Programmabegroting 2026
Tekst van het document
PROGRAMMABEGROTING 2026 Gemeente Houten
Colofon
Colofon: Gemeente Houten Onderdoor 25 3995 DW Houten Postbus 30 3990 DA Houten Telefoon: 030 – 63 92 611 E-mail: gemeentehuis@houten.nl Foto’s: Peter van Wieringen; Golazo; Nationale beeldbank Rijksoverheid Vormgeving: Luumen
2
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Bestuurlijk perspectief De programmabegroting 2026 is opgesteld in een periode
vóór 2040 vraagt om voortzetting van bestaande inzet en
die nog steeds gekenmerkt wordt door financiële krapte. Wij
samenwerking met externe partners. Met het vaststellen van
bouwen in deze begroting voort op de koers die is ingezet
de gebiedsvisies centrum de Molenzoom en de Koppeling,
met de perspectiefnota 2026.Wij zetten met deze begroting
en Houten Oost zijn daarvoor de eerste stappen gezet. Met
in op het behouden van de basis, het zorgvuldig uitvoeren
de beschikbaar gestelde middelen werven wij de benodigde
van de ingezette lijnen en het versterken van de ambtelijke
expertise, zo versterken wij de uitvoeringskracht voor het
organisatie.
realiseren van deze woningen.
Met deze begroting geven wij invulling aan onze
Het college werkt met deze begroting de genomen
transformatie. Niet door grote nieuwe beleidsinitiatieven,
besluiten bij de perspectiefnota uit. Wij verhogen de
maar juist door het versterken van wat al in gang is gezet.
onroerendzaakbelasting en voeren pijnlijke bezuinigingen
De nadruk ligt op het aanpassen van onze manier van
door. Wij gaan actief het gesprek aan met onze partners,
werken in veranderende omstandigheden: met minder
enerzijds om te werken aan het herstellen van vertrouwen
middelen, maar met dezelfde maatschappelijke opgaven.
waar dat nodig is en anderzijds om de uitvoering van
Dat vraagt om een andere houding, andere keuzes en een
bezuinigingen goed te laten verlopen. Ook voeren wij de
andere manier van samenwerken binnen de organisatie,
gevraagde onderzoeken door de raad uit. Wanneer de
maar juist ook met de samenleving.
resultaten beschikbaar zijn, worden die (op de afgesproken momenten) met u gedeeld, zodat wij het gesprek over de
De samenwerking met inwoners blijft een belangrijk
eventuele vervolgstappen kunnen voeren.
uitgangspunt. De Ronde van Houten onderstreepte de constructieve houding van inwoners. Houtenaren denken
In deze begroting zijn, in goed overleg met de audit- en
graag mee over de toekomst van onze gemeente en zijn
rekeningcommissie, verdere stappen gezet met betrekking
bereid om daar actief een steentje aan bij te dragen.
tot motie 068-2024 “Sturen op maatschappelijk resultaten”.
We blijven inzetten op het betrekken van inwoners bij
Wij realiseren ons dat dit een proces is wat nooit echt
de uitvoering van beleid, niet als extra ambitie, maar als
af is, dus staan wij open voor feedback als het gaat om
onderdeel van de manier waarop we werken. Met de term
de controleerbaarheid van de stukken en de link tussen
integraal bedoelen we een samenhangende en afgestemde
maatschappelijke doelen en financiën.
aanpak waarbij alle aspecten van de leefwereld van de inwoners worden meegewogen. Het gaat hierbij bijvoorbeeld
De begroting is sober maar realistisch en biedt ruimte voor
om domeinoverstijgend samenwerken tussen professionals
noodzakelijke aanpassingen. In die zin is het een begroting
en organisaties. In onze opgaven werken bijvoorbeeld
van behoud in beweging: gericht op het vasthouden van wat
veranderingen in het sociaal domein door in het ruimtelijk en
waardevol is en het aanpassen van hoe we werken aan wat
economisch domein en andersom. Hierbij is een integraal
nodig is.
perspectief een voorwaarde. De ambitie op het gebied van woningbouw blijft overeind,
Namens het college van burgemeester en wethouders,
net als de noodzaak ervan. De realisatie van 4.750 woningen
Daan Vermeulen, wethouder financiën
3
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Financieel perspectief Met de perspectiefnota 2026 heeft de gemeente Houten
structurele tekort en legt een stevige basis voor verdere
een belangrijke stap gezet richting een gezonder
strategische keuzes die zowel de financiële positie
financieel toekomstbeeld. Op basis hiervan wordt de
versterken als de realisatie van maatschappelijke ambities
programmabegroting 2026 sluitend gepresenteerd, middels
mogelijk maken. Deze opgaven zijn volledig verwerkt in de
een extra incidentele onttrekking van € 160.000 uit de
programmabegroting 2026 en worden per programmaplan
vrije algemene reserve. Daarmee wordt de continuïteit
afzonderlijk zichtbaar gemaakt.
uitvoering van het beleid in 2026 geborgd. Na 2026 laat het meerjarenperspectief oplopende tekorten zien: circa
Hoewel de financiële positie door de genomen maatregelen,
€ 0,4 mln. in 2027, € 3,8 mln. in 2028 en € 3,6 mln. in 2029.
ten opzichte van het oorspronkelijke meerjarenperspectief, aanzienlijk is verbeterd, blijft er sprake van een structurele
Dit beeld sluit aan bij de landelijke ontwikkelingen, zoals
opgave die om verdere keuzes en prioritering vraagt. Dit
zichtbaar in de Voorjaarsnota van het Rijk. De tijdelijke
bevestigt het eerder geschetste beeld bij de perspectiefnota
demping van de terugval van het gemeentefonds biedt slechts
2026: duidelijke keuzes en een integrale doorvertaling
korte termijn verlichting; vanaf 2028 nemen de middelen
zijn noodzakelijk om de financiële positie duurzaam te
voor onder meer jeugdzorg aanzienlijk af. Voor Houten komt
versterken. De raad en het college zullen de komende jaren
deze ontwikkeling niet onverwacht (raadsinformatiebrief
strategische beslissingen moeten nemen om de financiële
“Financieel meerjarenperspectief en proces bezuinigingen”,
positie van Houten te versterken en tegelijkertijd de
nr. 873322). De Houtense financiële opgave raakt meerdere
maatschappelijke ambities te waarborgen.
