2. Bomenbeleid 1 mei 2024 (V8.0)

Concept Bomenbeleid Maart 2024 1

Gemeente IJsselstein

Inhoudsopgave 1.

Samenvatting ..................................................................................................................................................3

2.

Inleiding ..........................................................................................................................................................4

3.

Huidige situatie ...............................................................................................................................................5

4.

5.

3.1

Het bomenbestand ..................................................................................................................................5

3.2

Beheer en onderhoud ..............................................................................................................................6

3.3

Bomen met diverse waarden ...................................................................................................................9

3.4

Beleidskaders .........................................................................................................................................11

Visie & ambities bomen ................................................................................................................................15 4.1

Opgave vanuit de IVOR ..........................................................................................................................15

4.2

Visie........................................................................................................................................................16

4.3

Ambities .................................................................................................................................................16

4.4

Bouwontwikkelingen .............................................................................................................................22

Vervolgstappen .............................................................................................................................................23 5.1

Stappen ..................................................................................................................................................23

5.2

Budgetten voor uitvoering van het bomenbeleid..................................................................................24

Overzicht bijlagen ..................................................................................................................................................25 Colofon ..............................................................................................................................................................26 Bijlage 1 Kaarten ....................................................................................................................................................27 Bijlage 2 Overlastprotocol .....................................................................................................................................30 Bijlage 3 Participatie ..............................................................................................................................................40

2

1. Samenvatting De gemeente heeft dit strategisch document met beleidsuitgangspunten en beleidshoofdlijnen opgesteld om de kwaliteit van het bomenbestand te verbeteren. Dit bomenbeleid is gericht op het behoud en de ontwikkeling van een bomenbestand van goede kwaliteit wat grote en gezonde bomen heeft in de openbare ruimte. Huidige situatie IJsselstein, een stad aan de Hollandsche IJssel, heeft een ontwikkelde groenstructuur. Als gemeente willen we het bestaande groen behouden, onderhouden en de kwaliteit van het bomenbestand versterken. Dit is belangrijk voor de biodiversiteit en de kwaliteit van leven. Daarbij sluiten we aan bij diverse beleidskaders. Visie en ambities Over 10 jaar heeft IJsselstein een gezond en divers bomenbestand. De focus ligt op het onderhouden en verduurzamen van het bestaande areaal, het versterken van het bomenareaal en het beschermen van waardevolle bomen. Hiervoor hebben we 8 ambities geformuleerd: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Behoud en verduurzaming bestaand areaal Groeiplaatsverbetering Heldere uitgangspunten bij overlast door bomen Behouden van waardevolle bomen Beheer, behoud en gebruik fruitbomencollectie Vervangen en herplanten met oog voor kwaliteit Planmatige aanpak onderhoud en beheer Inwonerbetrokkenheid vergroten

Daarnaast wordt er ingespeeld op bomen bij ruimtelijke activiteiten zoals bouwontwikkelingen in de gemeente. Vervolgstappen Om dit bomenbeleid uit te voeren, is een aantal vervolgstappen beschreven, zoals het updaten van de aanwijscriteria en de lijst bijzondere bomen. Deze stappen zijn belangrijk voor de uitvoering van het bomenbeleid. Voor onder andere het overlastprotocol gaan wij kijken of er knelpunten zijn met de uitvoering en daarop inspelen wanneer dit zich mocht voordoen. Ook moet een uitwerking komen voor het omgevingsplan. Daarnaast worden een aantal mogelijke onderdelen voor op de lange termijn beschreven.

3

2. Inleiding In 2021 heeft de gemeenteraad een Integrale Visie Openbare Ruimte 2021-2031 (IVOR) vastgesteld. Daarin wordt gekozen voor kwaliteit boven kwantiteit. Goede bomen voegen waarde toe. Ook heeft de raad in 2023 de Visie Klimaatadaptatie uitgewerkt. Concreet beleid voor bomen ontbrak nog. Ook de doorvertaling naar regels voor bomen en werkwijze voor bomenbeheer zijn niet uitgewerkt. In de begroting 2024 heeft de raad de wens uitgesproken voor een Bomenbeleid. In het nu voorliggende document zijn hiervoor de beleidsuitgangspunten en beleidshoofdlijnen uiteengezet. De gemeente werkt verder met een Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR), die gelijktijdig wordt opgesteld, waarin alle relevante opmerkingen in samenhang worden opgenomen. Om de bomen goed te kunnen borgen in het IBOR, zijn in eerste instantie beleidsuitgangspunten op hoofdlijnen geformuleerd. Dit legt de basis dit beleidsstuk. Een aantal vervolgstappen die uitgewerkt moeten worden, zijn aan het eind van het stuk beschreven.

Doelstelling De hoofddoelstelling van het bomenbeleid is het vast te stellen welk bomenbeeld er in de toekomst wordt nagestreefd en op welke wijze invulling wordt gegeven aan het beheer van de bomen. Dit beleid wordt ook vertaald in het IBOR, waardoor de middelen die nodig zijn voor de uitvoering van het beleid, zijn geregeld. Kaders Dit beleid gaat alleen over bomen in de openbare ruimte die in gemeentelijk bezit zijn. Voor de bomen op particulierterrein wordt gekozen om vergroening en onderhoud te stimuleren om de kwaliteit van bomen te versterken. Particulieren zijn verder, net als de gemeente, verantwoordelijk voor de onderhoudstoestand van hun bomen. De gemeentelijke bomen zijn onderdeel van de gemeentelijke eigendommen. Daarvoor is het college wettelijk1 verantwoordelijk. De gemeente kent voor particuliere bomen geen kapvergunningplicht, behalve voor bomen in het beschermd stadsgezicht Binnenstad. In dat gebied geldt een vergunningsplicht op basis van de Omgevingswet. Proces en werkwijze Het volgende proces is doorlopen: Allereerst is een bureaustudie uitgevoerd. Hierbij zijn diverse beleidsstukken bestudeerd. Ook is er gebruik gemaakt van de inspectiedata (2023) en technisch bomenbeheerplan 2017 om het huidige bomenbestand te analyseren. Vervolgens is input gevraagd van zowel interne als externe Vooral belangengroepen zijn bij het Bomenbeleid betrokken.

Zij hebben kennis of wel zijn direct betrokken bij bomen. Zij hebben meegedacht over de belangrijkste uitgangspunten voor het beleid. Dit is gebeurd in bijeenkomsten. Hun opmerkingen zijn meegenomen in het besluitvormingsproces. Dit is gedaan om te komen tot een bomenbeleid dat beter aansluit bij de behoeften van inwoners en organisaties in IJsselstein. Het einddocument is vastgesteld door de gemeenteraad. Leeswijzer

1 Zie artikel 160 van de Gemeentewet.

4

Eerst volgt een beschrijving van inzichten in het huidige bomenbestand met relevante beleidskaders. Deze uitgangspunten vormen de basis voor de visie en ambities die in hoofdstuk 4 zijn beschreven. Na de uitwerking van de visie en ambities worden in hoofdstuk 5 de vervolgstappen benoemd. In de bijlagen vindt u een aantal kaarten, het overlastprotocol en beschrijving van de participatie,

3. Huidige situatie 3.1

Het bomenbestand

Het huidig bomenbestand vormt de basis voor het opstellen van dit bomenbeleid. Op basis van de meest recente inspectiedata (2023) en een technisch beheerplan uit 2017 is een aantal inzichten gegenereerd, die kunnen bijdragen aan het bomenbeleid. Onze gemeente heeft een goed ontwikkelde groenstructuur in de vorm van een uitgebreid netwerk van lanen en bomen, die de verschillende wijken, dorpen en steden met elkaar verbinden. In het buitengebied van IJsselstein liggen ook enkele natuurgebieden. ‘

Aantallen 5

In de meest recente inspectiedata zijn 15.830 bomen opgenomen. Dit betreft data waarin alleen gemeentelijke bomen inclusief fruitbomen en elzensingels2 zijn opgenomen. Dit zijn geen bomen in het IJsselsteinse Bos. De bomen zijn redelijk egaal verdeeld over de gemeente. De meeste bomen staan in de bebouwde kom, met name langs straten en in parken. In het buitengebied staan vooral bomen langs beken en dijken. Soortendiversiteit Het bomenbestand van IJsselstein is redelijk divers. De meest voorkomende soorten zijn els (Alnus) en es (Fraxinus). Van deze soorten zijn in IJsselstein meer dan 2.400 gemeentelijke exemplaren aanwezig. De grafiek op de volgende pagina geeft de soortendiversiteit weer.

