente zijn in het Plan van aanpak energietransitie 2020-2023 weliswaar ruimer begroot dan in het Duurzaamheidsprogramma 2016-2020, maar welke activiteiten de gemeente precies gaat ondernemen wordt niet gespecificeerd . In het plan van aanpak wordt aangekondigd dat voor vastgoed de benodigde middelen in beeld worden gebracht. Op het gebied van de

Rekenkamer

eigen mobiliteit, eigen afvalstromen en inkoop zijn geen verduurzamingsmaatregelen opgenomen in het plan van aanpak. 5. Het beleid is niet geborgd Na het uitzetten van de beleidsdoelstelling is er op organisatorisch niveau geen uitvoering gegeven aan het borgen van het beleid. Momenteel zijn er geen kaders waarbinnen de organisatie dient te handelen om dit beleid werkelijk uit te voeren. Dit is sinds het vorige rekenkameronderzoek naar duurzaamheid uit 2015 niet veranderd. Het is binnen de organisatie niet bekend wat er nodig is om de beleidsdoelstelling te behalen. Voor vastgoed en inkoop worden er dit jaar instrumenten ontwikkeld om meer systeem te brengen in de uitvoering.

Rekenkamer

3. Aanbevelingen 3.1 Aanbevelingen aan de gemeenteraad 1. Draag het college op om jaarlijks voortgangsinformatie te leveren over de mate waarin de gemeente op koers ligt -

Momenteel ontbreekt informatie over de voortgang op zowel de hoofd- als op subdoelstellingen. De P&C- cyclus kan gebruikt worden om jaarlijks te rapporteren over de voortgang op deze doelstellingen. De raad kan hiervoor de indicatoren vaststellen. Draag het college op om de besluitvorming door de raad voor te bereiden over activiteiten en de bijbehorende aanvullende (financiële) middelen die nodig zijn voor het behalen van de beleidsdoelen in 2030. Breng daartoe eerst in kaart welke activiteiten en middelen er aanvullend nodig zijn om die beleidsdoelen te behalen. Eventueel kan de raad vragen om een duurzaamheidsbegroting, zoals de klimaatbegroting van de gemeente Eindhoven. Zo’n begroting laat zien hoe de gemeente staat ten opzichte van de gestelde CO2-reductiedoelstelllingen en wat er moet gebeuren om deze doelen te behalen.

3.2 Aanbevelingen aan het college 2. Vertaal de maatschappelijke urgentie in bestuurlijk commitment en bestuurlijke besluiten. - Blijf als college de doelstelling uitdragen om in 2030 ook als gemeente zelf CO2neutraal te zijn, en zorg ervoor dat het college en de raad over de voortgang daarvan periodiek geïnformeerd worden. - Maak werk van een goede borging van het beleid en de monitoring op de voortgang op de eigen doelstellingen. Verschaf de organisatie met heldere bestuurlijke besluiten de kaders waarbinnen de uitvoering gericht kan worden opgepakt.

3.3 Aanbevelingen aan de organisatie en het college 3. Maak in de organisatie werk van de uitvoering: - Stel een uitvoeringsprogramma op voor de duurzaamheidsdoelstellingen die betrekking hebben op de eigen organisatie. Zorg ervoor dat daarin wordt voorzien in voldoende structurele capaciteit en budget. Dit kan mogelijk onderdeel uitmaken van het bredere uitvoeringsprogramma duurzaamheid van de gemeente. - Beschrijf de verantwoordelijkheden die met de duurzaamheidsambities gepaard gaan en wijs deze toe aan een of meerdere medewerkers. - Monitor op alle niveaus in de organisatie. Zorg dat de verantwoordelijk ambtenaar en de verantwoordelijk portefeuillehouder inzicht hebben in de voortgang en de benodigde middelen om het doel te behalen. Bespreek periodiek de voortgang en de belangrijkste knelpunten. 10

Rekenkamer

De gemeente kan de monitoring zelf opzetten, of met hulp van bestaande instrumenten zoals de CO2-Prestatieladder. Organisaties die zijn gecertificeerd op de CO2-Prestatieladder worden elk jaar geaudit en hebben hierdoor gegarandeerd een werkend CO2-managementsysteem dat jaarlijks wordt getoetst op ambities, reductie en continue verbetering.

4. Bereid de politiek-bestuurlijke besluitvorming voor over de benodigde middelen om de beleidsdoelen in 2030 te kunnen halen. - Steun het voornemen van de afdeling Civiele techniek & vastgoed om een Duurzaam Meerjarenonderhoudsprogramma (DMJOP) op te stellen en gebruik de inkooptool van het Inkoop Bureau Midden Nederland (IBMN). - Gebruik de kennis die voortvloeit uit het opstellen van een DMJOP om als gemeentebestuur tot een besluit te komen over de voor de beleidsdoelen benodigde financiële middelen. - Maak ook gebruik van de IBMN-inkooptool. Dit is een eerste stap om meer inzicht te krijgen in het inkoopbeleid binnen de gemeente. Om maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI) daadwerkelijk goed te implementeren, is het nodig om op alle niveaus in de organisatie stappen te zetten: op strategisch niveau, organisatieniveau en projectniveau. De Handreiking monitoring en contractuele borging MVI van het ministerie van IenW bevat tips, kennis en voorbeelden voor elk niveau. 5. Evalueer het duurzaamheidsbeleid zoals toegezegd, en besteed hier aandacht aan de behoefte van de organisatie om beleid beter te borgen. - Er is een evaluatie van het duurzaamheidsbeleid aangekondigd in de jaarstukken 2020 van de gemeente IJsselstein.

Zo een evaluatie is een goed moment om in de organisatie en met college en raad het gesprek te voeren over beleid, voortgang, en de behoefte aan heldere kaders. - De Handreiking monitoring en contractuele borging MVI van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat is niet alleen relevant voor duurzaam inkopen. De handreiking kan ook worden gebruikt voor lessen over de juiste manier om ander beleid in de organisatie in te bedden.

