1. IBOR IJsselstein definitief (v10.0)
Tekst van het document
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte IBOR 2024-2029
Gemeente IJsselstein I.S.M. CYBER ADVIES
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
1
Colofon Opdrachtgever
Gemeente IJsselstein Hannah Hijmering Jorn Klaver Auteur
Cyber Advies Anneloes Voorberg-van Leeuwen Julia Kloosterboer Bart Rutten Rianne Schoneville Versie
42023035 Conceptversie 8 15-04-2024
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
2
Inhoudsopgave Samenvatting .......................................................................................................................................................... 4 Inleiding................................................................................................................................................................... 5 Aanleiding ....................................................................................................................................................... 5 Doelstelling ..................................................................................................................................................... 6 Positie van dit plan ......................................................................................................................................... 7 Totstandkoming van dit plan .......................................................................................................................... 8 Leeswijzer ....................................................................................................................................................... 8 1.
2.
3.
4.
5.
Kaders en uitgangspunten.............................................................................................................................. 9 1.1
Beleidskaders ...................................................................................................................................... 9
1.2
Wettelijke kaders .............................................................................................................................. 10
1.3
Algemene uitgangspunten ................................................................................................................ 11
Huidige situatie ............................................................................................................................................ 13 2.1
Omvang en opbouw van het areaal .................................................................................................. 13
2.2
Ontwikkelingen beheer openbare ruimte ......................................................................................... 14
2.3
Eerdere werkwijze beheer ................................................................................................................ 14
2.4
Huidige kwaliteit en technische staat ............................................................................................... 15
2.5
Belangrijkste opgave per beheerdiscipline ....................................................................................... 16
2.6
QuickScan Waarden .......................................................................................................................... 17
2.7
Evaluatie beeldkwaliteit .................................................................................................................... 17
2.8
SWOT-analyse beheer openbare ruimte IJsselstein .......................................................................... 18
Ambities en doelen ...................................................................................................................................... 19 3.1
Centrale ambitie ................................................................................................................................ 19
3.2
Ambitieniveau beeldkwaliteit per gebied ......................................................................................... 20
3.3
Beheren op Waarden ........................................................................................................................ 21
Beheeraanpak .............................................................................................................................................. 27 4.1
De beheercyclus ................................................................................................................................ 27
4.2
Beheerstrategie per onderdeel beheercyclus ................................................................................... 27
4.3
Sturing per beheerdiscipline ............................................................................................................. 28
4.4
Maatregelen vanuit waarden ............................................................................................................ 29
4.5
Gebiedsgerichte aanpak en kansenkaart .......................................................................................... 34
Financiën ...................................................................................................................................................... 36 5.1
Financiële situatie IJsselstein ............................................................................................................ 36
5.2 Vergelijking huidig budget ...................................................................................................................... 37 5.3 IBOR Scenario ......................................................................................................................................... 40 6.
Organisatie en Implementatie ...................................................................................................................... 42 6.1
Sturing en Monitoring ....................................................................................................................... 42
6.2
Areaalontwikkelingen ....................................................................................................................... 43
6.3
Samen werken ................................................................................................................................... 44 15 april 2024
IBOR IJsselstein
3
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
6.4
Implementatie van het IBOR ............................................................................................................. 46
Bijlage 1: Opgaven Integrale Visie Openbare Ruimte (IVOR) ........................................................................... 50 Bijlage 2: Kaders................................................................................................................................................ 52 Bijlage 3: Areaalgegevens ................................................................................................................................. 58 Bijlage 4: Uitwerking financiële tabellen .......................................................................................................... 59 Bijlage 5: Voorwaarden en spelregels Zelfbeheer ............................................................................................ 63 Bijlage 6: Opgehaalde input voor het IBOR ...................................................................................................... 64 Bijlage 7: Indicatie kosten maatregelen............................................................................................................ 71 Bijlage 8: Kaarten Beheren op Waarden .......................................................................................................... 74
15 april 2024 IBOR IJsselstein
4
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Samenvatting Het plan voor het beheer van de openbare ruimte in IJsselstein, genaamd IBOR, gaat over het onderhoud van de stad. Het IBOR vertaalt de plannen voor de komende jaren, tot 2029, naar concrete acties. Het doel is om ervoor te zorgen dat mensen veilig, gezond en prettig kunnen wonen en leven. Verschillende partijen konden meepraten over dit plan. Het IBOR vertelt hoeveel geld er nodig is voor het onderhoud, en geeft richtlijnen voor het beheer om de doelen van de gemeente te bereiken.
Het plan is gebaseerd op de IVOR 2021-2031. Hierin staat de visie voor de komende tien jaar over de openbare ruimte, met nadruk op een gezonde leefomgeving. De gemeente moet zorgvuldig omgaan met beheer en financiën, rekening houdend met wetten en algemene principes zoals veiligheid en doelmatigheid.
Veilig, schoon een aantrekkelijk De gemeente streeft naar een veilige, schone, en aantrekkelijke omgeving die bijdraagt aan gemeentelijke doelstellingen en voldoet aan wettelijke kaders. Het plan zorgt ervoor dat alles in de stad goed blijft werken en er netjes uitziet. De gemeente beheert grotendeels op hoe de openbare ruimte eruit ziet, dat heet beeldkwaliteit. De ambities voor deze beeldkwaliteit worden anders: het groen in de woonwijken krijgt een hogere ambitie, het schoonhouden een lagere. In de binnenstad gaat het ambitieniveau omhoog.
Waarden Aanvullend op het schoon, heel en veilig houden, wil IJsselstein ook aan andere zaken werken. Deze zaken komen uit de IVOR. Denk aan bijdragen aan klimaat, toegankelijkheid, sociale cohesie, duurzaamheid en ecologie. Hierdoor kijken mensen niet meer apart naar groen, wegen, riolering, enzovoort. In plaats daarvan werken verschillende disciplines samen om waarde toe te voegen aan de openbare ruimte. Belangrijke waarden zijn Echt IJsselstein, Ecologisch & Natuurlijk, Leefbaar, Duurzaam en Samen, waarbij veiligheid het belangrijkst is. Dat betekent dat we letten op de geschiedenis en identiteit van IJsselstein in de binnenstad en buiten de stad, dat we het groen en water natuurlijker beheren, dat mensen goed kunnen bewegen in de openbare ruimte en dat we werken aan meer groen en wateropvang en dat we de materialen die we gebruiken bij het beheer hergebruiken. Als laatste betekent de waarde Samen dat we inwoners meer betrekken bij het beheer en samen aan de slag gaan om de openbare ruimte aan te passen aan het veranderende klimaat. Om dit te bereiken hebben we maatregelen bedacht. Er zijn maatregelen die geen extra geld kosten, sommige vragen om eenmalige investeringen en andere om langdurige investeringen.
Deze acties omvatten onder andere het aanpassen van het bomenbeleid op historische locaties, het specifiek onderhouden van wilgen en fruitbomen, het rookvrij maken van speeltuinen en locaties van verenigingen, het zorgen dat er bankjes zijn op schaduwrijke plekken en stimuleren van beheer door inwoners. Deze maatregelen gaan we uitvoeren in de komende vier jaar.