Soortendiversiteit 3000 2500 2000 1500 1000

Walnoot

Trompetboom

Valse christusdoorn

Beuk

Wilde kastanje

Beverboom

Robinia

Krentenboompje

Iep

Haagbeuk

Berk

Populier

Kers

Plataan

Overig

Eik

Peer

Linde

Esdoorn

Wilg

Appel

Es

0

Els

500

Grafiek 1: Soortendiversiteit (beheerdata 2023)

Kwaliteit De kwaliteit van het bomenbestand in IJsselstein is de laatste jaren achteruitgegaan door achterstallig onderhoud, verouderde bomen en ziekten. Momenteel wordt de onderhoudsachterstand ingehaald. Bij de meeste bomen redden we dat in één snoeibeurt. Risicobomen worden jaarlijks bekeken. Ondanks de verslechterde boomkwaliteit heeft het grootste deel van de bomen nog wel een verwachte levensduur van meer dan 15 jaar. Onderstaande grafieken geven de huidige situatie weer op het gebied van conditie en toekomstverwachting. De bomen waarvan de categorie ‘onbekend’ is, zijn de elzensingels. Elzensingels worden niet geïnspecteerd, en daarom ontbreken hiervan de gegevens. De elzensingels worden eens per 3 jaar geknot.

2 Elzensingels zijn spontaan opgekomen elzen langs watergangen. Deze bomen zijn niet per stuk geregistreerd, maar als groep. De bomen worden niet geïnspecteerd en eens per 3 jaar geknot.

6

Conditie

On

t le ch Ze

er s

Go

Sle ch t

ed

e oe nd ld vo

be ke nd On

Vo

ld

oe nd

e

7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

Grafiek 2: Conditie bomen (beheerdata 2023)

Toekomstverwachting 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

< 1 jaar

1 tot 5 jaar

5 tot 15 jaar

> 15 jaar

Onbekend

Grafiek 3: toekomstverwachting (beheerdata 2023)

3.2

Beheer en onderhoud

De onderhoudsachterstand wordt vanaf 2024 weggewerkt door werken volgens cyclisch onderhoud in een nieuw afgesloten onderhoudscontract. De gemeente kent 3 deelgebieden (A, B en C, zie kaartje hiernaast) waarin de bomen in opeenvolgende jaren worden geïnspecteerd en gesnoeid. Dit betekent begeleidingssnoei bij jonge bomen, onderhoudssnoei bij volwassen bomen en specifieke vormsnoei bij knot-, lei- en vormbomen.

7

De 3-jaarlijkse cyclus zorgt voor veiligheid en kwaliteit van bomen in de verschillende situaties.

Deelgebied

1e cyclus

2e cyclus

3e cyclus

A

2025

2028

2031

B

2026

2029

2032

C

2024

2027

2030

Figuur 1 Verdeling gemeente driejarige cyclus

De elzensingels worden om de 3 jaar geknot. Per deelgebied knotten we echter niet alle elzen inééns zodat er ook één- en tweejarig hout aanwezig is. Dit heeft twee effecten: 1) het straatbeeld wordt nooit helemaal kaal en 2) voor vogels en andere dieren is er altijd meerjarig hout aanwezig als nest- en schuilgelegenheid. In de wintermaanden van 2023-2024 is, verdeeld over de gemeente, de eerste 30% van de elzensingels geknot. Het boombeheer is onderdeel van het IBOR. Voor ieder type beplanting gelden specifieke beheermaatregelen, denk aan individuele laan-, park- en straatbomen, waardevolle / beschermwaardige bomen, elzensingels, vormbomen en fruitbomen. De volgende grafieken geven het boombeeld en de veiligheidsklasse weer. Ondanks enkele situaties van achterstallig onderhoud, is te zien dat de meeste bomen zonder (noemenswaardige) gebreken zijn.

Boombeeld 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

Aanvaard

Regulier

Achterstallig

Verwaarloosd

Grafiek 4: Boombeeld (beheerdata 2023)

8

Onbekend

Veiligheidsklassen 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0

Boom zonder gebreken

Attentieboom

Risicoboom

Onbekend

Grafiek 5: Veiligheidsklassen (beheerdata 2023)

3.3

Bomen met diverse waarden

Bomen zijn essentieel voor een gezonde en duurzame samenleving. Ze leveren een breed scala aan voordelen, waaronder schone lucht, schaduw, biodiversiteit en klimaatbeheersing. Op basis van de Integrale Visie op de Openbare Ruimte (zie paragraaf 3.3.3) is het Integrale Beheerplan Openbare Ruimte geschreven (IBOR). In het IBOR staan 5 waarden die we ons als gemeente voor ogen houden bij het beheer van de openbare ruimte. Het schoon, heel en veilig houden van de openbare ruimte is de basis. Echt IJsselstein: beheren op basis van historie en identiteit Ecologisch & Natuurlijk: het stimuleren van biodiversiteit met beheer Leefbaar: beheer gericht op inclusiviteit en gezondheid van inwoners Duurzaam: door beheer werken aan klimaatadaptatie, circulariteit en milieu Samen: met beheer zorgen voor betrokkenheid Bomen dragen hier op verschillende manieren aan bij en verbeteren zo onze leefomgeving. De boomwaarden kan worden gezien als enerzijds de waarde die de mens ervaart en anderzijds de waarde die de boom direct op de fysieke omgeving heeft. Zo is de Natuurwaarde het effect dat de boom levert aan de fysieke leefomgeving. De andere waarden zijn waarden die vooral door de mens benoemd en ervaren worden. Deze waarden worden tot op zekere hoogte beschermd. De omgevingsveiligheid wordt namelijk in acht genomen, en gevaarlijke situaties moeten altijd worden voorkomen.

En als deze zijn ontstaan, opgelost worden. Er zijn ook maatschappelijke of individuele waarden en belangen die conflicteren met bomen zoals zonnepanelen en laadpalen of uitzicht. Daarom is een overlastprotocol belangrijk om goede afwegingen te maken en uitgangspunten voor de ruimtelijke inrichting te hanteren. Dit wordt verder uitgewerkt in paragraaf 4.3.6. Hieronder lichten we de waarden van bomen toe en uiteindelijk geven we schematisch weer welke waarden van bomen bijdragen aan de waarden van het IBOR.

3.3.1 Monumentale waarde Monumentale bomen zijn bijzondere bomen die een belangrijke waarde hebben voor de gemeente. Ze zijn vaak meer dan 80 jaar oud, groot en gezond. Ze kunnen een belangrijke rol spelen in de geschiedenis, cultuur of natuur van de gemeente. Ook particulieren kunnen eigenaar zijn van een monumentale, bijzondere boom.

3.3.2 Beeldbepalende waarde 9

Bomen die een bepaalde omvang hebben bereikt en zichtbaar zijn vanaf openbare plekken vertegenwoordigen beeldbepalende waarden.

3.3.3 Cultuurhistorische waarde Bomen kunnen een bijzondere cultuurhistorische betekenis hebben. Bestaande en kenmerkende structuren of beschermde gezichten kunnen hier voorbeelden van zijn. Ook monumentale bomen kunnen naast monumentale waarden ook cultuurhistorische waarden vertegenwoordigen.