Rekenkamer

4. Bestuurlijke reactie

Rekenkamer

5. Nawoord van de rekenkamer Wij danken het college van B&W voor de reactie op de conclusies en aanbevelingen. We lezen in de reactie dat het college een groot deel van de uitdagingen herkend. Het college maakt daarnaast nog enkele kanttekeningen. Graag maken we met dit nawoord van de gelegenheid gebruik om hier nog kort op in te gaan. Het college stelt vast dat er op het gebied van afvalinzameling in de gemeente stappen worden gezet, onder meer met de (versnelling van de) plaatsing van ondergrondse afvalcontainers. Hoewel dit natuurlijk een positief punt is, moet de rekenkamer hierbij aantekenen dat dit onderzoek niet over het bredere afvalbeleid gaat, maar over uitsluitend de eigen bedrijfsvoering: in het geval van ‘afval’ uitsluitend over de afvalstromen van de gemeentelijke organisatie zelf en daarmee niet over de plaatsing van ondergrondse afvalcontainers. Verder tekent het college aan dat er onlangs een start is gemaakt met het opstellen van een Duurzaam MJOP voor vastgoed, dat dit najaar gereed zal zijn en dan de voedingsbodem is voor nadere keuzes. De rekenkamer juicht deze ontwikkeling toe en ziet hierin de eerste stappen in de afhandeling van enkele aanbevelingen uit dit rapport. Namens de rekenkamer, Rob Paulussen Voorzitter Rekenkamer IJsselstein IJsselstein, 1 juni 2022

Rekenkamer

Nota van bevindingen

Rekenkamer

1. Inleiding 1.1.

Aanleiding en doel

De gemeente IJsselstein streeft naar een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030. Het verduurzamen van de gemeentelijke organisatie is weliswaar een relatief klein onderdeel van de totale opgave om als gemeente klimaatneutraal te worden, maar de gemeente kan hier direct invloed op uitoefenen. Bovendien wil de gemeente IJsselstein een voorbeeldrol vervullen door de manier waarop zij in haar eigen bedrijfsvoering inzet op duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2020b). De doelstelling van een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie is opgenomen in het Beleidsplan duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2016a). Het Beleidsplan duurzaamheid is het kader waarbinnen het Duurzaamheidsprogramma IJsselstein 2016-2020 (Gemeente IJsselstein, 2016b) is opgesteld. In het Duurzaamheidsprogramma zijn de maatregelen opgenomen waarmee de gemeente o.a. toewerkt naar het doel van een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie. De rekenkamer van de gemeente IJsselstein heeft CE Delft gevraagd onderzoek te doen naar het duurzaamheidsbeleid voor wat betreft de interne organisatie van de gemeente IJsselstein. In het Beleidsplan duurzaamheid staat dat de gemeente direct invloed kan uitoefenen op “het verduurzamen van haar vastgoed, duurzame mobiliteit van haar werknemers, afvalpreventie en duurzame inkoop” (Gemeente IJsselstein, 2016a, p. 11).

In het Duurzaamheidsprogramma wordt naast deze thema’s expliciet aandacht besteed aan het verduurzamen van de openbare verlichting. In dit onderzoek staan dan ook de sectoren uit Figuur 2 centraal. Figuur 2 – Belangrijkste sectoren in dit onderzoek naar de duurzaamheid van de gemeentelijke organisatie IJsselstein

De sectoren uit Figuur 2 sluiten goed aan bij de sectoren waar organisaties in hun bedrijfsvoering milieuwinst kunnen halen, namelijk inkoop van goederen en diensten, kapitaalgoederen (waaronder gebouwen), energie, mobiliteit en transport, en afval (WRI & WBSCD, 2011; SKAO, 2020, p. 30).

1.2.

Centrale vraag, deelvragen en normenkader

De rekenkamer van de gemeente IJsselstein heeft de centrale vraag gesteld hoe het duurzaamheidsbeleid van de gemeente IJsselstein voor de eigen bedrijfsvoering tot stand is gekomen en hoe dit tot op heden is uitgewerkt. Hiervoor heeft de rekenkamer een aantal onderzoeksvragen geformuleerd. Het normenkader in Tabel 1 brengt de verschillende onderzoeksvragen samen. De onderzoeksvragen zijn gebundeld in verschillende categorieën: 15

Rekenkamer

Voortgang op de doelstelling: de mate waarin de doelstelling wordt bereikt. Doeltreffendheid/doelmatigheid: de mate waarin het beleid bijdraagt aan het behalen van de doelstelling (tegen de laagst mogelijke kosten). Lerend vermogen: bij het opstellen van beleid wordt geleerd van eerder opgedane lessen.

Aan iedere onderzoeksvraag zijn één of meerdere normen gekoppeld. De genoemde normen beschrijven de ideaalsituatie. Bij de toetsing aan het normenkader beantwoorden we de vraag: in hoeverre komt de feitelijke situatie hiermee overeen? Het normenkader is daarmee een objectieve ‘meetlat’ voor de beoordeling van de onderzoeksresultaten. Tabel 1 – Normenkader Onderzoeksvraag Voortgang op de doelstelling Worden de ambities vastgelegd meetbare doelstellingen?

Norm in

In hoeverre ligt de gemeente op koers voor de eigen hoofddoelstellingen? (CO2-neutraal in 2030) Hoe verhoudt het doelbereik in IJsselstein zich tot het doelbereik in andere gemeenten?

Doeltreffendheid/doelmatigheid Hoe doeltreffend is het duurzaamheidsbeleid voor wat betreft de eigen bedrijfsvoering van de gemeente IJsselstein? In hoeverre zijn de activiteiten en instrumenten een logische vertaling van de ambities en doelstellingen? Worden duurzaamheidscriteria gebruikt bij het bepalen van de inzet van middelen? Is het duidelijk wie verantwoordelijk is voor de duurzaamheidsdoelstellingen? Is er sprake van een goede beleidscyclus (plan, do, check, act)?

1 2

Het begrip CO2-neutraliteit heeft een duidelijke definitie, is helder afgebakend en wordt eenduidig gebruikt (in het beleid van de gemeente). De gemeente heeft zowel strategische als operationele doelstellingen geformuleerd.1 De gemeente heeft zowel kortetermijn- (collegeperiode) als langetermijndoelstellingen (2030-2050) geformuleerd. De gemeente IJsselstein heeft haar (tussen)doelen op het gebied van CO2-neutraliteit gerealiseerd of is met haar huidige beleidsinzet op de goede weg deze te realiseren. Het ambitieniveau van de doelstellingen is minimaal in lijn met het ambitieniveau van doelstellingen van andere gemeenten. IJsselstein loopt vooruit op, of is minimaal in lijn met, het doelbereik van andere gemeenten in Nederland. Het doelbereik in IJsselstein loopt vooruit op, of is minimaal in lijn met, het Nederlands gemiddelde.2 De doelstellingen worden gerealiseerd dankzij het gemeentelijke beleid. De gemeente IJsselstein heeft de inzet gepleegd die zij had voorgenomen te plegen. Op alle relevante beleidsterreinen wordt beleid gevoerd. De activiteiten en instrumenten sluiten aan op, en dragen bij aan, de gestelde doelen. Bij het bepalen van de inzet van middelen worden SMART-geformuleerde duurzaamheidscriteria gebruikt. Er zijn duidelijk vastgelegde afspraken over de verantwoordelijkheid voor het behalen van de doelstellingen, zowel op bestuurlijk als ambtelijk niveau.