Samenwerken Intern werken verschillende teams samen om dit te bereiken. Andere partners zoals KNIJ en woningcorporatie Cazas zijn ook betrokken. Communicatie met inwoners is belangrijk om hen op de hoogte te houden en te betrekken bij veranderingen. Bewoners kunnen ook zelf een rol spelen in het beheer, binnen vastgestelde regels. Het onderhoud van de openbare ruimte in IJsselstein is gericht op kwaliteit om kosten te beheersen en verspilling te voorkomen. Een goede planning is belangrijk om iedereen goed te informeren. Inspecties worden gebruikt om te controleren of alles goed wordt onderhouden en zo nodig aanpassingen te maken. Het controleren van de kwaliteit gebeurt regelmatig en er worden evaluaties gedaan om te zien of alles volgens plan verloopt. Na twee jaar volgt een eerste evaluatie en na vier jaar wordt het hele plan opnieuw bekeken en eventueel aangepast.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
5
Inleiding Het beheer van de openbare ruimte is een belangrijke taak voor de gemeente. Er gaat veel geld in om en het is belangrijk om inwoners een veilige, gezonde en prettige leefomgeving te geven. Daarnaast staan in de integrale visie op de openbare ruimte (IVOR) uit 2021 diverse ambities en opgaven voor de openbare ruimte. Tot nu toe stelde IJsselstein losse beheerplannen op en was er geen overkoepelend plan daarboven. Dit is aanleiding om dit eerste integrale beheerplan openbare ruimte (IBOR) voor IJsselstein op te stellen.
Aanleiding Er zijn meerdere aanleidingen om een IBOR op te stellen. Hieronder staan de drie belangrijkste benoemd: de vertaling van de IVOR, grip krijgen en houden op de financiën en gebiedsgericht beheer en beeldkwaliteit.
IVOR 2021-2031 De openbare ruimte is het visitekaartje van de stad en speelt een belangrijke rol in het dagelijks leven van de inwoners en bezoekers van IJsselstein. Een goede inrichting en beheer van de openbare ruimte draagt bij aan het sociale, economische en ecologische welzijn van de gemeente. De Integrale Visie Openbare Ruimte 20212031 (IVOR) geeft aan wat de ambities voor de komende 10 jaar zijn voor de openbare ruimte (zie figuur 1).
Figuur 1 Visuele weergave van de visie openbare ruimte
De overkoepelende visie voor de openbare ruimte luidt: “IJsselstein heeft een openbare ruimte die verbindt en die bijdraagt aan een gezonde en leefbare woon- en werkomgeving, voor nu én in de toekomst.” Deze visie is vertaald in de volgende ambities: •
De cultuurhistorische waarden in IJsselstein blijven zichtbaar en vormen een inspiratiebron voor toekomstige ontwikkelingen in de openbare ruimte.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
6
• • •
De openbare ruimte is toekomstbestendig; klimaat adaptief, duurzaam en groen natuurlijk zijn de norm. IJsselstein is een gezonde, veilige en vitale stad waar ruimte is voor ontmoeting, ontspanning en beweging. Samen werken we aan een openbare ruimte van en voor iedereen.
Om de visie en ambities uit de IVOR waar te maken is een integraal beheerplan openbare ruimte (IBOR) wenselijk.
Grip op financiën: Beheer- en vervangingsopgave integraal in beeld De gemeente IJsselstein heeft sectorale beheer- en investeringsplannen voor de openbare ruimte (wegen, riolering, etc.): beheer, onderhoud en vervangingsinvesteringen vinden hoofdzakelijk sectoraal plaats. Terwijl er een sterke samenhang is tussen de verschillende onderdelen in de openbare ruimte: denk aan wegen en groen. Het is daarom van belang om de beheeropgave integraal (in zijn geheel) in beeld te krijgen, zodat de onderhoudsplanning en het onderhoudsniveau van de verschillende onderdelen op elkaar afgestemd kunnen worden. Vervangingsinvesteringen worden tot op heden gedaan met behulp van incidentele budgetten; er was geen sprake van een reserve openbare ruimte. Er is behoefte aan een integraal beeld van de huidige kwaliteit, levensduur en beheerkosten van het areaal. Op basis van dit beeld kan vervolgens bepaald worden hoe groot de beheer-, vervangings- en investeringsopgave is om aan de wettelijke normen te voldoen, het gewenste kwaliteitsniveau te halen en om aanvullende ambities te realiseren. Ook wenst de gemeente inzicht te krijgen in de bijbehorende benodigde capaciteitsinzet.
Hierin speelt mee dat de buitendienst werkzaamheden per 1 januari 2023 weer naar de gemeentelijke organisatie zijn gehaald, nadat deze een aantal jaren bij een externe partij (Reinigingsdienst Midden-Nederland) waren ondergebracht.
Gebiedsgericht beheer en beeldkwaliteit De IVOR heeft als ambitie om in het IBOR een gebiedsgerichte vertaling te maken. Fasering van investeringen kan dan gekoppeld worden aan andere opgaven zoals voorziene (woningbouw)projecten en de energietransitie. Ook biedt een gebiedsgericht beheer de mogelijkheid om te differentiëren in (beeld)kwaliteit en de wijze van onderhoud, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van zelfbeheer. Gemeente IJsselstein werkt tot op heden in het beheer van de openbare ruimte met beeldkwaliteit (conform methodiek CROW): sinds enige jaren is het minimale kwaliteitsniveau C voor groen en B voor reiniging. Bij de totstandkoming van dit IBOR is deze werkwijze geëvalueerd.
Doelstelling Gemeente IJsselstein heeft behoefte aan een overkoepelend Integraal Beheerplan Openbare Ruimte (IBOR). Het IBOR is opgebouwd als het integrale plan over het beheer van de diverse delen van de openbare ruimte, zoals wegen, groen, spelen, etc. Het IBOR biedt een integraal inzicht in de kosten die nodig zijn voor het onderhoud en de investeringen die gedaan moeten worden. Hierdoor ontstaat een totaalbeeld van de gehele beheeropgave en kunnen keuzes over het beheer en investeringen integraal worden gemaakt . Daarnaast biedt het IBOR een gebiedsgerichte vertaling. Hierdoor wordt voor de verschillende wijken en buurten in IJsselstein duidelijk hoe het integrale beheer is ingericht en wordt uitgevoerd. Het IBOR laat zien hoe de diverse ambities van IVOR stapsgewijs verwezenlijkt worden. Tot slot bevat het IBOR een begroting voor een periode van vijf jaar, een financiële strategie, sturingsmogelijkheden en afspraken voor monitoring. Met dit IBOR is het voor de gemeente en haar uitvoerders helder hoe er gewerkt gaat worden in de openbare ruimte, welke ambities er gehaald moeten worden en wat dit gaat kosten. Met dit IBOR legt de gemeenteraad de kaders vast en het IBOR geeft richting aan de uitvoering in de openbare ruimte door de aannemers en medewerkers van de gemeente.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
7
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Positie van dit plan De Omgevingsvisie uit 2021 is een integrale langetermijnvisie van de gemeente IJsselstein. De omgevingsvisie is gericht op de hele fysieke leefomgeving en het hele grondgebied. De Integrale Visie Openbare Ruimte sluit aan op de uitgangspunten van de omgevingsvisie IJsselstein die betrekking hebben op de openbare ruimte. In het Integraal Beheerplan Openbare Ruimte wordt een vertaling gemaakt vanuit de IVOR richting beheer.
Figuur 2 Positie van het IBOR t.o.v. andere documenten binnen de gemeente
Het IBOR omschrijft de manier waarop de gemeente de openbare ruimte gaat beheren, in ieder geval tot 2029. In dit IBOR worden keuzes gemaakt als het gaat om prioriteiten, opgaven, sturing en financiën. De beheerstrategie beschrijft waarop gestuurd wordt: beeldkwaliteit, technische inspecties en/of vervangingsopgaven. Verder blijkt uit deze strategie welke thema’s en opgaven prioriteit hebben en ook hoe dat verschilt tussen de verschillende gebieden in de gemeente. De uitwerking van de financiën maakt duidelijk hoe en in welke mate er uiting gegeven gaat worden aan alle opgaves binnen de gemeente. Door ook de organisatie van de sturing, monitoring en het samenwerken te beschrijven wordt het IBOR geborgd. Daarmee is het IBOR het kader voor het beheer van de openbare ruimte van IJsselstein. Onder het IBOR hangen de verschillende beheerplannen. Daarin staat meer specifiek per beheergroep (wegen, civiele kunstwerken, etc.) uitgewerkt wat de situatie is hoe het beheer van die elementen aansluit op de kaders uit het IBOR. In het handboek inrichting openbare ruimte (HIOR) staan technische uitgangspunten voor aanleg van nieuwe openbare ruimte. Uiteraard sluiten dit handboek en het IBOR op elkaar aan. Het HIOR is een levend document en zal waar nodig aan de hand van dit IBOR worden aangepast.