3.3.4 Consumptiewaarde IJsselstein heeft een bijzonder en uniek fruitbomenareaal. Deze fruitbomen zijn wezenlijk onderdeel van de identiteit van de buitenruimte. Op grond hiervan geldt dit als unieke waarde voor bomen in IJsselstein. IJsselstein is dé fruithoofdstad van Europa met 2200 fruitbomen, waarvan meer dan 800 verschillende rassen in de openbare ruimte. 280 rassen hiervan blijken uniek te zijn. Het fruitbomenareaal van IJsselstein is zeer divers, met zowel hoogstam- als laagstamfruitbomen. De bomen bieden een bron van recreatie en diverse mogelijkheden voor educatie, waarvan het recente Onderzoek natuurinclusieve burger3 van Van Hall Larenstein een mooi voorbeeld is. Er is een handige app en site4 waarmee alle fruitbomen aan te klikken zijn. De stakeholder Klimaatneutraal IJsselstein (KNIJ)5, heeft zich de afgelopen jaren voor de fruitbomen ingezet. Dit is een organisatie die zich inzet voor een groen IJsselstein in de vorm van allerlei initiatieven, activiteiten en informatievoorziening.

3.3.5 Recreatieve waarde De structuren die vanuit het centrum het buitengebied inlopen vormen voor fietsers en wandelaars beschuttende en verkoelende structuren, aan deze bomen worden recreatieve waarden toegeschreven. Ook is er een fruitbomenroute beschikbaar van 12 km, deze komt langs de meeste fruitboomgaarden in IJsselstein. Binnen de bebouwde kom, kunnen bomen op bijvoorbeeld speelplekken een recreatieve waarde hebben.

3.3.6 Natuurwaarde Bomen vertegenwoordigen vrijwel altijd natuurwaarden. Een grote inheemse boom kan in hoge mate een voedselbron zijn, of nest- en schuilgelegenheid bieden aan vogels en andere dieren. Een afgestorven boom of stamdeel is zeer waardevol voor insecten. Biodiversiteit Bomen bieden een leefgebied voor een grote verscheidenheid aan planten en dieren. Elke boom trekt zijn eigen soorten aan. Een grote variatie in het bomenbestand betekent dus een hoge mate van verscheidenheid aan flora en fauna gerelateerd aan bomen. Inheemse boomsoorten hebben een extra waarde voor de biodiversiteit. Zo zijn er in elk geval momenteel ruim 6000 bomen die inheems zijn in de gemeente. Ze verwezenlijken versterkende eigenschappen voor de lokale bodem, plant- en diersoorten. Een gevarieerd en afwisselend bomenbestand is beter bestand tegen ziekten en plagen. Klimaat en temperatuur Bomen kunnen de gevoelstemperatuur in stedelijk gebied lokaal tot 10 graden Celsius5 verlagen. Dit is belangrijk omdat steden vaak warmer zijn dan het omringende platteland. Dit wordt het hitte-eilandeffect genoemd. Bomen kunnen helpen om dit effect te verminderen en zo de leefomgeving in steden aangenamer te maken. Bomen bereiken dit effect omdat ze efficiënt water verdampen, schaduw bieden en zonlicht reflecteren. Hoe groter het boomkroonvolume is, des te beter de boom deze waarden kan leveren.

Daarbij staat het streven naar grotere boomkroonvolumes in lijn met de visie om voor kwaliteit boven kwantiteit te kiezen. Het streven naar een grotere boomkroonvolume kan per saldo minder bomen betekenen, door meer afstanden tussen de bomen, waardoor deze groter kunnen groeien.

3 https://www.hvhl.nl/nieuws/items/2023/hoe-zorg-je-ervoor-dat-burgers-bijdragen-aan-biodiversiteitsherstel.html 4 https://www.fruitcollectieijsselstein.nl/fruitcollectie-op-kaart/ 5 https://www.klimaatneutraalijsselstein.nl/

10

Hemelwaterberging Bomen verdampen veel water, soms tot wel honderden liters per dag. Met de huidige uitdagingen omtrent hevige neerslag kunnen bomen en hun groeiplaats uitkomst bieden tegen overstromingen en overbelasting van de hemelwaterafvoer. IBORwaarden

Echt IJsselstein

Boomwaarden Monumentale waarde



Beeldbepalende waarde



Cultuurhistorische



Ecologisch & Natuurlijk

Leefbaar

Duurzaam

Samen

waarde Consumptiewaarde



 

Recreatieve waarde Natuurwaarde

3.4







Beleidskaders

Hieronder zijn de relevante beleidskaders opgenomen. Dit zijn vastgestelde kaders en visies, waar het bomenbeleid op in kan spelen of op aan kan sluiten. Daarnaast zijn er onderdelen binnen deze vastgestelde kaders waaraan voldaan moet worden.

3.4.1 Landelijke beleidskaders Nationale omgevingsvisie (NOVI) De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is de langetermijnvisie van het rijk op de toekomstige inrichting en ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. Het kabinet verwacht in 2024 de aangescherpte NOVI definitief te kunnen vaststellen. In de huidige versie lezen we dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en robuust moet zijn ingericht, wat betekent dat we moeten inspelen op hogere rivierafvoeren, stijging van de zeespiegel, langere periodes van droogte. In de steden betekent dat meer groen en water, ook om regenwater vast te houden bij hevige buien. buien. Kortom, water en groen worden sterker leidend bij alle facetten van de inrichting van de fysieke leefomgeving. Dit werkt door op keuzes bij aanplant en herplant van bomen, afhankelijk van de locatie zoals woonwijk of buitengebied. Gebieden met hittestress willen we bijvoorbeeld verkoelen met extra bomen. De verkoelende waarde van bomen wordt in deze gebieden daarom van groot belang. Zie paragraaf 4.3.6. De openbare ruimte heeft een belangrijke katalysatorfunctie bij een sterkere samenwerking tussen het ruimtelijke domein en het sociale gezondheidsdomein. Hierbij wordt ook bedoeld het bevorderen van interactie tussen stadsbewoners. ‘Groen’ heeft bovendien een positief effect op de mentale en fysieke gezondheid.

Nationale klimaatdoelstellingen Het landgebruik moet in 2050 klimaatneutraal zijn. Dat is een grote uitdaging, want een deel van de broeikasgasemissies is niet te vermijden. Zo stoten koeien methaan uit, en veengebieden veroorzaken CO2uitstoot als de grondwaterstand laag is. Gelukkig zijn er ook mogelijkheden om CO2 op te slaan. Bomen doen dat bijvoorbeeld heel goed. Door deze 11

mogelijkheid te benutten, kan IJsselstein een belangrijke bijdrage leveren aan het behalen van de klimaatdoelen. Nationale Doelstellingen klimaatadaptatie Nederland streeft ernaar om in 2050 klimaatbestendig te zijn. Dit betekent dat we de negatieve gevolgen van klimaatverandering, zoals hitte, droogte, extreme neerslag en overstromingen, kunnen opvangen. Om dit te bereiken, werken we samen aan verschillende doelstellingen, waaronder waterveiligheid, zoetwatervoorziening, hittebestendigheid, droogtebestendigheid, infrastructuur en gezondheid. Deze doelstellingen zijn vastgelegd in de Nationale Klimaatadaptatiestrategie (Nas), het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) en het Deltaprogramma Zoetwater.

3.4.2. Wettelijke kaders Zorgplicht Voor alle (boom)eigenaren in Nederland geldt de zogenaamde ‘zorgplicht’, die voortvloeit uit het Burgerlijk Wetboek (artikel 6:162). Iedere eigenaar behoort volgens de wet voldoende zorg aan zijn eigendommen te besteden, zodat anderen daarvan geen overmatige overlast of schade ondervinden. In beginsel is iedere boomeigenaar aansprakelijk voor eventuele schade veroorzaakt door zijn boom. Van rechtswege is de boomeigenaar de eigenaar van de grond waarop de boom zich bevindt, behalve in geval van (voor)pootrecht, waarbij bomen door de pootrechthouder op gemeentegrond worden aangeplant. In het geval van pootrecht is nog steeds de boomeigenaar verantwoordelijk voor de veiligheid, en kan deze door de gemeente worden aangeschreven om maatregelen te treffen als de veiligheid van de openbare ruimte, de weg of de omgeving in het geding is. Afwijkingen die bij bomen een verhoogd veiligheidsrisico met zich (kunnen) meebrengen, zijn in veel gevallen goed zichtbaar of herkenbaar. Het is van belang om dergelijke afwijkingen tijdig te signaleren en waar nodig maatregelen te treffen, ze kunnen immers leiden tot voorzienbare schade. Boomeigenaren en -beheerders zijn dan ook wettelijk verplicht hun bomen periodiek visueel te (laten) controleren. Ook kent de niet Omgevingswet de zorgplicht bij de kap van bomen (voorheen uit de Wet Natuurbescherming).

