Bijlage 1 - Visie en uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie IJsselstein 2023-2028

Visie Klimaatadaptatie IJsselstein Onze visie op basis van dialogen

projectnummer 0478354.100 concept 16 maart 2023

www.anteagroup.nl

Visie en Uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie IJsselstein projectnummer 0478354.100 Definitief (D1) 28-09 2023

Opdrachtgever Gemeente IJsselstein Overtoom 1 3401 BK IJsselstein

Auteurs Benno Steentjes Antal Hartman

Colofon Visualisaties en fotografie Antea Group

Kaartdata Stresstest Arcadis

Iconen Icons8.com

datum 28 september 2023

beschrijving Definitieve versie (D1)

vrijgave Vincent Ledeboer

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Inhoudsopgave Samenvatting

5

Voorwoord

8

1

Introductie

9

1.2 1.3 1.4

Wat is klimaatverandering en wat is klimaatadaptatie? Van landelijke naar loale maatregelen Doel van dit document

9 10 12

2

Klimaatopgave IJsselstein

13

2.2 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8

Wateroverlast Hitte Droogte Overstromingen Klimaatschade zonder maatregelen Gevolgen van klimaatverandering voor organisaties

14 16 18 20 21 23

3

Onze doelen voor 2050

24

3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Doelstelling en ambitieniveau Rol van de gemeente Meetbare doelstellingen Klimaatadaptie in alle beleidsterreinen Meekoppelkansen benutten

24 25 26 29 29

4

Onze visie op klimaatadaptatie

30

4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

Speerpunt 1a: Klimaatadaptieve herstructurering openbare ruimte Speerpunt 1b: Klimaatadaptieve bouw Speerpunt 2: De stad als spons Speerpunt 3: Leefbaarheid bij hitte Speerpunt 4: Gevolgbeperking vitale en kwetsbare functies Speerpunt 5a: Klimaatbewustzijn en actie nemen samen met inwoners

31 33 35 37 39 40

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

4.8 4.9

Speerpunt 5b: Klimaatbewustzijn en actie nemen, samen met ondernemingen en andere overheden Speerpunt 6: Klimaatadaptieve landbouw- en natuur

43 45

5

Uitvoeringsprogramma, financiering en commitment

46

5.2 5.3 5.4

Uitvoeringsprogramma Financiering Langdurige commitment

46 51 55

Bijlage 1 Samenhang met ander beleid

60

Bijlage 2 Risicodialogen

63

Bijlage 3 Afspraken voor klimaatadaptief bouwen Utrecht

73

Bijlage 4 Analyse klimaatrisico's

77

Bijlage 5 Klimaatscan

81

Bijlage 6 Contouren regelingen

93

6.1. 6.2. 6.3. 6.4.

93 94 95 97

Bronnering en beregening Contouren Subsidieregeling afkoppelen en ontstenen Contouren subsidieregeling gebruik regenwater Contouren Subsidieregeling groene daken

blad 4 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Samenvatting Het weer in Nederland wordt steeds extremer door klimaatverandering: het wordt heter en droger. En als er regen valt, dan zijn de buien gemiddeld intenser met wateroverlast of zelfs overstromingsrisico tot gevolg. Dit heeft gevolgen voor onder meer onze gebouwen, landbouw, infrastructuur en onze gezondheid. Om die reden gaat klimaatverandering ons allemaal aan en moeten we onze leefomgeving voorbereiden op meer en heftigere veranderingen van het klimaat. Het aanpassen aan klimaatverandering noemen we klimaatadaptatie. Stresstesten De gemeente IJsselstein is al enige tijd bezig met het voorbereiden op het veranderende klimaat. Dit doen we geheel in lijn met landelijk en regionaal beleid. Zo hebben we stresstesten uitgevoerd om onze kwetsbare locaties te kennen. Daardoor weten we bijvoorbeeld dat wateroverlast door buien steeds meer een probleem gaat worden op het platteland ten noorden en ten zuiden van de stad én dat er diverse knelpunten zijn in de stad. Hitte is een duidelijk probleem voor onze binnenstad en omliggende wijken. Droogte levert vooral schade op voor het platteland. Overstromingsrisico speelt vooral in de wijken IJsselveld en IJsselwetering. Klimaatschade De gevolgen van klimaatverandering gaan ons hoe dan ook geld kosten. Inwoners zullen vooral schade ondervinden aan hun woningen en tuinen.

Boeren ondervinden steeds vaker droogteschade door minder opbrengsten aan gewassen. Bedrijven kunnen verlies verwachten als gevolg van minder arbeidsproductiviteit en schade aan panden. De gemeente zal kosten moeten maken om schade te herstellen aan wegen, rioleringen en het vervangen van groen. Daarnaast hebben specifieke organisaties elk hun eigen uitdagingen als gevolg van klimaatverandering. Zo zullen evenementen- en sportorganisaties rekening moeten houden dat evenementen niet altijd door kunnen gaan. Hulpdiensten en zorginstellingen kunnen meer inspanning verwachten als gevolg van wateroverlast, brand, allergieën en lichamelijke klachten. Nutsbedrijven krijgen de uitdaging om de infrastructuur voor water en elektriciteit op niveau te houden. Als we niets doen, bedraagt de

gemiddelde jaarlijkse schade per inwoner als gevolg van klimaatverandering ruim €252,-. Door het nemen van klimaatadaptieve maatregelen willen we deze kosten verminderen. Dialogen met inwoners We hebben meer dan 500 inwoners van IJsselstein ondervraagd over het onderwerp klimaatadaptatie. Inwoners gaven in meerderheid aan de klimaatverandering te zien en de gevolgen ervan te ondervinden. Ruim 82% van de inwoners zien de grootste rol op gebied van klimaatadaptatie voor de gemeente. De helft van de inwoners ziet ook een belangrijke taak voor zichzelf. Inwoners vinden dat de gemeente fors moet inzetten qua ambitieniveau. Liefst 68% vind dat de gemeente proactief of zelfs vooruitstrevend moet handelen. Slechts 9% geeft aan dat een afwachtende of reactieve houding passend is. Dialogen met bedrijven en overheden Naast inwoners hebben we gesproken met vertegenwoordigers van diverse bedrijven en overheden, variërend van landbouw, vastgoed, industrie, natuur en de horeca. De interne ambtelijke organisatie van de gemeente IJsselstein heeft een vergelijkbare ambitie als de inwoners van IJsselstein. Binnen de gemeente gaf 82% van de ondervraagde ambtenaren aan een proactieve of vooruitstrevende ambitie nodig is. Vertegenwoordigers van bedrijven en andere overheden hebben een iets lager ambitieniveau in gedachten dan inwoners. 36% heeft een proactieve of vooruitstrevende ambitie.

60% van de bedrijven geeft aan dat een actieve houding de juiste is. Geen enkele organisatie wenste een afwachtende of reactieve ambitie.

blad 5 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Proactieve ambitie Alle dialogen met inwoners, bedrijven en de eigen organisatie afwegend, past een proactieve houding op gebied van klimaatadaptatie het best. Een proactieve houding betekent voor de gemeente IJsselstein het volgende: o We werken daadkrachtig met derden samen aan onze opgaves. De gemeente stelt middelen beschikbaar om de samenwerking te laten slagen. o We laten de behaalde resultaten zien en we breiden onze voorbeeldfunctie uit. o We werken aan een breed maatschappelijk draagvlak voor ons uitvoeringsprogramma op gebied van klimaatadaptatie. o Maatregelen op gebied van klimaatadaptatie moeten realistisch en haalbaar zijn. We creëren kansen en verzilveren de meekoppelkansen. o We gaan op zoek naar inspiratie bij andere overheden om van anderen te leren en succesverhalen door te vertalen naar het eigen beleid. o We volgen innovatieve ontwikkelingen en passen deze daarna toe. We voeren lokaal, en in regionaal verband, pilots uit maar gaan niet zelf onbewezen maatregelen nemen. Speerpunten Onze proactieve ambitie hebben we vertaald in de volgende speerpunten: 1a. 1b. 2. 3. 4. 5a. 5b. 6.