IBOR
Beheerplannen
•Strategie en (financiële) kaders •Budgetten dagelijks en groot onderhoud en vervangingen •Vastgesteld door de raad •Uitwerking van strategie binnen de (financiële) kaders uit het IBOR •vastgesteld door college
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
8
Totstandkoming van dit plan Er is een integraal overzicht gemaakt van het areaal aan de hand van de bestaande bestanden, beheerplannen en technische inspecties. Daarnaast is er een bureauanalyse gedaan naar de kaders en ambities. Denk aan beleidskaders, maar ook verschillende wettelijke kaders en de ervaring vanuit de praktijk. Uit alle beleidsdocumenten zijn de ambities en uitgangspunten gehaald die relevant zijn voor het integraal beheer van de openbare ruimte. Deze ambities en uitgangspunten zijn vertaald naar opgaven en de daarbij behorende maatregelen. Naast deze integrale opgaven zijn ook de gebiedsgerichte opgaven inzichtelijk gemaakt. Participatie is een belangrijk onderdeel geweest bij het opstellen van het IBOR. Hiervoor heeft er een interne- en externe beeldvormingssessie plaatsgevonden. De interne sessie was met medewerkers van de gemeente. Bij de externe sessie waren belanghebbenden uit IJsselstein betrokken. Het doel van de beeldvormingssessies was om alle verschillende beelden op te halen die er zijn. Met de deelnemers is teruggeblikt op het beheer in de gemeente IJsselstein over de afgelopen tien jaar. Er is samen een SWOT-analyse opgesteld en er is specifiek stilgestaan bij het werken met beeldkwaliteit.
De negen waarden van het Waardenmodel Leefomgeving 1 zijn gebruikt om de belangrijkste thema’s en prioritering voor de toekomst te vinden, voor de hele gemeente en per gebied. In bijlage 6 is een samenvatting te vinden van de beide sessies. Een groep van interne en externe stakeholders heeft samen een Figuur 3 De negen waarden van de leefomgeving aantal locaties in de gemeente IJsselstein beoordeeld. Ze hebben volgens het Waardenmodel Leefomgeving daar de huidige situatie in beeld gebracht door te kijken naar hoe die plekken scoren op de thema’s uit het Waardenmodel Leefomgeving. Deze ‘QuickScan beoordeling Waarden’ heeft een beeld opgeleverd hoe IJsselstein er nu voor staat op de verschillende waarden (zie figuur 3). Na de beeldvormingssessies en QuickScan Waarden zijn de opgaves en de prioriteiten vastgesteld. De wenselijke kwaliteitsambities voor de toekomst zijn bepaald op basis van de beeldvormingssessies en de QuickScan Waarden. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen de verschillende gebieden. Vervolgens zijn de kosten in beeld gebracht. Het uitgangspunt daarbij was zoveel mogelijk kostenneutraal: in de begroting is de komende jaren geen ruimte voor extra budget. Sterker nog: het is de verwachting dat er bezuinigd moet gaan worden. Er zijn twee zaken berekend: 1. 2.
Wat kost het om het areaal in stand te houden? Dit is gedaan op basis van de arealen en actuele marktprijzen. Deze doorrekening is vergeleken met wat er al in de gemeentelijke begroting stond. Wat betekenen de opgaven en ambities voor de kosten? Wat kan budgetneutraal, wat vraagt om een investering en wat vraagt om structureel meer budget?
Het IBOR is opgesteld in samenspraak met beleidsmakers, beheerders en buitendienstmedewerkers van de gemeente IJsselstein. Er is een themasessie geweest met de raad waarin de verschillende te maken keuzes zijn besproken. Tot slot hebben bewoners en andere betrokkenen de mogelijkheid gehad feedback te geven op het concept tijdens een bijeenkomst en/of op papier. In bijlage 6 is te zien wat er met alle ingediende feedback is gedaan.
Leeswijzer In hoofdstuk 1 van het IBOR staan de kaders en uitgangspunten die voortkomen uit beleidsstukken van de gemeente IJsselstein. Daarna volgt in hoofdstuk 2 de beschrijving van de huidige situatie van de gemeente IJsselstein omtrent de omvang en opbouw van het areaal. Nadat de huidige situatie in beeld is, gaat hoofdstuk 3 in op de ambities en doelen van de gemeente IJsselstein. Dit is in hoofdstuk 4 verder uitgewerkt in de beheeraanpak. In hoofdstuk 5 staan de financiën weergegeven en tenslotte komt de organisatie in hoofdstuk 6 aan bod met aandacht voor de sturing en monitoring.
1
Zie waardenmodelleefomgeving.nl
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
9
1. Kaders en uitgangspunten In dit hoofdstuk staan de kaders en uitgangspunten voor dit Integraal Beheerplan Openbare Ruimte. Deze bestaan uit de kaders van het beleid van de gemeente IJsselstein en de provincie Utrecht en daarnaast de wettelijke kaders. Hieronder zijn de belangrijkste kaders weergegeven, daarnaast staan in bijlage 2 nog andere beleidskaders.
1.1 Beleidskaders Integrale Visie Openbare Ruimte 2021 - 2031 Met de IVOR geeft de gemeente richting aan de toekomstige inrichting en het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. In de IVOR zijn de kaders voor de komende tien jaar vastgelegd. De doelstellingen van de IVOR zijn: o o o o
Een visie voor de openbare ruimte vaststellen; Op basis van de omgevingsvisie de belangrijkste thema’s uitdiepen en binnen die thema’s keuzes maken, het beoogd effect benoemen en de belangrijkste inrichtings- en beheerrichtlijnen vaststellen; Basis leggen voor het integrale beheerplan openbare ruimte; Een integrale visie op de openbare ruimte vraagt om een goede en integrale samenwerking tussen verschillende afdelingen en disciplines. Dat geldt voor zowel de driehoek ontwerp, uitvoering en beheer; als voor de driehoek beleid, beheer en organisatie.
De visie voor de openbare ruimte luidt: “IJsselstein heeft een openbare ruimte die ons verbindt en die bijdraagt aan een gezonde en leefbare woon- en werkomgeving, voor nu én in de toekomst.” De ambities en de bijbehorende thema’s staan in figuur 4. In Bijlage 1 worden alle opgaven vanuit de IVOR weergegeven.
Figuur 4 Thema's en ambities uit de IVOR
Beleidskaders voor groen •
Bomen: In 2024 is nieuw bomenbeleid opgesteld. Daarin zijn inhoudelijke keuzes gemaakt over de bomen in IJsselstein. Daar waar keuzes uit het bomenbeleid effect hebben op het beheer, is dat in dit plan meegenomen. 15 april 2024
IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
10
•
•
Natuurwaardekaart 2.0: De Natuurwaardekaart 2.0 brengt op hoofdlijnen de ecologische structuur van de stad in beeld. Het is een middel dat dient als beleid om de ecologische structuur te behouden en nieuwe ecologische waarden tot stand te brengen. De Nota Natuurkaart geeft ook kaders voor hoe om te gaan met natuur en ontwikkelingen. De Natuurwaardekaart 2.0 is als kader meegenomen in dit IBOR. Groenstructuurplan: Het Groenstructuurplan levert de randvoorwaarden en uitgangspunten voor de beleids- en beheerplannen voor alle groene deelproducten. Het functioneert als kader voor ontwerpen en inrichtingsvoorstellen voor het openbare groen. Het Groenstructuurplan ondersteunt tevens de ruimtelijke ordening en ruimtelijke beeldkwaliteit. Het doel van het groen in de gemeente IJsselstein is om de openbare ruimte aan te kleden en aantrekkelijker te maken. De aanwezigheid van groen bevordert de gezondheid, heeft een positieve invloed op de waarde van vastgoed, geeft meer gevoel van veiligheid en geeft meer sociale contacten.