Er wordt aan alle fasen van de beleidscyclus aandacht besteed.

Strategische doelstellingen zijn abstract en geven richting; operationele doelstellingen zijn concreet en meetbaar (KCBR, 2021). Het doelbereik wordt hier vergeleken met gemeenten die de CO2-prestatieladder gebruiken. Gebruik van dit instrument verplicht gemeenten om ieder jaar te rapporteren over de CO2-uitstoot van hun eigen bedrijfsvoering. Hiermee zijn deze gegevens goed te achterhalen. Op https://www.co2-prestatieladder.nl/nl/co2-prestatieladder-voor-overheden staat een overzicht van de deelnemende gemeenten.

Rekenkamer Onderzoeksvraag Norm Is er draagvlak voor de ambities in alle Er is draagvlak voor de ambities in alle lagen van de organisatie. lagen van de organisatie? Staan de kosten voor het behalen van de De doelstellingen staan in realistische verhouding tot het daarvoor doelstelling in een goede verhouding met beschikbaar gestelde budget en capaciteit. het doelbereik? De activiteiten worden voornamelijk gerealiseerd met structurele middelen. Lerend vermogen Is er een werkwijze waarbij er sprake is van Beleid wordt geëvalueerd en de lessen worden gedocumenteerd. voldoende lerend vermogen? Bij het opstellen van nieuw beleid wordt geleerd van de eerder opgedane lessen. Hoe wordt de uitvoering gemonitord? De voortgang van de doelstellingen wordt gemeten, ook op projectniveau. De wijze van monitoren sluit aan bij de gestelde doelen. De indicatoren sluiten aan bij, en meten het effect van maatregelen.

1.3.

Methode

Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden, hebben we allereerst de beleidsdocumenten op het gebied van duurzaamheid van de gemeentelijke organisatie IJsselstein geanalyseerd. Op basis hiervan hebben we een overzicht opgesteld van het gemeentelijk beleid en de maatregelen die zijn getroffen om duurzaamheid en CO2neutraliteit van de gemeentelijke organisatie te bevorderen. De bureaustudie hebben we aangevuld met acht interviews met vijftien personen die betrokken zijn bij het opstellen en uitvoeren van het duurzaamheidsbeleid voor wat betreft de eigen bedrijfsvoering. De interviews hielpen ons kennishiaten uit de bureaustudie in te vullen en het interne beleidsproces verder in beeld te brengen. Bijlage A geeft een overzicht van de mensen die we in het kader van dit onderzoek hebben geïnterviewd.

1.4.

Leeswijzer

Deze nota van bevindingen is als volgt opgebouwd: Hoofdstuk 2 geeft een beeld van het overkoepelende duurzaamheidsbeleid voor wat betreft de gemeentelijke organisatie IJsselstein. In dat hoofdstuk gaan we ook in op de centrale doelstelling en maken we een vergelijking met andere gemeenten. De Hoofdstukken 3 tot en met 7 zoomen in op de thema’s eigen vastgoed, eigen mobiliteit, eigen afvalstromen, inkoop en openbare verlichting. Deze hoofdstukken gaan voor elk van deze thema’s in op de duurzaamheidsdoelstellingen die de gemeente heeft geformuleerd. Als gegevens beschikbaar zijn, geven we ook de voortgang van de gemeente op de verschillende doelstellingen weer. Ook komen de acties aan bod die de gemeente onderneemt om de doelstellingen te realiseren. Tot slot bespreken we hoe duurzaamheid voor de betreffende thema’s is geborgd in de organisatie. Waar mogelijk geven wij in deze hoofdstukken inspirerende voorbeelden van andere organisaties (zie de kaders met best practices). Hoofdstuk 8 sluit deze nota van bevindingen af met een beschouwing op het lerend vermogen van de gemeentelijke organisatie op het gebied van duurzaamheid.

Rekenkamer

Overkoepelend duurzaamheidsbeleid gemeentelijke organisatie

Voordat we in de Hoofdstukken 3 tot en met 7 inzoomen op de specifieke deelsectoren, gaan we in Hoofdstuk 2 in op de centrale doelstelling van de gemeente IJsselstein op het gebied van het verduurzamen van de gemeentelijke organisatie. Ook bespreken we in dit hoofdstuk de voortgang op deze doelstelling en maken we een vergelijking met andere gemeenten.

2.1

Centrale doelstelling: CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030

Relevante beleidsdocumenten In het Beleidsplan duurzaamheid gemeente IJsselstein (Gemeente IJsselstein, 2016a) is opgenomen dat de gemeente IJsselstein streeft naar een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030. Het Beleidsplan duurzaamheid is de actualisatie van het visiedocument IJsselstein duurzaam uit 2008, waarin de doelstelling was: een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2020. Er zijn in dit onderzoek geen gemeentebrede duurzaamheidsdoelstellingen voor de gemeentelijke organisatie aangetroffen op andere thema’s dan CO2.

Het Beleidsplan duurzaamheid is het kader waarbinnen het Duurzaamheidsprogramma IJsselstein 2016-2020 (Gemeente IJsselstein, 2016b) is opgesteld. In het Duurzaamheidsprogramma worden de doelstellingen van de gemeente IJsselstein op het gebied van duurzaamheid gekoppeld aan maatregelen. Het Beleidsplan duurzaamheid en het Duurzaamheidsprogramma liepen tot 2020. Er is sindsdien geen nieuw duurzaamheidsprogramma opgesteld. Wel heeft de gemeente het plan van aanpak energietransitie IJsselstein (Gemeente IJsselstein, 2020b) opgesteld, dat zich focust op enkel het energiedeel van duurzaamheid. In dit plan van aanpak is de ambitie van een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030 ook opgenomen. Definitie CO2-neutraliteit In het Beleidsplan duurzaamheid definieert de gemeente het begrip CO2-neutraliteit: “CO2neutraal is de situatie waarbij de CO2-emissies (al dan niet na compensatie)3 ten hoogste nul zijn” (Gemeente IJsselstein, 2016a, p. 6). Het Plan van aanpak energietransitie hanteert dezelfde definitie. Volgens deze definitie stoot een CO2-neutrale gemeente dus netto geen CO2 uit. De definitie van de gemeente IJsselstein beperkt zich tot het broeikasgas CO2, andere broeikasgassen worden buiten beschouwing gelaten. Deze gassen hebben echter ook een belangrijk broeikaseffect (zie kader), en worden in de gemeentebrede ambitie voor klimaatneutraliteit wel meegenomen4. 3