beleidsterreinen en niet uitsluitend de jeugdzorg. De landelijke korting en herverdeling van het gemeentefonds treffen
Landelijke ontwikkelingen
Houten extra zwaar, omdat de gemeente als nadeelgemeente
Landelijke ontwikkelingen hebben een bepalende invloed
is aangemerkt. Tegelijkertijd verschuift Houten van een
op de stabiliteit van het meerjarenperspectief. Aangezien
groeigemeente naar een beheergerichte gemeente, met
het kabinet demissionair is, worden er geen nieuwe
hogere kosten voor onderhoud en beheer, terwijl de inkomsten
beleidskeuzes genomen. Dit zorgt enerzijds voor stabiliteit
minder snel toenemen. Het relatief hoge voorzieningenniveau
in bestaand beleid, maar leidt anderzijds tot onzekerheid.
wordt deels gecompenseerd door de recent doorgevoerde
Immers is nog onduidelijk welke koers een toekomstig
OZB-verhoging.
kabinet zal volgen en welke financiële middelen daarbij beschikbaar worden gesteld. Nieuwe beleidsaccenten
Begin dit jaar startte het meerjarenperspectief met een tekort
van het Rijk op terreinen zoals woningbouw, zorg, klimaat,
van € 7,2 mln. in 2026, oplopend tot € 7,7 mln. in 2029. Door
jeugd en asielopvang hebben direct gevolgen voor het
de besluiten in de perspectiefnota 2026, gecombineerd
lokale beleid, terwijl de bijbehorende middelen vaak pas
met de positieve effecten van de meicirculaire 2025, is dit
later beschikbaar zijn. Voor gemeenten betekent dit dat
oorspronkelijke tekort fors bijgesteld. Voor 2026 is het tekort
er (nieuwe) verplichtingen ontstaan die nog niet volledig
teruggebracht tot € 160.000. Voor 2028 bedraagt het tekort
financieel zijn gedekt.
€ 3,8 mln. en voor 2029 € 3,6 mln.. Hieruit blijkt dat het tekort in 2026 met circa € 7 mln. is gereduceerd en dat het
Het gemeentefonds speelt hierin een centrale rol. Voor
gemiddelde tekort over de periode 2026–2029 met ongeveer
Houten is dit van bijzonder belang, omdat de gemeente in
€ 4,1 mln. is teruggebracht.
het verdeelmodel als nadeelgemeente wordt aangemerkt. Eventuele herzieningen van het gemeentefonds kunnen de
In de perspectiefnota 2026 zijn transformatie- en
financiële positie van Houten zowel positief als negatief
bezuinigingsopgaven vastgesteld van respectievelijk
beïnvloeden. De uitkomsten van de circulaires geven
€ 2,4 mln. en € 5,5 mln. voor 2026. Tegelijkertijd is ruimte
richting aan de inkomsten voor de komende jaren, maar
gecreëerd voor nieuw beleid ter hoogte van € 1,6 mln..
zijn op dit moment nog onzeker. Deze landelijke dynamiek
De transformaties richten zich op het realiseren van
maakt dat de financiële positie van Houten in de komende
maatschappelijke en organisatorische meerwaarde en
jaren niet alleen afhankelijk is van eigen keuzes, maar
het toekomstbestendig maken van de organisatie. De
in sterke mate wordt bepaald door de context waarin de
bezuinigingsopgave draagt bij aan het beperken van het
gemeente opereert.
4
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Toekomstige lokale keuzes en maatschappelijke opgaven
Fysieke leefomgeving
Naast de landelijke ontwikkelingen en de daaraan
gebiedsontwikkelingen centrum de Molenzoom en de
verbonden onzekerheden, staat Houten voor belangrijke
Koppeling (CMK), en Houten-Oost centraal. De gebiedsvisies
lokale keuzes die zowel financieel als maatschappelijk
voor deze locaties zijn in 2025 in nauwe afstemming
ingrijpend zijn. Een belangrijk moment hierin vormen de
met inwoners, partners en de raad vastgesteld. In 2026
gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Een nieuw college
gaan wij verder aan de slag met de uitwerking op alle
brengt een nieuw coalitieprogramma met zich mee, waarin
relevante onderdelen: ruimtelijke inrichting, mobiliteit en
politieke ambities worden afgewogen en vertaald naar
bereikbaarheid, duurzaamheid, sociale voorzieningen en
concrete beleidsvoornemens. Deze keuzes hebben directe
de financiële en juridische kaders die bij zulke omvangrijke
gevolgen voor de financiële ruimte in de begroting 2027 en
projecten horen. Deze gebiedsontwikkelingen zijn van
verder. Daarmee ontstaat niet alleen een extra factor van
groot belang voor de groei, leefbaarheid en economische
onzekerheid, maar ook een kans om middelen opnieuw te
vitaliteit van Houten, maar brengen tegelijkertijd aanzienlijke
prioriteren en te koppelen aan actuele lokale ambities.
investeringen met zich mee.
De nieuwe raad en het college staan de komende jaren voor
Ook de onderwijshuisvesting vormt een omvangrijke
omvangrijke ruimtelijke en maatschappelijke projecten die
opgave. De verwachte groei van het aantal leerlingen,
de financiële ruimte van de gemeente aanzienlijk onder
gecombineerd met de noodzaak om schoolgebouwen te
druk zullen zetten. De financiële consequenties van deze
verduurzamen en geschikt te maken voor modern onderwijs,
ontwikkelingen zijn in deze begroting nog niet volledig
vraagt om aanzienlijke investeringen. Hetzelfde geldt voor
doorvertaald, omdat deze afhankelijk zijn van de verdere
de verduurzaming van maatschappelijk vastgoed. Veel
invulling van de plannen en bestuurlijke keuzes. In de
gebouwen met een belangrijke maatschappelijke functie,
volgende alinea’s wordt op hoofdlijnen ingegaan op deze
zoals sportaccommodaties, culturele voorzieningen en
toekomstige ontwikkelingen, zodat duidelijk wordt welke
wijkcentra, hebben renovatie en verduurzaming nodig, wat
keuzes en afwegingen nodig zijn om zowel de financiële
zowel kapitaalintensief als maatschappelijk gewenst is.
In het kader van de woonvisie 2021-2030 staan de
positie van de gemeente als de uitvoering van belangrijke maatschappelijke projecten zorgvuldig te waarborgen.