Participatiebeleid Inwoners kunnen, op basis van het nieuwe beleid “Samenwerken in IJsselstein’, op vier niveaus deelnemen. Elke volgende stap geeft hen meer invloed. 1. 2. 3. 4.
Meeweten (informeren) Meedenken (raadplegen) Meewerken (co-creëren) Meebeslissen (meebepalen)
In dit IBOR is uitgewerkt wat dit betekent voor het beheer van de openbare ruimte.
Andere relevante beleidskaders • • • • •
Nota Volksgezondheidsbeleid en Seniorenbeleid 2021-2025 Visie- en uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie 2023-2028 Transitievisie Warmte IJsselstein 1.0 Mobiliteitsplan IJsselstein ‘Gezond op weg naar 2030’ Toekomstbeeld Binnenstad IJsselstein 2040
Zie bijlage 2 voor een beschrijving hiervan.
1.2 Wettelijke kaders Als eigenaar en beheerder van de openbare ruimte is de gemeente verantwoordelijk om hier goed voor te zorgen. De centrale gedachte is dat de beheerder vanuit zijn zorgplicht verantwoordelijk is voor het uitvoeren van voldoende onderhoud. Bij geschillen ligt de bewijslast veelal bij de gemeente. Zij moet aantonen dat het beheer met optimale zorg is uitgevoerd. Het is daarom van groot belang het beheer op orde te hebben.
Financiële kaders vanuit de BBV Het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) verplicht gemeenten om de financiën voor het beheer van de openbare ruimte op orde te hebben en ook te onderbouwen welke doelen worden nagestreefd. Hierbij is het verplicht een paragraaf op te nemen over de kapitaalgoederen (bijvoorbeeld onderhoud wegen, riolering, water, groen en gebouwen), waarbij ook aandacht is met welke partners dit wordt gerealiseerd. De laatste jaren wordt er door provincies extra aandacht gevraagd voor voldoende budget voor onderhoud en vervanging, waarbij achterstanden onwenselijk zijn. Als richtlijn wordt CROW KOR niveau C als minimum aangehouden. Binnen het BBV is bepaald hoe je moet begroten. Voor de openbare ruimte geldt: • • •
Dagelijks onderhoud moet in de exploitatiebegroting worden verwerkt. Groot onderhoud kan zowel via de exploitatiebegroting als via een voorziening (met die laatste optie egaliseer je de uitgaven meer). Vervangingsinvesteringen moeten worden gekapitaliseerd en worden afgeschreven.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
11
Overige wet- en regelgeving Per 1-1-2024 is de Omgevingswet in werking. Daarin staan veel kaders die relevant zijn voor het IBOR. In de Omgevingswet staat onder andere: • • • •
De gemeente moet zorgdragen voor afvalwater en het afvloeien van hemelwater. Het rioleringsbeheer moet financieel worden verankerd. Dit gebeurt in het Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) 2. Er zijn kaders voor hoe om te gaan met de natuur en beschermde soorten (eerder: Wet Natuurbescherming). Bouwwerken, waaronder civiele kunstwerken zoals bruggen of tunnels, mogen geen gevaar voor de gezondheid of veiligheid vormen. Er zijn regels hoe met (verontreinigde) grond moet worden omgegaan.
Andere wet- en regelgeving: •
• • •
De Wegenwet schrijft voor dat de gemeente de openbare wegen in stand houdt door onderhoud en beleid heeft voor gladheidsbestrijding en openbare verlichting. Ook civieltechnische kunstwerken vallen hieronder. Voor speeltoestellen geldt het Warenwetbesluit Attractie- en Speeltoestellen. Voor openbare verlichting gelden de richtlijnen ‘Nationale Praktijk Richtlijn’ van de NSvV en het Politiekeurmerk Veilig Wonen. De gemeente is verantwoordelijk voor het inzamelen en verwerken van huishoudelijk afval. In de Wet milieubeheer staan regels voor vloeibaar en vast afval.
Verder is de volgende algemene wet- en regelgeving relevant: • • • •
Gemeentewet Algemeen Plaatselijke Verordeningen (APV) Diverse richtlijnen en normen vanuit CROW, Rioned, KIWA, NEN Arbowetgeving
1.3 Algemene uitgangspunten Op basis van de hiervoor genoemde kaders en de opgehaalde informatie, gelden de volgende algemene uitgangspunten in IJsselstein: • • • • •
2
De gemeente werkt conform wettelijke eisen. Denk hierbij vooral aan zorgvuldig handelen bij bomen en speelvoorzieningen en de veiligheid van verkeerssituaties. De gemeente voorkomt kapitaalvernietiging. Het moeten maken van meerkosten wordt voorkomen, omdat (klein) onderhoud op tijd wordt uitgevoerd. De openbare ruimte is schoon, heel en veilig. De gemeente zoekt steeds meer mogelijkheden om ook andere ambities en doelstellingen waar te maken in of door de openbare ruimte. De gemeente zoekt naar een effectief gebruik van de openbare ruimte (stapelen functies).
Het GRP wordt eind 2024 herijkt in een Water en Rioleringsplan. 15 april 2024
IBOR IJsselstein
12
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Hieronder is de opbouw en zijn de grenzen van de gemeente IJsselstein te zien.
Figuur 5 De gemeente IJsselstein (luchtfoto)
15 april 2024 IBOR IJsselstein
13
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
2. Huidige situatie Dit hoofdstuk beschrijft de huidige situatie in de gemeente IJsselstein. Het gaat daarbij om het areaal, de ontwikkelingen, het huidige beheerregime, de kwaliteit van de openbare ruimte en een evaluatie daarop.