Door middel van klimaatcompensatie kan de gemeente ervoor zorgen dat, in ruil voor de CO2-uitstoot die de gemeente veroorzaakt, ergens anders minder CO2 wordt uitgestoten of CO2 uit de lucht wordt gehaald. De drie belangrijkste manieren om CO2-uitstoot te compenseren zijn: bomen planten, milieubelastende activiteiten vervangen door milieuvriendelijke alternatieven en investeren in energiebesparende projecten (Milieu Centraal, lopend). Het Beleidsplan duurzaamheid en het Duurzaamheidsprogramma gaan niet in op de manieren waarop de gemeente overweegt haar CO2uitstoot te compenseren. In het Plan van aanpak energietransitie staat dat er discussie bestaat over de wenselijkheid van compensatie. De andere doelstelling die in het Beleidsplan duurzaamheid centraal staat is een klimaatneutraal IJsselstein in 2050. De definitie van klimaatneutraliteit die de gemeente IJsselstein in het Beleidsplan duurzaamheid hanteert is:

Rekenkamer Overige broeikasgassen CO2 is weliswaar het voornaamste broeikasgas, maar andere broeikasgassen zoals methaan (CH4), lachgas (N2O) en gefluoreerde broeikasgassen (F-gassen) dragen ook bij aan klimaatverandering. De broeikaswerking van methaan is 25 keer, en dat van lachgas 298 keer zo sterk als de broeikaswerking van CO2 (IPCC, 2007). F-gassen worden onder meer toegepast als koelmiddel (Kenniscentrum InfoMil, lopend). De broeikaswerking van deze gassen loopt uiteen van 124 tot 14.800 keer de broeikaswerking van CO2 (IPCC, 2007).

Het hanteren van een duidelijk afgebakende definitie is belangrijk voor het monitoren van de voortgang op de centrale doelstelling. Uit de gemeentelijke definitie van het begrip CO2neutraal wordt echter niet duidelijk of de gemeente enkel de CO2-emissies gerelateerd aan het eigen energiegebruik wil terugdringen (Scope 1- en 2-emissies) of dat ook de ketenemissies (Scope 3-emissies) hieronder vallen (zie kader). Binnen de organisatie is hier ook geen duidelijkheid over. Met bijvoorbeeld inkoop van goederen of voedsel veroorzaakt de gemeente namelijk emissies in de keten (bij bedrijven die deze goederen produceren). Dat deze emissies voornamelijk buiten het blikveld van de gemeente en meestal ook buiten de gemeentegrenzen plaatsvinden, betekent niet dat de gemeente geen invloed kan uitoefenen op het terugdringen van de Scope 3-emissies. Bij de inkoop kan de gemeente hier bijvoorbeeld op sturen door eisen te stellen aan leveranciers. Scope 1-, 2- en 3-emissies De emissies van CO2 en overige broeikasgassen worden uitgedrukt in drie categorieën of zogeheten ‘scopes’ (zie Figuur 3). - Scope 1-emissies zijn directe emissies van de gemeentelijke organisatie, zoals gasverbruik in een gebouw of benzineverbruik van auto’s. - Emissies gerelateerd aan elektriciteitsverbruik vallen onder de Scope 2-emissies.

Elektriciteit wordt gebruikt door de gemeentelijke organisatie, maar de productie ervan en daarmee de uitstoot van broeikasgassen vindt meestal elders plaats in een elektriciteitscentrale. Ook de emissies gerelateerd aan warmtelevering via een warmtenet vallen onder de Scope 2-emissies. - Scope 3-emissies zijn indirecte emissies en worden ook wel ketenemissies genoemd. Dit kunnen bijvoorbeeld emissies zijn die optreden tijdens de productie en het transport van consumptiegoederen of voedsel. Deze goederen worden wel door de gemeentelijke organisatie geconsumeerd, maar veelal elders geproduceerd. Figuur 3 – Scope 1-, 2- en 3-emissies

“klimaatneutraal is duurzaamheid in de volle breedte. Het betekent dat een gemeente geen invloed uitoefent op het klimaat bij alle activiteiten die binnen de gemeente worden uitgevoerd (wonen, werken, verkeer). Dit wordt bereikt door netto geen broeikasgassen meer te laten vrijkomen. Voor zover er nog broeikasgassen vrijkomen (zoals CO2, methaan, lachgas, en een aantal fluorverbindingen), worden deze elders duurzaam gecompenseerd” (Gemeente IJsselstein, 2016a, p. 6).

Rekenkamer

2.2

Voortgang op de centrale doelstelling

De gemeente IJsselstein rapporteert niet over de eigen CO2-uitstoot. Om deze reden hebben wij op basis van een nulmeting (2015) uit het Beleidsplan duurzaamheid een eigen berekening uitgevoerd. In het Beleidsplan duurzaamheid staat dat een nulmeting het startpunt is voor het monitoren van de voortgang op weg naar een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie en dat hiervoor “data, een monitoringstool en beheerafspraken” (Gemeente IJsselstein, 2016a, p. 11) nodig zijn. In het Beleidsplan duurzaamheid heeft de gemeente een nulmeting opgenomen van het gas- en elektriciteitsverbruik in 2015 van de gemeentelijke gebouwen, rioolgemalen en de openbare verlichting. Het energiegebruik van de gemeentelijke panden, rioolgemalen en de openbare verlichting hebben we met behulp van CO2-emissiefactoren omgerekend naar CO2-uitstoot, zie Figuur 4.5 De figuur laat zien dat het zwembad, de openbare verlichting en het gemeentehuis de grootste veroorzakers van CO2-uitstoot zijn. De figuur geeft echter geen compleet beeld van de CO2-uitstoot van de gemeentelijke organisatie. Dit komt doordat de nulmeting uit het Beleidsplan duurzaamheid geen inzicht geeft in het energiegebruik of de CO2-uitstoot gerelateerd aan het gemeentelijk wagenpark. Figuur 4 - CO2-uitstoot gerelateerd aan het energiegebruik van gemeentelijke gebouwen, rioolgemalen en openbare verlichting in IJsselstein in 2015

CO₂-uitstoot gerelateerd aan energiegebruik gemeentelijke gebouwen, rioolgemalen en openbare verlichting in IJsselstein in 2015 800 700 600

ton CO₂

500 400

300 200 100 -

CO₂ -uitstoot elektriciteitsverbruik

CO₂ -uitstoot gasverbruik

Het gasverbruik (in m3) en het elektriciteitsverbruik (in kWh) in 2015 is afkomstig uit het Beleidsplan duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2016a). In 2015 was de CO2-emissiesfactor van aardgas 1,788 kg/m3 en de CO2-emissiefactor van het landelijke elektriciteitsnet 0,53 kg CO2/kWh (Regionale klimaatmonitor, lopend-a).

