Bijlage 2. CV2 Cultuurhistorisch onderzoek voormalige LTS mr. Abbink Spainkstraat 36 J Clarijs def 20201016
Tekst van het document
28
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Ter aanvulling op de waardestelling Aan het hoofdgebouw kan meer belang worden toegekend dan aan de dwarsvleugel. Het hoofdgebouw vertegenwoordigt de meeste waarden. Het is hiërarchisch gezien het belangrijkste bouwdeel. De oorspronkelijke schoolfunctie en typologie van gangschool zijn er het beste in te herkennen. Het hoofdgebouw is het rijkst vormgegeven en voorzien van monumentale kunst. Door zijn volume en situering speelt het een belangrijke stedenbouwkundige rol. De bovengenoemde waarden zijn met name gelegen in de situering; het volume; de indeling, vormgeving, materialisering en detaillering van de voor- en zijgevels en ten dele van de achtergevel; de monumentale kunst; en de constructie. Inpandig zijn vooral het centraal trappenhuis, de gangstructuur, enkele klaslokalen en de oorspronkelijke vloer- en wandafwerking in het trappenhuis en gangen van waarde. Bij de dwarsvleugel zijn de bovengenoemde waarden minder groot. Hij maakt de oorspronkelijke opzet in meerdere bouwdelen afleesbaar. De waarden zijn met name gelegen in de situering; het volume; de indeling, vormgeving, materialisering en detaillering van de voor- en zijgevels; en de constructie. Het voorterrein is stedenbouwkundig van waarde en draagt bij aan de representativiteit van het hoofdgebouw.
29
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
BRONNEN EN LITERATUUR Archieven en collecties
Literatuur
Gemeente IJsselstein (GIJ) - Bouwdossiers
F. van Burkom en Y. Spoelstra, Monumentale Kunst. Categoriaal onderzoek wederopbouw 19401965, Zeist 2007.
H. Jonkers, T. van de Voorn en S. Raue, “Ideaal voor het wassen van kinderen en spinazie. Honderd jaar woningwet in IJsselstein”, in: Bijdragen tot de geschiedenis van IJsselstein Stad en Land, (2001) 95, p. 1-28.
B. Giesen-Geurts, R. Mimpen en A. Vernooij, IJsselstein. Geschiedenis en architectuur, Zeist 1989 (Monumenten-inventarisatie provincie Utrecht).
J.J.M. Maas, A.E.M. Jonker en M.A.J.M. Matthijssen, Van Latijnse school tot Cals College. 400 jaar onderwijs in IJsselstein, Utrecht 1998.
P. Groenendijk, “Van type naar beeld II. Scholen voor voortgezet onderwijs 1950-1996” in: T. Boersma en T. Verstegen (red.), Nederland naar school. Twee eeuwen bouwen voor een veranderend onderwijs, Rotterdam 1996, p.213242.
“Mozaïekkunst per meter van Louis van Roode”, in: De Volkskrant 26-5-1959, p.7.
Het Utrechts Archief (HUA) - Collectie beeldmateriaal - Krantenarchief Historische Kring IJsselstein (HKIJ) - Beeldbank Kadaster (K) - veldwerken en hulpkaarten Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard (RHCRL) - Beeldbank - Archief Y031 Gemeente IJsselstein 1943-’79, inv.nrs. 3029, 3030, 3033 - Archief Y042 Collectie Middelbaar Onderwijs te IJsselstein - Krantenarchief
E.J. Haslinghuis en H. Janse, Bouwkundige termen. Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie, Primavera Pers, 5 Leiden 2005 . W. Heijbroek, Louis van Roode meester in monumentaal maatwerk, Nijmegen 2015.
Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis (RKD) - Archief 0623 Louis van Roode
W. Jansen, Kunstopdrachten van de Rijksgebouwendienst na 1945, Rotterdam 1995.
Rijksdienst van het Cultureel Erfgoed (RCE) - Beeldbank - Kadastrale Minuut en Onderliggende Aanwijzende Tafel uit 1811-‘32
J. Janssen en T. Staats, “Cultuurhistorische inventarisatie Nieuwpoort”, in: Bijdragen tot de geschiedenis van IJsselstein Stad en Land, (2019) nr. 165, p. 4-30.
