Bijlage 1 Economische visie

Het hoge aandeel middelbaar opgeleiden sluit aan bij een groot deel van de IJsselsteinse werkgelegenheid: handel, horeca, facilitaire diensten en maakindustrie. Niettemin is er sprake van een omvangrijke in- en uitgaande pendel (figuur 7). Slechts 1 op de 5 werkzame IJsselsteiners werkt binnen de gemeente. Redenen zijn: 5 Voorheen was Centric hier gevestigd met 560 banen. Het kantoor van Centric is in 2022 echter leeg komen te

staan.

Economische Visie

26

2024-2030

De lage werkfunctie van IJsselstein. Er zijn veel minder banen dan werkgerechtigden in de gemeente: voor elke IJsselsteiner 0,75 baan. De nabijheid en bereikbaarheid van het stedelijk gebied van Utrecht met al zijn werkgevers. Meer IJsselsteiners werken in Utrecht (26%) dan in IJsselstein zelf. Ook Nieuwegein is een belangrijke werkbestemming (16%). Veel banen in IJsselstein worden door mensen van buiten ingenomen. Een op de drie werkenden in IJsselstein woont hier ook, tweederde komt van buiten. Vooral uit andere delen van de provincie, maar niet eens zozeer uit de stad Utrecht (8%). Naar schatting 5% van de inkomende pendel betreft arbeidsmigranten. Het aantal is, mede door de vestiging van Westfort, de afgelopen tien jaar toegenomen.

Ovg Nederland Ovg Z-Holland Rijnmond Ovg prov Utrecht Ovg U16 Lopikerwaard Houten Nieuwegein Utrecht 5

4

3

2

1

0

1

2

3

x 1.000 werklocatie IJsselsteiners

woonlocatie werkzamen in IJsselstein

Figuur 7 Bestemming uitgaande en herkomst inkomende pendel (x1.000), 2021 (bron: CBS)

Veel personeel van IJsselsteinse bedrijven woont in de Lopikerwaard en randgemeenten van Utrecht. Van oudsher is de binding van bedrijven die afhankelijk zijn van praktisch opgeleiden met deze arbeidsmarktgebieden groot. En voor hoog opgeleiden (uit Utrecht) moeten IJsselsteinse bedrijven concurreren met de vele andere werkgevers in de regio.

Welvaart De hoge arbeidsdeelname en het midden- tot hoge opleidingsprofiel resulteren in een hoog welvaartsniveau: Het gemiddeld besteedbaar inkomen per inwoner lag in 2021 op € 39.300; iets hoger dan in de U10 (€ 39.000) en fors hoger dan landelijk (€ 36.000). In tien jaar tijd is het inkomensniveau met een derde gestegen, vergelijkbaar met de regionale en landelijke ontwikkeling.

Economische Visie

27

2024-2030

Inkomensverdeling De inkomensverdeling is verhoudingsgewijs vrij evenwichtig (figuur 8): Vergeleken met landelijk telt IJsselstein relatief veel hoge (midden)inkomens, vergeleken met de U10 een hoog aandeel middeninkomens. Het aandeel huishoudens met laag inkomen van ruim 4% is lager dan gemiddeld (U10: 6%, NL: 4,5%). Sinds 2015 is, in lijn met de landelijke ontwikkeling, wel sprake van een stijging van het aandeel huishoudens met een langdurig laaginkomen: van 1,3% in 2015 naar 1,9% in 2021. 16% 14% 12% 10%

NL

8% 6% 4% 2% 0% 1e 10%

2e 10%

3e 10%

4e 10%

IJsselstein

U16

5e 10%

6e 10%

7e 10%

Lopikerwaard

8e 10%

9e 10%

10e 10%

Groeikernen

Figuur 8 Inkomensverdeling over 10 decielen, 2021 (bron: CBS) o.b.v. landelijke inkomensgrenzen bij onderverdeling in 10 groepen

Bereikbaarheid IJsselstein is goed verbonden, maar toenemende verstedelijking zet de verkeersinfrastructuur wel onder druk. IJsselstein heeft een directe aansluiting op de A2. De N210 is de belangrijkste verbindingsweg en externe ontsluitingsweg voor de Lopikerwaard. De verkeersafwikkeling van de N210 op de A2 staat daardoor vaak onder druk. Er is geen spoorverbinding, wel is er een sneltram en zijn er enkele busverbindingen die IJsselstein verbindt met Nieuwegein en Utrecht in het Noordoosten en Benschop, Lopik en Schoonhoven tot aan Rotterdam en Gouda in het westen. IJsselstein heeft geen directe OV-verbindingen met de nabij gelegen gemeenten Woerden, Houten en Vianen.

Bedrijfshuisvesting De helft van het aantal banen is gevestigd op één van de zes bedrijventerreinen (Over Oudland, Lage Dijk, Paardenveld, De Corridor, IJsseloevers en Panoven). Verder is een groot deel van de werkgelegenheid gevestigd in de binnenstad. De resterende werkgelegenheid is te vinden in de wijken en het buitengebied. De spreiding van de werkgelegenheid is weergeven in figuur 9. Alle bedrijventerreinen zijn volledig uitgegeven. In totaal worden er 5 panden aangeboden met een totale omvang van ca. 5.000 m2 (peildatum maart 2024). Hiermee komt het leegstandspercentage op bedrijventerreinen op circa 1,5% te liggen. Dit is ruim onder frictieleegstand (ca. 5%) waardoor er onvoldoende schuifruimte voor bedrijven is. De markt komt daarmee op slot te zitten: bedrijven kunnen niet uitbreiden en nieuwe bedrijven kunnen zich niet of moeilijker vestigen. Economische Visie

28

2024-2030

Er wordt een nieuw bedrijventerrein, De Kroon, ontwikkeld. Hier moet 9 hectare netto grond voor uitgifte beschikbaar komen. Door netcongestie is de uitgifte van de kavels echter flink vertraagd. De winkelleegstand in IJsselstein is de afgelopen 5 jaar toegenomen. In 2022 is de winkelleegstand 13%. Dat is minder dan gemiddeld in Nederland (14%) maar ten opzichte van de U10 gemeenten (12%) is dat meer (figuur 9). Volgens de laatste signalen stijgt de winkelleegstand dit jaar snel.