Klimaatadaptieve herstructurering van de openbare ruimte Klimaatadaptieve bouw De stad als spons Leefbaarheid bij hitte Gevolgbeperking vitale en kwetsbare functies Klimaatbewustzijn en actie nemen, samen met inwoners Klimaatbewustzijn en actie nemen, samen met ondernemingen en andere overheden Klimaatadaptieve landbouw- en natuur

Deze speerpunten zijn overigens afgeleid van de speerpunten die ook op regionaal niveau zijn afgesproken binnen het Netwerk Water & Klimaat (NWK). Speerpunt 1 en 5 hebben we voor IJsselstein opgesplitst in verschillende doelgroepen. Op deze wijze hebben we de leesbaarheid en de bruikbaarheid van dit document vergroot.

Uitvoeringsprogramma voor IJsselstein Elk speerpunt is vertaald in lokale maatregelen die nuttig en effectief zijn in IJsselstein. Elke maatregel is uitgewerkt in het uitvoeringsprogramma. We hebben van elke maatregel een prijs geraamd en er is gekeken in welk jaar de betreffende maatregel uitgevoerd zou kunnen worden. Hierbij is een tijdshorizon van zes jaar gehanteerd. Zes jaar is immers de looptijd van dit visiedocument. Kostenindicatie In dit rapport zijn de budgetten voor onderzoeken, activiteiten, investeringen en de personele inzet berekend. Bij elkaar opgeteld komen we op een jaarlijks benodigd budget van circa €449.000 voor de jaren 2024 t/m 2028. Hierbij is uitgegaan dat de projectinvesteringen, over de lange termijn worden gefinancierd door afschrijving en rente. Als we deze investering vertalen voor bedrijven en gezinnen, dan betekent dit: Bedrijven gemiddeld €37 per jaar per bedrijf Eenpersoonshuishoudens gemiddeld €16 per jaar per huishouden Meerpersoonshuishoudens gemiddeld €37 per jaar per huishouden Als we het benodigd jaarbudget van €449.000 verdelen over al onze inwoners (34.160 in 2023) betekent dit een bijdrage van circa €13 per inwoner. De verwachte klimaatschade betreft €252 per inwoner per jaar. De maatregelen zullen uiteraard niet de volledige potentiële schade kunnen voorkomen.

Maar door de voorgaande bedragen naast elkaar te zetten is duidelijk dat zelfs bij een klein effect, de uitgaven te rechtvaardigen zijn. Huidige stand van zaken In de tabel hieronder staan de zeven ambities van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie weergegeven. Deze ambities vormen samen de routekaart die elke gemeente volgt op weg naar een klimaatadaptieve gemeente in 2050. In de tabel is de huidige stand van zaken van elk van de 7 ambities voor IJsselstein samengevat. Drie van de zeven ambities hebben we nu afgerond. De resterende vier ambities zijn allen geinventariseerd en vertaald concrete maatregelen. Deze maatregelen zijn opgenomen in het uitvoeringsprogramma. Met het opstellen van dit document hebben we de fasen ‘Weten’ en ‘Willen’ afgerond en breekt de laatste fase aan: Werken.

blad 6 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

De komende 6 jaar gaan we aan de slag met het uitvoeringsprogramma. Daarom staat de status van deze vier ambities allen op ‘in uitvoering’. Ambitie

Huidige status Kwetsbaarheid in beeld brengen De kwetsbaarheden voor IJsselstein zijn in 2021 en 2022 met de stresstesten in beeld gebracht en nu ook voor inwoners inzichtelijk gemaakt. Daarmee is deze ambitie afgerond. Status: afgerond Risicodialoog voeren en strategie opstellen Risicodialogen zijn uitgevoerd in 2022. In 2023 is deze visie en uitvoeringsprogramma opgezet. Daarmee is deze ambitie afgerond. Status: afgerond Uitvoeringsprogramma opstellen Het uitvoeringsprogramma voor IJsselstein is met dit document opgesteld, inclusief meekoppelkansen, stimuleringsmaatregelen en regulering. Status: afgerond Stimuleren en faciliteren IJsselstein gaat aan de hand van het uitvoeringsprogramma inwoners en bedrijven stimuleren en faciliteren bij het nemen van klimaatadaptieve maatregelen. De specifieke maatregelen voor de komende 6 jaar zijn geraamd en opgenomen in het uitvoeringsprogramma. Status: in uitvoering Handelen bij calamiteiten Bij calamiteiten is de rolverdeling helder. De gemeente wisselt informatie uit met Veiligheidsregio Utrecht (VRU) en hulpdiensten. De samenwerking is van start gegaan. Status: in uitvoering Reguleren en borgen Maatregelen voor lokale regulering en interne borging in ons beleid zijn opgenomen in het uitvoeringsprogramma. De implementatie voor de komende zes jaar gaan nu van start.

Status: in uitvoering Meekoppelkansen benutten Meekoppelkansen zijn in dit document in kaart gebracht en opgenomen in het uitvoeringsprogramma. Bij het uitvoeren van projecten zullen de kansen op gebied van klimaatadaptatie meegenomen worden zodat deze kosteneffectief uitgevoerd worden. Status: in uitvoering

blad 7 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Voorwoord Als ik dit voorwoord schrijf, begin mei 2023, hebben we eindelijk de eerste zomerse dag in 2023! De thermometer in De Bilt heeft de 20 graden aangetikt. Heerlijk, iedereen was er aan toe om na heel veel regen de zon te voelen. Het klimaat verandert, we merken het allemaal. Het weer kunnen we niet regelen, is een veelgehoorde uitspraak. Dat betekent dus ook dat wij ons moeten aanpassen aan het klimaat. De zomers worden steeds heter. Wat kunnen we doen om op een hete zomerdag ons hoofd koel te houden? Meer planten en bomen in plaats van stenen zorgen ervoor dat straten, tuinen en parken de warme zonnestralen opnemen waardoor het toch een paar graden koeler voelt én dat we schaduw hebben. Hetzelfde geldt voor heftige buien. Het groen zorgt ervoor dat de bodem als een spons het water opneemt. Daardoor zullen we minder wateroverlast in de toekomst ervaren. Klimaatadaptatie: ons voorbereiden op een veranderend klimaat. We werken er in onze stad al aan. Een mooi en succesvol voorbeeld: onze deelname in 2022 aan het NK Tegelwippen. Veel inwoners wipten hun tegels uit de tuin en maakten hun tuin groen. Daarnaast ging de gemeente ook zelf aan de slag met het weghalen van tegels uit de openbare ruimte. IJsselstein behaalde hiermee een tweede prijs in de categorie ‘middelgrote gemeenten’. En een ander succes: het opnieuw inrichten van de Parklaan in de wijk Zenderpark.

Het was een straat met bijna alleen maar stenen. Er zijn 12.100 tegels vervangen door groen. De Parklaan is nu een prachtige laan met bomen en plantenvakken. Niet alleen goed voor klimaatadaptatie maar ook voor de leefbaarheid. De bewoners van de Parklaan zijn blij met het eindresultaat. En een laatste voorbeeld: op het gebied van overstromingsrisico werken we al samen met regionale en landelijke partijen. Maar we zijn er nog niet. We willen én moeten samen meer stappen zetten. Deze visie klimaatadaptatie en uitvoeringsprogramma is hiervoor de basis. Een goed doordacht plan inclusief uitvoeringsprogramma waarmee we onze stad aanpassen aan een veranderend klimaat. Helpt u mee?

Peter Bekker Wethouder openbare ruimte, ruimtelijke ordening en klimaatadaptatie

blad 8 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

1 Introductie Een aantal gebeurtenissen maakten duidelijk dat er meer maatregelen nodig zijn om ons beter voor te bereiden op klimaatveranderingen. Op 17 juni 2020 zette hevige regenval diverse straten in IJsselstein blank met ernstige hinder tot gevolg. In juli 2021 zette een hoogwatergolf grote delen van Limburg onder water. De zomer van 2020 staat op de achtste plek en zomer 2022 op de zesde plek in de droogte top 10. Tot slot staat de zomer van 2022 staat in de top 3 heetste zomermaanden sinds het begin van de metingen. Kortom, het weerbeeld wordt in de komende jaren steeds extremer.