30
Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Scholen. Categoriaal onderzoek wederopbouw, Zeist 2002. T. Staats en J. Janssen, “Het voormalige LTSgebouw in IJsselstein”, in: Bijdragen tot de geschiedenis van IJsselstein Stad en Land, (2019) nr. 165, p. 31-37. A. van der Zee, D. Hierck en H. van Hees Eemnes. Geschiedenis en architectuur, Zeist 1999 (Monumenten-inventarisatie provincie Utrecht).
Websites www.topotijdreis.nl - topografische (militaire) kaarten
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
BIJLAGE 1 BOUWTEKENINGEN
Geveltekening uit 1957 door A.P. van den Brink (RHCRL Y031 3030)
31
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Plattegrond-, doorsnede-, gevel- en situatietekening uit 1957 door A.P. van den Brink (RHCRL Y031 3030)
32
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Fundering- en balklaagtekening uit 1957 door A.P. van den Brink (RHCRL Y031 3030)
33
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Vloer- en balklaagtekening uit 1957 door A.P. van den Brink (RHCRL Y031 3030)
34
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Kapplan en doorsnedentekening uit 1957 door A.P. van den Brink (RHCRL Y031 3030)
35
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Situatietekening uit 1968 door A.P. van den Brink (RHCRL Y031 3029)
36
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Tekening bestaande toestand uit 1988 door A. van Zelst (GIJ)
37
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Tekening nieuwe toestand uit 1988 door A. van Zelst (GIJ)
38
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Tekening bestaande toestand uit 1990 door A. van Zelst (GIJ)
39
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Tekening bestaande en nieuwe toestand uit 1993 door A. van Zelst (GIJ)
40
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Plattegrond begane grond uit 2020 door Gapph vastgoedbeheer
41
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Plattegrond eerste verdieping uit 2020 door Gapph vastgoedbeheer
42
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
Plattegrond tweede verdieping uit 2020 door Gapph vastgoedbeheer
43
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
BIJLAGE 2 WAARDERINGSCRITERIA VAN DE RCE I Cultuurhistorische waarden 1.
2. 3. 4. 5.
belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) culturele, sociaaleconomische en/of bestuurlijke/beleidsmatige en/of geestelijke ontwikkeling(en); belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) geografische, landschappelijke en/of historisch-ruimtelijke ontwikkeling; belang van het object/complex als bijzondere uitdrukking van (een) technische en/of typologische ontwikkeling(en); belang van het object/complex wegens innovatieve waarde of pionierskarakter; belang van het object/complex wegens bijzondere herinneringswaarde.
3.
IV Gaafheid en herkenbaarheid 1.
II Architectuur- en kunsthistorische waarden
2.
1.
3.
2. 3. 4. 5.
b. bijzondere betekenis van het complex voor het aanzien van zijn omgeving, wijk, stad of streek; a. bijzondere betekenis van het complex wegens de hoogwaardige kwaliteit van de bebouwing in relatie tot de onderlinge historisch-ruimtelijke context en in relatie tot de daarbij behorende groenvoorzieningen, wegen, wateren, bodemgesteldheid en/of archeologie; b. bijzondere betekenis van het object wegens de wijze van verkaveling/inrichting/voorzieningen.
bijzonder belang van het object/complex voor de geschiedenis van de architectuur en/of bouwtechniek; bijzonder belang van het object/complex voor het oeuvre van een bouwmeester, architect ingenieur of kunstenaar; belang van het object/complex wegens de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp; belang van het object/complex wegens het bijzondere materiaalgebruik, de ornamentiek en/of monumentale kunst; belang van het object/complex wegens de bijzondere samenhang tussen exterieur en interieur(onderdelen).
4. 5.
6.
belang van het object/complex wegens de architectonische gaafheid en/of herkenbaarheid van ex- en/of interieur; belang van het object/complex wegens de materiële, technische en/of constructieve gaafheid; belang van het object/complex als nog goed herkenbare uitdrukking van de oorspronkelijke of een belangrijke historische functie; belang van het complex wegens de waardevolle accumulatie van belangwekkende historische bouw- en/of gebruiksfasen; belang van het complex wegens de gaafheid en herkenbaarheid van het gehele ensemble van de samenstellende onderdelen (hoofd- en bijgebouwen, hekwerken, tuinaanleg e.d.); belang van het object/complex in relatie tot de structurele en/of visuele gaafheid van de stedelijke, dorpse of landschappelijke omgeving.