Figuur 9 ‘Hittekaart’ spreiding werkgelegenheid in IJsselstein, o.b.v. LISA data, 2022.

18% 16% 14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% IJsselstein

U16

Lopikerwaard 2017

2019

Groeikernen

Nederland

2022

Figuur 10 Leegstaand winkelvloeroppervlak (%) in IJsselstein, de U10, Lopikerwaard, Groeikernen en Nederland, 2022 (bron: Locatus)

Economische Visie

29

2024-2030

Woningmarkt Vanaf de jaren ’60 en vooral sinds de jaren ’90 is de woningvoorraad in IJsselstein fors gegroeid. Bijna de helft van de voorraad is van na 1990. Tweederde van de voorraad is koop (Nederland en U10: rond de 56%), 69% is eengezins (Nederland: 64%, U10: 59%). De druk op de woningmarkt is groot, wat onder andere blijkt uit een hoge woondrukindex6, dat wil zeggen de verhouding tussen de vraag naar woningen en de beschikbare woningvoorraad. Oorzaken zijn: De regio Utrecht is, vanwege de aanwezige agglomeratievoordelen, als woonregio zeer in trek. Dit blijkt o.a. uit de structurele toppositie van stad Utrecht in de woonaantrekkelijkheidsindex 8. De vraag naar doelgroep-specifieke woningen neemt sterk toe: (alleenstaande) ouderen, statushouders, potentieel daklozen zoals na echtscheiding, buitenlandse studenten, expats en (andere) arbeidsmigranten. Tussen 2010 en 2019 is het aantal arbeidsmigranten dat in IJsselstein werkt gegroeid van 230 naar 765 (+140%), een relatief sterkere groei dan in de U10. Tegelijkertijd is het aantal in IJsselstein woonachtige arbeidsmigranten veel minder sterk gegroeid: van 285 naar 340 (+20%), een relatief veel minder sterke groei dan in de U10. Dit kan duiden op een grote schaarste aan vaste woonruimte, maar ook speelt mee dat het grotendeels om kort-verblijf arbeidsmigranten gaat.

Er is de afgelopen jaren relatief weinig in IJsselstein gebouwd; tussen 2012 en 2021 werden jaarlijks gemiddeld 74 woningen toegevoegd. Door de beperkte groei van de woningvoorraad van de afgelopen jaren verhuizen inwoners van IJsselstein in het algemeen weinig (figuur 11). Daarnaast is de verhuisgeneigdheid van ouderen laag. Daardoor komt de gewenste doorstroming nauwelijks op gang. De mutatiegraad van koopwoningen ligt structureel lager dan die in de U10 en Nederland. In 2021 bedroeg deze 3,8, tegenover 4,6 in de U10 en 4,3 landelijk. De bevolkingsopbouw (naar levensfase) in combinatie met de hoge woontevredenheid spelen daarbij een rol. 6 5 4 3 2 1 0 2018

2019 IJsselstein

2020 Nederland U16

2021

Figuur 11 Mutatiegraad koopwoningen, 2018-2021 - % verhuisden van huishoudens met een koopwoning (bron: www.waarstaatjegemeente.nl)

De hoge druk op de woningmarkt heeft gevolgen voor de betaalbaarheid van zowel de huidige (huur)woning als voor de kans op het kunnen verkrijgen van een betaalbare, andere woning. De woonlasten voor huurders in IJsselstein waren in 2021 met 35% van het besteedbaar inkomen, hoger dan regionaal en landelijk. Tussen 2011 en 2022 steeg de gemiddelde verkoopprijs van bestaande koopwoningen van €413 duizend naar €494 duizend; bijna +20%! De huizenprijzen liggen hier nog wel lager dan in veel andere gemeenten in de U10, waaronder Houten, Woerden en stad Utrecht. De eerder genoemde vergrijzing remt de doorstroming op de woningmarkt. Dit wordt versterkt door de zeer beperkte bouw voor doelgroepen als jongeren/starters en ouderen (levensloopbestendige woningen). Met de ambitie van de Woonvisie 2019-2030 om 2.500 nieuwe woningen toe te voegen

6 Door Atlas voor Gemeenten berekend als de latente woningvraag gedeeld door de beschikbare woningvoorraad.

Economische Visie

30

2024-2030

aan de woningvoorraad zou aan zowel de autonome behoefte als de groeiambitie van IJsselstein een bijdrage moeten worden geleverd. De intentie is om woningbouw te realiseren in de volgende soorten locaties: Transformatiegebieden: Paardenveld Noord en Roba-terrein Inbreidingslocaties aan de rand van de bebouwde kom: Randdijk, Europakwartier-Oost en Ruimtevaartbaan Binnenstedelijke woningbouwlocaties: Clinckhoeff, Hitteschild en Televisiebaan Uitleggebieden: Noord-IJsseldijk en Kromme IJsselgebied Dergelijke locaties zijn zeer geschikt voor het realiseren van nieuwe woningen, maar zijn daardoor tegelijkertijd niet meer beschikbaar voor het realiseren van nieuwe bedrijfsruimte. Ze worden als zuivere woningbouwlocaties of in combinatie met recreatieve of maatschappelijke voorzieningen ontwikkeld.