5
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
De kosten voor planvorming, aanleg en verbetering van
Amendementen en moties perspectiefnota 2026
infrastructuur, realisatie van maatschappelijke voorzieningen,
Amendementen bij de perspectiefnota 2026 zijn in deze
onder ander in onderwijshuisvesting, en verduurzaming van
begroting verwerkt. Voor moties geldt dat verwerking niet
gebouwen zorgen de komende jaren voor een aanzienlijke
automatisch leidt tot directe opname in de begroting van
druk op de financiële positie. Deze investeringen kunnen
hetzelfde jaar. Moties met financiële gevolgen dienen eerst
leiden tot extra leningen om de projecten te financieren en
onderzocht te worden op dekking en uitvoerbaarheid, waarna
zorgen voor stijgende kapitaalslasten, onderhoudskosten en
besluitvorming volgt. Op deze manier blijft de begroting 2026
andere exploitatielasten op langere termijn. Afhankelijk van
realistisch en wordt voorkomen dat middelen ad hoc worden
de beschikbare dekking kan dit ook invloed hebben op de
ingeboekt zonder robuuste dekking.
omvang van de algemene reserve. De uitvoering van aangenomen moties volgt een vaste
Sociaal leefomgeving
aanpak: heldere opdrachtformulering, inhoudelijke
Naast de fysieke investeringen staat Houten voor grote
uitwerking (inclusief businesscase waar relevant),
uitdagingen binnen het sociaal domein, die zowel financieel
bepaling van dekking en personele impact en meetbare
als organisatorisch voelbaar zijn. De transitie binnen de
resultaatsafspraken met monitoring in bestuursrapportages
jeugdzorg en de Wmo vraagt om voortdurende vernieuwing,
en terugkoppeling aan de raad.
nauwere samenwerking tussen partners en een efficiënte inzet van middelen. Tegelijkertijd blijft het belangrijk dat
• Voor Motie 026-2025 “Experimenten Werk & Inkomen
inwoners kunnen rekenen op zorg en ondersteuning van
en aansluiting bij Schuldenlab NL” onderzoeken wij de
goede kwaliteit. De visie Sociale koers geeft hier richting aan
mogelijkheid om experimenten in te richten die gericht
en is verder vertaald in deze begroting.
zijn op eenvoud, klanttevredenheid en kostenbeheersing; resultaten en structurele baten worden zichtbaar gemaakt
Een aandachtspunt blijft de structurele financiering van de
richting de begroting van 2027.
jeugdzorg. Tot en met 2028 ontvangen gemeenten extra
• Voor Motie 027-2025 “Verlaging apparaatskosten en
middelen van het Rijk, maar daarna valt een groot deel
verschuiving van middelen” wordt nog onderzocht
hiervan weg. Houten zal vanaf dat moment zelf oplossingen
wat de organisatiegevolgen, uitvoeringsrisico’s en
moeten vinden om tekorten op te vangen. Dit vraagt om
structurele dekking zijn; hierover volgt een voorstel bij de
tijdige scenario’s en voorbereiding voor de periode ná 2028,
perspectiefnota 2027. Vooruitlopend hierop is uitsluitend
zodat de kwaliteit van de zorg kan worden gewaarborgd.
in 2026 een incidenteel bedrag van €150.000 verwerkt, als extra subsidie voor de Subsidieregeling Fonds Houten
Daarnaast vraagt de opvang van asielzoekers en Oekraïense
Samen ter verzachting van de bezuinigingsopgave. Dit
vluchtelingen om voortdurende aandacht. Het is nog onzeker
fonds ondersteunt maatschappelijke initiatieven rond
hoelang deze opvangopgave zal voortduren, hoeveel mensen
ontmoeting, verbinding, zelfredzaamheid en sport-,
opgevangen moeten worden en in welke vorm dit nodig blijft.
cultuur- en welzijnsactiviteiten, en vervangt vanaf 2026 het
Ook is onduidelijk in hoeverre deze tijdelijke voorzieningen
Inwonersfonds, Sportfonds en Cultuurfonds.
uiteindelijk zullen worden geïntegreerd in structureel beleid.
• Voor Motie 034-2025 “Bezuiniging verbonden partijen”,
De nog geldende spreidingswet, die de verdeling van
wordt in regionaal verband gewerkt aan een realistische
asielopvang over gemeenten regelt, kan daarbij eveneens
taakstellingsroute met bestuurlijke afstemming en tijdige
invloed hebben op hoe Houten de opvang organiseert,
agendering in de betreffende gremia. Informeren middels
afhankelijk van politieke keuzes op lokaal niveau.
een raadsinformatiebrief (rib). • Voor Motie 035-2025 “Gedifferentieerde rioolheffing”
Tot slot is de uitvoering van de Participatiewet in beweging
ligt de gevraagde memo richting bij deze begroting voor,
door de recent aangenomen wetswijziging Participatiewet
zodat eventuele tariefdifferentiatie zorgvuldig kan worden
in Balans. Deze aanpassing kan gevolgen hebben voor de hoogte van uitkeringen en de manier waarop de wet wordt uitgevoerd. Binnen de gemeenschappelijke regeling Werk
gewogen als alternatief of aanvulling op OZB-sturing. • Voor Motie 041-2025 “Strategisch HRM-kader” wordt begin 2026 het kader aan de raad voorgelegd.
en Inkomen Lekstroom (WIL)wordt nog onderzocht wat dit concreet betekent voor Houten. Verdergaande herzieningen
Deze gefaseerde uitvoering borgt dat moties effectief,
van de wet zullen naar verwachting pas door een nieuw
financieel houdbaar en in samenhang met de totale koers van
kabinet worden opgepakt.
de gemeente worden gerealiseerd.
6
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Tabel 1: Overzicht omarmde moties perspectiefnota 2026 Motie/ Nummer
Onderwerp
Kernacties/ Inhoud
Doel/ Resultaat
Tijdslijn
026-2025
Experimenten Werk & Inkomen
Experimenten opstarten gericht
Inzicht in structurele
Resultaten zichtbaar
Gewijzigd
+ Schuldenlab NL
op eenvoud, klanttevredenheid
baten ter voorkoming/
in begroting 2027
en kostenbesparing- Aansluiten
mitigatie van
bij Schuldenlab NL-projecten-
bezuinigingen op
Businesscase opstellen
o.a. sport, cultuur, mantelzorg
027-2025
Apparaatskosten omlaag &
Besparing op apparaatskosten:
Vrijgekomen middelen
Perspectiefnota
Gewijzigd
voorkomen OZB-verhoging
€150K in 2026 tot €900K in 2028-
inzetten voor o.a.