1.2 Wat is klimaatverandering en wat is klimaatadaptatie? Wat is klimaatverandering? Het gebruik van fossiele brandstoffen, grootschalige houtkap en de intensieve veeteelt beïnvloeden steeds meer het klimaat en de temperatuur van de aarde. Hierdoor komen onnatuurlijk grote hoeveelheden broeikasgassen in de atmosfeer, wat het broeikaseffect versterkt en de opwarming van de aarde versnelt. Wat is klimaatmitigatie? Elk uitgestoten ton CO2 (en andere broeikasgassen) draagt bij tot de opwarming van de aarde, maar elke uitstootvermindering kan die opwarming vertragen. Om de opwarming van de aarde volledig te stoppen, moet de netto-uitstoot van CO2 wereldwijd nul bereiken. Voorkomen van verdere klimaatverandering door de uitstoot van broeikasgassen te verminderen, heet klimaatmitigatie. Deze visie gaat niet over klimaatmitigatie, maar beschrijft onze visie en maatregelen op gebied van klimaatadaptatie. Wat is klimaatadaptatie? Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dit vergt dat we dingen anders gaan doen. Niet alleen als overheden, maar ook als bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners.

Klimaatadaptatie is het proces waarbij de samenleving en de leefomgeving wordt aangepast aan het veranderende klimaat en de schadelijke gevolgen van de toenemende weersextremen. Weersextremen Als gevolg van klimaatverandering zullen vier weersextremen de komende jaren steeds vaker voorkomen: Wateroverlast ontstaat wanneer er in een korte tijd een zeer grote hoeveelheid regen valt. Als de regen niet afgevoerd kan worden ontstaat er wateroverlast en is er kans op schade aan gebouwen, hinder voor verkeer, lopen tunnels onder en zijn woningen en bedrijven niet bereikbaar. Hitte zullen we steeds vaker ervaren in de zomer. Door periodes met hoge temperaturen treedt met name in versteende wijken met weinig schaduw door bomen hittestress op. Dit heeft effect op de gezondheid van kwetsbaren en ouderen. Daarnaast neemt de leefbaarheid in de openbare ruimte hierdoor af. Droogte zullen we in IJsselstein vooral in het voorjaar en de zomerperiode meemaken. Door droogte ontstaat de kans op schade aan tuinen en groenstroken en verwachten we vaker natuurbranden, drinkwatertekorten en zal in toenemende mate een sproeiverbod ingesteld kunnen worden voor de landbouw. Overstromingen ontstaan door een te grote stijging van het waterpeil in rivieren door neerslag. Door overstromingen ontstaat de kans op onveilige situaties voor de inwoners van IJsselstein en schade aan tuinen en huizen.

blad 9 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

1.3 Van landelijke naar lokale maatregelen Er moeten klimaatadaptieve maatregelen genomen worden op landelijk niveau, op provinciaal niveau en ook op gemeentelijk niveau. De lokale opgave voor klimaatadaptatie staat niet op zichzelf. Het is een opgave die we integraal moeten oppakken en verknopen met andere opgaven, zoals de omgevingsvisie, energietransitie, verstedelijking, beheer openbare ruimte, biodiversiteit en verduurzaming van de landbouw. Met deze lokale visie en het uitvoeringsprogramma programma sluiten we aan op beleid van andere overheden en relevante trajecten. Landelijk: Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie 2018 (DPRA) is een gezamenlijk, nationaal plan van gemeenten, waterschappen, provincies en de Rijksoverheid om onder meer wateroverlast, hittestress, droogte en gevolgen van overstromingen te beperken. In de DPRA 2018 is opgenomen: het doel van het plan is dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. In het DPRA is een routekaart opgenomen voor het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van de omgeving. Deze routekaart wordt zowel landelijk, regionaal én lokaal uitgevoerd. Regionaal: Regionale Adaptatie Strategie De Regionale Adaptatie Strategie (RAS) is door 17 overheden, in de regio Utrecht Zuidwest, opgesteld in een interactief proces. Gezamenlijk vormen zij het Netwerk Water & Klimaat.

Het Netwerk Water & Klimaat bestaat uit 14 gemeenten, Waterschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR), provincie Utrecht en Veiligheidsregio Utrecht. Lokaal: Visie en uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie IJsselstein Met deze visie en dit uitvoeringsprogramma leggen we een focus op onderwerpen binnen klimaatadaptatie waar de gemeente IJsselstein invloed op kan uitoefenen. De visie legt onze ambities en speerpunten vast om in 2050 te komen tot een klimaatbestendig en waterrobuust IJsselstein. Het uitvoeringsprogramma bevat de uitwerking van de visie en de financiële onderbouwing.

blad 10 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

1.3.2

Het proces

In de DPRA is afgesproken dat gemeenten tot 2050, elke zes jaar de cyclus doorlopen van: 1. Weten: achterhalen waar een gebied of gemeente kwetsbaar voor is; 2. Willen: bepalen ambities, stellen doelen en ontwikkelen strategieën; 3. Werken: realiseren doelen via borging in beleid en regelgeving en uitvoering projecten.

verschillende plaatsen in de gemeente hebben we op basis van deze notitie inmiddels zinloze verharding verwijderd en is er waardevol groen geplant. Klimaatscan IJsselstein Ingenieursbureau Arcadis heeft voor de gemeente in januari 2022 het rapport ‘Klimaatscan IJsselstein’ opgeleverd en een verdiepende klimaatscan uitgevoerd. Daarmee weten we waar de specifieke knelpunten in de gemeente IJsselstein zijn en is een eerste aanzet gegeven voor maatregelen om deze kwetsbaarheden op te lossen.

1.3.4

Wat hebben we al gedaan? – Willen

In november 2021 is de omgevingsvisie van IJsselstein gepubliceerd. Per deelgebied is een koers aangegeven voor de verschillende opgaven, waaronder klimaatadaptatie. Aangegeven is ook dat in alle zes deelgebieden van IJsselstein klimaatadaptatie meer aandacht verdient bij de inrichting, maar dat vooral de bedrijventerreinen de meeste aandacht verdienen. Een aandachtspunt uit de omgevingsvisie is dat klimaatadaptatie fysieke ruimte vraagt; het opvangen van water en het planten van bomen vraagt ruimte.

1.3.3

Wat hebben we al gedaan? – Weten

Van zinloze verharding naar waardevol groen Ingenieursbureau SWECO heeft voor de gemeente de notitie ‘Van zinloze verharding naar waardevol groen’ opgesteld in december 2021, waardoor we weten waar in onze stad, zich de meeste verharding bevindt die als zinloos bestempeld kan worden en op welke wijze we de inrichting vorm kunnen geven. Op

Risicodialogen Als onderdeel van de visievorming hebben we met diverse stakeholders risicodialogen gevoerd. In de bijlage zijn de samenvattingen uitgewerkt. 1. Met inwoners van IJsselstein hebben we zowel een fysieke als een digitale dialoog gevoerd. We hebben op de weekmarkt gestaan en met inwoners gesproken over klimaatadaptatie. Digitaal hebben we op verschillende manieren inwoners geënquêteerd en op kaarten kansen en problemen laten aanwijzen. In totaal hebben we de opinies verzameld van 511 inwoners. In bijlage 2 staat een samenvatting van de uitkomsten van de dialogen. 2. Met ondernemers uit de woning- en vastgoedontwikkeling hebben we gesproken over de impact op gebouwen in de stad. 3. Met vertegenwoordigers van bedrijventerreinen en de lokale industrie hebben we gesproken over mogelijkheden voor klimaatadaptatie op hun eigen terreinen. 4. Met de toerisme-, recreatie- en horecabranche spraken we over de gevolgen van klimaatverandering.

blad 11 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

5.

6.

7.

Met mensen uit de landbouw en natuurorganisaties is een gesprek geweest over de gevolgen van klimaatverandering en de wijze waarop zij willen en kunnen bijdragen om meer klimaatadaptief te zijn. Er heeft een dialoog plaatsgevonden met externe overheidsorganisaties uit het samenwerkingsverband Netwerk Water en Klimaat, bestaande uit buurgemeenten, het waterschap, de provincie en de Veiligheidsregio. Tot slot zijn er dialogen gevoerd met medewerkers van de gemeentelijke interne organisatie over hun visie over klimaatadaptatie en de ambitie die de gemeente zou moeten hebben gezien het takenpakket.