Demografische ontwikkeling Woningbouw is economisch gezien van belang voor de lokale arbeidsmarkt: kansen vergroten voor een woning voor huidige en toekomstige medewerkers van IJsselsteinse bedrijven. De bevolkingsomvang stagneert en de bevolking vergrijst. Migratie speelt daarbij een belangrijke rol (figuur 12): Tussen 2013 en 2022 was sprake van een negatief (binnenlands) migratiesaldo van -4%, tegenover een positief saldo van de U10 van +5% en andere groeikernen van +4%. Vooral het vertreksaldo onder jongeren tot 25 jaar is hoog: 1 op de 3 verhuist naar elders, terwijl dat binnen de U10 14 op de 100 is. In de Lopikerwaard is het saldo overigens met bijna 50% nog een stuk hoger! Wel was er sprake van een fors vestigingsoverschot van 25-45 jarigen. De binding met de lokale arbeidsmarkt is echter (nog) beperkt. 1,4 1,3 1,2 1,1 1,0 0,9 0,8 0,7 0,6 15-25 jaar

25-35 jaar

Ijsselstein

U16

35-45 jaar

45-55 jaar

Utrechtse Waarden

55-65 jaar

65-75 jaar

Groeikernen

>75 jaar

Nederland

Figuur 12 Migratiesaldo als ratio van aantal vestigers vs. vertrekkers, 2013-2022 hoger dan 1 is vestigingsoverschot, lager dan 1 vertrekoverschot (bron: CBS)

Voorzieningen IJsselsteiners zijn tevreden over het voorzieningenaanbod en het aanbod van basisvoorzieningen is op orde. Utrecht en Nieuwegein bieden op overbrugbare afstand grootstedelijke voorzieningen, zoals ziekenhuis, topevenementen, etc. In het bijzonder het aanbod van detailhandel en horeca in de binnenstad wordt gewaardeerd. De oriëntatie op lokale voorzieningen door inwoners van IJsselstein is sterk. Tegelijkertijd is de IJsselsteinse detailhandel en horeca ook sterk van de eigen bevolking afhankelijk. IJsselstein kent een actief verenigingsleven en telt veel evenementen. De deelname aan sportverenigingen is, met 30% van de 15+ers, hoog (U10 29% en Nederland 24%). Economische Visie

31

2024-2030

Woningbouw is economisch gezien, behalve voor de arbeidsmarkt, ook van belang voor het draagvlak van voorzieningen en recreatie. Bouwen voor jongeren is vooral gunstig voor in het bijzonder doelgroepgerichte winkels en horeca en voor sportvoorzieningen. Bouwen voor middengroepen zorgt voor een stevige bestedingsimpuls in brede zin: winkels, horeca, cultuur, recreatie en andere vrijetijdsbesteding. Behoud van het lokale draagvlak door woningbouw en/of het aantrekken van bezoekers van buiten (meer koopkrachttoevloeiing) lijkt nodig om de eerder besproken winkelleegstand niet (verder) te laten oplopen.

Trends met impact Actueel en anticiperend economisch beleid houdt rekening met de economische trends en ontwikkelingen van nu en van morgen. Hieronder worden de voor IJsselstein relevante trends en ontwikkelingen beschreven.

Digitalisering, robotisering en technologische ontwikkelingen Digitalisering en automatisering stellen nieuwe eisen aan de omgeving. Een snelle en stabiele internetverbinding is voor steeds meer bedrijven, zowel in de binnenstad als op bedrijventerreinen en in het buitengebied, een belangrijke vestigingsvoorwaarde. Technologische ontwikkelingen als robotisering en dataficatie zullen vooral impact hebben binnen de maakindustrie. Innovatie is van groot belang om als regio en als land te kunnen blijven concurreren. De Nederlandse economie kan namelijk niet opboksen tegen andere economieën als het gaat om goedkope massaproductie, dus zetten we in op steeds complexere producten en diensten (hoge complexiteit, laag volume) waarbij kennis een steeds grotere rol speelt. Voor de aanwezige industrie is de relevantie van deze trend groot. Maakbedrijven, zeker de koplopers, zijn reeds actief in het robotiseren van (delen van) het productieproces. In personele zin betekent dit vooral bijscholing en behoefte aan een ander type, vaak hbo/wo-geschoold personeel. Daarnaast blijven vakmensen en personeel dat handwerk verricht wel een belangrijke rol spelen, zolang voldoende mensen beschikbaar zijn die van aanpakken weten.

Voor de vele facilitaire bedrijven (onderhoud, beveiliging, schoonmaak) zal het zoeken blijven naar een balans tussen digitalisering/zaken afhandelen op afstand en dienstverlening in de vorm van handwerk ter plekke. Digitalisering bevordert hybride werken en ondersteunt de grote groep kleine zelfstandigen in IJsselstein die vanuit huis werken. Inmiddels is overal in de gemeente glasvezel aangelegd.

Energietransitie en circulaire economie De (inter)nationale klimaatagenda vereist aandacht voor energiebesparing en duurzame energieopwekking. Zo worden zonne-energie, biomassa, geothermie, windenergie en waterstof, steeds belangrijker. Energietransitie vraagt grote investeringen in de energie-infrastructuur. Verkeer wordt steeds vaker elektrisch, wat vraagt om investeringen in de laadinfrastructuur. De overgang van een lineaire naar een circulaire economie heeft veel impact op bedrijven. Er zal meer aandacht zijn voor reparatie en refurbishment van eindproducten, hergebruik van bewerkte of ruwe materialen ‘biobased materialen’, inzameling daarvan, veranderingen in ontwerp van (eind)producten en mogelijk meer leaseconstructies (verkopen van een service in plaats van een product). Maakindustrie, ontwerpers, bouw, winkeliers en onderhoudsbedrijven merken het meeste effect van deze transitie.