2027
€150K overhevelen naar sociaal
sport, cultuur,
fonds (sport, cultuur, welzijn) -
groenbeheer of
Voorstellen voor 2027+ eind
vermijden OZB-
2025 bespreken
verhoging
Bezuinigingen bij verbonden
Structurele taakstelling
Eerlijke verdeling van
Perspectiefnota
partijen (GR’en en U10)
van 5% bij bijdragen aan
bezuinigingen over
2027
GR’en- Amendementen
alle partijen
034-2025
indienen of voorstellen steunen- Samenwerken met regiogemeenten
035-2025
Gedifferentieerde rioolheffing
Gewijzigd
Memo opstellen over differentiatie
Mogelijkheid creëren
Is met de begroting
rioolheffing- Effecten voor
om OZB-verhoging
voorgelegd
inwoners/bedrijven inzichtelijk
te matigen
maken- Alternatief voor OZBverhoging
041-2025
Strategisch HRM-kader &
Raad bijpraten over voortgang-
Inzicht in organisa-
organisatieontwikkeling
HRM-kader opstellen met o.a.
tieontwikkeling en
inzet personeel, kennisbehoud,
HR-beleid
Begin 2026
aantrekkelijk werkgeverschap
Vooruitblik en nieuwe bouwstenen
Alleen door structurele dekking te organiseren, via blijvende
De combinatie van landelijke ontwikkelingen en lokale maat-
besparingen, prioritering of duurzame inkomstenbronnen,
schappelijke opgaven maakt dat structurele tekorten niet
ontstaat een solide financiële positie. Daarmee worden terug-
eenvoudig zijn op te lossen. Scherpe keuzes zijn onvermijde-
kerende financiële knelpunten voorkomen en ontstaat ruimte
lijk. Waar de begroting 2026 nog sluitend is, zijn vanaf 2027
om te investeren in maatschappelijke opgaven. Dit vraagt om
vervolgkeuzes gericht op toekomstbestendige investeringen
duidelijke prioritering: wat moet, wat kan en wat laten we los?
en zorgvuldig afgewogen beleid noodzakelijk.
Bij de voorbereiding van de perspectiefnota 2027 wordt de
Het uitgangspunt is een structureel sluitende begroting.
financiële strategie verder uitgewerkt, in samenhang met de
7
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
aangenomen moties bij de perspectiefnota 2026. Daarbij
Het meerjarenperspectief geeft inzicht in zowel de structurele
gaat het niet alleen om het actualiseren van bestaand beleid,
als de incidentele financiële situatie. Structureel betekent dat
maar juist ook om het leggen van nieuwe bouwstenen voor
een tekort of overschot blijvend is, jaar na jaar. Incidenteel
de financiële koers van de gemeente. De inzet van middelen
verwijst naar een eenmalige of tijdelijk oplossing, zoals een
en toekomstige investeringen worden hierbij zorgvuldig tegen
onttrekking uit de Algemene Reserve.
elkaar afgewogen, zodat de begroting ook op langere termijn houdbaar blijft. Dit proces wordt zorgvuldig voorbereid en
De programmabegroting 2026 is opgesteld binnen de kaders
biedt de nieuwe raad ruimte om tijdig en weloverwogen
die eerder in de perspectiefnota 2026 zijn vastgesteld.
besluiten te nemen over prioriteiten, nieuwe investeringen en
Dit betekent dat er geen nieuw beleid is toegevoegd. Het
noodzakelijke aanpassingen, met oog voor zowel landelijke
meerjarenbeeld van deze begroting sluit daarmee aan bij de
ontwikkelingen als lokale opgaven.
eerder geschetste structurele tekorten uit de perspectiefnota. Het resterende tekort van € 160.000 in 2026 is incidenteel
Het meerjarenperspectief 2026-2029
opgelost door een aanvullende onttrekking uit de vrije
Het meerjarenperspectief van de programmabegroting 2026
algemene reserve. Vanaf 2027 neemt het tekort toe: van circa
laat zien hoe de gemeentelijke financiën zich de komende
€ 0,4 mln. in 2027 tot € 3,8 mln. in 2028, waarna het in 2029
jaren ontwikkelen. Centraal staat het begrotingssaldo, het
licht daalt naar € 3,5 mln..
verschil tussen de begrote inkomsten (baten) en uitgaven (lasten). Een positief saldo betekent dat de gemeente voldoende middelen heeft om haar taken te financieren, terwijl een negatief saldo duidt op een tekort dat extra maatregelen of dekking vereist.
Tabel 2: Meerjarenbegroting 2026-2029 Bedragen x € 1.000 Omschrijving
2026
2027
2028
2029
-7.183
-7.684
-8.120
-7.741
-326
-327
-315
-317
Stand voor perspectiefnota 2026
-7.509
-8.011
-8.435
-8.058
Wijzigingen 1e bestuursrapportage en perspectiefnota 2026
4.016
5.011
3.849
3.486
Stand na besluit perspectiefnota 2026
-3.494
-3.000
-4.586
-4.572
Wijziging programmabegroting 2026
3.333
2.603
739
1.016
Stand begroting 2026 (voor inzet vrije algemene reserve)
-160
-398
-3.848
-3.556
Inzet vrije algemene reserve
160
0
0
0
0
-398
-3.848
-3.556
Primitief begroot Wijzigingen voor de 1e bestuursrapportage 2025
Stand programmabegroting 2026 Een min bedrag staat voor nadeel
8
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Ontwikkeling van het begrotingssaldo
De lasten hiervan bedragen € 2,4 mln. in 2026, nemen daarna
De primitieve begroting voor de jaren 2026–2029 liet een
af tot € 1,3 mln. in 2027 en € 0,4 mln. in 2028 en vallen vanaf
structureel tekort zien van € 7,2 tot € 7,7 mln.. Met de
2029 volledig weg. Het gaat om tijdelijke investeringen die
verwerking van de eerste bestuursrapportage 2025 namen
noodzakelijk zijn om de organisatie te versterken en op
de tekorten licht toe, met circa € 0,3 mln. per jaar, resulterend
lange termijn kosten te beheersen. Voor het gedetailleerde
in de stand vóór de perspectiefnota 2026:
overzicht net de transformatieopgaven wordt verwezen naar Bedragen x € 1.000
Jaar
2026
2027
2028
2029
-7.509
-8.011
-8.435
-8.058
bijlage 4.1. Bijstellingen uit de eerste bestuursrapportage: Op basis van actuele cijfers zijn de ramingen bijgesteld. Dit leidt tot
Stand voor perspectiefnota 2026
structureel hogere lasten, oplopend van € 1,0 mln. in 2026 tot € 2,3 mln. in 2029. Het betreft onder meer hogere uitgaven in het sociaal domein en voor het onderhoud
Een min bedrag staat voor nadeel
van gemeentelijke voorzieningen.