Dankzij de dialogen is bekend wat alle stakeholders willen op het gebied van klimaatverandering. In Bijlage 2 is een samenvatting opgenomen van de dialogen. Visie klimaatadaptatie en uitvoeringsprogramma Met dit rapport hebben we de ambities gespecificeerd. We weten dankzij de risicodialogen van onze inwoners en bedrijven hoeveel prioriteit klimaatadaptatie dient te hebben. We hebben onze speerpunten geformuleerd en in maatregelen uitgewerkt. Tot slot hebben we berekend hoeveel alle maatregelen kosten. De uitkomsten van alle dialogen zijn op basis van de structuur van de Regionale Adaptatie Strategie omgezet in een visie en ambities voor de gemeente IJsselstein.

1.4 Doel van dit document Met dit document, de visie op klimaatadaptatie en het uitvoeringsprogramma, borgt de gemeente IJsselstein klimaatadaptatie in het lokale beleid en geeft zij invulling aan de landelijke doelen uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. In deze visie is de ambitie opgenomen die de gemeente moet helpen om toekomstbestendig te worden en de gevolgen van klimaatverandering te minimaliseren.

blad 12 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2 Klimaatopgave IJsselstein Als we ons niet voorbereiden op het veranderende klimaat en de verwachte extremere weersomstandigheden, wat gebeurt er dan in 2050? Wat zijn dan de kwetsbaarheden in onze bebouwde omgeving? In dit hoofdstuk is een selectie gemaakt van alle eerder verzamelde gegevens. Daarnaast zijn de kansen en risico’s opgenomen die zijn verzameld vanuit de risicodialogen. We gaan in dit hoofdstuk in op de thema’s wateroverlast, hitte, droogte en overstromingsrisico. Landelijke stresstesten Klimaatstresstesten tonen de kwetsbaarheden op kaarten op basis van publieke informatie en rekenmodellen. Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) heeft een landelijke klimaatatlas laten opstellen. De landelijke klimaatstresstesten zijn voor elk thema (wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen) verzameld en weergegeven op de website www.klimaateffectatlas.nl. In deze atlas is de huidige situatie van klimaateffecten weergegeven en wat de voorspellingen zijn voor 2050. Regionale stresstesten Binnen ons regionale samenwerkingsverband Netwerk Water & Klimaat hebben we twee klimaatstresstesten op regionaal niveau uitgevoerd. Daarnaast is er in samenwerking met HDSR een piekbuienstudie uitgevoerd om de kwetsbaarheid bij extreme regenval in kaart te brengen.

Deze studies hebben geleid tot een intensieve regionale samenwerking tussen en het opstellen van de Regionale Adaptatie Strategie (RAS). De RAS bevat de visie en strategie om te komen tot een klimaatbestendige en waterrobuuste regio Utrecht Zuidwest in 2050. Verdiepende klimaatscan Om de regionale situatie naar de lokale situatie te vertalen, heeft de gemeente een verdiepingsslag laten uitvoeren voor IJsselstein. Voor de thema’s droogte, hitte en wateroverlast zijn nieuwe berekeningen uitgevoerd op basis van lokale data om een gedetailleerder en accurater beeld te krijgen van de mogelijke gevolgen van extreem weer en de knelpunten binnen de gemeente IJsselstein.

blad 13 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2.2 Wateroverlast 2.2.1

Toenemende wateroverlast in IJsselstein

Oorzaken van wateroverlast In de afgelopen decennia is klimaatverandering een belangrijke kwestie geworden, ook voor onze gemeente. Door de opwarming van de aarde is de gemiddelde temperatuur gestegen en is het weer extremer geworden. Een van de meest opvallende veranderingen is de toename van de hevige neerslag. In de afgelopen honderd jaar is het maar liefst 30% natter geworden in onze regio. Niet alleen de jaarlijkse hoeveelheid neerslag is toegenomen, ook komen steeds vaker extreme buien voor. Heftige buien worden intensiever en komen vaker voor. Zo is het aantal dagen met 20 millimeter of meer neerslag verdubbeld van 3 naar 6 dagen per jaar. Deze ontwikkeling heeft ook gevolgen voor IJsselstein. Gevolgen van wateroverlast De toename van neerslag leidt tot meer wateroverlast. Of er wateroverlast ontstaat, hangt mede af van lokale omstandigheden, zoals de functie van een locatie, het percentage verharding, eventuele helling van het terrein en eigenschappen van de bodem. In bebouwd gebied bijvoorbeeld kan het water dat de riolering niet meer kan verwerken door een hoog percentage verharding moeilijk in de bodem infiltreren. Bij een hevige bui stroomt het water naar de laagstgelegen gebieden. Hierdoor ontstaat wateroverlast in de vorm van ondergelopen straten, tuinen en waterschade in gebouwen.

Heftige buien kunnen er ook toe leiden dat de wegen niet meer begaanbaar zijn voor de hulpdiensten. De gevolgen van de bui van juni 2020 zijn op de twee kaarten op deze pagina in beeld gebracht. In Bijlage 5 zijn leesbare weergaven

van deze kaarten opgenomen. De eerste kaart toont de ondergelopen straten. De tweede kaart toont de schade aan gebouwen. Ook neemt de kans op overstorten vanuit het gemengd rioolstelsel als gevolg van piekbuien toe, met nadelige gevolgen voor de kwaliteit van onze watergangen. In het landelijk gebied kan de hevige regenval zorgen voor gewasschade als het hemelwater niet weg kan stromen en te lang op de bouw- en graslanden blijft staan.

2.2.2

Probleemlocaties wateroverlast

Klimaatstresstest We hebben vanuit de verdiepende klimaatscan de volgende knelpunten en aandachtspunten gesignaleerd binnen de gemeente IJsselstein op het gebied van wateroverlast: o Bep Belostraat, Herman Benschopstraat, Wim Hoogendoornstraat en Jan de Kuijerstraat. De wateroverlast op deze locaties wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van drempels waardoor water niet weg kan; o Sportvelden waar kunstgras opdrijft. Dit gebeurde in juni 2020; o Er zijn twee knelpunten in het oppervlaktewatersysteem: nabij de Gerbrandytoren en nabij Biezenplein. Deze knelpunten zijn vastgesteld op basis van de resultaten van de piekbuienstudie uit 2019. o Op het bedrijventerrein Lage Dijk wordt met name rondom de Zeemanlaan en Lorentzlaan veel water op straat berekend. Daarnaast verzamelt veel water zich in laadkuilen. In de praktijk is vaak een pompinstallatie aanwezig die het water wegpompt uit de laadkuil. Aan te raden is te zoeken naar een permanentere en preventieve oplossing. o De begaanbaarheid van meerdere wegen voldoet niet aan de ambitie en zijn onbegaanbaar bij zware neerslag, 90mm per dag. Specifiek is er in de wijk Europakwartier een woonblok gevoelig die bij hevige buien onbereikbaar kan worden.

blad 14 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Dialogen Vanuit de dialogen met inwoners komen de volgende locaties naar voren waar wateroverlast een probleem kan zijn: Thorbeckesingel, Benschopperstraat, Voorstraat, Mackaystraat, Nederlandlaan, Lanceerplaats, Landingsplaats, Boomgaard, Tiranastraat, Zaagmolenlaan, Belgradostraat, Praamplein en Panamahof. Deze locaties vragen aanvullend onderzoek voor nadere duiding van de problematiek. Overige aandachtspunten We zien enkele aandachtspunten die actie vragen op de middellange termijn: o In het Europakwartier wordt veel water op straat berekend, maar blijft de schade relatief beperkt. o Er zijn enkele gebieden geschikt om de hemelwaterafvoer af te koppelen van het rioolstelsel: de binnenstad, Nieuwpoort en Europakwartier; o Zoekgebieden voor waterberging uit de piekbuienstudie. Langs het stedelijk gebied zijn door Arcadis een aantal locaties geïdentificeerd waar mogelijk waterberging kan worden gecreëerd.