2.1 Omvang en opbouw van het areaal De gemeente beheert diverse onderdelen in de openbare ruimte. Denk aan het groen, de wegen, bruggen, maar ook VRI’s (verkeersregelinstallaties, ook wel verkeerlichten genoemd), borden, prullenbakken, etc. In onderstaande afbeelding is een aantal zaken uitgelicht. In bijlage 3 is het totaal aan areaal te zien. Daarbij is ook onderscheid gemaakt naar gebieden. Deze areaalgegevens vormen de basis van de financiële doorrekening. Onderdeel
Areaal
Eenheid
Groen
15108
are
Verharding
16078
are
Water
104060
m1
Riolering (kolken)
10896
stuks
Civiele kunstwerken
859
stuks
Meubilair
4408
stuks
Openbare verlichting
6556
stuks
Spelen
604
stuks
Reiniging
70444
are
Figuur 6 Overzicht areaal openbare ruimte (1 januari 2024)
Trend areaalontwikkeling De openbare ruimte en daarmee ook het areaal is altijd in ontwikkeling. Bovenstaande getallen zijn dan ook een momentopname. Daarom is het goed ook een aantal trends weer te geven die van invloed zijn op het areaal. Potentiële ontwikkellocaties In de Woonvisie staat dat de ambitie van de gemeente is om tot 2030 in totaal 2.500 nieuwe woningen te bouwen. Er worden hierbij nieuwe wijken ontwikkeld, waarbij nieuwe gebieden in beheer worden genomen. Deze ontwikkelingen resulteren in een groter beheerareaal voor de gemeente IJsselstein. Ook wordt er een nieuw bedrijventerrein ontwikkeld en een winkelcentrum krijgt een andere vorm waarbij er uitbreidingen plaatsvinden. Daarbij is natuurlijk behoefte aan groen, wegen, verlichting, meubilair, etc. Ook dit heeft invloed op de te beheren arealen.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
14
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Op de kaart (figuur 7) zijn de locaties in beeld gebracht die in de nabije toekomst potentieel ontwikkeld worden. In hoofdstuk 6 staan uitgangspunten over hoe om te gaan met deze locaties in de fase vóór en na de daadwerkelijke ontwikkeling. Zelfbeheer en vergroening Verder is er ook trend van het in beheer nemen van delen van de openbare ruimte door (groepen) inwoners. Hierbij worden bijvoorbeeld boomspiegels door inwoners beheerd en neemt het te beheren areaal door de gemeente af. In het geval van zelfbeheer is de realiteit dat er wel meer uren van de binnendienst besteed worden aan de administratie en het up-to-date houden van afspraken. Tot slot wordt er vanuit klimaatadaptatie verharding omgevormd naar groen. Dit heeft een verschuiving in het areaal tot gevolg. Beide ontwikkelingen hebben invloed op de organisatie (zie ook hoofdstuk 6). Figuur 7 Potentiële ontwikkellocaties
2.2 Ontwikkelingen beheer openbare ruimte Op het gebied van beheer zijn er de afgelopen jaren een aantal relevante ontwikkelingen geweest die mee zijn genomen in dit IBOR. Beheer is in beweging. Voorheen werd het beheer vooral ingezet om de openbare ruimte schoon, heel en veilig te houden. Op dit moment wordt dat vooral gezien als basis en richt men het beheer meer op verschillende waarden die de openbare ruimte kan hebben. De openbare ruimte kan een bijdrage leveren aan het klimaat, toegankelijkheid, sociale cohesie, duurzaamheid, ecologie, etc. Door deze ontwikkeling is het ook minder gebruikelijk om vanuit elke beheerdiscipline zoals groen, wegen, riolering, etc. apart naar de openbare ruimte te kijken. Voor het beheren op waarden is een integrale blik nodig, waarbij de verschillende disciplines samen aan de slag gaan om waarde toe te voegen aan de openbare ruimte. Figuur 8 Overzicht 9 waarden van de leefomgeving
2.3 Eerdere werkwijze beheer Voor het beheren van de openbare ruimte van de gemeente IJsselstein is sinds 2012 gebruik gemaakt van beeldgericht beheer. Dit is een manier van werken die door bijna alle gemeenten is gebruikt en die door het kennisplatform CROW is gestandaardiseerd. Er zijn vijf kwaliteitsniveaus: A+, A, B, C en D. Voor elk onderdeel uit de openbare ruimte is een beeldmeetlat opgesteld, hierop staat aangegeven aan welke kwaliteitsnormen het onderdeel moet voldoen bij een bepaald kwaliteitsbeeld. Alle beeldmeetlatten zijn gebundeld tot de schouwgids voor de gemeente IJsselstein. Met dit instrumentarium is de beheerkwaliteit van de openbare ruimte visueel meetbaar gemaakt. De gemeente IJsselstein heeft een aantal beheerniveaus onderscheiden. Een beheerniveau is opgebouwd uit een range van kwaliteitsbeelden. Vanuit de richtingaanwijzer ligt het algemene ambitieniveau op “Sober en doelmatig. Dit is te vergelijken met kwaliteit C en hier is de afgelopen jaren op gestuurd. 15 april 2024 IBOR IJsselstein
15
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
De gemeente is verdeeld in gebiedstypen. Elk gebiedstype wordt bepaald door een gelijke karakteristiek, functionaliteit en een gelijk beheerniveau. De volgende gebiedstypen worden onderscheiden: Bedrijventerreinen, Buitengebied, Centrumgebieden en Woongebieden. Het instrumentarium maakt het mogelijk dat het beheer aansluiting krijgt op de ambitie. De beheerdisciplines groen, meubilair en verharding worden beheerd op beeldkwaliteitsniveau C. Afgelopen jaar is het groen beheerd door de eigen dienst op basis van frequenties. De beheerdiscipline reiniging wordt in de gemeente IJsselstein beheerd op een Bbeeldkwaliteitsniveau. Zie figuur 9. Hier is de afgelopen jaren goed de regie op gehouden. Figuur 9 Ambitieniveaus tot en met 2023
2.4 Huidige kwaliteit en technische staat De laatste meting van de beeldkwaliteit in de openbare ruimte is in kwartaal 4 (Q4) van 2022 gedaan. Deze meting omvat een meting van het kwaliteitsniveau en de technische staat. Hierbij is steeds gekeken naar drie deelgebieden: Centrum Zuid (binnenstad, oostelijk deel Zenderpark en bedrijventerrein), West Zuid (westelijk deel Zenderpark, Achterveld, Groenvliet) en Noord (IJsselveld). Het resultaat van deze meting is te zien in figuur 10 en 11. In figuur 12 en 13 zijn de scores van de verschillende disciplines en gebieden te zien. Hieruit blijkt dat in Noord en op Groen onder niveau is gescoord.
Figuur 10 Meting kwaliteitsniveau Q4 2022
Figuur 11 Meting technische staat Q4 2022
Figuur 12 Scores van de verschillende disciplines
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
16
Figuur 13 Scores van de verschillende gebieden per kwartaal
In de afgelopen jaren is er een grote dataset aan meetgegevens opgebouwd. Daardoor kunnen de gemeten kwartalen met elkaar worden vergeleken. Uit deze vergelijking blijkt het volgende: •
•
Per gebied: • Twee van de drie gebieden (centrum-zuid en west-zuid) laten een stijgende score zien; • Noord scoort al enige tijd het slechtst van de gebieden. Per discipline: • Groen: het groeiseizoen is duidelijk zichtbaar. Kwartaal vier scoort als beste kwartaal van het jaar (maar nog wel onder ambitieniveau). • Meubilair: jaarlijks laat meubilair een dal zien in kwartaal één, waarna de kwaliteit langzaam opkrabbelt. Dit kan deels te maken hebben met de schade die elk jaar ontstaat door vuurwerk rond en tijdens de jaarwisseling. • Verharding: kwartaal vier scoort steeds de beste kwaliteit van het jaar. De dip in kwaliteit in het eerste en tweede kwartaal. • Reiniging: deze discipline laat steeds de beste score zien van alle disciplines. Sinds kwartaal twee van 2022 is dat veranderd. Het ambitieniveau wordt nog ruim behaald.
2.5 Belangrijkste opgave per beheerdiscipline In onderstaande tabel staan de belangrijkste opgaven en uitdagingen per discipline benoemd. Dit is een zeer beknopte weergave van de situatie. Beheerdiscipline
Opgaven / uitdagingen
Afval
Bijplaatsingen Implementatie omgekeerd inzamelen Deels verouderd areaal
Kunstwerken Groen
Meubilair
Achterstanden (deels al ingehaald, maar nog niet alles) Effect klimaatverandering Biodiversiteit Niet alles goed in beeld
VRI
Op orde
Openbare verlichting
Op orde
Reiniging
Afspraken over integrale aanpak nu deel taken niet meer bij RMN liggen
Riolering
Zie Water en Rioleringsporgramma (WRP) Opvang regenwater, deels verouderd rioolstelsel Invulling geven aan beleid
Speelvoorzieningen
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
17
Sport (terreinen)
Afstemming met sportverenigingen over onderhoud en beheer
Wegen
Deel areaal einde levensduur
Water
Groot onderhoud oeverbescherming Groot deel in beheer van waterschap Afspraken over onderhoud goed beleggen
Culturele kunstwerken
2.6 QuickScan Waarden De Waarden van de openbare ruimte zijn beoordeeld tijdens een QuickScan in het najaar van 2023. Deelnemers waren medewerkers van de gemeente, van beleid, beheer en uitvoering; en betrokken inwoners en afgevaardigden van een aantal belangengroepen. In vier gemengde groepen is gekeken hoe een aantal plekken in IJsselstein scoren op de Waarde Prioriteit (aantal punten) Score waarden uit het Waardenmodel. De waarden die het hoogst scoorden waren Veiligheid, Betrokkenheid en Circulariteit. Gezondheid, Uitstraling, Klimaatadaptatie, Biodiversiteit, Milieu en Inclusiviteit scoorden wat lager. Per plek waren er duidelijke verschillen, mede afhankelijk van de functie van die plek. De beoordeling gaf met name aanleiding voor een onderling gesprek en het met andere ogen naar de omgeving kijken. Daarnaast geeft het input voor de verdere uitwerking van dit IBOR, zeker in vergelijking met de prioriteit die aan elke waarde werd gegeven (zie figuur 14).