Deze is van toepassing op bomen buiten de bebouwde kom. Daarvoor geldt ook een zorgplicht. Controlefrequentie Hoever de zorgplicht gaat, hang af van de omstandigheden van die boom: hoe groot is de boom en waar staat hij? De algemene zorgplicht die voor de meeste bomen geldt, bestaat eruit dat er sprake moet zijn van regelmatig regulier onderhoud en regelmatige uitwendige (visuele) controle op gebreken aan de boom (de zogenaamde boomveiligheidscontrole). Afhankelijk van leeftijd, omvang en groeiplaats zullen dat jaarlijkse tot 5-jaarlijkse controles zijn. Voor bomen binnen (semi-) openbaar, bebouwd gebied is een frequentie van 1 keer per 3 jaar gebruikelijk, of vaker als de omgeving of de boom zelf meer risico met zich kan meebrengen. Als uit zo’n controle blijkt dat maatregelen nodig zijn om veiligheidsrisico’s weg te nemen of er meer onderzoek nodig is, moeten deze maatregelen en/of onderzoeken ook binnen een bepaalde periode uitgevoerd worden. Aansprakelijkheid Wanneer het nalaten van voldoende zorg leidt tot (letsel)schade, is er sprake van een onrechtmatige daad en kan de eigenaar voor deze schade aansprakelijk gehouden worden. Bij onvoorzienbare schade, veroorzaakt door verborgen gebreken bij bomen is er feitelijk sprake van ‘overmacht’.

Een eigenaar van een boom kan aansprakelijkheid voorkomen wanneer hij kan bewijzen dat hij aan zijn zorgplicht heeft voldaan of kan aantonen dat sprake is van overmacht. Erfgrens Wettelijk geldt bij het planten van bomen een toegestane afstand van bomen van twee meter tot een erfgrens , tenzij de erfgrens ene openbare weg of openbaar water is. Dat geldt die maat niet. De twee meter geldt ook 12

niet als in een gemeentelijke verordening een andere maat is genoemd. Dat laatste is in IJsselstein niet het geval. Deze regel gaat niet op als er in het verleden andere afspraken zijn gemaakt of als sprake is van verjaring waarbij de situatie (aanwezigheid van de boom) minimaal 20 jaar bestaat, of een bepaald ontwerp (bomen/groenstructuur) in beleid is vastgelegd. Voor heesters en heggen is de erfgrens 50 centimeter.

3.4.3. Regionale en Gemeentelijke beleidskaders Agenda groen en landschap (U10) De U10-agenda groen en landschap van de provincie Utrecht heeft als ambitie om het landschap in de regio Utrecht in 2040 te behouden, beschermen en versterken. Dit moet gebeuren op een manier die zowel de intrinsieke kwaliteit van het landschap als de recreatieve en economische functies van het landschap in acht neemt. Omgevingsvisie IJsselstein De Omgevingsvisie is gericht op de periode tot 2040. De gemeente wil meer ontwikkelruimte bieden, cultuurhistorische waarden behouden, en toewerken naar een toekomstbestendige, gezonde, en leefbare stad. Integrale visie openbare ruimte (IVOR) In 2021 heeft de raad de IVOR vastgesteld waarin 4 ambities zijn gesteld voor de openbare ruimte in de gemeente, namelijk: Echt IJsselstein: De cultuurhistorische waarden in IJsselstein blijven zichtbaar en vormen een inspiratiebron voor toekomstige ontwikkelingen in de openbare ruimte. Hierbij denken IJsselsteiners onder andere aan historische groenelementen en de unieke collectie openbare fruitbomen. Toekomstbestendig: De openbare ruimte is toekomstbestendig; klimaatadaptief, duurzaam en groen natuurlijk zijn de norm. We erkennen de waarde van groen waarbij bomen de belangrijkste categorie zijn.

Gezond en leefbaar: IJsselstein is een gezonde, veilige en vitale stad waar ruimte is voor ontmoeting, ontspanning en beweging. Samenwerking: Samen werken we aan een openbare ruimte van en voor iedereen. Visie Klimaatadaptatie In 2023 heeft de raad de Visie en het uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie vastgesteld. Hierin worden proactieve ambities gesteld om de gemeente aan te passen aan het veranderende klimaat. In de Visie wordt aandacht besteed aan het aanpassen van het stedelijk gebied om meer hevige regenval en langere periodes van hitte en droogte aan te kunnen. Klimaatadaptieve bouw, sponswerking van groen in de stad, en klimaatadaptieve landbouw- en natuur zijn speerpunten die te maken hebben met bomen. Natuurwaardenkaart De natuurwaardenkaart is in 2020 vastgesteld. De gebieden op deze kaart moeten beschermd worden. Daarnaast is het van belang ecologie te versterken. Deze kaart geeft de ecologisch waardevolle gebieden en structuren in de gemeente aan. Daarbij wordt de mate van waarde (onder andere zeer waardevol, waardevol) aangegeven. Ook zijn wateren en ecologische linten opgenomen. In de nota’s wordt aangegeven welke flora en fauna is gezien en op welke manier gebieden kunnen worden beschermd of versterkt. Handboek bomen We maken in IJsselstein gebruik van het Handboek Bomen.

Dit handboek, gemaakt door het Norminsituut Bomen, bevat gestandaardiseerde kwaliteitseisen, richtlijnen en normen, die van toepassing zijn bij de uitvoering van werkzaamheden in, rond en met bomen. Bij het schrijven van dit beleid is uitgegaan van versie 2022 (actueel). Handboek inrichting openbare ruimte (HIOR) 13

Het college heeft in 2022 het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR) vastgesteld. Hierin staan technische regels voor het inrichten van de openbare ruimte. Hierin zijn ook enkele regels opgenomen met betrekking tot bomen en beplanting. Deze wordt jaarlijks geactualiseerd.

14

4. Visie & ambities bomen 4.1

Opgave vanuit de IVOR

Het voorliggende bomenbeleid is opgesteld op hoofdlijnen en zorgt voor uitvoering en uitwerking van zowel IVOR als IBOR. De opgaven uit de IVOR hebben we vertaald naar de volgende opgaven ten aanzien van bomen. Wij willen vastleggen hoe we onze groenstructuur in stand houden. Welke waarde en kwaliteiten streven we na met ons bomenbestand, onder andere op het gebied van biodiversiteit? Hoe gaan we om met het deel van het bomenbestand dat gevoelig is voor ziekten en plagen? De gemeente beschikt over een unieke fruitbomencollectie. Hiervoor ontwikkelen we eenduidig en consequent beheer met als doel het behouden en versterken van de fruitbomencollectie en de ecologische waarde ervan. De natuurwaarden en de groenstructuur moeten wel in stand worden gehouden om bij te kunnen dragen aan een gezonde leefomgeving. Hiervoor zijn gezond groen en gezonde bomen essentieel en daarvoor is een gezonde bodem noodzakelijk. We verkiezen kwaliteit boven kwantiteit. Wij willen vastleggen hoe we omgaan met onderhoud. Hoe gaan we met bomen om in hindersituaties? Veel bomen staan in verharding, wat de groei en ontwikkeling van de bomen belemmert. Dit vraagt om een visie op groeiplaatsinrichting. Het is van belang om een aanpak te hebben voor de bescherming en vervanging/aan- en herplant van (nieuwe) bomen.