blad 15 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2.4 Hitte 2.4.1

Toenemende hitte in IJsselstein

Oorzaken van hittestress Het aantal dagen waarop het warm wordt in Nederland neemt verder toe. Volgens het WH-scenario (lees: sterke temperatuurstijging, sterke verandering luchtstromen) van het KNMI kan het aantal zomerse dagen in 2050 bijna zijn verdubbeld ten opzichte van nu en het aantal tropische dagen verdrievoudigd. Dit is zorgwekkend omdat hitte momenteel het gevaarlijkste klimaatrisico in Nederland is, door de directe impact op de gezondheid van de mensen. Hittestress is de hinder die ondervonden wordt door extreme warmte. De gemiddelde temperatuur neemt door klimaatverandering gedurende het hele jaar toe. In stedelijk gebied wordt hitte verergerd door de hoge mate van bebouwing en verharding. Gevolgen van hittestress Door de stijging van de temperatuur van de lucht, zullen ook huizen, wegen en wateren sneller opwarmen. Tijdens hete periodes hebben veel mensen last van hittestress. Het gaat hier met name om kwetsbare groepen in de samenleving zoals ouderen, jonge kinderen, zwangere vrouwen en chronisch zieken. Voor deze groepen zijn vooral het aantal zeer hete dagen en nachten in de zomermaanden problematisch. Hittestress kan daarnaast leiden tot meer arbeidsuitval, een toename van ziektes en vervroegde sterfte.

Door de hoge mate van verharding en weinig grote bomen met grote kroon kunnen temperaturen boven de 25 ºC gevolgen hebben voor de gezondheid van kwetsbare groepen zoals ouderen en jonge kinderen. Als de temperatuur in de buurt van 30 ºC komt, lopen ook anderen risico op gezondheidsklachten wanneer zij zich intensief inspannen of zich langere tijd onbeschermd in de zon bevinden. Het is niet alleen zo dat de dagen met hoge temperaturen stijgen, maar ook de duur van perioden met opeenvolgende hete dagen wordt anderhalf keer zo lang.

daarnaast voor meer energiegebruik door airconditioners. Dit kan bij een krap energienet zorgen voor uitval. De belangrijkste risico’s van hitte zijn als volgt in beeld gebracht. In Bijlage 5 staan alle kaarten in een groter, leesbaar formaat. Gevoelstemperatuur op hete dagen Deze kaart geeft de gevoelstemperatuur weer bij een hete dag die gemiddeld eens per 5,5 jaar voorkomt in het huidige klimaat. De gevoelstemperatuur wordt berekend aan de hand van de gemeten temperatuur en de windsnelheid. In de bijlage staan verschillende kaartjes van het WH-scenario. De binnenstad van IJsselstein en Het Zenderpark zijn herkenbaar als wijken die veel opwarmen door de hoge mate van verharding en weinig bomen met grote kroon. In deze wijken voelt het op een hete dag nóg heter omdat er weinig wind voelbaar is, veel verharding aanwezig is en er weinig schaduw van bomen komt. Dit wordt ook wel het ‘urban heat island effect’ genoemd, oftewel het hitte-eilandeffect. Gemiddeld ligt de temperatuur in het stedelijk gebied hierdoor hoger dan het omliggende landelijke gebied.

Daarnaast zijn er indirecte en minder ernstige gevolgen: als het zwemwater opwarmt neemt de kans toe op blauwalg en zwemmersjeuk. Hittestress zorgt

blad 16 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Afstand tot een koele plek Verharde delen als wegen en huizen warmen overdag op en blijven ’s nachts een stuk warmer dan landelijke gebieden. Er is onderzocht wat de afstand tot koelte plekken is in IJsselstein. Er zijn diverse locaties in IJsselstein die snel afkoelen door de verdamping vanuit het groen en de schaduw van bomen. De afstand tot koele plekken is vooral groot vanaf industriegebied Lage Dijk en de wijk IJsselveld. Bewoners van IJsselveld en werknemers van Lage Dijk moeten momenteel ver lopen om in verkoelend groen te komen.

Opwarming oppervlaktewater Blauwalgen en ziekteverwekkers groeien snel in warm water. Op de kaart rechts zie je het aantal dagen per jaar, waarin de watertemperatuur hoger is dan 20°C. Vanaf die temperatuur gedijen (ongewenste) exotische planten en dieren en ziekteverwekkers/ -verspreiders zoals blauwalg goed. De Hollandsche IJssel, de Kromme IJssel, het water ten zuiden van het Drostplein en Willem van Oranjeplein en het water ten noorden van de RWZI Nieuwegein zijn het langst boven de 20°C.

2.4.2

Probleemlocaties hitte

Klimaatstresstest Op basis van de resultaten uit de klimaatstresstest en de risicodialoogrondes zijn de volgende knelpunten en aandachtspunten gesignaleerd binnen de gemeente IJsselstein op het gebied van hittestress: o Op de bedrijventerreinen Lage Dijk en Boerhave is er weinig verkoeling en is er sprake van een hoge gevoelstemperatuur. Hitte kan hier door grote, platte, donkere daken ook binnen leiden tot hittestress en zorgen voor beperkingen van het productieproces of arbeidsproductiviteit. o Er zijn weinig watertappunten met gratis en koel water in IJsselstein. o De beweegbare bruggen bij de Poortdijk en Oranje Nassaulaan kunnen last krijgen van de hitte waardoor ze tijdens lange hete perioden niet meer open en dicht kunnen. Dialogen Vanuit de dialogen komt een aantal locaties naar voren met kansen voor vergroening. Deze locaties vragen onderzoek voor nadere duiding om de problematiek nader te duiden en de kansen optimaal te benutten: De Bratislavastraat, paden bij de sportvelden, sporthal het Heem, Het Podium, Overtoom, Imminkplein, Vingerhoekhof, Heemradenlaan, Brunel, Omroepplein, Radioplein, Floridalaan, Merwedestraat, Hendrik van Lunterenstraat, Schepenensingel, Praagsingel-, Prinses Christinaplein en het Prinses Margrietplein.

Overige aandachtspunten Ook zien we aandachtspunten die actie vragen op de middellange termijn: o Alle parkeerplaatsen/terreinen door de hele stad kunnen potentieel voor een hittestressprobleem zorgen. o Asfaltwegen, rotondes en kruispunten kunnen schade ondervinden. o Bij de Baden Powellweg wordt een relatief hoge gevoelstemperatuur berekend.

blad 17 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2.5 Droogte 2.5.1

Toenemende droogte in IJsselstein

Oorzaken van droogte Naast meer en intensere neerslag, heeft klimaatverandering ook langere perioden van droogte tot gevolg. Een toename van het neerslagtekort is het gevolg van een lagere totale neerslagsom en langere periodes zonder neerslag. Met name in de zomermaanden verdampt meer water dan dat neerslag valt, waardoor het systeem droog kan komen te staan. Dit leidt tot een verdroging van de bodem en dalende grondwaterstanden, met mogelijk negatieve gevolgen voor gewassen, funderingen op staal en met houten palen en stedelijk groen. Droogte is moeilijk te voorspellen. Hoeveel water er verdampt hangt af van veel factoren. Bijvoorbeeld hoeveel zonlicht er door de wolken wordt tegengehouden, hoe nat de grond is, de hoeveelheid bladeren die bomen en planten hebben en hoe diep hun wortels in de grond zitten, bepalen de droogte. Relatief droge lucht en een harde wind hebben ook invloed op de verdamping. Dit alles versterkt elkaar. En bovendien is het voorspellen van neerslag voor meerdere weken vooruit nog niet mogelijk. IJsselstein ligt in de KNMI-scenario’s precies op de grens tussen ‘kustgebied’ en ‘binnenland’. Dat maakt dat het risico op droogte voor IJsselstein mogelijk relatief beperkt is. Het KNMI gaat er in meerdere scenario’s van uit dat de kans op drogere zomers toeneemt.