Economische Visie

32

2024-2030

Voor bouw- en installatiebedrijven bieden deze trends vooral kansen. De bouw van energie-neutrale woningen en verduurzaming van de bestaande voorraad levert voor de komende jaren een enorme werkvoorraad op. Voor de maakindustrie is het vanuit marktoptiek een kansrijke uitdaging: implementeren van duurzame materialen en produceren voor een in transitie zijnde automotive sector bijvoorbeeld. In de bedrijfsvoering gaat het om de energievoorziening (zoals zonnepanelen) en elektrificatie van het wagenpark. Kijkend naar de situatie op de IJsselsteinse bedrijventerreinen, ligt hier nog een grote opgave. De grootste bedreiging is momenteel netcongestie. In een toekomstbestendig energiesysteem worden vraag en aanbod beter op elkaar afgestemd (samengevat meer flexibiliteit). Door vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen ontstaan er perspectieven waar bedrijven en de netbeheerder mee aan de slag kunnen. Dit vergt flexibiliteit en innovatie van de netbeheerders maar ook bedrijven hebben een rol in een toekomstbestendig energiesysteem. Daarnaast is de transitie naar een circulaire economie een belangrijk onderwerp in het beleidsplan economie van de provincie Utrecht.

Schaalvergroting en schaalverkleining Schaalverkleining: het aandeel zzp’ers in de totale werkgelegenheid groeit al jaren en de verwachting is dat deze trend doorzet. Dit geldt ook voor de gemeente IJsselstein, waar het bedrijfsleven relatief kleinschalig is en het aantal zzp’ers relatief groot. De vraag naar kleinschalige en flexibele werkplekken en bedrijfsruimten voor zzp’ers zal naar verwachting dan ook toenemen. Schaalvergroting: in sectoren als de industrie en de (agro)logistiek vindt een schaalvergroting van bedrijven en processen plaats onder invloed van robotisering en mondialisering, met de daarbij horende toegenomen vraag naar ruimte. Het IJsselsteinse bedrijvenprofiel is een lichtend voorbeeld van deze trend. Er zijn grote spelers gevestigd die op mondiaal niveau acteren (en tegelijkertijd een sterke band met het IJsselsteinse hebben). Een verdere schaalvergroting op de huidige locatie zal in IJsselstein vaak lastig worden. De vraag is of in geval van uitbreiding elders (in de regio of het buitenland) het kernbedrijf voor IJsselstein kan worden behouden. Tegelijkertijd groeit het aantal zzp’ers in IJsselstein relatief snel: in 2020 waren het er 64% meer dan in 2007. De centrale ligging in Nederland, de ligging bij de regio Utrecht en de woonfunctie werken daarbij bevorderend.

In de sterk vertegenwoordigde facilitaire branches, maar ook in de retail en horeca wordt doorgaans met een flexibele schil gewerkt. Maar ook grotere bedrijven richten zich op flexibilisering. De steeds snellere kennisontwikkeling en kortere innovatiecycli zijn haast onmogelijk en onverantwoord volledig zelf te organiseren. Dit gebeurt met (wisselende) strategische partners.

Klimaatverandering en toekomstbestendige bedrijventerreinen Toekomstbestendige bedrijventerreinen hebben een hoge organisatiegraad van ondernemers, zijn multimodaal en digitaal bereikbaar, zijn slim (circulair, klimaatadaptief en duurzaam) ingericht en kennen een aantrekkelijk en gevarieerd functieaanbod op het terrein of in de nabije omgeving. Het worden steeds meer plekken van uitwisseling van kennis, waar ondernemers kunnen ondernemen, innoveren en het bedrijf tot groei kunnen laten komen. Nog niet alle bedrijventerreinen in IJsselstein voldoen aan dit profiel. Zo is op een aantal bedrijventerreinen in de gemeente de organisatiegraad niet erg hoog en staat de samenwerking op het gebied van energietransitie, circulaire economie en klimaatadaptatie nog in de kinderschoenen. Als de organisatiegraad op een bedrijventerrein niet hoog is, is het lastig om in te spelen op de transities. Naast CO2-reductie en energiebesparing is ook omgaan met klimaatverandering van belang. Bedrijventerreinen zijn vanwege de grote mate van verstening gevoelig voor wateroverlast en hittestress. De bedrijventerreinen In IJsselstein zijn erg gericht op het vracht- en autoverkeer. Voor voetgangers en fietsers ontbreekt het aan paden waar ze veilig en comfortabel gebruik van kunnen maken.

Economische Visie

33

2024-2030

Op de meeste bedrijventerreinen in IJsselstein spelen meerdere van de genoemde uitdagingen: verbeteren van de (OV)bereikbaarheid, verduurzamen en verzekeren van een goede energievoorziening (tegengaan van netcongestie), verduurzamen en moderniseren van panden en de openbare ruimte, verbeteren van de (verkeers)veiligheid. Tegelijkertijd is er vanuit ondernemers op de terreinen behoefte aan initiatief, maar ontbreekt het aan samenwerking en organisatiekracht voor een collectieve aanpak.

Arbeidsmarktontwikkeling De arbeidsmarkt vergrijst. Hierdoor treden er steeds meer mensen uit en blijft de instroom van nieuw personeel achter. In tijden van hoogconjunctuur ontstaan in alle sectoren knelpunten. Goed (passend) geschoold personeel is een van de belangrijkste vestigingsplaatsfactoren voor bedrijven. Het is van belang dat vraag en aanbod van personeel, zowel kwalitatief als kwantitatief, goed op elkaar aansluiten. Een goede samenwerking tussen bedrijven en onderwijsinstellingen is daarvoor essentieel; enerzijds om nieuwe kennis in huis te halen (onderwijs richting bedrijfsleven) en anderzijds om nieuwe toepassingen te laten zien om het onderwijs actueel te houden (bedrijfsleven richting onderwijs). Een leven lang ontwikkelen wordt de toekomstige norm voor werknemers; door (om)scholing kunnen werknemers bijblijven bij veranderingen in hun eigen baan of overstappen naar een andere baan. Ook werkzoekenden kunnen hun kansen op werk vergroten met bijscholing of een leerwerktraject. Zo blijven volwassenen flexibel inzetbaar op de arbeidsmarkt. Bedrijven én hun werknemers stellen daarbij steeds hogere eisen aan werkplekken. Deze moeten multimodaal bereikbaar zijn (dus per auto, per fiets, per OV) en moeten aansprekend zijn, met voorzieningen en ruimte voor ontmoeting en interactie. De IJsselsteinse arbeidsmarkt vergrijst snel.