Er zijn veel bomen die ziek zijn of doodgaan, zoals de kastanjebomen en essen die lijden aan kastanjebloedingsziekte en essentaksterfte. In de gemeente heeft het college van B&W (op 23 april 2013) waardevolle bomen aangewezen. Deze lijst wordt periodiek gecontroleerd en vastgesteld. Voor het updaten van de bomenlijst en het toevoegen van nieuwe bomen, zullen we de aanwijscriteria aanvullen. Zodoende kunnen we alle bomen beschermen die waardevol zijn voor de omgeving. Diverse ruimtelijke activiteiten zoals bouwen, kunnen negatief effect hebben op de bestaande bomen. Er is behoefte aan een aanpak om te komen tot een goed bomenplan waarin wordt onderzocht of behoud, verplant of herplant van bomen binnen de projectgrenzen mogelijk is. We planten bomen die passen in de omgeving en in het klimaat. We gaan zuinig om met onze bomen, we willen ook een bomenbestand dat duurzaam en daarmee toekomstbestendig is. Wij willen vastleggen hoe we betrokkenheid van inwoners bij onze bomen zien en hoe we met hen communiceren. De aanpak van participatie en communicatie wordt bekeken, omdat bomen kenmerkende elementen zijn en bewoners zich betrokken voelen. De gemeente geeft samen met de vrijwilligersorganisaties meer aandacht aan de fruitbomen en laat zien wat men kan doen met het fruit voor eigen consumptie. Wij willen zekerheid dat ons beleid past binnen de financiële kaders.

4.2

In het kader van het IBOR is het van belang te bekijken of de visie en ambitie van het bomenbeleid passen binnen de huidige budgetten of dat er meer kosten zijn. We hanteren het principe van beheerbewust ontwerpen. Daarin is er oog op beheer en bestaande bebouwing bij nieuwbouwinrichting.

Visie

Onze visie op bomen luidt: 15

Over 10 jaar heeft IJsselstein een kwalitatief goed bomenbestand waarin de bomen dankzij goede boven- en ondergrondse groeiplaatsen ruimte hebben om de natuurlijke vorm te bereiken en hun functies goed te vervullen. De groenstructuren die zich vanuit het centrum uitstrekken tot het buitengebied zijn geborgd en worden versterkt. De fruitbomen worden correct beheerd en waar nodig aangevuld of vervangen en de individuele waardevolle bomen worden passend beschermd.

4.3

Ambities

Met 8 ambities geven we uitwerking aan de IVOR voor een gezonde, veilige, toekomstbestendige en echt IJsselsteinse leefomgeving. We richten ons met dit bomenbeleid op het verbeteren van de kwaliteit van het huidige bomenbestand en het behoud van waardevolle bomen en bomen in projecten. Hieronder de ambities benoemd en beknopt uitgewerkt. Scope Dit bomenbeleid richt zich op het huidige boomareaal en niet direct de uitbreiding van het boomareaal. Het bomenbeleid richt zich op de al aanwezige bomen en is ook bedoelt voor bomen die nog geplant gaan worden. De focus ligt op het behouden en versterken van de kwaliteit van het bomenbestand. Ook voor bouwontwikkelingen is er aandacht voor het behoud en de kwaliteit van bomen en is vergroening wel van belang. Huidige groene boomverbindingen worden in stand gehouden en versterkt om de relatie tussen stad en buitengebied te versterken. Voor een prettige omgeving, bij uitbreidingswijken of bij de aanleg van nieuwe industriegebieden is wel behoefte aan helder inrichtingseisen zoals een boomnorm of groennorm. Zo streven we in de IVOR naar het planten van bomen om de effecten van klimaatverandering gedeeltelijk op te vangen. Denk aan het planten van bomen voor schaduw op warme dagen. In de Visie klimaatadaptatie wordt hierop ingegaan met de schaduwdoelen (percentages).

Daar is ook opgenomen dat we willen dat elke inwoner in 300 meter wandelen een koele plek moet aantreffen. We willen genoeg groen, vooral bomen, om verkoeling in de stad te creëren. Over vergroenen met oog voor klimaat en de wijze daarop wordt in de Visie Klimaatadaptatie en Klimaatadaptatief bouwen uitgebreid ingegaan.

4.3.1 Behoud en verduurzaming bestaand areaal De komende 10 jaar ligt de focus op het behoud en verduurzaming van het bestaande bomenareaal. Voor het onderhoud werkt de gemeente conform de richtlijnen uit het Handboek Bomen van Norminstituut Bomen. Bij het herplanten van bomen wordt waar mogelijk gekozen voor inheemse soorten. Daarbij wordt de in 2020 door de gemeenteraad vastgestelde Natuurwaardekaart (zie bijlage 1) gebruikt.

4.3.2 Groeiplaatsverbetering Waar nodig past de gemeente groeiplaatsverbetering toe door boomspiegels te vergroten. Bomen krijgen daardoor meer ruimte om te groeien. Dit gebeurt ook aan de hand van richtlijnen van het Norminstituut Bomen. In hittestress-gevoelige gebieden plant de gemeente op plekken waar de ruimte het toe laat extra bomen aan. Ook ndergronds voor kabels en leidingen worden maatregelen genomen, zoals wortelschermen en een KLICK melding. Met aandacht voor de juiste boomsoortkeuze en groeiplaatsinrichting kan de biodiversiteit vergroot worden, en (lokale) hittestress door klimaatverandering verminderd worden. Wanneer ze zorgvuldig zijn gekozen en aangeplant, kunnen bomen de kwaliteit van de openbare ruimte en de leefomgeving verbeteren.

4.3.3 Heldere uitgangspunten bij overlast door bomen Voor het afhandelen van klachten en ervaren hinder, en het eventueel ingrijpen bij overlast door bomen, wordt gebruik gemaakt van het overlastprotocol, zie bijlage 2. Hierin zijn per overlastvorm kaders opgenomen waaraan kan worden getoetst of de overlast gegrond is. We nemen alleen maatregelen als de overlast die deze 16

bomen veroorzaken, onoverkomelijk is. Dit is het geval bij veiligheidsproblemen, uitzonderlijke schade- en gezondheidsproblemen en ernstige belemmering van het dagelijks leven. Andere gevallen, zoals de ervaring van teveel schaduw in de tuin, belemmering van uitzicht, verlies van beschutting, seizoensgebonden overlast door blad, bloesem en dergelijke, luizenplak of vogelpoep en allergische reacties op stuifmeel worden niet als onoverkomelijk gezien. Hierop neemt de gemeente geen maatregelen. De gemeente kan wel advies geven over hoe de (over)last kan worden verminderd.

4.3.4 Behouden van waardevolle bomen We willen waardevolle bomen behouden. Deze bomen zijn vastgelegd in een bijzondere bomenlijst. De aanwijscriteria dateren uit 2013. Nu worden er een aantal extra criteria toegevoegd op basis van de eerder benoemde waarden. Waarna we de lijst waardevolle bomen gaan updaten. De bomen die hieraan voldoen, wil de gemeente goed en gezond houden. Hiervoor worden maatregelen getroffen wanneer bescherming nodig is. Om de bescherming van bomen te optimaliseren, zullen we nauw samenwerken met belanghebbenden, waaronder bewoners, ecologen en landschapsarchitecten. Gezamenlijke inspanningen zullen worden ondernomen om ervoor te zorgen dat ruimtelijke ontwikkelingen hand in hand gaan met het behoud van waardevolle bomen. Bomen die voldoen aan de aanwijscriteria worden geplaatst op de lijst met waardevolle bomen. De aanwijscriteria moeten worden uitgewerkt en de waardevolle bomenlijst moet worden geüpdatet. In de binnenstad (beschermd stadsgezicht) en delen van het buitengebied is het kappen van bomen omgevingsvergunningsplichtig. Dit blijft gehandhaafd.