Rekenkamer

De totale CO2-uitstoot gerelateerd aan het energiegebruik van de gemeentelijke panden, rioolgemalen en openbare verlichting bedroeg 2.377 ton in 2015. Het grootste deel (1.752 ton CO2) wordt veroorzaakt door elektriciteitsverbruik, de rest (626 ton CO2) komt vrij bij het verbranden van gas. In 2030 wil de gemeente haar eigen CO2-uitstoot tot nul hebben teruggedrongen. De gemeente heeft gegevens aangeleverd over het gas- en elektriciteitsverbruik in 2020 en 2021 van de meeste gemeentelijke panden, maar gegevens over het energiegebruik van de openbare verlichting en de rioolgemalen ontbreken. Daarom kunnen we de emissies in 2020 en 2021 niet vergelijken met de emissies in 2015. Dit betekent dat we geen uitspraak kunnen doen over de mate waarin de gemeente op weg is om haar doelstelling van een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie te realiseren.

2.3

Vergelijking met andere gemeenten

De gemeente IJsselstein streeft naar een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030. De gemeente heeft dus nog acht jaar de tijd om de eigen CO2-uitstoot terug te dringen tot nul. Dit betekent dat de gemeente in de periode tot 2030 de eigen CO2-uitstoot moet verminderen met jaarlijks één achtste deel (12,5%) van de huidige uitstoot. Ter vergelijking: andere gemeenten halen over de jaren 2018-2020 een gemiddelde jaarlijkse reductie van 11,9% per jaar (CE Delft, 2022). Echter geeft dit nog geen garantie dat deze gemeenten hun doelstellingen voor de lange termijn ook realiseren. In de genoemde periode werd er door de coronacrisis namelijk minder gebruik gemaakt van de kantoren en was er minder sprake van zakelijk vervoer.

2.4

Borging in de organisatie

De verantwoordelijkheid voor het verduurzamen (inclusief het terugdringen van de CO2uitstoot) van de gemeentelijke organisatie is niet centraal belegd. Bestuurlijk gaan er drie portefeuillehouders over het verduurzamen van de organisatie, dit valt namelijk in de volgende portefeuilles: - milieu/duurzaamheid; - bedrijfsvoering; - beheer en onderhoud gebouwen. De twee medewerkers duurzaamheid houden zich met name bezig met de energietransitie in de gehele gemeente, met bijvoorbeeld de Regionale Energiestrategie (RES) en de transitievisie warmte (TVW). Er is momenteel niet voldoende capaciteit en budget om duurzaamheid breder mee te nemen dan energie. Onvoldoende middelen/capaciteit is ook een reden waarom er sinds 2020 nog geen nieuw Duurzaamheidsprogramma is opgesteld. De coördinatie van het verduurzamen van de interne organisatie is echter niet expliciet bij deze medewerkers duurzaamheid - of bij een andere ambtenaar - belegd. Binnen de afdeling Civiele techniek & vastgoed zijn medewerkers binnen het team Vastgoed verantwoordelijk voor de gemeentelijke panden (inclusief sporthallen) en het gemeentelijk wagenpark. Het team Locatiebeheer houdt zich onder andere bezig met de afvalstromen van het gemeentehuis. Binnen de afdeling Advies gaan medewerkers van HR over het woonwerkverkeer van medewerkers van de gemeente. De verduurzaming van de openbare 21

Rekenkamer

verlichting valt onder het team Civiele techniek. Door alle zeven afdelingen van de gemeente IJsselstein worden goederen en/of diensten ingekocht. Dit wordt veelal uitbesteed aan Inkoopbureau Midden-Nederland (IBMN). Om deze reden kijken we per beleidsterrein nader naar het gevoerde beleid. De komende hoofdstukken gaan per beleidsterrein in op de doelstellingen die voor dat terrein op het gebied van duurzaamheid zijn opgesteld. Ook komen de maatregelen aan bod die de gemeente neemt om deze doelstellingen te realiseren.

2.5

Belangrijkste bevindingen

De belangrijkste bevindingen van dit hoofdstuk zijn: - De ambitie van een CO2-neutrale gemeentelijke organisatie in 2030 komt terug in verschillende beleidsstukken. Het Beleidsplan duurzaamheid en het Duurzaamheidsprogramma liepen tot 2020. Er is geen nieuw duurzaamheidsprogramma opgesteld voor de periode hierna, wel een plan van aanpak energietransitie. Hierin zijn echter geen specifieke maatregelen opgenomen ten behoeve van het verduurzamen van de interne organisatie. - In de definitie van CO2-neutraliteit worden broeikasgassen anders dan CO2 buiten beschouwing gelaten, terwijl deze vaak een sterkere broeikaswerking dan CO2 hebben. Daarnaast wordt uit de gemeentelijke definitie van het begrip CO2neutraliteit niet duidelijk of de gemeente enkel de CO2-emissies gerelateerd aan het eigen energiegebruik wil terugdringen (Scope 1- en 2-emissies) of dat ook de ketenemissies (Scope 3-emissies) hieronder vallen. Dat de Scope 3-emissies meestal buiten het blikveld van de gemeente plaatsvinden, betekent niet altijd dat het terugdringen van deze emissies ook buiten de invloedssfeer van de gemeente ligt. - In 2015 heeft de gemeente een nulmeting gedaan van het energiegebruik van de gemeentelijke panden, rioolgemalen en de openbare verlichting.

Deze nulmeting is echter niet opgevolgd door periodieke monitoring, dus in hoeverre de gemeente op de goede weg is haar doelstelling te realiseren is niet bekend.

Rekenkamer

Eigen vastgoed

Dit hoofdstuk gaat in op de manier waarop de gemeente het eigen vastgoed verduurzaamt. Hoofdstuk 6 (Inkoop) gaat in op enkele aanbestedingen op het gebied van gemeentelijk vastgoed en op de inkoop van energie (gas en elektriciteit).