Het bedrijfsleven leunt sterk op vakmensen, waarvan voldoende instroom een continue uitdaging blijft. En een betaalbare woning is door (jong) vakpersoneel nauwelijks te vinden. Tevens groeit de vraag naar kenniswerkers, ook in sectoren die zich richten op fysieke activiteiten. Grote werkgevers in grote steden zijn daarbij in trek; daarmee moeten IJsselsteinse bedrijven concurreren. In IJsselstein ontbreekt een goed functionerende, multimodale ontsluiting. Auto-, OV- en fietsinfrastructuur vormen geen samenhangend geheel. Wel goede en snelle busverbinding IJsselstein – Utrecht maar de huidige sneltram kan het label ‘HOV’ niet dragen. De OV-verbindingen van IJsselsteinse werklocaties met Utrecht en zelfs met het centrum van IJsselstein vergen aandacht.

Detailhandel en de binnenstad De fase dat mensen (vanuit huis) in groten getale iets in de e-commerce sector begonnen is voorbij. De e-commerce sector professionaliseert, waarbij de groei van kleine bedrijfjes afneemt en een klein aantal flink doorgroeit. In die laatste groep zitten ook bedrijven die juist een of meerdere fysieke winkels openen om de beleving voor de klant te verbeteren en omgekeerd de klant beter te leren kennen. Behalve een plek om aankopen te doen, worden winkelgebieden steeds meer een plek om te ontmoeten, te beleven en te verblijven. De behoefte om te recreëren neemt toe en de vrijetijdssector in Nederland is groeiende. Daarnaast vinden consumenten het steeds belangrijker dat producten op een duurzame manier worden geproduceerd en dat er rekening wordt gehouden met eerlijke arbeidsomstandigheden, verspilling en energieverbruik. Ook dit verandert de vraag en heeft impact op de detailhandel (en andere bedrijvigheid) in de gemeente. Gezonde en lokaal geproduceerd voedsel is een trend die bijdraagt aan duurzaamheid en circulariteit, met onder andere korte ketens.

Economische Visie

34

2024-2030

We zien dat de vitaliteit van de binnenstad van IJsselstein als gevolg van veranderend koopgedrag in de detailhandel onder druk staat. Het kernwinkelgebied wordt daarmee steeds kleiner. Voorheen vormde het profiel van de straten met detailhandel een acht en nu is dat eerder een zes. Beleven is steeds belangrijker. Toerisme, recreatie, kunst, cultuur, horeca en andere vrije tijdsbesteding zijn nog altijd een groeisector. Met de historische binnenstad en de avondmarkt (welke onder druk staat) heeft IJsselstein in potentie de juiste kaarten in handen om mee te liften op de groei van de vrijetijdsector en de wens van bezoekers om te ontmoeten en te beleven. Het toekomstbeeld binnenstad IJsselstein vormt een belangrijke ruimtelijke onderlegger om de binnenstad van IJsselstein vitaal te houden. De economische visie verrijkt dit toekomstbeeld vooral op marktkansen en aandachtspunten voor het ondernemerschap.

Politiek-bestuurlijk Groeiende onzekerheid doordat machtsverhoudingen in de wereld veranderen en internationale spanningen (onder andere op het gebied van veiligheid en klimaat) toenemen. Landen zijn geneigd zich steeds meer terug te trekken naar samenwerking in de regio of zelfs op zichzelf. Een beweging van een open global economy richting een meer protectionistische economy of regions van machtsblokken (EU, VS, China). Positie en functioneren overheid: vertrouwen, (op zoek naar) nieuwe verhouding burger-overheid. De rol van de overheid verschuift (met horten en stoten) van realiseren en sturen naar faciliteren en kaders stellen. Met een grotere rol voor particuliere initiatieven. De economie van de regio Utrecht is relatief sterk op de binnenlandse markt gericht. Ontwikkelingen op de wereldmarkt raken de economie doorgaans minder direct dan die van veel andere regio’s. Uiteindelijk krijgt onrust in de wereldeconomie ook zijn weerslag op de Utrechtse en die van IJsselstein. Bovendien is de exportgerichtheid van het IJsselsteinse bedrijfsleven in verhouding tot die van de regio vrij groot. IJsselstein staat, net als veel andere gemeenten, voor grote opgaven op het gebied van onder andere ruimtelijk beleid, verduurzaming, zorg en welzijn. De gemeente ligt onder de rook van Utrecht en staat met het andere been in het Groene Hart.

Nauwe samenwerking met lokale belanghebbenden (waaronder het bedrijfsleven) en buurgemeenten voor voldoende slagkracht ligt voor de hand. Dit betekent op zijn minst een verdere invulling en intensivering van de huidige samenwerking in U10-verband en met Lopikerwaard-gemeenten.

Brede welvaart Landelijk is er steeds meer aandacht voor het begrip Brede Welvaart. Met Brede Welvaart wordt bedoeld: de ontwikkeling van welvaart voor alle inwoners in de brede zin van het woord. Dus niet alleen oog voor inkomen, vermogen, consumptie en winstmaximalisatie, maar evenredig veel aandacht voor immateriële welvaart op het gebied van lichamelijke en geestelijke gezondheid, een schone en aantrekkelijke leefomgeving en sociaal-maatschappelijke netwerken en gemeenschapszin. Dit sluit nauw aan bij de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties. Brede Welvaart betekent ook een goed woon- en werkklimaat waarin werken, wonen en voorzieningen elkaar onderling versterken. IJsselstein scoort gemiddeld op de indicatoren van de Brede Welvaart. Belangrijke thema’s om de Brede Welvaart in IJsselstein te verbeteren zijn de beschikbaarheid van voldoende betaalbare woningen, vrijetijdsvoorzieningen zoals recreatie en groen, betere bereikbaarheid en veilige mobiliteit, ook met OV en langzaam verkeer en aantrekkelijk werkgeverschap in brede zin (niet alleen primaire arbeidsvoorwaarden).