4.3.5 Beheer, behoud en gebruik fruitbomencollectie6 IJsselstein heeft een unieke fruitbomencollectie in de openbare ruimte, bestaande uit in totaal 2.200 appels, peren, pruimen, walnoten en hazelaren. De collectie is onderverdeeld in meer dan 800 verschillende rassen. Ruim 300 rassen hiervan zijn zo zeldzaam dat er maar één ter wereld van voorkomt7. Daarmee is het een belangrijke, levende genenbank. Dit maakt IJsselstein op gebied van fruitrassen uniek en waardevol. De collecties zijn tussen de jaren 1970 en 2000 aangelegd.. Toen de commerciële boomgaarden plaatsmaakten voor nieuwbouw ontstond een collectie in het openbaar groen. De rassen kwamen uit heel Europa en werden hier geënt op onderstammen en verder opgekweekt. De appel-, peer- en hazelaarcollectie zijn officieel onderdeel van de Nederlandse Plantencollecties (NPC). De fruitcollectie in IJsselstein omvat: hoogstamfruitbomen (aantal rond de 1550) waarvan volwassen hoogstam én jonge aanplant leifruitrekken (aantal rond de 400) hazelaren (rond de 30 rassen) De fruitbomencollectie van IJsselstein, de grootste in de openbare ruimte van Europa, is een waardevol bezit dat zorgvuldig beheer en behoud vereist om zijn ecologische, educatieve en culturele waarde te behouden voor de huidige en toekomstige generaties.

Dit document legt de basis voor een verantwoord en passend beheer van deze unieke collectie, met als doel het bevorderen van biodiversiteit, educatie en gemeenschapsbetrokkenheid. Doelstellingen Onderstaande doelstellingen geven aan op welke aspecten gewerkt wordt aan de fruitboomcollectie. 1. Behoud van biodiversiteit: Het behoud van de fruitbomencollectie als een levende genenbank, waarin zeldzame en unieke fruitrassen worden beschermd tegen uitsterven. Dit behoud de biodiversiteit van diverse flora en fauna waaronder de fruitbomensoorten zelf. 2. Klimaatadaptatie: De fruitbomencollectie biedt een natuurlijk kapitaal met klimaatadaptatieve functies, zoals verkoeling, wateropvang, CO2opvang, O2productie, fijnstofopvang8.

6 Op basis van datainventarisatie door Klimaat Natuurlijk IJsselstein (KNIJ). 7 Adviesrapport Fruitbomen in IJsselstein – het belang van genetisch materiaal, L. van Loenen, Hogeschool Van Hall Larenstein, 11 december 2020 8 I-Tree Ecosystem Analysis Fruitproject – Urban Forest Effects and Values

17

3. 4. 5.

In stand houden van de collectie: Het implementeren van duurzame beheerpraktijken om de gezondheid en vitaliteit van de fruitbomen te waarborgen. Bewustwording en educatie: Het stimuleren van bekendheid voor de unieke collectie binnen en buiten IJsselstein. Het belang van de collectie onder de aandacht brengen en de educatieve, ecologische en culturele waarde van de fruitbomencollectie maximaliseren. Natuurbeleving en recreatie: bewoners en bezoekers moeten kunnen blijven genieten van de natuurlijke schoonheid, recreatieve mogelijkheden en educatieve waarde van de collectie.

Beheermaatregelen 1. Regelmatig onderhoud: Regelmatig de gezondheidsstatus controleren en periodiek snoeien om de gezondheid, levensverwachting en groei van de fruitbomen te bevorderen, uitgevoerd door gekwalificeerd personeel (ruime en bewezen ervaring met onderhoud van fruitbomen). 2. Registratie en documentatie: Het bijhouden van gedetailleerde registraties van alle aanwezige fruitrassen, inclusief hun gezondheidsstatus. 3. Instandhouding van de collectie: De zeer zeldzame en meest kwetsbare bomen tijdig enten om de genenwaarborging veilig te stellen. Inboet waar noodzakelijk. Samenwerking en Partnerschappen We willen samenwerken met partijen om bovengenoemde doelstellingen te bevorderen voor de fruitbomen. Door middel van samenwerking kunnen we de educatieve, ecologische, klimaatadaptieve, recreatieve en culturele waarde van de fruitbomencollectie in stand houden.

4.3.6 Vervangen en herplanten met oog voor kwaliteit Bij het vervangen van bomen hecht de gemeente meer waarde aan kwaliteit dan aan kwantiteit. In plaats van bomen 1 op 1 te vervangen, heeft de gemeente als uitgangspunt: de juiste boom op de juiste plek. Daarbij wordt er een gedegen groeiplaats gecreëerd voor de nieuwe boom. Bij het vervangen van bomen wil de gemeente bij de herplant inzetten op het behalen van een maximale hoeveelheid boomkroonvolume per herplantboom zodat het hoogst haalbare positieve effect op de fysieke leefomgeving kan worden bereikt. In praktische zin houdt dit in dat er niet meer 1 op 1 herplant zal worden, maar dat er per situatie een afweging zal worden gemaakt wat de meest gedegen aanpak is. Een boom wordt geplant op een kwalitatief goede groeiplaats, zodat deze zich gedurende een lange periode duurzaam kan ontwikkelen. We vervangen alleen bomen die door een sterk teruglopende conditie, of vanwege veiligheidsoverwegingen niet meer duurzaam te beheren zijn. Laanstructuren willen we behouden en zo mogelijk versterken. Criteria om een boom wel te vervangen/kappen zijn: Sterk teruglopende kwaliteit Veiligheid Zwaarwegend belang (maatschappelijk, bomen in de omgeving of individueel)

Compensatietabel herplant van bomen Te verwijderen element

Kan vervangen worden door

Omgeving

Boomgrootte

Boomgrootte

In wijk

1

2 (geen grote bomen in woonstraten)

2

2

3

3

1

1

Langs weg

18

Compensatietabel herplant van bomen

In park

2

1 (grote bomen langs wegen)

3 (langs kleine/klinkerwegen)

2

1

1

2

1&2

3

1&2&3

Boomgrootteklasse 1: groter dan 15 meter Klasse 2: tussen 8 en 15 meter Klasse 3: kleiner dan 8 meter Bij vervanging en herplant wordt gericht op boomkwaliteit. Dit begint bij de inrichting. Daarom kiezen we een aantal beleidsuitgangspunten die passen bij een kwalitatief goede aanplant van een reëel aantal bomen. We plaatsen in woonwijken vanwege beperkte groeiruimte geen (zeer) grote bomen plaatsen. Langs doorgaande wegen is dit juist wel wenselijk. Langs wegen en in parken wordt daarom gestuurd op aanplant van bomen van de 1 grootte. In wijken wordt gekozen voor bomen van de 2 en 3 grootte. Bij aanplant van een boom wordt eerder gestuurd op 1 boom in een goede groeiplaats, dan 5 bomen met een beperkte groeiplaats. Bij het aanplanten van een boom wordt er tegenwoordig vaker voor gekozen om één boom te planten op een plek waar de boom voldoende ruimte heeft om te groeien. Dit is beter dan vijf bomen te planten op een plek waar de bomen elkaar beconcurreren en niet goed kunnen groeien. Ook kan ervoor worden gekozen om aan één kant van de straat bomen te planten, en aan de andere zijde de ruimte te benutten voor kabels/leiding en straatmeubilair. Vanuit de Visie Klimaatadaptatie is de strekking om 40% schaduw te creëren in verblijfsgebied. Bomen kunnen op een uitstekende manier bijdragen om dit doel te verwezenlijken. e

e

e

Bij aanplant in de binnenstad is het wenselijk om zo veel mogelijk boomkroonvolume (BKV) te behouden, voor een groener effect. Grotere bomen geven de buitenruimte meer body en een completer beeld. Daarom kiest de gemeente voor een grotere aanplantmaat. De gehanteerde minimale aanplantmaat is 50/60 cm stamomtrek, wordt gemeten op 1 meter boven maaiveld. Deze aanplantmaat wijkt af van de standaard, waarbij de stamomtrek wordt gemeten op 1,30 meter boven maaiveld. In bestaande situaties voeren wij geen wijzigingen door ten behoeve van de (beoogde) opbrengst van zonnepanelen. In een nieuwe wijk worden bomen bewust geplaatst, rekening houdend met de evenwichtige verdeling van functies aan locaties. Hierbij wordt, zoals in compensatietabel genoemd geen grote bomen in woonstraten geplaatst. Vanwege de diverse situaties kunnen dit bomen zijn uit categorie 2 of 3. Ook wordt rekening gehouden met de dakgoothoogte wanneer een boom in de straat wordt vervangen. Ook daarbij zal de omgevingssituatie afgewogen worden.