Veiligheid
17
B
Gezondheid
16
B
Uitstraling
13
B
Klimaatadaptatie
13
C
Biodiversiteit
11
C
Milieu
8
C
Betrokkenheid
6
B
Inclusiviteit
3
C
Circulariteit
3
B
Figuur 14 Vergelijking prioriteit en score per waarde
2.7 Evaluatie beeldkwaliteit De afgelopen tien jaar is er in de openbare ruimte van IJsselstein beheerd op basis van beeldkwaliteit. De beheerdisciplines groen, meubilair en verharding zijn beheerd op beeldkwaliteitsniveau C. Voor reiniging lag de ambitie op een B-niveau. Het C-niveau wordt als volgt omschreven, daaronder staan enkele beeldmeetlatten. De openbare ruimte vertoont een minder verzorgd beeld. Zwerfvuil en onkruidgroei behoren deels tot het beeld. Voorzieningen, groen en verhardingen vertonen meer schade en verliezen incidenteel hun functionaliteit. De belevingswaarde is laag, omdat de openbare ruimte een sobere uitstraling heeft.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
18
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Figuur 15 Voorbeeld meetlatten beeldkwaliteit met de verschillende niveaus
Deze werkwijze is tijdens de beeldvormingssessies geëvalueerd. Met bovenstaande definitie van de ambitie van de gemeente IJsselstein is het weinig verrassend dat het werken met beeldkwaliteit niet altijd even positief wordt ervaren. Men heeft de afgelopen jaren een achteruitgang van het beeld en de uitstraling gezien. Ook heeft een C-niveau invloed op de technische staat. Zo heeft een ambitie op C-niveau voor groen invloed op het beeldkwaliteitsniveau van de verharding door bijvoorbeeld wortelopdruk en onkruid. Werken op C-niveau sluit niet aan op de wensen van de medewerkers en wat inwoners graag zien: De medewerkers hebben passie voor hun werk en streven naar het best mogelijke resultaat voor de openbare ruimte. Tegelijkertijd is het C beeldkwaliteitsniveau vastgesteld als ambitie en zijn daar ook de budgetten naar aangepast. Dit betekent dat er een verschil zit tussen de ambities en de budgetten die beschikbaar zijn voor het uitvoeren hiervan. Hier komt een gedeelte van de ontevredenheid met beeldkwaliteit vandaan. Wat verder naar voren kwam in de evaluatie is dat de afgelopen tien jaar het sturen op beeldkwaliteit meer een doel is geworden in plaats van een middel. Beeldkwaliteit is destijds opgezet als een manier om de openbare ruimte te monitoren en te kunnen sturen op het beeld buiten.
Hierboven hoort een ambitie te hangen, in dit geval sober en doelmatig, waaraan planningen gekoppeld kunnen worden om deze ambitie te bereiken. Die planningen zijn veelal gebaseerd op frequentie en de technische staat. Het resultaat in de openbare ruimte kan vervolgens gemonitord worden door middel van beeldkwaliteit. In de huidige situatie lijkt het alsof de planningen grotendeels afhankelijk zijn geworden van de beeldkwaliteitsambitie en de signalen die daaruit voortkomen. Dit zorgt voor een incidentele manier van werken waarbij bijvoorbeeld losse plantvakken op ambitieniveau worden gebracht, terwijl de omgeving niet wordt meegenomen. Dit komt ook doordat de verschillende beheerdisciplines nu nog vrij zelfstandig werken. Een meer integrale manier van werken zou zorgen voor het kijken naar de openbare ruimte als één geheel. Ook het gebruik van beeldkwaliteit als middel is een reden voor de ontevredenheid met het werken met beeldkwaliteit. De behoefte ligt om meer vooruit te kijken en daarop de planning af te stemmen.
2.8 SWOT-analyse beheer openbare ruimte IJsselstein Er is een SWOT analyse gedaan naar het beheer van de openbare ruimte in IJsselstein. In bijlage 6 staan alle sterktes, zwaktes, kansen en bedreiging die naar voren tijdens gekomen tijdens de interne en externe beeldvormingssessies. Het is duidelijk dat er vooral veel kansen worden gezien. Een interne sterkte is dat zowel de binnen- als buitendienstmedewerkers een passie hebben voor het groen in de openbare ruimte. Daarbij worden zij belemmerd door een tekort aan personeel, een beperkt budget en hebben zij het gevoel dat zij vooral problemen aan het oplossen zijn. Met betrekking tot de externe kansen en bedreigingen worden een integrale aanpak en samenwerking als een kans gezien, maar ook klimaatadaptatie: klimaatadaptatie biedt namelijk mogelijkheden om andere problemen meteen aan te pakken en bijvoorbeeld te werken aan verkeersveiligheid. Daarnaast zijn er ook aanvullende subsidies te verkrijgen voor klimaatadaptatie. In de bedreigingen komen ook weer de beperkte budgetten naar voren.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
19
3. Ambities en doelen Dit hoofdstuk beschrijft de ambities en doelen voor het integraal beheer van de openbare ruimte. Dit is gebaseerd op de voorgaande hoofdstukken en alles wat is opgehaald in het voortraject. Het beheer van de openbare ruimte moet bijdragen aan de gemeentelijke doelstellingen en wettelijke kaders. De doelstellingen zijn vertaald naar vijf belangrijke waarden: Echt IJsselstein, Ecologisch & Natuurlijk, Leefbaar, Duurzaam en Samen. Het schoon, heel en veilig houden van de openbare ruimte is de basis.
3.1 Centrale ambitie De openbare ruimte moet veilig zijn. Dat is de basis. Daarvoor zijn vooral technische staat, verlichting, openheid en zichtlijnen belangrijk in de openbare ruimte. Daarnaast zijn er verschillende keuzes te maken op het onderhoudsniveau en de manier waarop er invulling wordt gegeven aan ambities. De gemeente IJsselstein kiest ervoor om: • • • • •
Veiligheid als basisvoorwaarde te hanteren. Vijf centrale waarden te formuleren als pijlers onder het IBOR. Deze komen voort uit bestaand beleid, financiële kaders, de participatie en wettelijke kaders. De beschikbare financiële middelen optimaal te verdelen, waarmee zoveel mogelijk recht wordt gedaan aan de vijf waarden. Voor het bepalen van de ambities op onderhoudsniveau beeldkwaliteit te gebruiken. Integraal te plannen, financieren en te werken.
Hieronder is dit visueel weergegeven.