Het maximale neerslagtekort dat eens in de tien jaar voorkomt in IJsselstein zal toenemen van het huidige 210-240mm tot 300330mm in 2050. Gevolgen van droogte Door droogte verzakken bodems, kan schade aan funderingen en wegbeheer ontstaan en verdorren gewassen, bomen en planten. Hierdoor neemt het risico op natuurbranden toe. Ook belangrijk voor IJsselstein is de kwetsbaarheid voor funderingsschade als gevolg van paalrot en bodemdaling. Dit treedt op als de grondwaterstand daalt. Daarnaast is er een mogelijkheid dat dijken indrogen, waardoor wegen in de problemen komen. Er is kans op scheuren, verzakkingen en instabiliteit. Dit heeft invloed op de verkeersveiligheid.

In Bijlage 5 staan alle kaarten in een groter, leesbaar formaat.

Funderingsschade Een lagere grondwaterstand veroorzaakt oxidatie van veengronden en het krimpen van kleigronden. Dit leidt tot bodemdaling. Het risico op funderingsschade in de gemeente is in beeld gebracht, gebaseerd op het type fundering van de panden, het bodemtype, de verwachte bodemdaling en de gemiddelde laagste grondwaterstand. Woningen met houten funderingen hebben een grote kans op schade door paalrot. De woningen met houten funderingen bevinden zich vooral in de binnenstad. Daarnaast vinden we de oude woningen vooral ten noordoosten van de binnenstad. Ook zorgt bodemdaling voor schade aan wegen en riolering. Gewasderving Voor de boeren van IJsselstein betekenen de toegenomen weersextremen dat de kans op gewasderving (oogstverlies) toeneemt. Deze tegenvallende inkomsten komen voor rekening van de boeren. Oogstverlies kan het gevolg zijn van bijvoorbeeld hagel, stormen en stortbuien. Gerelateerd aan droogte zal in het WH-scenario van het KNMI de opbrengst van de oogsten voor landbouw rondom IJsselstein toch nog 10 tot 20% lager zijn ten opzichte van het huidige niveau.

blad 18 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Verdroging van groen Watertekorten leiden tot verdroging van stedelijk groen en gewassen. Het risico op verdroging van groen is ingeschat aan de hand van veranderingen in de grondwaterstanden. Wanneer deze veel verandert is het risico hoger. Voor de gewasschade is gebruik gemaakt van de Water Wijzer Landbouw. Dit kan echter alleen worden gebruikt voor het landelijke gebied. Alle landelijke gebieden rond IJsselstein hebben groot risico op verdroging, maar vooral de percelen in het rode gebied tussen Zuid IJsseldijk en Achtersloot hebben het grootste risico op verdroging. Risico natuurbranden Een natuurbrand is een brand in bos of heidegebied. Door toenemende lange periodes van droogte neemt de kans op natuurbranden toe. Het uiteindelijke natuurbrandrisico is afhankelijk van het soort begroeiing, het aantal en type gebruikers en de weersomstandigheden. Het risico op natuurbranden is in IJsselstein niet groot ten opzichte van het landelijke beeld. De kwetsbaardere gebieden bevinden zich verspreid over het gemeentelijk areaal.

2.5.2

Probleemlocaties droogte

Stresstesten Op basis van de resultaten uit de klimaatstresstest zijn de volgende knelpunten en aandachtspunten gesignaleerd binnen de gemeente IJsselstein op het gebied van droogte: 1. Ondanks de aangeleverde grondwatermeetpunten binnen de gemeente, blijkt er weinig inzicht in de grondwaterstanden (met name binnen het stedelijk gebied). Dit komt omdat er een gebrek is aan punten voor het meten van grondwaterstanden. Het is een ambitie om dit verder uit te breiden. 2. Het watersysteem bij sportpark IJsseloever is gevoelig voor droogte. Het watersysteem wordt beheerd via een handmatig bediende spindel. De droogte op de spindel leidt mogelijk tot schade bij naastgelegen woningen aan de dijk. Dialogen Vanuit de dialogen met inwoners komen de volgende locaties naar voren die dienen als koele plek, maar die een hoog risico op verdroging kennen: Park Groenvliet (nabij kinderboerderij Eiterse hofje), Kloosterplantsoen, Europalaan, Oostenrijkstraat, Groene Balkon, Ommedracht, park scholen Touwlaan. Overig aandachtspunt: o In het westelijke deel van IJsselstein, rondom sportpark Groenvliet en de wijk De Wereldsteden, wordt op termijn aanzienlijke bodemdaling verwacht (tot 40cm). Dit kan in de toekomst leiden tot problemen. Verder onderzoek is hiervoor in de toekomst benodigd.

blad 19 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2.6 Overstromingen 2.6.1

Toename van de kans op overstromingen

IJsselstein kent verschillende grote watergangen in de nabije omgeving. De Hollandsche IJssel loopt dwars door de gemeente IJsselstein. Een aftakking ervan betreft de Kromme IJssel die over gaat in de Enge IJssel. Deze liggen aan de zuidzijde van IJsselstein. Aan de zuidkant van IJsselstein vindt men de Lek. Oorzaken van overstromingen Door hevigere regenval veroorzaakt door klimaatverandering ontstaan er in de winterperiode relatief meer en grotere pieken water. De rivieren moeten deze pieken afvoeren. Hier komt de stijgende zeespiegel als factor bij. Dit kan leiden tot hogere waterstanden op de rivieren. Het gevolg hiervan is een verhoogde kans op dijkdoorbraken en overstromingen. Dijkdoorbraken zijn een regionaal probleem met grote impact. Gevolgen van overstromingen In regionaal samenwerkingsverband werkt de gemeente IJsselstein met diverse partners samen aan het thema overstromingsrisico. Hier ligt de focus op het beperken van de effecten van overstromingen als gevolg van de klimaatverandering.

2.6.2

Probleemlocaties voor overstromingen

Stresstesten Overstromingen met een middelgrote kans kunnen waarschijnlijk hooguit 1 keer in een mensenleven gebeuren. Het dichtbevolkte deel van IJsselstein ligt relatief hoog. Slechts enkele gebieden kennen een maximale diepte van meer dan 1 meter. Op de kaart met gebieden met een middelgrote kans op overstromingen (dat wil zeggen ongeveer een keer in de 100 jaar) is zichtbaar dat alleen de wijken IJsselveld en IJsselwetering risico lopen tot een meter onder water te staan. In Bijlage 5 staan alle kaarten in een groter, leesbaar formaat. Het meest veilig is het gebied net ten noordoosten van het oude centrum. De verwachting is dat dat de Touwlaan en de Noord IJsseldijk zelfs niet in de komende 100.000 jaar zullen overstromen.

De inschatting van de risico’s op overstromingen, de keuze voor maatregelen, de bekostiging en de uitvoering ervan, worden formeel genomen in samenwerking met organisaties buiten de gemeente, namelijk: o Waterschap De Stichtse Rijnlanden (HDSR) o Rijkswaterstaat o Veiligheidsregio Utrecht (VRU) De gemeente IJsselstein werkt nauw samen met deze overheden en houdt de ontwikkelingen en maatregelen nauwgezet in de gaten. De gemeente is echter niet primair verantwoordelijk voor de dijken en mag er zelfs geen maatregelen nemen. Echter, de gemeente is wel verantwoordelijk voor de infrastructuur op de dijken zelf.

blad 20 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2.7 Klimaatschade zonder maatregelen

schade als gevolg van wateroverlast, hitte en droogte te beperken.

Met behulp van de Klimaatschadeschatter (peildatum mei 2023) is een schatting gemaakt van de kosten door hitte, droogte en wateroverlast in de periode 2018 – 2050 in de gemeente IJsselstein. Omdat het om landelijke data gaat, is de berekeningsmethode voor alle gemeente hetzelfde en zijn de kosten onderling vergelijkbaar. Gekozen is de kosten weer te geven voor het klimaatscenario waarin het klimaat sterk verandert: het WH-scenario. Van zowel hitte, droogte als wateroverlast zijn nooit alle schades uit te rekenen. De werkelijke kosten zullen hoger zijn dan de kosten die al zijn uitgerekend. Daarom is gekozen om van alle inschattingen de maximale variant weer te geven. De klimaatschade door overstromingen is niet berekend.