V Zeldzaamheid III Situationele en ensemblewaarden 1. 1. 2.
betekenis van het object als essentieel (cultuurhistorisch, functioneel en/of architectuurhistorisch en visueel) onderdeel van een complex; a. bijzondere, beeldbepalende betekenis van het object voor het aanzien van zijn omgeving;
2.
44
belang van het object/complex wegens absolute zeldzaamheid in architectuurhistorisch, bouwtechnisch, typologisch of functioneel opzicht; uitzonderlijk belang van het object/complex wegens relatieve zeldzaamheid in relatie tot één of meer van de onder I t/m III genoemde kwaliteiten.
Voormalige LTS Mr. Abbink Spainkstraat 36-38 te IJsselstein. Cultuurhistorisch onderzoek
Jojanneke Clarijs
BIJLAGE 3 VERSLAG VAN WILLEM HEIJBROEK Het verslag Mozaïek en bakstenen kunstwerk van schoolgebouw in IJsselstein. Onderbouwing voor een toeschrijving aan Louis van Roode door Willem Heijbroek d.d. 5 oktober 2020 is integraal opgenomen in dit rapport met goedkeuring van Willem Heijbroek.
45
MOZAIEK EN BAKSTENEN KUNSTWERK VAN SCHOOLGEBOUW IN IJSSELSTEIN: onderbouwing voor een toeschrijving aan Louis van Roode De bladzijde-aanduiding verwijst naar de monografie van Willem Heijbroek, “Louis van Roode meester in monumentaal maatwerk”, 2015
1.Beschijving 1.2 Baksteen omlijsting De kopse gevel van een school in IJsselstein van architect Antonius Petrus van den Brink (1898-1979) uit 1959 bestaat uit een baksteenmozaïek met daarin aangebracht ruiten met mozaïeken. De bakstenen geometrische figuren in de vorm van ruiten en driehoeken vormen de ‘ondergrond’ van de wand. Dit baksteenmozaïek wordt verlevendigd door zes ruiten die ingevuld zijn met gekleurd mozaïek. Vijf hebben hetzelfde formaat, dus dezelfde afmetingen als de ruiten waaruit het baksteenmozaïek bestaat, één is van een veel groter formaat ruit: het komt overeen met vier ruiten uit het baksteenmozaïek. Het grote formaat mozaïek bevindt zich op een prominente plaats: onderaan in het midden. Het stelt een hoofd voor. De andere vijf mozaïeken zijn willekeurig in het baksteenmozaïek aangebracht. Zij verbeelden twee handen, een passer, een driehoek, en twee ogen. De ondergrond sluit aan bij de richting van het originele metselwerk en de omkadering van de ruiten is in reliëf aangebracht en wordt geaccentueerd doordat deze donkerder of lichter is dan de ondergrond. Aan de linkerkant zijn de mozaïekruiten met de afbeelding van een hand en een oog blauw omkaderd terwijl de afbeelding van een hand aan de rechterkant met zeegroen is omzoomd. De geheel of gedeeltelijk met bakstenen opgevulde ruiten zijn nu eens licht en dan weer donker bruin.
Hun metselverbanden sluiten niet aan bij die van de ondergrond. 1.3 De mozaïeken 1.3.1 Het hoofd van een man. Midden onderaan springt het gekleurde mozaïek met de afbeelding van een mannenhoofd eruit. De belijning van het gelaat is iets hoger aangebracht in een contrastrijke donkere steensoort. Het gelaat is opgebouwd uit zachtblauwe tot witte scherven die voor het overgrote deel afkomstig zijn uit gebakken platen die tot scherven zijn gemaakt; de scherven van de haarpartij zijn bruin tot lichtbeige (zie blz. 82-83). De platen zijn dubbel gebakken en van tevoren op verschillende wijzen geruwd: enerzijds met de vingers anderzijds met staalborstels en andere materialen (blz.126-129). De achtergrond bestaat uit scherven met een diep blauwe (bijna zwarte) tot licht blauwe kleur. 1.3.2 De mozaïeken ter linkerzijde beelden een hand, een passer en een driehoek uit. Een tweede hand rechtsboven in het bakstenen mozaïek heeft een andere kleurstelling dan die
aan de linkerkant (licht geel, licht groen en licht blauw). De hand aan de rechterzijde bestaat uit licht groene, licht roze, en lichte en donker bruine tinten. Het meetgerei heeft een lichte omkadering terwijl de hand aan de linkerkant zeegroen omkaderd is. 1.3.3 De mozaïeken ter rechterzijde. De hand heeft een blauwe omkadering en het linkeren het rechteroog een gebroken witte. De lijnen zijn wederom iets verhoogd aangebracht en zijn in de afbeelding van de hand gebroken wit en van de ogen zwart. Bij het linkeroog is de grondtoon gebroken wit en bij het rechteroog lichtblauw. Het linkeroog is en profiel weergegeven terwijl het rechteroog recht vooruit kijkt.