Beleid
Participatie
Financiele kaders
Wettelijke kaders
IBOR Basis: Schoon, heel en veilig
Waarden: Echt IJsselstein, Ecologisch & Natuurlijk, Leefbaar, Duurzaam en Samen
Dagelijks
Groot
Vervangings-
onderhoud
onderhoud
investeringen
Integraal werken 15 april 2024 IBOR IJsselstein
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
20
3.2 Ambitieniveau beeldkwaliteit per gebied De gemeente IJsselstein kiest ervoor om het ambitieniveau voor het onderhoud van de openbare ruimte te vertalen naar een beeldkwaliteitsniveau. Dit houdt in dat er een bepaald gewenst kwaliteitsniveau is. Het betekent niet dat alle werkzaamheden gestuurd worden op beeldkwaliteit (zie ook verderop). Er is in het IVOR aangegeven dat het wenselijk is gebiedsgericht te werken. Ook vanuit de participatie is naar voren gekomen dat de verschillende gebieden andere waarden hebben, waar een andere beheerambitie bij kan horen. De gebieden zijn verdeeld naar functie: iedere functie vraagt wat anders wat betreft het beheer. Dit is vertaalt in verschillende structuurgebieden (zie figuur 16). De financiën spelen ook een belangrijke rol bij het bepalen van het ambitieniveau. Het uitgangspunt voor het opstellen van dit IBOR is om budgetneutraal uit te komen. Het budget is gebaseerd op het eerdere ambitieniveau van gemiddeld C, reiniging op B en de begraafplaatsen op A. Met het in acht nemen van bovenstaande is dit het nieuwe ambitieniveau per gebied: • • • • • • • • •
Bedrijventerrein Begraafplaats Binnenstad Buitengebied Hoofdwegen Parken en plantsoenen Sport Winkelcentrum Woongebied
C B B C C C C C C
Groen en reiniging op B
Ruw gras en begrazen staan in elk gebied op C. Riolering en Civiele kunstwerken staan ook overal op C omdat die voornamelijk op basis van inspecties onderhouden worden.
Figuur 16 Structuurgebieden IBOR
15 april 2024 IBOR IJsselstein
21
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Belangrijkste wijzigingen: Binnenstad is van een gemiddeld C naar een B gegaan, om tegemoet te komen aan de wens om de binnenstad op een hoger niveau te onderhouden. Een A niveau is te kostbaar gebleken. Begraafplaats is van A naar B gegaan, om zo financiële ruimte te creëren om op andere delen wat omhoog te gaan. Bovendien is een B niveau voldoende voor een net beeld. Binnen de woongebieden is groen naar een B niveau gebracht. Dit komt tegemoet aan de wens om het groen op een hoger niveau te onderhouden. Dit is goed voor zowel het beeld, maar ook aan de levensduur van het groen. Reiniging is – behalve in de woongebieden, binnenstad en begraafplaats – naar een C niveau gebracht. Ook dit met name om financiële ruimte te creëren.
3.3 Beheren op Waarden De gemeente IJsselstein wil beheren op waarden. Het belang van de openbare ruimte en een goed beheer hiervan neemt namelijk toe. Veel actuele maatschappelijke opgaven hebben een relatie met de openbare ruimte. Deze komen onder andere naar voren in de IVOR, maar ook in ander beleidskaders waarin aandacht is voor zaken als bewegen en gezondheid. In dit IBOR leggen we nadrukkelijke de link met deze opgaven door het sturen op vijf Waarden van de openbare ruimte in IJsselstein. Bij elke Waarde hoort vervolgens een ambitie, beide zijn hieronder te zien: Waarde
Ambitie
Echt IJsselstein
Beheren op basis van historie en identiteit
Ecologisch & Natuurlijk
Het stimuleren van biodiversiteit met beheer
Leefbaar
Beheer gericht op inclusiviteit en gezondheid van inwoners
Duurzaam
Door beheer werken aan klimaatadaptatie, circulariteit en milieu
Samen
Met beheer zorgen voor betrokkenheid
Per thema beschrijven we de waarde en de opgaven uit het IVOR die onder deze waarde vallen. In hoofdstuk 4 staan de maatregelen die bijdragen aan de waarden. Er is per waarde een kaart gemaakt, deze zijn in bijlage 8 groter weergegeven.
15 april 2024 IBOR IJsselstein
22
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Echt IJsselstein – beheren op basis van historie en identiteit De identiteit en historie van de openbare ruimte worden bepaald door de inrichting, aard van de bebouwing, het gebruik en het onderhoud ervan. Het groen en de cultuurhistorische inrichting in de binnenstad vormen een belangrijk onderdeel hiervan. Met name de fruitbomen zijn belangrijk voor de identiteit van de openbare ruimte in IJsselstein. Hetzelfde geldt ook voor het gebruik van hanging baskets in de binnenstad, andere soorten bomen, groen en kunst in de openbare ruimte. Opgaven Om te sturen op deze waarde van de openbare ruimte van IJsselstein zijn er een aantal opgaven om te zorgen dat de identiteit en historie van IJsselstein meer op de voorgrond komen. Een opgave is om de kwaliteit van de binnenstad te verhogen, zodat deze aansluit bij de identiteit en de cultuurhistorie. Dit geldt ook voor de historische elementen, fruitbomen en kunstobjecten door de hele gemeente. Verder willen we de identiteit van het landschap in het buitengebied waar mogelijk versterken én de overgang naar de stad meer geleidelijk maken. Waarde op kaart Op onderstaande kaart zijn een aantal kenmerken te zien waar de gemeente IJsselstein haar identiteit aan ontleent. Dit zijn veelal ook de objecten waar de opgaves liggen om meer te sturen op de waarde Echt IJsselstein.
Het gaat bijvoorbeeld om de fruitbomen, de historische linten, de kunstwerken en de historische plekken in de gemeente zoals de begraafplaats en het Kloosterpark.
Figuur 17 Kansenkaart thema 'Echt IJsselstein'
15 april 2024 IBOR IJsselstein
23
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Ecologisch & Natuurlijk – het stimuleren van biodiversiteit met beheer Bio betekent leven en diversiteit betekent afwisseling of verschil. Onder biodiversiteit verstaan we daarom alle verschillende soorten leven in het groen en het water. Dankzij die variatie blijft de natuur in evenwicht en bestaat het groen uit meer dan alleen een grasveld. Soorten en ecosystemen (de wisselwerking tussen organismen en hun omgeving) zorgen voor de productie van zuurstof, afbraak van dode dieren en planten, bestuiving van planten, opname van water, waterzuivering en beheersing van plagen. Ook de stad als geheel kan gezien worden als een ecosysteem. Opgaven De opgave hier is om het groen en water van de gemeente natuurlijker en meer op ecologie gericht te beheren. Dit heeft invloed op de soortkeuze, wanneer en hoe er gemaaid wordt en het prioriteren van groene en blauwe verbindingen en structuren. Waarde op kaart Op de kaart hieronder is te zien waar de ecologisch waardevolle plekken en verbindingen zich bevinden. In de toekomst willen we deze plekken en verbindingen versterken met het beheer van de openbare ruimte. Daarnaast liggen er langs oevers en op industrieterreinen kansen om op die plekken de biodiversiteit en aanwezigheid van groen te vergroten.
Figuur 18 Kansenkaart thema 'Ecologisch en Natuurlijk'
15 april 2024 IBOR IJsselstein
24
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Leefbaar – beheer gericht op inclusiviteit en gezondheid van inwoners De openbare ruimte heeft een belangrijke maatschappelijke rol. Je kunt er spelen, sporten, wandelen, op een bankje zitten, de hond uitlaten of op een andere manier ontspannen. Kortom je kunt van de openbare ruimte genieten. Alle mogelijkheden daartoe, zoals bewegen, ontspannen en ontmoeten, hebben invloed op ons welzijn. Leven in een groene omgeving zorgt ervoor dat mensen mentaal en fysiek gezonder zijn. Groene en andere ontmoetingsplekken bieden goede kansen en mogelijkheden om sociale verbindingen tot stand te brengen. Verder betekent een leefbare openbare ruimte dat deze toegankelijk is voor alle inwoners, ongeacht eventuele beperkingen. Opgaven Om de gemeente IJsselstein leefbaar te houden richten we ons op het stimuleren van duurzame vormen van mobiliteit voor iedereen. Iedereen moet zich op een prettige manier door de gemeente kunnen bewegen. We stimuleren bewegen in de openbare ruimte. Voor de prioriteit hierin gebruiken we het STOP-principe: 1. Stappen, 2. Trappen, 3. Openbaar vervoer en 4. Personenwagens. We gaan zorgen voor voldoende speelplekken die aansluiten bij de behoeften van bewoners en zo veel mogelijk natuurlijk ingericht zijn. Ook het beheer van recreatiegebieden en natuur stemmen we af op de functie van het gebied.