Perspectiefnota 2026
Bezuinigingen: De gemeente Houten heeft met de
Bij de behandeling van de perspectiefnota 2026 zijn meerdere
perspectiefnota 2026 fors bezuinigd om de begroting meer
financiële ontwikkelingen in de meerjarenraming verwerkt.
in evenwicht te brengen. Er zijn in de begroting taakstellingen opgenomen van € 5,6 mln. in 2026, oplopend tot € 7,7 mln.
Nieuw beleid: In 2026 is ruimte gecreëerd voor nieuwe
in 2028–2029. Voor het gedetailleerde overzicht van de
beleidsinitiatieven ter hoogte van circa € 1,6 miljoen per
bezuinigingen wordt verwezen naar bijlage 4.2.
jaar. Het grootste deel hiervan betreft het versterken van de organisatie om ruimtelijke opgaven te realiseren (€ 1,33
Inzet algemene reserve: De raad heeft besloten een deel
miljoen) en de verduurzaming van vastgoed (€ 278.000,
van het tekort te dekken met een onttrekking uit de vrije
oplopend tot € 416.000 in 2029).
algemene reserve. Het gaat hierbij om € 1,498 mln. in 2026 en € 1,641 mln. in 2027. Hiermee wordt ruimte geboden om
Ontwikkelingen binnen bestaand beleid: Er zijn kleine
de noodzakelijke transities en bezuinigingen zorgvuldig door
technische bijstellingen doorgevoerd, onder meer voor
te voeren, zonder direct grote ingrepen in de dienstverlening
verbonden partijen (€ 412.000).
te hoeven doen.
Transformatieopgave: Het college heeft 4 transformatieopgaven opgesteld: 1. Versterken gemeenschap 2. Bouwen mogelijk maken 3. Toekomstbestendige organisatie 4. Voorbereiding financiële verkenningen
Foto bron: gezondeleefomgeving.nl/praktijk/Houten-fietsstad
9
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Tabel 3: Recapitulatie besluit perspectiefnota 2026 incl. amendementen
Bedragen x € 1.000
Omschrijving
2026
2027
2028
2029
Stand voor de perspectiefnota 2026
-7.509
-8.011
-8.435
-8.058
Nieuw beleid
-1.609
-1.646
-1.699
-1.446
-412
-371
-391
-412
Transformatie
-2.385
-1.326
-390
0
Wijzigingen 1e bestuursrapportage
-1.017
-1.523
-1.846
-2.325
Saldo
-12.932
-12.877
-12.761
-12.241
2.385
1.326
390
-10.547
-11.551
-12.371
-12.241
Dekking Bezuinigingsopgave
5.555
6.912
7.785
7.669
Dekking inzet vrije algemene reserve
1.498
1641
-
-
Eindstand perspectiefnota 2026
-3.494
-2.998
-4.586
-4.572
Ontwikkelingen binnen bestaand beleid
Onttrekking ter dekking transformatie Saldo
Een min bedrag staat voor nadeel
Van perspectiefnota 2026 naar programmabegroting 2026
Mede op basis van deze positieve ontwikkeling is besloten om
Na vaststelling van de perspectiefnota 2026 werd een tekort
spectiefnota 2026 niet of in aangepaste vorm door te voeren.
verwacht van € 3.4 mln. in 2026, oplopend tot circa € 4.6 mln.
De extra ontvangen geoormerkte middelen uit de meicirculaire
in 2029. In de programmabegroting 2026 zijn aanvullende
2025 zijn toegewezen aan beleidsvelden zoals jeugdzorg,
wijzigingen verwerkt die dit beeld hebben beïnvloed:
onderwijs en kinderopvang, het sociaal domein, integratie en
een aantal voorgestelde bezuinigingsmaatregelen uit de per-
inburgering, en de duurzaamheids- en energietransitieopgaven. Effecten Meicirculaire 2025: De effecten van de meicirculaire
Deze zijn in de betreffende programma’s verwerkt.
2025 waren nog niet verwerkt in de perspectiefnota 2026, maar zijn wél meegenomen in de besluitvorming door de raad
Ontwikkelingen binnen bestaand beleid: Naast het effect
ten tijde van de behandeling perspectiefnota 2026 in de raad.
van de meicirculaire 2025 zijn bijstellingen doorgevoerd
De raad is hierover geïnformeerd via de raadsinformatiebrief
binnen het bestaande beleid. Zo leidt de herberekening
“meicirculaire 2025 gemeentefonds”.