2.Toeschijving 2.1 De bronnen. Van de nalatenschap van Louis van Roode is het overgrote deel in het archief van de Rijksdienst voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) in Den Haag gedeponeerd. Een klein gedeelte berust bij zijn dochter Robi van Roode en bij het Rotterdams Stadsarchief. Voor het schrijven van het monografie “Louis van Roode meester in monumentaal maatwerk” uit 2015 heb ik alle archieven doorgespit en ben het kunstwerk in IJsselstein niet tegenkomen. Naar aanleiding van de vraag wie de maker van de mozaïeken tegen de school in IJsselstein zijn, heb ik het RKD archief nogmaals uitgeplozen echter zonder resultaat. 2.2. De bakstenen versiering. Voorgaande beschrijving is gebaseerd op foto’s. Bekend is dat Louis van Roode voor 1956 geen bakstenen mozaïeken vervaardigde. Vaststaat dat een van de eerste bakstenen versieringen van zijn hand zijn aangebracht in de gevel van het hoofdgebouw van V&D in Groningen dat van 1956 tot 1958 werd gebouwd (blz. 124-125). De school in IJsselstein dateert van 1959. 2.3 Technieken. De belangrijkste toeschrijving voor de maker van de mozaïeken is gebaseerd op de techniek. Het is bekend dat Louis van Roode mozaïeken vervaardigde van door hem gebakken platen die tot scherven geslagen worden. Deze techniek leert hij van Hennie Radijs, en hij neemt zelfs de assistent van Radijs, Jan Verhey, in dienst.
De mozaïeken tegen onderhavige school in IJsselstein zijn volgens deze techniek gemaakt. Dat is te zien aan de lichte tot donkere kleurovergangen en de onregelmatige breuken. Het belangrijkste werk van Van Roode is de 120 meter lange borstwering voor Hotel Britannia aan de boulevard in Vlissingen. Hij maakte hier niet alleen een mozaïek maar werkte de hoogte in zodat er scherpe begrenzingen ontstaan. Maar hij kan ook subtiele overgangen creëren in kleuren wat veel werk is. Hij heeft dan ook een vijftal assistenten die met hem de werkzaamheden uitvoeren (blz. 81-94) Alle deze elementen van zijn technieken zie je terug in de mozaïeken tegen de school in IJsselstein. 4. Gelijkenis. De mozaïeken in IJsselstein vertonen grote gelijkenis met die het Scholeneiland in Meppel sieren; deze zijn ook gemaakt in 1957 (zie blz. 126-127) en vertonen dezelfde
structuren. En dit geldt ook voor de mozaïeken van Britannia uit 1954 en 1960 ( blz. 85-93). Alle monumentale kunstenaars in die tijd hebben alleen met kant en klare materialen gewerkt. Dit geldt niet voor Louis van Roode. Conclusie: Het kunstwerk tegen de school in IJsselstein is met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid door Louis van Roode gemaakt.
Dit rapport is opgesteld naar aanleiding van de vraag van Siebe Thissen is dit een Louis van Roode: Jojanneke Clarijs die een cultuurhistorisch onderzoek naar het schoolgebouw uitvoert heeft in haar rapport de hoogstwaarschijnlijke vervaardiging door Van Roode benoemd. Zij was er echter niet zeker van en heeft de hulp van Siebe Thissen ingeroepen en die op zijn beurt de mening van Willem Heijbroek heeft gevraagd.
De bijbehorende foto’s zijn genomen door Jojanneke Clarijs Tholen, 5 oktober 2020 Willem Heijbroek