Economische Visie

35

2024-2030

Figuur 13 SWOT-analyse

Economische Visie

36

2024-2030

Conclusies en vertrekpunt visie Uit het economisch profiel, de trends en de analyse kunnen we de volgende belangrijkste conclusies trekken: De economische prestaties zijn goed te noemen, ook in verhouding tot die van de economisch sterke Utrechtse regio als geheel. Een hoge arbeidsparticipatie van de middelbare tot hoger opgeleide beroepsbevolking vertaalt zich in een hoog welvaartsniveau. Welvaart die wel grotendeels bij werkgevers buiten IJsselstein wordt vergaard. Voor IJsselsteinse bedrijven is met name middelbaar (vak)geschoold personeel de kritische succesfactor, waarbij de uitdaging ligt in het werven, binden en scholen. Externe factoren daarbij zijn: onderwijsinstellingen als opleider van relevant talent, toegang van personeel tot de lokale woningmarkt en bereikbaarheid voor personeel vanuit de regio. De binnenstad, het buitengebied met de Hollandse IJssel, Kromme IJssel en Lopikerwaard alsmede de nabijheid van grootstedelijke voorzieningen (topcultuur, specialistische zorg) in Utrecht en Nieuwegein zijn grote pluspunten van het leefklimaat. En wat betreft de economische profiel: De diversiteit in bedrijvigheid is groot, qua activiteiten, omvang, oriëntatie en verbondenheid met IJsselstein. Qua werkgelegenheid is IJsselstein per saldo een dienstenstad: handel, zakelijke dienstverlening en ICT zijn sterk vertegenwoordigd.

Daarnaast is veel bedrijvigheid gericht op fysieke activiteiten waarvoor veel personeel nodig is dat handwerk verricht: maakindustrie, bouw en installatie, facilitaire diensten, consumentensector (winkels en horeca). Al met al zijn er geen duidelijke dominante sectoren of clusters die IJsselstein qua bedrijfsactiviteiten wezenlijk onderscheidend laten zijn binnen de regio. Het economisch profiel vormt het vertrekpunt voor de visie. Het is een weergave van de structuur en het karakter van de economie. Daarin ligt de kracht van de IJsselsteinse economie. En die kracht vormt de basis voor de toekomst, biedt groeikansen maar heeft ook versterking nodig. Het karakter en dus ook de kracht van de IJsselsteinse economie heeft een zeer diverse samenstelling. Er steekt niet één type bedrijvigheid bovenuit. Als we door de oogharen kijken, zien we vier belangrijke welvaartsbronnen. De vier zijn in werkelijkheid niet scherp en absoluut van elkaar gescheiden, maar het ‘versimpelen’ van het beeld van de economie helpt wel om de opgaven en ambities voor IJsselstein te kunnen bepalen. Dit zijn ze:

Gewortelde familie- en andere mkb-bedrijven Veel IJsselsteinse bedrijven kennen een lange historie, vaak ver voordat IJsselstein een vanaf de zestiger jaren een groeikernfunctie kreeg en begon te verstedelijken. Tot die tijd domineerden agrarische en productiebedrijven, naast winkels en maatschappelijke voorzieningen (scholen, zorg en gemeentelijke overheid) het economisch beeld. In die tijd waren bedrijven voor hun personeel en zakelijke (afzet)relaties veel sterker dan nu gericht op IJsselstein zelf en de Lopikerwaard. Deze bedrijven hebben nu nog steeds een belangrijke boegbeeldfunctie voor IJsselstein, ook al is hun werkgebied inmiddels uitgebreid naar de grotere Utrechtse regio, Nederland of zelfs internationaal niveau. Gebleven is de sterke verbondenheid met IJsselstein, hun betrokkenheid met personeel uit de gemeente en Lopikerwaard en met bijvoorbeeld het lokale verenigingsleven Ondernemers dragen al flink bij aan de samenleving door gemeenschapsactiviteiten, evenementen en sponsoring van het verenigingsleven. IJsselstein is dan ook trots op haar maatschappelijk betrokken ondernemers.

Economische Visie

37

2024-2030

Bedrijven en organisaties in de binnenstad Ook de binnenstadseconomie gaat terug tot (ver) voor de groeikernperiode. De binnenstad kent veel zelfstandig ondernemers, deels met een lange geschiedenis. Dit zorgt voor een divers aanbod in een aantrekkelijke karaktervolle omgeving, waar de menselijke maat centraal staat. De binnenstad vormt het gezicht van (het authentieke) IJsselstein en draagt positief bij aan de woonaantrekkelijkheid van de gemeente. IJsselstein en de Lopikerwaard vormen het belangrijkste verzorgingsgebied, daar komen veruit de meeste bezoekers vandaan. Dat geldt ook voor het personeel. De expansie van IJsselstein als groeikern heeft jarenlang gezorgd voor een economisch bloeiende binnenstad en verklaart de tot op heden sterke oriëntatie van bedrijven in de binnenstad op de lokale bevolking.

Nieuwe bedrijven (vanaf de groeikernfase) De groeikernfunctie van IJsselstein gaf niet alleen een boost aan verzorgende bedrijvigheid, zoals winkels en horeca. Sinds de jaren ’70 gaat onze economie ook mee in de trend van verdienstelijking. Dit betekent een sterke groei van vooral zakelijke diensten. Niet alleen is IJsselstein voor dit soort bedrijven gunstig gelegen voor vestiging van dienstverleners. Ook heeft de bevolkingsgroei van IJsselstein in de afgelopen decennia geresulteerd in een forse groei van lokaal nieuw ondernemerschap. Hiervan legt zich een groot deel zich toe op dienstverlenende activiteiten. Denk daarbij, naast zakelijke diensten ook aan handelsbedrijven, onderhouds- en klusbedrijven en aan facilitaire dienstverleners, zoals in de administratie, schoonmaak en beveiliging en de IT. Een deel ervan heeft grote bedrijfsruimte nodig, maar een groot deel ook niet. Ze hebben behoefte aan gespecialiseerd vak- en hooggeschoold personeel, meer dan aan productiemedewerkers. De binding met IJsselstein is beperkter dan die van de gewortelde bedrijven.