3.1

Doelstellingen gemeentelijke vastgoed

In het Beleidsplan Duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2016a) en in het Duurzaamheidsprogramma IJsselstein 2016-2020 (Gemeente IJsselstein, 2016b) zijn enkele tussendoelstellingen richting 20206 opgenomen op het gebied van gemeentelijk vastgoed: - alle nieuwe overheidsgebouwen zijn (bijna) energieneutraal (EPC ≤ 0,2); - alle bestaande gebouwen waar groot onderhoud plaatsvindt, aan zowel de schil van het gebouw als installaties, worden minimaal label B opgeleverd; - besparing gasverbruik met 1,5% per jaar; - 8% duurzame energie lokaal opgewekt tegenover 2% nu7 (zonne-energie); - alle nieuwe gebouwen worden duurzaam gebouwd en hebben een score van minimaal GPR8 = 8. Deze doelstellingen gaan uit van het gemeentelijk vastgoed dat in eigendom en beheer is van de gemeente IJsselstein. Hiernaast is er ook maatschappelijk vastgoed waar geen concrete doelstellingen op zijn geformuleerd (zie kader). Maatschappelijk vastgoed Maatschappelijk vastgoed betreft utiliteitsgebouwen9 met een publieke functie die (gedeeltelijk) met publieke middelen worden bekostigd. Op nationaal niveau is de sectorale routekaart gemeentelijk maatschappelijk vastgoed opgesteld (VNG, 2020). Deze routekaart beschrijft op hoofdlijnen hoe gemeenten op een kosteneffectieve manier kunnen toewerken naar het CO2-arm en aardgasvrij van het eigen maatschappelijk vastgoed.

De nationale routekaart richt zich primair op het vastgoed dat in bezit is van gemeenten. Het is de bedoeling dat gemeenten aan de slag gaan met het opstellen van gemeentelijke routekaarten. Het opstellen van een plan van aanpak voor de verduurzaming van het maatschappelijk vastgoed is opgenomen in het plan van aanpak energietransitie IJsselstein. In Nederland zijn 40% van de gebouwen binnen de invloedssfeer van gemeenten in eigendom van derden. Huisvesting voor onderwijs is voornamelijk in eigendom van schoolbesturen, hiervoor is de sectorale routekaart verduurzaming schoolgebouwen opgesteld. Ook voor sport, zorg en monumenten zijn aparte sectorale routekaarten voor het verduurzamen van het vastgoed opgesteld. Het maatschappelijk vastgoed bestaat daarnaast ook uit gebouwen als bibliotheken, musea en theaters. Hiervoor zijn geen sectorale routekaarten opgesteld. In haar Beleidsplan duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2016a) stelt de gemeente IJsselstein dat de invloed van de gemeente op het maatschappelijk vastgoed beperkt is omdat zij geen eigenaar is van deze panden. Bij scholen, bijvoorbeeld, zijn schoolbesturen zelf verantwoordelijk voor het beheer van en onderhoud aan gebouwen en installaties (Gemeente IJsselstein, 2016b). Wel stelt de gemeente dat het maatschappelijk 6 7 8 9

In het plan van aanpak energietransitie 2020-2023 zijn geen nieuwe tussendoelstellingen op het gebied van verduurzaming van het gemeentelijk vastgoed opgenomen. Er wordt niet gespecificeerd welk jaar bedoeld wordt met ‘nu’. Waarschijnlijk is dit het jaar 2015 of 2016. GPR-gebouw staat voor Gemeentelijke Praktijk Richtlijn Gebouw. Dit is een berekeningssystematiek om de milieuprestatie van gebouwen te berekenen. Utiliteitsgebouwen zijn gebouwen in de gebouwde omgeving die geen woonbestemming hebben.

Rekenkamer vastgoed een “uithangbord voor duurzaamheid” is (Gemeente IJsselstein, 2016b, p. 20) en dat eigenaars en gebruikers van dergelijke gebouwen en ruimtes een gedeeld belang (maatschappelijke plicht) hebben en/of een huurcontract of subsidierelatie met de gemeente (Gemeente IJsselstein, 2016a). De gemeente heeft op het maatschappelijk vastgoed dus een grotere invloed dan op andere woningen en gebouwen in de gemeente. In het Duurzaamheidsprogramma heeft de gemeente enkele maatregelen opgenomen om eigenaren of gebruikers van maatschappelijk vastgoed te faciliteren in het nemen van energiemaatregelen in bestaande panden. Het gaat daarbij vooral om het enthousiasmeren van schoolbesturen om te verduurzamen, waarbij de gemeente bijvoorbeeld de inzet van energieadviseurs of onderzoeken naar de mogelijkheden financiert. De gemeente heeft verder geen middelen voor het onderhoud van de scholen. Wel heeft de gemeente een Integraal Huisvestingsplan Onderwijs (IHP) 2015-2030 opgesteld. In de visie van het IHP staat dat duurzaamheid (waaronder energieprestatie, binnenklimaat en afvalstromen) een belangrijk aandachtspunt is bij onderwijshuisvesting. In het uitvoeringsprogramma bij het IHP zijn echter nog geen concrete duurzaamheidsmaatregelen op het gebied van onderwijshuisvesting opgenomen.

3.2

Voortgang op de doelstellingen

De gemeente IJsselstein rapporteert niet over de voortgang van de verschillende doelstellingen op het gebied van het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed. In het Beleidsplan duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2016a) is wel een nulmeting gedaan van het gas- en elektriciteitsverbruik van gemeentelijke gebouwen10. In 2015 werd door de gemeentelijke gebouwen 350.085 m3 gas en 2.212 MWh elektriciteit gebruikt. We hebben gegevens ontvangen over het gas- en elektriciteitsverbruik van verschillende gemeentelijke panden in 2020 en 2021. De samenstelling van het gemeentelijk vastgoed komt in 2020 niet meer overeen met de situatie in 2015. Zo is de gemeente in 2020 nog wel eigenaar van het zwembad, maar wordt het zwembad door een andere organisatie geëxploiteerd. De gemeente beschikt dan ook niet over gegevens van het energiegebruik van het zwembad, terwijl gegevens uit 2015 laten zien dat het zwembad van de gemeentelijke panden veruit het meeste gas verbruikt. Ook is het zwembad, op het gemeentehuis na, de grootste verbruiker van elektriciteit. Figuur 5 en Figuur 6 geven het elektriciteits- en gasverbruik van de gemeentelijke panden weer in de jaren 2015, 2020 en 2021. Een opvallende ontwikkeling is dat het gemeentehuis niet langer gas verbruikt.