4.3.7 Planmatige aanpak onderhoud en beheer Om te voldoen aan de zorgplicht en te werken aan een veilig en gezond bomenbestand, vinden wij het belangrijk om een planmatige aanpak te hebben voor het onderhoud van het bomenbestand. Dit gebeurd met jaarlijkse controles. Onze onderhoudscyclus kent een interval van 3 jaar. In deze periode worden ongeveer 80 tot 85% van de bomen gesnoeid. Het is belangrijk om ook risicobomen in deze cyclus mee te nemen. Risicobomen zijn bomen die een verhoogd risico vormen voor de veiligheid. Deze bomen worden voorafgaand aan de reguliere snoei gekeurd. Dit gebeurt jaarlijks en er wordt gehandeld naar gegeven advies. Als de controleer oordeelt dat de boom geen risico meer is, zet de controleur de cyclus van een risicoboom terug naar 3 jaar is het geen risicoboom meer.

19

Uitgangspunten van het planmatig beheer zijn: Inspectie en snoeien bomen in cycli van 3 jaar Snoeien risicobomen bij advisering van inspectie in cycli van 1 jaar Onderhoud kan via een bestek worden uitgevoerd door een externe partij Vervangingsstrategie aanplant jaren 60 Bij vervangingsvisie: snelgroeiende soorten vervangen voor langzaamgroeiende of ecologisch kwalitatieve soorten Bij vervanging of nieuw te plaatsen bomen wordt gekeken of het plaatsen van een inheemse soort mogelijk en wenselijk is. Op plekken waar tegels worden vervangen voor groeiplaatsen, kan het hemelwater, bijvoorbeeld van daken, rechtstreeks naar de groeiplaatsen geleid worden. Op deze plekken kan het water in de bodem Figuur 4 Verdeling gemeente driejarige cyclus infiltreren in plaats van dat het moet worden afgevoerd. Wel dient bij deze methode rekening te worden gehouden met de doorlaatbaarheid van de bodem, om te natte omstandigheden voor de bomen te voorkomen. Aandacht voor tramlijnen Eigendom van gemeente maar beheer voor provincie Boomveiligheidscontrole ligt bij gemeente Eventueel onderzoeken waardevolle bomen/structuren Opstellen afwegingskader wortelopdruk. Groeiplaats verbeteren om wortelopdruk langer tegen te gaan. De nieuw verworven inzichten en werkmethoden in een beheerplan vastleggen. Dit beheerplan zal in zijn geheel worden opgenomen in het Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR).

Er wordt gefocust op het inhalen van achterstallige onderhoud van het boomareaal, dat eind 2025 zal worden afgerond. Het bomenbestand van de gemeente wordt digitaal beheerd vanuit een bestand dat regelmatig wordt bijgehouden. Op de website van de gemeente wordt jaarlijks een Kaplijst en Plantlijst bomen gepubliceerd. Daar vindt u ook de agenda met gebieden en uitvoeringsperiode van de werkzaamheden.

4.3.8 Inwonerbetrokkenheid vergroten De gemeente vindt bomen belangrijke elementen in de leefomgeving. Ook ziet de gemeente dat bewoners zich vaak betrokken voelen bij de bomen. Daarom willen we de inwonerbetrokkenheid op verschillende vlakken ondersteunen en stimuleren. Dit gaat op verschillende gebieden, van informeren tot vergroening stimuleren. Hieronder is aangeven op welke maatregelen de gemeente wil inzetten met betrekking tot communicatie en participatie. In bijlage 3 is aangeven welke vormen van communicatie de gemeente inzet rondom bomen. Voorlichting We willen onze bewoners informeren over de voordelen van bomen, zoals het verbeteren van de luchtkwaliteit, het tegengaan van hittestress en het verkleinen van de kans op overstromingen. Deze informatie zal beschikbaar gesteld worden op de gemeentesite, in brochures en via andere kanalen. Educatie We betrekken jongeren bij het vergroenen van de stad. Hiervoor is samenwerken met scholen en andere organisaties van essentieel belang. Voor klimaatadaptatie (Visie Klimaatadaptatie) is een subsidie beschikbaar gesteld voor onder andere het aanleggen van boomtuinen, en wordt vanuit de gemeente budget beschikbaar gesteld voor educatie over fruit- en pluktuin. Betrokkenheid van inwoners bij beheer van gemeentelijke bomen 20

We willen inwoners de mogelijkheid geven om een boomspiegel te adopteren. Hiervoor kunnen bewoners een zelfbeheerovereenkomst bij de gemeente aanvragen. Dit is een contract. We willen in overleg met inwoners maatwerk leveren ten aanzien van het beheer van gemeentelijke boomspiegels. Wel blijft gemeente IJsselstein zelf zeggenschap behouden over het beheer van eigen bomen in de boomspiegel, waaronder snoeiwerkzaamheden. Bewoners stimuleren tot vergroenen We willen onze bewoners stimuleren om bomen aan te planten op eigen terrein. We maken hierbij gebruik van verschillende instrumenten, zoals informatievoorziening. Op het moment van schrijven werken wij aan de herijking van het participatiebeleid, deze zal in 2024 worden vastgesteld. Met de input uit het herijkte beleid kan de invulling van de werkwijze verder gebracht worden. Advisering: We bieden bewoners advies bij het aanplanten en onderhouden van bomen in hun eigen tuin of op hun erf. Vergroenen voor- en achtertuin: We stellen vanuit de Visie Klimaatadaptatie subsidie beschikbaar voor onder andere het vergroenen van voor- en achtertuinen. Groene bewonersinitiatieven: Inwoners met een goed idee of initiatief om samen hun buurt groener te maken, worden waar passend en mogelijk, hierin gestimuleerd en gefaciliteerd met het bewoners initiatievenbudget.

21

4.4

Bouwontwikkelingen

Wanneer ruimtelijke ontwikkelingen en activiteiten plaatsvinden in de fysieke leefomgeving wil de gemeente graag haar eigen bomen beschermen tegen schade of tenietgaan door werkzaamheden. In geval van handhaving van de bestaande bomen handelen wij als volgt. Bij start van een project civiel of bouw wordt een nulmeting gehouden. Dit is een buitenopname waarin de kwaliteit van alle objecten, straatverharding en ook bomen worden opgenomen. Bij overdracht van nieuw openbaar gebied wordt opnieuw geschouwd. De schades die ontstaan tijdens de uitvoering worden op de initiatiefnemer verhaald. Er zijn ook situaties waar bestaande bomen niet kunnen worden gehandhaafd. Als bomen verdwijnen willen wij het boomkroonvolume zoveel mogelijk compenseren. Als dat niet in het plangebied is dan op een locatie elders. Hier geldt wel het principe van redelijkheid: er moet wel plek zijn. Bij nieuwbouwprojecten wanneer bomen niet behouden kunnen blijven, dan moet het aantal bomen gecompenseerd worden. De initiatiefnemer en gemeente overleggen over deze compensatie.

22

5. Vervolgstappen

We hebben in 2023 een start gemaakt met het Bomenbeleid. Gezien de strakke planning is ervoor gekozen om deze op hoofdlijnen uit te werken en daarmee een basis te leggen. Met het vaststellen van dit bomenbeleid gaan we een aantal vervolgstappen zetten. Deze stappen worden uitgevoerd in 2024 en 2025.