Klimaatschade

Klimaatschade per inwoner De ingeschatte klimaatschade in IJsselstein per inwoner tot het jaar 2050 als gevolg van klimaatverandering staan in de tabel hiernaast. Uitgaande van 34.163 inwoners, wordt verwacht dat er ruim €252 aan schade per inwoner per jaar te verwachten is. Dit zijn de kosten als geen klimaatadaptieve maatregelen genomen worden. Niet alle kosten komen ten laste van de gemeentebegroting, maar zijn wel kosten die uiteindelijk voor rekening van de inwoners komen. Gemiddeld verwachten we dat er tot 2050 jaarlijks €2.779.502,- aan schade is (categorie A+B) die direct vanuit de gemeentelijke begroting betaald wordt. Klimaatschade beperken Door het nemen van maatregelen zal de klimaatschade afnemen. Later in dit rapport zijn de inspanningen (onderzoeken, activiteiten en maatregelen) benoemd die de gemeente gaat uitvoeren om de

Cat.

Schade tot 2050

Schade per jaar

Schade per inw. per jaar

Panden indirecte schade

B

€ 9.405.000

€ 348.333

€ 10,20

Panden directe schade

B

€ 31.066.547

€ 1.150.613

€ 33,68

Hagel

B

€ 14.062.230

€ 520.823

€ 15,25

Arbeidsproductiviteitsverlies

B

€ 3.456.144

€ 128.005

€ 3,75

Ziekenhuisopnamen

C

€ 273.675

€ 10.136

€ 0,30

Sterfte

C

€ 8.570.952

€ 317.443

€ 9,29

Bestrijding eikenprocessierups

A

€ 4.372.480

€ 161.944

€ 4,74

Fundering panden

C

€ 51.928.000

€ 1.923.259

€ 56,30

Wegen en riolering

A

€ 64.821.090

€ 2.400.781

€ 70,28

Publiek groen

A

€ 46.721

€ 1.730

€ 0,05

Droogteschade landbouw

C

€ 44.659.346

€ 1.654.050

€ 48,42

Natuurbrand – brandweer

A

€ 7.302

€ 270

€ 0,01

Totaal

€ 232.669.487

€ 8.617.388

€ 252,27

Categorie A: Volledige lasten voor de gemeente

€ 69.247.593

€ 2.564.725

€ 75

€ 5.798.992

€ 214.777

€6

€ 154.512.372

€ 5.722.681

€ 168

Schade door wateroverlast:

Schade door hitte:

Schade door droogte:

Categorie B: Gedeeltelijke (10%) lasten voor de gemeente Categorie B+C: Lasten voor inwoners en bedrijven

blad 21 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Kosten door wateroverlast De berekende schade door wateroverlast ziet er in een grafiek als volgt uit.

Kosten door hitte De berekende schade door hitte ziet er in een grafiek als volgt uit.

Kosten door droogte De berekende schade door droogte ziet er in een grafiek als volgt uit.

Ten opzichte van omliggende gemeenten lijkt de schade voor IJsselstein relatief beperkt. Op de kaarten is de te verwachten klimaatschade zichtbaar van IJsselstein ten opzichte van omliggende gemeenten. Hoe donkerder, hoe meer schade. Uit de grafieken is duidelijk dat de financiële schade binnen de gemeente IJsselstein vooral het gevolg is van droogte en wateroverlast. De gemeente IJsselstein zal vooral kosten moeten maken aan het herstel aan wegen en riolering. De kosten aan herstel van schade (en herplant) door droogte aan publiek groen zijn vrij laag. Particulieren en bedrijven zullen vooral kosten maken om (directe en indirecte) schade aan panden te moeten herstellen als gevolg van zowel droogte en wateroverlast. De landbouwsector zal schade hebben aan gewassen door zowel droogte als hagel.

blad 22 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

2.8 Gevolgen van klimaatverandering voor organisaties De gemeente heeft invloed op de inrichting van de openbare ruimte en kan zo de negatieve effecten van klimaatverandering beïnvloeden. Er zijn verschillende organisaties in IJsselstein die specifieke gevolgen zullen ondervinden van de klimaatverandering. Evenementenorganisaties & ondernemingen Deze partijen zullen rekening moeten houden met extremer weer. Vooral extreme hitte, stormen en sterke windhozen moeten extra aandacht krijgen in de veiligheidsplannen. Niet alleen grote evenementen, maar ook bijvoorbeeld de weekmarkt zal hier rekening mee moeten houden. Hulpdiensten Hulpdiensten, met name de brandweer zullen extra inzet kunnen verwachten in geval van overstromingen om schade bij derden te beperken. De brandweer kan ook extra werkdruk verwachten als gevolg van hitte en droogte. Als gevolg hiervan neemt het aantal natuurbranden immers toe. In IJsselstein zijn weinig bossen, maar bermbranden zijn wel mogelijk. De brandweer zal vaker gevraagd worden locaties te koelen met bluswater. Agrariërs Agrariërs moeten rekenen op meer financiële schade door hagel. De hoeveelheid en intensiteit van hagelbuien wordt groter door klimaatverandering. Dergelijk schade geldt ook voor eigenaren van woningen en auto’s. Sport Sporters en sportverenigingen ondervinden de gevolgen van klimaatverandering op verschillende manieren.

Hittegolven, droogte, stormen of overstromingen kunnen de veiligheid en gezondheid van sporters in gevaar brengen, de kwaliteit en beschikbaarheid van sportfaciliteiten aantasten en de organisatie van sportevenementen verstoren. Hitte kan leiden tot uitdroging, krampen, uitputting en zelfs een hitteberoerte, die levensbedreigend kan zijn. Sommige sporten lopen meer risico dan andere, zoals hardlopen, fietsen, voetbal en tennis, omdat ze veel inspanning vergen en vaak in de open lucht worden beoefend.

Zorg Huisartsen kunnen extra werkdruk verwachten als gevolg van allerlei neveneffecten van klimaatverandering. Teken en andere Nederlandse insecten gedijen goed bij hogere temperaturen, waardoor meer teken-/insectenbeten te verwachten zijn. Door de hogere temperaturen kunnen we ook verwachten dat nu nog exotische insecten zich in Nederland zullen vestigen. In het water is bovendien meer kans op blauwalg en zwemmersjeuk. Door het warmere en drogere weer zal het aantal dagen toenemen waarop mensen klachten hebben van allergie. Het warmere weer zorgt tot slot voor meer klachten als gevolg van slapeloze nachten. Elektriciteitsnet In het bijzonder elektriciteitsdistributeurs maar ook bedrijven en inwoners van IJsselstein kunnen vaker schade verwachten als gevolg van meer en extremere onweersbuien. IJsselstein ligt in het gebied (tussen Antwerpen en Hilversum) waar duidelijk meer onweer is dan gemiddeld. Daarnaast wordt er meer impact bij uitval van het elektriciteitsnet verwacht door elektrificatie van het wagenpark, kooktoestellen en de toename van het aantal airconditioners om minder goed geïsoleerde woningen te koelen. Drinkwaterleveranciers Ook de impact van de klimaatverandering op de drinkwatervoorziening is niet te onderschatten.

Enerzijds is er minder water beschikbaar door toenemende droogte, anderzijds staat de waterkwaliteit onder druk door de verzilting en matige kwaliteit van onze oppervlaktewateren. Tot slot kan ook de toename van de temperatuur van de ondergrond in de stad een issue zijn voor het drinkwater. Een te hoge drinkwatertemperatuur heeft een nadelige invloed op de kwaliteit daarvan. Volgens de drinkwaterwet mag de temperatuur van het drinkwater aan de kraan niet boven de 25 °C uitkomen. Andere sectoren In Bijlage 4 is zijn de kansen en de risico’s opgenomen voor diverse sectoren die het gevolg zijn van toenemende wateroverlast, hitte en droogte.

blad 23 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

3 Onze doelen voor 2050 3.2 Doelstelling en ambitieniveau De hoofddoelstelling om te komen tot een klimaatadaptief IJsselstein is gebaseerd op onze visie over de functie van de openbare ruimte. Onze visie is dat de openbare ruimte tot doel heeft mensen te verbinden en bij te dragen aan een gezonde en leefbare woon- en werkomgeving, nu én in de toekomst. Klimaatadaptatie is een opgave die zich uitstrekt over de lange termijn. Het is niet mogelijk om ‘morgen’ een klimaatbestendige en waterrobuuste stad te zijn. Het is echter wel noodzakelijk dat de gemeente IJsselstein ‘morgen’ begint met het nemen van maatregelen. Door op tijd te beginnen kunnen we schade en negatieve effecten voorkomen en ‘meekoppelkansen’ verzilveren. De gemeente heeft ‘slechts’ 30% van het grondoppervlak van IJsselstein in bezit en beheer. De overige grond is in bezit van boeren, bedrijven en particulieren. Klimaatadaptatie is daarom per definitie een gezamenlijke opgave. De gemeente IJsselstein heeft besloten de problemen te identificeren, neemt het voortouw, geeft het goede voorbeeld en coördineert de maatregelen. De hoofddoelstelling van IJsselstein op gebied van klimaatadaptatie is als volgt: IJsselstein is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust.