Ook zetten we ons beheer in voor een toegankelijke en dementievriendelijke openbare ruimte. De laatste opgave is om bijplaatsingen zo veel mogelijk terug te dringen. In het beheer houden we rekening met de toegankelijkheid van de openbare ruimte voor mensen met een fysieke beperking. Waarde op kaart Op onderstaande kaart is te zien dat de invalideparkeerplaatsen goed verspreid zijn door de gemeente. Voor de aanwezigheid van banken geldt dat er nog een paar blinde vlekken zijn, hier kan de leefbaarheid nog vergroot worden. Dat geldt voor een aantal gebieden rond ouderenwoningen. Er is daarnaast maar één speelplaats die toegankelijk is voor kinderen met een beperking, hier ligt dus een kans voor de toekomst. Er lopen verschillende regionale fiets- en wandelroutes door IJsselstein. In de toekomst zetten we in op het verbinden van de routes op de lokale routes binnen de kern en het aantrekkelijk maken van alle routes.
Figuur 19 Kansenkaart thema 'Leefbaar'
15 april 2024 IBOR IJsselstein
25
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Duurzaam – door beheer werken aan klimaatadaptatie, circulariteit en milieu Klimaatbestendigheid en duurzaamheid zijn onderwerpen die wereldwijd veel aandacht krijgen. Door klimaatverandering stijgt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen. Stortbuien en langdurige neerslag veroorzaken wateroverlast. Ook raakt hitte de gezondheid van kwetsbare mensen, zoals ouderen, longpatiënten en jonge kinderen. Klimaatverandering heeft direct gevolgen voor onze omgeving en hoe deze beheerd moet worden. Er zijn meer schaduwrijke- en verkoelingsplekken nodig om mens en dier prettiger te laten leven. Groen is een belangrijk onderdeel bij klimaatbestendigheid en duurzaamheid. Groen is in staat om water vertraagd in de bodem te laten lopen tijdens hevige regenbuien. Een openbare ruimte met bomen, groen en water, zorgt ervoor dat er geen/minder opwarming kan plaatsvinden en het risico op hittestress en wateroverlast afneemt. Het beheer is daarom van belang voor het groen in de openbare ruimte. Opgaven Een belangrijke opgave voor klimaatadaptatie is het realiseren van meer groen, niet alleen in oppervlakte op het maaiveld, maar ook in bladoppervlak. Om dit te bereiken is het een opgave om in kaart te brengen waar er mogelijkheden zijn om meer groen te creëren, bijvoorbeeld door ongebruikte verharding te vervangen.
Om wateroverlast te voorkomen zijn er verschillende opgaven waar we op sturen: genoeg capaciteit voor hemelwater in riolering en duikers en het creëren van tijdelijke wateropvang. Als het gaat om circulariteit zetten we in op het hergebruik van materialen. Daarnaast sluiten we met het beheer van de openbare ruimte aan bij de energietransitie en de transitievisie warmte. Waarde op kaart Op de kaart hieronder is verschillende data over klimaatadaptie samengevoegd. De koele plekken hieronder zijn gebaseerd op de 3-30-300 richtlijn. Die stelt dat alle gebieden die verder dan 300 meter van een groene plek af liggen risico lopen op hittestress. Dat zijn hieronder dus de niet groene plekken in het zuidwesten. Hier liggen nog opgaven voor vergroening. Hetzelfde geldt voor de plekken met verdrogingsrisico, kritische neerslaglocaties of die door andere redenen kwetsbaar zijn voor hittestress. De gemeente heeft zelf zinloze verharding in kaart gebracht en gaat de komende jaren aan de slag om deze locaties te vergroenen.
Figuur 20 Kansenkaart thema 'Duurzaam'
15 april 2024 IBOR IJsselstein
26
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
Samen – met beheer zorgen voor betrokkenheid Een fijne openbare ruimte zorgt voor verbinding in de gemeente. Daarnaast is de openbare ruimte in IJsselstein van iedereen. De gemeente IJsselstein en haar inwoners bepalen samen het beleid voor het groen, van parken en bomen tot sloten en dieren. Inwoners zijn nauw betrokken bij het beheer en de keuzes in de openbare ruimte. Het thema ‘samen’ is verbindend: alles komt tot stand als gevolg van zorgvuldige communicatie, samenwerking, afstemming en kennisoverdracht. Opgaven Voor deze waarde zijn er niet zozeer opgaven in de openbare ruimte te realiseren, maar wel binnen de organisatie. Het gaat dan om het betrekken van inwoners bij het beheer van de openbare ruimte. Dit kan bijvoorbeeld door zelfbeheer te stimuleren, het faciliteren van gemeenschappen, het aansluiten bij bestaande platformen en sessies, het benutten van koppelkansen, communicatie en/of participatie over werkzaamheden en herinrichting. Daarnaast ligt er ook een opgave om samen met bewoners aan de slag te gaan met klimaatadaptatie en samen de wijkschouw uit te voeren. In hoofdstuk 6 staan hier concrete kaders voor uitgewerkt. Waarde op kaart Op de kaart hieronder is te zien waar de fruitbomen zich bevinden en welke locaties nu al door bewoners beheerd worden. Zelfbeheer locaties variëren van het onderhouden van een boomspiegel, plantenbak, stukje groen, etc.
Hier kunnen ook fruitbomen onder vallen. Er zijn al meer dan 100 zelfbeheer-locaties, maar dat kunnen er zeker meer worden. We zetten in op het stimuleren van vergroening van de eigen omgeving en jaarlijkse acties zoals het oogsten van het (openbaar) fruit.
Figuur 21 Kansenkaart thema 'Samen'
15 april 2024 IBOR IJsselstein
27
Integraal Beheerplan Openbare Ruimte
4. Beheeraanpak Dit hoofdstuk beschrijft de aanpak van het beheer. De zogenaamde beheercyclus wordt uitgelegd en uitgewerkt. Hoe gaat de gemeente het beheer aanpakken? Daarnaast staan hier de maatregelen die bijdragen aan de vijf waarden uitgewerkt.
4.1 De beheercyclus Alle beheeronderdelen hebben een bepaalde levensduur, zowel in technisch als in maatschappelijk en economisch opzicht. Nadat het gebied is aangelegd, is in eerste instantie alleen sprake van dagelijks onderhoud. Dat zijn regelmatig terugkerende werkzaamheden gericht op de verzorging van groen en verharding. Na verloop van tijd gaan voorzieningen (gestaag) achteruit en is groot onderhoud nodig; dat zijn maatregelen gericht op het langdurig en duurzaam in stand houden van de voorziening. Deze worden verricht op basis van inspecties en een meerjarenplanning. Denk daarbij aan reparaties, snoei, etc. Afhankelijk van de gewenste levensduur wordt er een aantal keren groot onderhoud uitgevoerd, totdat groot onderhoud niet meer toereikend is en de beheeronderdelen aan vervanging toe zijn. Bijvoorbeeld in de vorm van vernieuwing, een herinrichting of reconstructie. Per beheeronderdeel verschilt de levensduur: het riool of een boom gaat in de regel langer mee dan een plantvak.