5.1

Stappen

De onderstaande punten worden opgepakt en zijn de uitwerkingen om uitvoering te geven aan het beleid. Bij de uitwerking zal rekening worden gehouden met het Participatiebeleid van de gemeente.

1. Uitwerken aanwijscriteria en updaten lijst waardevolle bomen In het Bomenbeleid worden de waarden van bomen benoemd. Aan de hand hiervan worden de aanwijscriteria voor de lijst waardevolle bomen geüpdatet en gespecificeerd wanneer een boom op de lijst komt. Dit wordt vastgesteld Hierop volgt een herziening van de waardevolle bomenlijst door de gemeente. Huidige bomen worden opnieuw beoordeeld. Wanneer nodig worden bomen toegevoegd aan de lijst. Dit zal incidenteel voorkomen wanner er sprake is van een waardevolle boom. Het is van belang dat de waardevolle bomenlijst actueel blijft, zodat belangrijke bomen beschermd worden. Op een later moment kan overwogen worden of aan de hand van de lijst een (publiek toegankelijke) kaart met waardevolle boom(structuren) gemaakt wordt.

2. Vertaling beleid en protocollen in omgevingsplan en beleidsregels De Omgevingwet is per 1 januari 2024 inwerking getreden. De bomenregels met hun specifieke opgaven en de juridische regels kunnen in het Omgevingsplan worden opgenomen. Hierover zijn op dit moment nog geen keuzes gemaakt.

3. Bijstellen overlastprotocol met een evaluatie Het overlastprotocol is bij dit beleidsdocument toegevoegd. De komende twee jaar wordt met dit protocol gewerkt. We willen na twee jaar het overlastprotocol evalueren. We kiezen hiervoor, omdat er ook seizoensgebonden overlast is opgenomen. Deze evaluatie kan leiden tot aanpassing van het protocol..

4. Afspraken rondom fruitbomen De fruitbomencollectie is uniek. Hier is het van belang om met stakeholders afspraken te maken over het beheer en onderhoud van de collectie en eventuele andere activiteiten rondom de fruitbomen. Over samenwerking rondom fruitbomen worden gesprekken gevoerd met stakeholders.

5. Tussentijdse evaluatie na 5 jaar Na 5 jaar wordt er een tussentijdse evaluatie uitgevoerd. Dan wordt bekeken of het Bomenbeleid hoe het staat met de doelen uit het Bomenbeleid en of er nog bijgestuurd moet worden om de nu benoemde visie en ambities van 10 jaar te behalen. Daarin wordt ook bekeken of de uitvoering werkt.

5.2

Budgetten voor uitvoering van het bomenbeleid

Bomenbeleid vormt een integraal onderdeel van het beheer van de openbare ruimte. Daarom moet het beleidsmatig en financieel deel gaan uitmaken van het integraal beheerplan openbare ruimte (hierna: IBOR). Het IBOR is in 2024 vastgesteld. Er is op dit moment een achterstand in het onderhoud van het groen. De gemeenteraad heeft bij de jaarrekening 2022 hiervoor een budget van €1,2 miljoen ter beschikking gesteld, waarmee ook achterstand in boomonderhoud wordt weggewerkt.

23

Voor het reguliere onderhoud van de bomen is budget opgenomen om het bomenbeleid uit te voeren. Dit zal in het IBOR tot uitdrukking worden gebracht. Daarbij is een specifiek onderhoudsbudget voor de fruitbomen beschikbaar. Voor het stimuleren van vergroening en educatie wordt aangesloten bij de bestaande budgetten vanuit de Visie Klimaatadaptatie en het Bewonersinitiatievenbudget.

24

Overzicht bijlagen Bijlage 1: Kaarten Bijlage 2: Overlastprotocol Bijlage 3: Participatie

25

Colofon Bomenbeleid IJsselstein Maart 2024

Opdrachtgever: Gemeente IJsselstein Uitvoering: Afdeling Ruimte en Projecten, en Civiel en Vastgoed

Het bomenbeleidsplan is opgesteld in samenwerking met Bomenwacht Nederland

26

Bijlage 1 Kaarten Huidige bomen in gemeente

27

Natuurwaardekaart (2020) met groenstructuren

28

Beschermd stadsgezicht Binnenstad IJsselstein

29

Bijlage 2 Overlastprotocol Dit overlastprotocol beschrijft welke acties en maatregelen worden uitgevoerd. Het is een kader voor de gemeente als eigenaar van de openbare ruimte.

Inhoud Richtlijn overlast gemeentelijke bomen ...........................................................................................................31 Algemene kaders ...............................................................................................................................................31 Maatregelen per type overlast ..........................................................................................................................32 1. Overhangende takken/ groen van bomen ....................................................................................................32 2. Lichtontneming .............................................................................................................................................33 3. Uitzichtontneming .........................................................................................................................................34 4. Boom ‘afval’ ...................................................................................................................................................35 5. Schade door wortels ......................................................................................................................................36 6.

Allergische reacties........................................................................................................................................36 Wanneer komt de gemeente in actie bij bomenoverlast ..................................................................................37 Overhangende takken .......................................................................................................................................37 Takken tegen de gevel .......................................................................................................................................37 Takken tegen straatmeubilair ...........................................................................................................................37 Bomen bij de erfgrens .......................................................................................................................................37 Schaduw in de tuin ............................................................................................................................................37 Zonnepanelen, zonneboilers en dergelijke .......................................................................................................38 Vrij uitzicht

........................................................................................................................................................38 Beschutting wegnemen .....................................................................................................................................38 Bladeren, naalden, zaden en vruchten ..............................................................................................................38 Plak door luizen of vogelpoep ...........................................................................................................................38 Schade door wortels..........................................................................................................................................38 Allergische reacties............................................................................................................................................39 Eikenprocessierups ............................................................................................................................................39

30

Richtlijn overlast gemeentelijke bomen Iedere boom heeft effect op zijn omgeving. Of men dit als overlast ervaart, hangt sterk af van persoonlijke voorkeuren. Gemeente IJsselstein heeft deze richtlijn opgesteld om aan te geven in welke gevallen er sprake is van onoverkomelijke overlast en welke maatregelen er dan getroffen kunnen worden. Alle andere vormen van overlast zijn het natuurlijke gevolg van bomen en dienen geaccepteerd te worden. Met deze richtlijn kunnen klachten en meldingen op een eenduidige manier afgehandeld worden.

Algemene kaders Veiligheid Hiervoor gelden de wettelijke kaders, zoals beschreven in paragraaf 3.4.2 Bij het uitvoeren van veiligheids- en onderhoudsmaatregelen wordt gestreefd naar duurzaam behoud van het bomenbestand. Wanneer de boom niet veilig gemaakt kan worden zonder te kappen, wordt de boom geveld en vindt herplant plaats met een passende boom voor de locatie en situatie. Dit kunnen situaties zijn als de omgevingsveiligheid of ziekte van bomen. Investeringsbereidheid Gemeente IJsselstein heeft als uitgangspunt dat waar mogelijk, de bomen behouden worden. Wanneer er echter sprake is van onoverkomelijke overlast, kan dit leiden tot een maatregel. In het uiterste geval het vellen van de boom. De overlast kan ook door boomsparende maatregelen (tijdelijk) worden opgelost, zoals frequentere veegrondes, herbestraten of met (vorm)snoei of groeiplaatsverbetering. Daar hangen in sommige gevallen hoge kosten aan. De afweging om deze (kostbare) boomsparende maatregelen te nemen, hangt samen met de investeringsbereidheid voor de boom. Bij een waardevolle boom zal kap alleen een oplossing zijn als de veiligheid in het geding is. Locatie Ten aanzien van bomen die binnen de bebouwde kom staan en bomen in het buitengebied worden in geval van overlast dezelfde afwegingen gemaakt. Echter is de kans op overlast veelal kleiner en hangen andere prijskaartjes aan de mogelijke maatregelen.