Aangezien het gemeentehuis in 2015, op het zwembad na, van de gemeentelijke panden de grootste verbruiker van gas was, wordt met de verbouwing van het gemeentehuis naar aardgasvrij veel CO2-uitstoot vermeden. Men zou verwachten dat bij het omschakelen van verwarmen met gas naar verwarmen met elektriciteit, het elektriciteitsverbruik toeneemt. Dit is echter niet zichtbaar in Figuur 5. Dit komt waarschijnlijk door een combinatie van twee factoren: de zonnepanelen op het dak van het gemeentehuis wekken elektriciteit op, waardoor de gemeente minder elektriciteit af hoeft te nemen van de energieleverancier. Een andere factor is de coronasituatie: in 2020 en 2021 werd veel thuisgewerkt, wat resulteert in een lagere energievraag van het gemeentehuis. 10

Het gaat om de volgende gebouwen: gemeentehuis, gemeentewerf, zwembad, brandweerkazerne, parkeergarage Isselwaarde, wijkonderwijscentrum (WOC) en de sporthallen ’t Heem, De Oever, Poortdijk, IJsselhal, Zenderpark, Touwlaan (Gemeente IJsselstein, 2016a).

Rekenkamer Figuur 5 – Elektriciteitsverbruik gemeentelijk vastgoed11

kWh/jaar

Elektriciteitsverbruik gemeentelijk vastgoed 800.000 700.000 600.000 500.000 400.000 300.000 200.000 100.000 -

2015 2020 2021

Figuur 6 – Gasverbruik gemeentelijk vastgoed12

Gasverbruik gemeentelijk vastgoed 60.000

m3/jaar

50.000

11 12

40.000

30.000 20.000

2015

10.000

2020

2021

Gegevens over het energiegebruik in 2015 van de volgende panden zijn niet bekend: MAS36, Televisiebaan 106, Hitteschild, Waag, Begraafplaats Noord IJsseldijk. Mogelijk was de gemeente in 2015 nog geen eigenaar van deze panden. Gegevens over het energiegebruik in 2015 van de volgende panden zijn niet bekend: MAS36, Televisiebaan 106, Hitteschild, Waag, Begraafplaats Noord IJsseldijk. Mogelijk was de gemeente in 2015 nog geen eigenaar van deze panden. Het gemeentehuis, de parkeergarage Eiteren en de Begraafplaats Noord IJsseldijk gebruiken geen gas.

Rekenkamer

3.3

Maatregelen

Overzicht van de belangrijkste maatregelen Om de doelstellingen op het gebied van het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed te behalen, heeft de gemeente verschillende acties ondernomen, zie Tabel 2. De kosten die in de tabel zijn opgenomen zijn de meerkosten ten aanzien van het jaarlijks begrote budget voor groot onderhoud aan gemeentelijke gebouwen (MJOP) (Gemeente IJsselstein, 2016b). Tabel 2 – Maatregelen uit het Duurzaamheidsprogramma op het gebied van verduurzaming eigen vastgoed in de periode 2016-2020 Naam maatregel Energiemanagementsysteem sporthallen, zwembad en brandweerkazerne EPA+ onderzoek sporthal Poortdijk en IJsselsteentje

Meerkosten ten aanzien van MJOP 2016-2020 € 500

Behaalde resultaten

€ 2.500

Uitgevoerd, met warmtecamera onderzocht hoeveel warmte wordt verloren. De dakbedekking van sporthal Poortdijk is geïsoleerd. Daarnaast is enkelglas vervangen door dubbelglas (en zijn de kozijnen vervangen). Uitgevoerd

Gemeentehuis verbouwen tot CO2-neutraal: daken isoleren, warmteterugwinning, luchtbehandelingskasten, zonnepanelen op dak, drie luchtwarmtepompen, ledverlichting parkeergarage, monitoring en management energieverbruik Sporthal ’t Heem: dak- en gevelisolatie, CO2-gestuurde ventilatie en ledverlichting Sporthal De Oever: plaatsen zonnepanelen

Wijkonderwijscentrum (WOC): toepassen energiemanagementsysteem IJsselhal: dakrand isoleren, gevelisolatie onderzijde gevel hal

Gemeentewerf: alternatieve locatie zonnepanelen

Zwembad: mogelijk vervanging wkk

Projectbudget

€ 25.000

Uitgevoerd

Ledverlichting (armaturen en lampen) toegepast en dak vervangen. Zonnepanelen zijn geplaatst, niet door de gemeente maar door energiecoöperatie. Gemeente heeft dit gefaciliteerd. Uitgevoerd Dak deels vervangen en isolatie toegepast. Kozijnen in gevel vervangen en dubbel glas toegepast. Cv-ketel vervangen door vier efficiëntere ketels. Gevelisolatie grotendeels uitgevoerd. Er liggen al wel zonnepanelen, maar het beschikbare oppervlak is nog niet volledig benut. Nog niet uitgevoerd. Gemeente is nog wel eigenaar van het zwembad, maar exploitatie door externe partij.

Daarnaast blijkt uit de interviews dat in alle sporthallen bewegingssensoren zijn aangebracht, zodat de verlichting automatisch uitschakelt wanneer er niemand aanwezig is. Duurzaamheid als meekoppelkans In het Duurzaamheidsprogramma (Gemeente IJsselstein, 2016b) staat dat de gemeente op haar financiële reserves moet letten en dat er daarom zoveel mogelijk wordt meegelift op de planning van het groot onderhoud aan gebouwen. Dit beeld wordt bevestigd in de interviews. Binnen het gemeentelijk vastgoed wordt duurzaamheid meestal meegenomen als meekoppelkans bij vervanging en (groot) onderhoud, niet los daarvan. Een voorbeeld is het vervangen van een kapotte lamp voor ledverlichting.

Echter zijn door deze focus op ‘werk met werk maken’ bepaalde grote aanpassingen lastiger door te voeren. Bijvoorbeeld: regulier onderhoud aan spouw of gevel vindt nauwelijks plaats, 26

Rekenkamer

maar gevel- of spouwmuurisolatie kan veel gasbesparing opleveren. Ook in het geval dat een cv-ketel kapot gaat en vervangen moet worden, wordt weliswaar gekozen voor de nieuwste (en daarmee efficiëntere) hr-ketel, maar het budget dat is toegekend aan groot onderhoud is niet toereikend voor innovatieve warmtetechnieken zoals warmtepompen. De voornaamste reden waarom grote duurzaamheidsmaatregelen nauwelijks worden getroffen, is dat hier vrijwel geen specifieke middelen voor zijn gereserveerd. In het meerjarenonderhoudsplan (MJOP) wordt geen rekening gehouden met het treffen van verduurzamingsmaatregelen onafhankelijk van onderhoud. De afdeling Civiele techniek & vastgoed heeft budget om onderhoud te plegen op functionele eis. De energiekosten die hiermee worden bespaard worden niet gereserveerd voor verdere verduurzaming, ondanks dat in het Duurzaamheidsprogramma staat dat de meerkosten van verduurzamingsmaatregelen ten aanzien van het jaarlijks begrote budget voor groot onderhoud aan de gemeentelijke gebouwen kunnen worden gecompenseerd met energiebesparing. Duurzaam meerjarenonderhoudsplan (DMJOP) In het meerjarenonderhoudsplan (MJOP) staat wat er de komende jaren nodig is op het gebied van onderhoud. In de interviews is aangegeven dat de afdeling Civiele techniek & vastgoed een duurzaam-MJOP (DMJOP) wil opstellen.