Werkenden (zoals kenniswerkers) die IJsselstein als woonplaats hebben De binnenstad draagt bij aan de woonaantrekkelijkheid, maar omgekeerd heeft de binnenstad ook een koopkrachtige bevolking nodig. Het inkomen van de vele werkende IJsselsteiners leveren veel lokale bestedingen voor winkels, horeca, kunst, cultuur en andere consumentenbedrijven op. Werkenden vormen, naast de binnenstad een afzonderlijk onderdeel in het economisch profiel, omdat ook nietwinkel en horecabedrijven van de woonfunctie van IJsselstein profiteren: zoals bedrijven in de bouw en onderhoud, schoonmaak en beveiliging, de zorgsector, vervoersbedrijven, etc. Daarnaast vormt een omvangrijke actieve beroepsbevolking de bron voor nieuw ondernemerschap. Ondernemerschap dat ten grondslag ligt aan het vierde onderdeel van de welvaartsstructuur van IJsselstein.

Figuur 2 Het economisch profiel van IJsselstein

Economische Visie

38

2024-2030

Bijlage 2. Samenhang met ander beleid Ruimte voor economie Programma dat zich richt op de ruimte die bestemd is voor economische activiteit op voornamelijk de bedrijventerreinen. In het bestaande stedelijk gebied heeft de economie ruimte nodig voor retail, kantoren en bedrijventerreinen. www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/10/13/ezk-programma-ruimte-voor-economie

Economisch beleid Provincie Utrecht Het economisch beleid van de provincie is vertaald naar onder andere de volgende provinciale beleidsstukken. www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/economie/economisch-beleid: Economische visie 2020-2027 Regionale Economische Agenda Human Capital Agenda Ruimtelijk Economische Strategie Provinciale Omgevingsvisie Het Programma U Ned

U10 Integraal Ruimtelijke Perspectief Het U10 Integraal Ruimtelijk Perspectief bevat naast wonen, recreatie en groen een opgave “werken”. We stemmen de lokale, binnenstedelijke en regionale opgave op elkaar af en geven invulling aan de gezamenlijk gestelde ambities voor toekomstbestendige werklocaties, te weten op: verduurzaming, verhogen van de organisatiegraad en zorgvuldig ruimtegebruik. Hierin is een opgave werklocaties tot 2040 voor de U10 regio in beeld gebracht. Berekend is dat in de U10 circa 60 hectare benodigd is voor regionale bedrijventerreinen. Daarvoor is een zoektocht in de U10 regio gestart naar geschikte locaties nabij snelwegen waar deze regionale bedrijventerreinen kunnen gaan landen. Insteek is om reiskilometers te beperken. Om wonen en werken vooral lokaal en in de nabije regio te voorzien. www.utrecht10.nl/integraal-ruimtelijk-perspectief

Ontwikkelingsperspectief ‘Utrecht Nabij’ In de regio U10 is door Rijk, regio en provincie gezamenlijk het Ontwikkelingsperspectief ‘Utrecht Nabij’ vastgesteld. www.programma-uned.nl

Economische Visie

39

2024-2030

Provinciaal Programma Wonen en werken In de provincie Utrecht is er een grote behoefte aan woningen en ruimte voor bedrijven. De oplossing van deze grote maatschappelijke vraagstukken kan niet door een enkele partij worden geboden, daarvoor is samenwerking noodzakelijk, tussen verschillende overheden maar ook met andere partners. De provincie Utrecht wil graag samen met andere partijen werken aan het oplossen van deze maatschappelijke vraagstukken, waarbij eenieder vanuit z’n eigen rol en verantwoordelijkheden een bijdrage kan leveren. In de Omgevingsvisie en de Omgevingsverordening is ervoor gekozen om via een adaptieve en meer flexibele manier om te gaan met de invulling van deze opgaven, namelijk door een gezamenlijk proces van de programmering van woon- en werklocaties en ten behoeve daarvan een provinciaal Programma Wonen en Werken (PPWW) op te stellen. Dit programma dient twee doelen: Het geeft aan hoe we in onze provincie zorgen voor voldoende (ruimte voor) woningen en bedrijventerrein. Daarbij gaat het zowel om binnenstedelijke locaties als om buitenstedelijke locaties. Het programma stelt kwalitatieve ambities en kaders aan de te realiseren woon en werklocaties.

Behoefteraming bedrijventerreinen en kantoren De behoefteramingen bedrijventerreinen en kantoren kijken vooruit naar de verwachte ontwikkeling van de ruimtevraag voor deze werklocaties tot 2030, met een doorkijk tot 2040. De behoefteramingen vormen input voor onder andere aanpassing van de Omgevingsvisie en verordening, het ruimtelijk voorstel en voorliggend Kader (Kader Provinciale Programmering Wonen en Werken 2024 – 2027). Ten aanzien van het kantorenbeleid wordt in 2024 een evaluatie opgestart. Op grond van deze evaluatie kan op een later moment worden besloten al dan niet ook kantoorruimte te gaan programmeren. Indien daar sprake van is dient het Kader hier dan op te worden aangepast. De totstandkoming van het PPWW is een cyclisch proces waarbij gemeenten en provincie samen in regionaal verband toewerken naar een programma. Het eerste Provinciaal Programma Wonen en Werken is in oktober 2021 vastgesteld. Op 4 juli 2023 heeft het college van Gedeputeerde Staten het tweede PPWW (PPWW23) vastgesteld. Het PPWW is een programma onder de Omgevingswet. Op 9 februari 2022 hebben Provinciale Staten de Werkwijze programma’s en projectbesluiten in het kader van de Omgevingswet vastgesteld. Het vaststellen van een omgevingswetprogramma is een bevoegdheid van Gedeputeerde Staten. www.provincie-utrecht.nl/onderwerpen/ruimtelijke-ontwikkeling/regionale-programmering-wonenen-werken