van de kostendekkendheid van gemeentelijke heffingen Bedragen x € 1.000
in een nadeel van circa € 175.000. Dee actualisatie van de meerjarenonderhoudsplanning (MJOP) resulteert tot een
Jaar
2026
2027 2028
2029
voordeeldeel van € 40.000. Enkele kleinere bijstellingen leveren een voordeel van circa € 45.000 op. Per saldo verslechtert het
Effect meicirculaire 2025 Een plus bedrag staat voor voordeel
3.400
2.700
900
1.100
begrotingssaldo hierdoor met ongeveer € 90.000. Eindsaldo programmabegroting 2026: Na verwerking van bovenstaande ontwikkelingen komt de stand van de
10
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
programmabegroting 2026 (voor inzet van de vrije
is op dit moment gezond en biedt voldoende ruimte om
algemene reserve) uit op:
onverwachte financiële tegenvallers op te vangen. Op basis Bedragen x € 1.000
van de meest recente cijfers en het risicoprofiel voor 2026 kan het weerstandsvermogen van de gemeente Houten
Jaar
2026
2027
2028
2029
Stand voor onttrekking
–160
–398
–3.848
–3.556
worden gekwalificeerd als uitstekend, met een ratio van 3,9. In de door de raad vastgestelde Nota Risicomanagement en Weerstandsvermogen Algemene Dienst (2014) geldt een ondergrens van 1,0. De verhouding tussen
Vrije Algemene Reserve
beschikbare middelen en financiële risico’s ligt daarmee Stand programmabegroting
0
-398
-3848
-3556
2026 Een min bedrag staat voor nadeel
ruim boven de norm. Tegelijkertijd geldt dat toekomstige ontwikkelingen, zoals herzieningen van het gemeentefonds, grote ruimtelijke opgaven of tegenvallers binnen het sociaal domein, het beeld van de algemene reserve en
Tweede bestuursrapportage
het weerstandsvermogen kunnen beïnvloeden. In deze
De tweede bestuursrapportage wordt gelijktijdig met de
programmabegroting zijn deze effecten nog niet volledig
programmabegroting 2026 aan de raad voorgelegd. De
doorvertaald. Bij de verdere uitwerking van de financiële
structurele effecten uit deze rapportage worden niet in
strategie en in de komende perspectiefnota wordt hier
de begroting 2026 verwerkt, maar meegenomen bij de
nadrukkelijk aandacht aan besteed.
voorbereiding van de perspectiefnota 2027. Op deze manier sluiten we beter aan bij de integrale financiële verkenningen
Structureel begrotingssaldo
die de komende periode plaatsvinden en werken we toe naar
In 2026 is sprake van een beperkt positief structureel
een integrale benadering van het meerjarenperspectief.
saldo van € 23.000. Vanaf 2027 slaat dit echter om naar aanzienlijke tekorten: € 1,4 miljoen in 2027, € 3,3 miljoen in
Ontwikkeling van de algemene reserve
2028 en € 3,0 miljoen in 2029. Deze ontwikkeling laat zien dat
De algemene reserve vormt een belangrijk onderdeel van
de structurele lasten op de middellange termijn de structurele
het weerstandsvermogen van de gemeente. Dit vermogen
baten overstijgen.
Tabel 4: Structureel begrotingssaldo 2026-2029 Bedragen x € 1.000 2026
2027
2028
2029
Saldo van baten en lasten
-2.847
-2.351
-3.247
-3.860
Toevoegingen en onttrekkingen reserves
2.847
1.953
-600
304
0
-398
-3.847
-3.556
Incidentele baten en lasten
-2.870
-975
92
-782
Incidentele toevoegingen en onttrekkingen reserves
2.847
1.953
-600
304
Incidenteel resultaat (B)
-23
978
-508
-478
Structureel resultaat (A-B)
23
-1.376
-3.339
-3.078
Resultaat
Resultaat (A) Incidenteel resultaat
Een min bedrag staat voor nadeel
11
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Inhoudsopgave Bestuurlijk perspectief..................................................................................................................................................................................................................................................3 Financieel perspectief....................................................................................................................................................................................................................................................4 Inhoudsopgave .......................................................................................................................................................................................................................................................................12 Leeswijzer . ....................................................................................................................................................................................................................................................................................15 Samenstelling en verantwoordelijkheden college van B&W.....................................................................................................................................17
Programmaplan ...........................................................................................................................................................................................................................................................18 1.1 Programma Voor en met Inwoners .................................................................................................................................................................................................19 1.1.1 Deelprogramma Inwonersparticipatie. .......................................................................................................................................................................................... 22 1.1.2 Deelprogramma Dienstverlening. ..........................................................................................................................................................................................................
24 1.2 Programma Samen Leven ...........................................................................................................................................................................................................................26 1.2.1 Deelprogramma Sterke sociale basis............................................................................................................................................................................................. 32 1.2.2 Deelprogramma Passende ondersteuning. ............................................................................................................................................................................ 36 1.2.3 Deelprogramma Iedereen doet mee. ............................................................................................................................................................................................................ 42 1.3 Programma Duurzame Leefomgeving .
......................................................................................................................................................................................47 1.3.1 Deelprogramma Wonen....................................................................................................................................................................................................................................... 52 1.3.2 Deelprogramma Commerciële voorzieningen.................................................................................................................................................................... 56 1.3.3 Deelprogramma Leefomgeving. .............................................................................................................................................................................................................. 58 1.3.4 Deelprogramma Gebiedsontwikkeling. ......................................................................................................................................................................................... 64 1.3.5 Deelprogramma Duurzaamheid & energietransitie. ...................................................................................................................................................
69 1.3.6 Deelprogramma Landschap en recreatie.................................................................................................................................................................................. 72 1.3.7 Deelprogramma Cultuurhistorie en archeologie............................................................................................................................................................. 73 1.4 Programma Goede bereikbaarheid .................................................................................................................................................................................................75 1.4.1 Deelprogramma Mobiliteitsbeleid........................................................................................................................................................................................................ 79 1.4.2 Deelprogramma Autoverkeer...................................................................................................................................................................................................................... 81 1.4.3 Deelprogramma Fietsverkeer.
.................................................................................................................................................................................................................... 83 1.4.4 Deelprogramma Openbaar vervoer. ................................................................................................................................................................................................... 85 1.4.5 Deelprogramma Verkeersveiligheid.................................................................................................................................................................................................. 87 1.5 Programma Integrale veiligheid ..........................................................................................................................................................................................................88 1.5.1 Deelprogramma Sociale veiligheid..................................................................................................................................................................................................... 91 1.5.2 Deelprogramma Jeugd en veiligheid...............................................................................................................................................................................................
94 1.5.3 Deelprogramma Fysieke veiligheid. ................................................................................................................................................................................................... 96 1.5.4 Deelprogramma Georganiseerde ondermijnende criminaliteit. ............................................................................................................... 99 1.5.5 Deelprogramma Digitale veiligheid. ................................................................................................................................................................................................... 101 1.6 Algemene dekkingsmiddelen en ondersteuning organisatie. .....................................................................................................................102
12
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Paragrafen...............................................................................................................................................................................................................................................................................106 2.1 Bedrijfsvoering. ............................................................................................................................................................................................................................................................108 2.1.1 Personeel.................................................................................................................................................................................................................................................................................. 109 2.1.2 Informatievoorziening, informatiebeveiliging en gegevensbescherming................................................................................. 111 2.1.3 Financiën. ..................................................................................................................................................................................................................................................................................