In een DMJOP wordt duurzaamheid integraal meegenomen in de onderhoudsplanning. Op deze manier wordt inzicht verkregen in welke investeringen mogelijk zijn en wat de terugverdientijd van maatregelen is, zodat ook verduurzaamd wordt, ongeacht of er al gepland onderhoud plaatsvindt. Bovendien moet het DMJOP inzicht geven in welke gebouwen en maatregelen de grootste CO2-reductie opleveren.

Vanaf 1 januari 2023 moeten kantoorgebouwen minimaal energielabel C hebben. Voldoet een kantoorgebouw dan niet aan de eisen, dan mag het per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt (RVO, 2022). In 2021 heeft de gemeente energielabels laten opstellen voor de gemeentelijke gebouwen waarvoor per 2023 gewijzigde wetgeving geldt. Deze energielabels geven inzicht in de huidige stand van zaken voor wat betreft de duurzaamheid van de gemeentelijke gebouwen en moeten het vertrekpunt vormen voor het opstellen van het duurzaamheids-MJOP. Het DMJOP moet ervoor zorgen dat er vanaf 2022 een doelgerichte verduurzamingsslag van het gemeentelijk vastgoed gemaakt kan worden. Focus ligt op energie, maar ook steeds meer aandacht voor klimaatadaptatie De focus bij het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed ligt op energiebesparing (bijvoorbeeld het toepassen van isolatie en ledverlichting) en de opwek van hernieuwbare elektriciteit met behulp van zonnepanelen. Echter is er ook een voorbeeld waarbij een zwart dak wit is gemaakt, om hittestress ten gevolge van klimaatverandering tegen te gaan. Ook is er dakbedekking toegepast die stikstofoxiden omzet, met als doel om luchtvervuiling tegen te gaan. Bovendien wordt binnen de afdeling Civiele techniek & vastgoed gebruik gemaakt van een tool om ‘zinloze verharding’ tegen te gaan.

Dit draagt ook bij aan het klimaatadaptief maken van de gemeente, omdat verharding hittestress vergroot en de infiltratie van regenwater belemmert. Dat de aandacht voor klimaatadaptatie groeit, blijkt ook uit het gegeven dat binnen de afdeling Civiele techniek & vastgoed onlangs een nieuwe functie is gecreëerd op het thema klimaatadaptatie.

Rekenkamer Voorbeeld uit gemeente Rotterdam: Groene daken De gemeente Rotterdam heeft verschillende gemeentelijke gebouwen voorzien van een groendak. Een groendak draagt bij aan klimaatadaptatie: het vangt regenwater op en voert dit vertraagd af, waardoor het riool minder belast wordt bij veel neerslag. Ook is het onder een groendak ’s zomers niet zo warm als onder een zwart dak. Bovendien zijn groene daken natuurlijk goed voor de natuur in de stad. De gemeente Rotterdam wil de onbenutte platte daken in de stad beter benutten door hier multifunctionele daken van te maken. Een voorbeeld is een groendak in combinatie met zonnepanelen. Voordeel hiervan is dat zonnepanelen op een groendak meer energie opleveren (Gemeente Rotterdam, lopend).

Hybride werken Sinds de komst van COVID-19 wordt er meer thuisgewerkt. Hierdoor is er in het stadskantoor meer ruimte dan nodig voor het aantal mensen dat naar kantoor komt. Als de medewerkers van de gemeente in de toekomst (deels) thuis blijven werken, kan dit leegstand en onnodige stookkosten als gevolg hebben. Momenteel worden ruimtes verhuurd aan een bepaald type gebruikers, zoals welzijnsinstellingen.

3.4

Borging in de organisatie

Organisatie Uit gesprekken blijkt dat wanneer duurzaamheid wordt meegenomen in projecten, dit vaak komt door persoonlijke interesse of motivatie van een medewerker. Omdat de afdeling Civiele techniek & vastgoed behoefte heeft aan duidelijkere kaders/handvatten voor de uitvoering, zijn zij zelf begonnen met het opstellen van een duurzaamheids-MJOP.

In 2015 gaf het college in reactie op het rekenkameronderzoek duurzaamheid (Gemeente IJsselstein, 2015b) aan lange termijn investeringen (Total Cost of Ownership - TCO) standaard mee te willen nemen in projecten waar verduurzaming mogelijk is.13 Ook werd voorgesteld GPR-berekeningen standaard uit te voeren en te toetsen. Uit dit onderzoek is niet gebleken dat (aanbesteden op basis van) TCO inmiddels standaard wordt doorgevoerd. Ook het instrument GPR wordt intern niet actief gebruikt. Monitoring De gemeente IJsselstein rapporteert niet over de voortgang van de verschillende doelstellingen gerelateerd aan het energiegebruik van het gemeentelijk vastgoed. Ook is er geen inzicht in de opbrengst van hernieuwbare elektriciteit die wordt opgewekt met de zonnepanelen die zijn geplaatst op het gemeentelijk vastgoed. Budget/capaciteit Er is tot op heden nog weinig budget toegekend aan het verduurzamen van het gemeentelijk vastgoed. In het Plan van aanpak energietransitie 2020-2024 wordt wel € 25.000 gereserveerd voor het invullend van de voorbeeldrol die de gemeente wil invullen, maar 13

Bij TCO gaat het in feite alleen om een op geld gebaseerde afweging. Door álle denkbare kosten (inclusief externe milieukosten) mee te nemen in de raming, kunnen kwaliteitsaspecten impliciet worden meegenomen in TCO. Kwaliteitsaspecten kunnen echter ook worden meegenomen in aanbestedingen door te gunnen op basis van beste prijskwaliteitverhouding (BPKV). Het berekenen van de TCO kan namelijk veel tijd kosten voor zowel de aanbestedende dienst als de inschrijvers. TCO kan alleen toegepast worden in aanbestedingen als gemotiveerd wordt waarom er niet gegund wordt op BPKV (BPKV wordt voorgeschreven door de Aanbestedingswet) (PIANOo, lopend-a).

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/11565562/1