Om dat te bereiken, zijn in 2050 de openbare ruimte, de private ruimte en de samenleving aangepast aan de risico’s die ontstaan door de gevolgen van klimaatverandering. Om dit efficiënt te bereiken maken we mede gebruik van de meekoppelkansen die zich voordoen bij de aanpak van andere beleidsvelden dan klimaatadaptatie. Deze hoofddoelstelling hebben we in de volgende hoofdstukken concreet uitgewerkt tot speerpunten. De speerpunten zijn uitgewerkt tot maatregelen. De maatregelen zijn opgenomen in het uitvoeringsprogramma.

blad 24 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Ambitieniveau De meetbare doelstellingen uit de vorige paragraaf geven aan wat we willen realiseren. Het ambitieniveau geeft aan op welke wijze en met welke snelheid we dat willen bereiken.

3.3 Rol van de gemeente IJsselstein kan op allerlei manieren proactief sturing geven. Sturing geven, betekent ‘invloed uitoefenen’. De gemeente heeft invloed op de eigen organisatie, maar ook op anderen: inwoners, bedrijven en andere organisaties. Uit de klimaatdialogen is gebleken dat zowel binnen als buiten de gemeente behoefte is aan een gemeente die inzet op een mix van rollen en stuurmaatregelen. We gaan dus niet alléén (zacht) faciliteren, maar ook niet alléén harde eisen opleggen. We richten ons in onze sturing op zowel het proces, de inhoud als op de relatie. Dit uit zich als volgt:

We kiezen ervoor om geen afwachtende houding aan te nemen, maar zelf aan het stuur te zitten. We volgen niet, maar nemen leiding. Als relatief kleine gemeente met beperkt budget is een vooruitstrevende aanpak niet mogelijk en ook niet nodig. Op de schaal tussen reactief en vooruitstrevend kiezen we daarom voor een proactieve aanpak. De proactieve aanpak betekent voor IJsselstein het volgende: o We werken samen met partners, bewoners en bedrijven daadkrachtig aan onze opgaves. De gemeente neemt een proactieve rol aan en stelt middelen beschikbaar om de samenwerking te laten slagen. o We laten de behaalde resultaten zien aan bewoners, bedrijven en andere overheden en we breiden onze voorbeeldfunctie uit om verdere bewustwording te creëren binnen de gemeente rondom klimaatadaptatie. o We werken aan een breed maatschappelijk draagvlak voor onze uitvoeringsprogramma op gebied van klimaatadaptatie. o Maatregelen op gebied van klimaatadaptatie moeten realistisch en haalbaar zijn voor zowel de gemeente als de inwoners. We creëren kansen en verzilveren de meekoppelkansen. o IJsselstein gaat vanuit een proactieve houding op zoek naar inspiratie op het gebied van klimaatadaptatie bij andere overheden. Dit heeft als doel om van anderen te leren en succesverhalen door te vertalen naar het eigen beleid. o We volgen innovatieve ontwikkelingen en passen deze daarna toe.

We gaan zelf experimenteren door met de regio samen te werken aan pilotprojecten, maar we gaan niet niet-bewezen maatregelen nemen.

Proces: Richtinggevend, initiator, stimulator, facilitator Inhoud: Kadersteller Relatie: Verbinder, partner, co-financier

De rollen hebben we in een kwadrant geplaatst, zodat de diversiteit aan maatregelen inzichtelijk is.

blad 25 van 99

datum 16 maart 2023 projectnummer 0478354.100 betreft Visie Klimaatadaptatie IJsselstein

Daar waar het gaat om het proces rond klimaatadaptieve maatregelen, nemen we als gemeente verschillende rollen aan: IJsselstein geeft richting door een ambitie en visie uit te spreken en deze concreet te vertalen in een uitvoeringsprogramma. We nemen initiatief door uitvoeringsmaatregelen in de openbare ruimte zelfstandig uit te voeren. IJsselstein wil zo het goede voorbeeld geven en zo tegelijkertijd bewustwording bij bedrijven en inwoners creëren. Als bedrijven en inwoners ook initiatieven willen nemen, wil IJsselstein deze initiatieven faciliteren. Soms zal de gemeente een iets andere rol aannemen en inwoners en bedrijven actief stimuleren met prikkels om bepaalde maatregelen te nemen. Voor wat betreft de inhoud wil IJsselstein komende jaren zowel intern als extern meer kaders stellen. Door kaders en regels op te nemen in bijvoorbeeld beleidsstukken, standaarden, vergunningen en inkoopprocedures, wordt klimaatadaptatie een belangrijk en verplicht onderdeel van de nodige processen. Door ook binnen de organisatie harde inhoudelijke eisen te stellen benadrukken we dat klimaatadaptie relevant is. Deze inhoudelijke eisen hebben vooral tot doel om meekoppelkansen bij werkzaamheden die al gepland staan te benutten. Zo wordt klimaatadaptatie een belangrijk en verplicht onderdeel van het ontwerp, en de verschillende realisatie-, beheer- en inkoopprocessen.

Op het vlak van relaties wil IJsselstein, zowel intern als extern, vooral verbinder en partner zijn. Vanuit deze rol weten we welke initiatieven er spelen en kunnen we de nodige partners samenbrengen om vanuit de gedeelde verantwoordelijkheid met deze initiatieven aan de slag te gaan.

3.4 Meetbare doelstellingen Om de hoofddoelstelling te halen, zijn per thema meetbare doelstellingen geformuleerd. Deze zijn afgeleid van de Afspraken voor klimaatadaptief bouwen Utrecht. Een uitgebreidere versie hiervan is opgenomen in bijlage 3. Deze doelstellingen volgen de lijnen van de “Landelijke maatlat voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving (23 maart 2023)” van de Rijksoverheid.

3.4.1

Wateroverlast

Doelstelling Hevige neerslag (zie specificering hieronder) leidt niet tot schade aan gebouwen, infrastructuur en vitale voorzieningen. Meetbare doelen In 2050: 1. Treedt bij extreem hevige neerslag geen schade op (bij 70 mm in een uur) aan bebouwing, infrastructuur en aan vitale voorzieningen en vitale voorzieningen blijven functioneren (bij 90mm in een uur) (hoofdwegen, water en energie). 2. Wordt op privaat terrein een groot deel van de neerslag (50mm, met range tussen 40-70mm) van een hevige bui (1/100 jaar, 70mm in een uur) verwerkt (geïnfiltreerd, vastgehouden en/of geborgen) in voorzieningen op privaat terrein of in daarvoor bestemde extra voorzieningen in het plangebied. De voorzieningen voeren de eerste 24 uur daarna vertraagd (niet extra) af en zijn in maximaal 60 uur weer beschikbaar (range 48-60 uur). 3. Gebeurt een ontwikkeling waterneutraal en leidt niet tot extra aanvoer/afvoer van water. Hemelwater wordt zoveel mogelijk vastgehouden en hergebruikt in het plangebied. Speerpunten De meetbare doelen zijn in het volgende hoofdstuk uitgewerkt tot maatregelen in de volgende speerpunten: 1a. Klimaatadaptieve herstructurering van de openbare ruimte 1b. Klimaatadaptieve bouw 2. De stad als spons 3. Leefbaarheid bij hitte 4. Gevolgbeperking vitale en kwetsbare functies 6. Klimaatadaptieve landbouw- en natuur