113 2.1.4 Concern control............................................................................................................................................................................................................................................................... 114 2.1.5 Inkoop. ........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 116 2.1.6 Huisvesting en facilitaire zaken.............................................................................................................................................................................................................. 117 2.1.7 Juridische zaken............................................................................................................................................................................................................................................................
118 2.2 Paragraaf Lokale Heffingen ......................................................................................................................................................................................................................120 2.2.1 Onroerendezaakbelasting (OZB)............................................................................................................................................................................................................ 121 2.2.2 Afvalstoffenheffing.................................................................................................................................................................................................................................................... 124 2.2.3 Rioolheffing. .......................................................................................................................................................................................................................................................................... 125 2.2.4 Vergelijking woonlastendruk....................................................................................................................................................................................................................... 126 2.2.5 Algemene leges (o.a.
paspoorten, rijbewijzen, vergunningen)........................................................................................................................................................................................ 127 2.2.6 Kwijtscheldingsbeleid. ........................................................................................................................................................................................................................................... 129 2.2.7 Indicatoren . ...........................................................................................................................................................................................................................................................................
129 2.3 Paragraaf grondbeleid........................................................................................................................................................................................................................................130 2.4 Paragraaf onderhoud kapitaalgoederen....................................................................................................................................................................................134 2.4.1 Onderhoud............................................................................................................................................................................................................................................................................... 139 2.4.2 Wegen............................................................................................................................................................................................................................................................................................ 140 2.4.3 Riolering...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 143 2.4.4 Water.
.............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 144 2.4.5 Groen............................................................................................................................................................................................................................................................................................... 144 2.4.6 Gebouwen. ............................................................................................................................................................................................................................................................................... 145 2.5 Paragraaf verbonden partijen .
...............................................................................................................................................................................................................149 2.6 Paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing .........................................................................................................................................159 2.5.1 Weerstandscapaciteit en weerstandsvermogen .......................................................................................................................................................... 159 2.5.2 Risicoprofiel. ......................................................................................................................................................................................................................................................................... 161 2.5.3 Financiële kerngetallen........................................................................................................................................................................................................................................ 164 Toelichting kengetallen .
....................................................................................................................................................................................................................................................... 165 2.7 Paragraaf financiering........................................................................................................................................................................................................................................167 2.6.2 Gemeentefinanciering ........................................................................................................................................................................................................................................ 168 2.6.3 Rentetoerekening ........................................................................................................................................................................................................................................................ 169 2.6.4 Wet schatkistbankieren ..................................................................................................................................................................................................................................... 170 2.6.5 Wet houdbare overheidsfinanciën (wet Hof) .
.................................................................................................................................................................... 170 2.8 Paragraaf subsidies .............................................................................................................................................................................................................................................171 2.9 Paragraaf Wet open overheid...................................................................................................................................................................................................................173
13
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Financiële begroting ...........................................................................................................................................................................................................................................174 3.1 Geprognosticeerde balans. ..........................................................................................................................................................................................................................175 3.2 Investeringen. .................................................................................................................................................................................................................................................................177 3.2.1 Vrijgave investeringskredieten. ................................................................................................................................................................................................................ 178 3.2.2 Kapitaallasten en druk op de exploitatie....................................................................................................................................................................................
179 3.2.3 Sturing op kapitaallasten en investeringsruimte........................................................................................................................................................... 181 3.2.4 Dekking kapitaalslasten...................................................................................................................................................................................................................................... 182 3.3 Reserves en voorzieningen.........................................................................................................................................................................................................................183 3.4 Incidentele lasten en baten.........................................................................................................................................................................................................................186 3.5 Overzicht van baten en lasten.................................................................................................................................................................................................................189 3.6 Verschillenanalyse .
...............................................................................................................................................................................................................................................200 3.7 Uitgangspunten begroting............................................................................................................................................................................................................................206 3.8 Collegeprogramma. ................................................................................................................................................................................................................................................212 4. Bijlagen. ......................................................................................................................................................................................................................................................................................216 4.1 Gedetailleerd totaaloverzicht transformatieopgave.................................................................................................................................................217 4.2 Gedetailleerd totaaloverzicht bezuinigingsopgave.
..................................................................................................................................................218 4.3 Nieuwe beleidsvoorstellen...........................................................................................................................................................................................................................223 4.4 Overzicht investeringen...................................................................................................................................................................................................................................224 4.5 Kwalitatieve risico’s................................................................................................................................................................................................................................................231 4.6 Grafische weergave kengetallen..........................................................................................................................................................................................................234 4.7
Productraming...............................................................................................................................................................................................................................................................235 4.8 Overzicht taakvelden. ..........................................................................................................................................................................................................................................242
14
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Leeswijzer De programmabegroting is hét document waarin de gemeente Houten haar koers voor 2026 en het meerjarenperspectief presenteert. Het dient zowel als financieel instrument als beleidsdocument: het laat zien hoe geld en beleid samenkomen en welke maatschappelijke resultaten de gemeente nastreeft.
Motie 68 “Sturen op maatschappelijke resultaten” De programmabegroting 2026 geeft uitvoering aan motie 68, die oproept tot sturen op maatschappelijke resultaten. Deze begroting is daarom overzichtelijker, transparanter en meer resultaatgericht dan voorgaande jaren. Beleidsdoelen, activiteiten en beschikbare middelen zijn concreet met elkaar verbonden en de visie Sociale Koers 2026–2029 is volledig geïntegreerd. Bij het opstellen van de begroting is bovendien nadrukkelijk gekeken naar de leesbaarheid. Zo is er onder andere een publieksvriendelijke infographic opgenomen die in één oogopslag inzicht geeft in de hoofdlijnen van beleid, de programmatische keuzes en de financiële onderbouwing. Op deze manier kunnen zowel inwoners als raadsleden snel een overzicht krijgen van wat de gemeente wil bereiken en hoe zij dat financieel mogelijk maakt. Een belangrijke vernieuwing is dat transformatieopgaven
beleidskeuzes zijn gemaakt, hoe deze worden vertaald
en bezuinigingsmaatregelen expliciet per programma zijn
naar activiteiten en welke financiële middelen daarvoor
opgenomen. Dit maakt het mogelijk dat de raad integraal
beschikbaar zijn.