Gemeente IJsselstein Omgevingsvisie Ruimtelijke plannen IJsselstein (2021): www.ijsselstein.nl/Inwoners/Wonen_en_leefomgeving/Omgevingswet/Omgevingsvisie_IJssel stein Woningbouw IJsselstein: www.ijsselstein.nl/woningbouw Toekomstvisie Binnenstad

Economische Visie

40

2024-2030

Bijlage 3. Participatie en verantwoording De visie is tot stand gebracht in een intensieve samenwerking tussen de gemeente, bedrijfsleven en andere belanghebbenden. Het proces is begeleid door een ambtelijke projectgroep van de gemeente IJsselstein en een Economische Kopgroep met vertegenwoordigers van het bedrijfsleven en andere stakeholders. Bureau BUITEN heeft opgetreden als penvoerder en procesbegeleider bij het opstellen van de visie. Belangrijke (proces)stappen in de totstandkoming van de visie zijn geweest: Bureau-onderzoek en data-analyse van de IJsselsteinse economie; Verkennend gesprek met wethouder Economische Zaken, Mw. Schell; Diverse verdiepende gesprekken met IJsselsteinse ondernemers, vanuit verschillende sectoren, ondernemersverenigingen en andere stakeholders o.a. op het gebied van wonen, onderwijs en arbeidsmarkt; Verschillende contactmomenten met het ambtelijk projectteam; Een interne werksessie met verschillende vakinhoudelijke disciplines; Vier bijeenkomsten met de Economische Kopgroep; Twee open bijeenkomsten gericht op ondernemers, netwerkpartners en andere belanghebbende in de gemeente IJsselstein; Meerdere reactierondes op conceptversies van de visie vanuit het kernteam, de Economische Kopgroep en een bredere ambtelijke vertegenwoordiging.

Economische Kopgroep Jan van Barneveld – melkveehouder Hans Benard - Rabobank Utrechtse Waarden Ron Bunnik - melkveehouder Dennis Duijts – BIZ-E & Duyts Vastgoed B.V. Denise Frèrejean – Cals College Robbert van 't Hoff – Westfort B.V. Jan Kromwijk - jachthaven Marnemoende Anastasia van der Lugt - BIZ-BIJ & Fulco theater IJsselstein David van Oord – VIHIJ & Van Oord Makelaardij Bart Pompe - Schilte B.V. Jaap Schimmel - Plus J. Schimmel Godfried Terberg – Royal Terberg Group

Vertegenwoordigers van de volgende bedrijven en organisaties (interview) Vogelaar B.V. Terberg Totaal Installaties Cazas Wonen BIZ-E & Reinerie Garantiemakelaars Stichting Vrienden van de Techniek Werk & Inkomen Lekstroom

Auteurs Sergej Bulterman | Wouter Maat

Bureau BUITEN Economie en Omgeving Wittevrouwensingel 100, NL – 3514 AM Utrecht +31 (0)30 – 231 89 45 info@bureaubuiten.nl | www.bureaubuiten.nl

Eindredactie Gemeente IJsselstein Economische Visie

41

2024-2030

Bijlage 4. Organisaties en samenwerking Bedrijveninvesteringszone gebruikers binnenstad IJsselstein (BIZ-BIJ)

Stichting Stadsmarketing www.inijsselstein.nl/stichting-stadsmarketingijsselstein

www.inijsselstein.nl/post/biz-ijsselstein-bij

Utrecht 10

Bedrijveninvesteringszone pandeigenaren binnenstad IJsselstein (BIZ-E)

www.utrecht10.nl/u10-gemeenten

UIT Bureau

Cazas Wonen

Utrecht Talent Alliantie (UTA)

www.cazaswonen.nl

www.utrechttalentalliantie.nl/ontmoet-deutrecht-talent-alliantie

Dag van de Techniek www.dagvandetechniek.nl

Utrechtse Waarden

Economic Board Utrecht (EBU) en Regionale Ontwikkelingsmaatschappij (ROM)

Uw stad werkt

www.romutrechtregion.nl www.economicboardutrecht.nl

VNO-NCW en MKB-Nederland

www.uwstadwerkt.nl/ijsselstein

www.vno-ncwmidden.nl

Goed op Weg

Vereniging voor Industrie en Handel IJsselstein (VIHIJ)

www.goedopweg.nl

www.vihij.nl

International Welcome Centre Utrecht Region (IWCUR)

Visit Utrecht Region

www.welcome.utrechtregion.com

www.visitutrechtregion.com

Marketingcoöperatie Regio Utrecht

WerkwIJSS

Metropoolregio Amsterdam Elektrisch

www.werkwijss.nl

www.mra-e.nl

Wess Statushouders aan het werk

Ondernemer Centraal (OC)

www.uwstadwerkt.nl/ijsselstein/nieuws/wesswerk-studie-statushouders

www.utrecht.nl/ondernemercentraal

Werk en Inkomen Lekstroom (WIL)

Ontwikkelingsmaatschappij Utrecht (OMU)

www.wil-lekstroom.nl

www.nvomu.nl

WIL Jongeren Loket

Platform Bedrijven Utrecht West (PBUW)

www.wil-lekstroom.nl/jongerenloket

WIL WerkgeversServicepunt MiddenUtrecht (WSP)

Programma recreatie en toerisme NOVEX Groene Hart

Economische Visie

www.wil-lekstroom.nl/werkgeversservicepuntmidden-utrecht

42

2024-2030

Economische Visie

43

2024-2030