kan sturen en dat de voortgang structureel wordt gevolgd. Ook zijn de indicatoren van de hoofdprogramma’s naar de
De begroting is opgebouwd uit vijf hoofdonderdelen: het
deelprogramma’s verplaatst, zodat zij direct gekoppeld zijn
programmaplan, de deelprogramma’s, de paragrafen, de
aan de activiteiten waarop ze betrekking hebben. Daardoor
financiële begroting en de bijlagen. Deze onderdelen vullen
staat de begroting dichter bij de praktijk en vormt zij een
elkaar aan: het programmaplan beschrijft de inhoudelijke
stevig fundament voor toekomstgerichte beleids- en
koers, de deelprogramma’s maken dit concreet met ambities,
financiële keuzes.
activiteiten en indicatoren, de paragrafen geven verdieping op dwarsdoorsnijdende thema’s, de financiële begroting brengt
Het is goed te beseffen dat de begroting een groeidocument
alles samen in cijfers en de bijlagen zorgen voor een volledig
is. Het actualiseren van indicatoren en het ontwikkelen
en transparant totaalbeeld.
van de programmaplannen is een proces dat meerdere jaren beslaat. De gemeenteraadsverkiezingen in 2026
1. Het programmaplan
vormen een natuurlijk ijkpunt; de nieuwe raad en het nieuwe
Het programmaplan vormt de kern van de begroting.
college kunnen prioriteiten aanscherpen, de indicatorenset
Hierin staat beschreven welke maatschappelijke doelen
herzien en de programmatische indeling verder verbeteren.
de gemeente nastreeft, hoe deze doelen aansluiten bij de
Zo blijft de begroting actueel, transparant en gericht op
financiële kaders en welke beleidsopgaven centraal staan. De
maatschappelijke resultaten.
programmabegroting 2026 bestaat uit zes hoofdprogramma’s. Elk hoofdprogramma bevat de hoofdlijnen van beleid, inclusief
Opbouw van de begroting
de bijbehorende inkomsten en uitgaven, en is onderverdeeld in
De programmabegroting 2026 kent een vaste en herkenbare
deelprogramma’s waarin de uitvoering en concrete resultaten
structuur. Hierdoor kunt u eenvoudig terugvinden welke
verder worden uitgewerkt.
15
Gemeente Houten Programmabegroting 2026
Bij elk hoofdprogramma worden de transformatieopgave
gebouwen) en het weerstandsvermogen (de financiële buffer
en de bezuinigingsopgave apart weergegeven. De
van de gemeente om onverwachte risico’s op te vangen).
transformatieopgave laat zien hoe beleid en uitvoering worden vernieuwd of anders georganiseerd, met als
Door deze thema’s apart te toe te lichten, krijgt u als inwoner
doel maatschappelijke resultaten te verbeteren. De
en raadslid beter inzicht in de keuzes die de gemeente
bezuinigingsopgave biedt inzicht in de maatregelen die
maakt, welke risico’s er spelen en hoe de financiën daardoor
nodig zijn om de structurele balans van de begroting te
beïnvloed worden. De paragrafen zijn in deze begroting
herstellen en de gemeentelijke financiën toekomstbestendig
uitgebreid en verdiept, zodat zij niet alleen een technische
te houden. Op deze manier kan de raad integrale keuzes
toelichting geven, maar ook duidelijk maken wat dit betekent
maken en expliciet sturen op een gezonde financiële positie
voor de dagelijkse leefomgeving en de financiële stabiliteit
op langere termijn.
van Houten.
2. Deelprogramma’s
4. Financiële begroting
De deelprogramma’s vormen de bouwstenen van de
De financiële begroting vormt de cijfermatige kern van
begroting. Hier wordt concreet gemaakt wat de gemeente
de programmabegroting. Hier wordt zichtbaar hoe
wil bereiken, welke activiteiten daarvoor worden uitgevoerd
beleid en ambities financieel onderbouwd zijn en wat
en hoe de resultaten worden gemeten. Elk deelprogramma is
de gevolgen zijn voor de positie van de gemeente. Een
opgebouwd uit drie vaste onderdelen:
belangrijk onderdeel is de geprognotiseerde balans, die laat zien hoe de financiële positie zich de komende jaren
• Ambities: de richtinggevende doelen voor de komende
naar verwachting ontwikkelt en daarmee inzicht biedt in
jaren. Hierin staat beschreven welke maatschappelijke
de toekomstige vermogenspositie. Daarnaast geeft de
effecten de gemeente nastreeft.
financiële begroting inzicht in de exploitatie, de stand van
• Wat gaan we ervoor doen: de activiteiten, projecten en
reserves en voorzieningen, en de incidentele baten en
maatregelen die worden uitgevoerd om deze ambities te
lasten die het financiële beeld beïnvloeden. Nieuw in deze
realiseren.
begroting is het meerjarig investeringsprogramma, dat een
• Indicatoren: meetinstrumenten waarmee wordt gevolgd of de gewenste resultaten daadwerkelijk worden behaald.
integraal overzicht biedt van geplande investeringen en de bijbehorende toekomstige kapitaallasten.
In de programmabegroting 2026 zijn de indicatoren direct
5. Bijlagen
gekoppeld aan de deelprogramma’s in plaats van aan de
Tot slot bevatten de bijlagen zowel verplichte onderdelen,
hoofdprogramma’s. Hierdoor is de relatie tussen beleid,
zoals de BBV-overzichten, als aanvullende informatie die een
uitvoering en resultaat beter zichtbaar. Er wordt gewerkt met
volledig beeld van de financiële en beleidsmatige situatie
twee soorten indicatoren:
geven. De bijlagen maken vergelijking met andere gemeenten mogelijk en bieden gedetailleerde cijfers voor wie verdieping
• Outputindicatoren: meten de directe prestaties van de
zoekt of de onderliggende gegevens wil raadplegen.
gemeente, zoals het aantal gerealiseerde woningen, uitgevoerde trainingen of verleende vergunningen. • Uitkomstindicatoren: meten de effecten in de samenleving, zoals het percentage inwoners dat zich veiliger voelt, de verbetering van gezondheid of de mate van tevredenheid bij gebruikers.
3. Paragrafen De paragrafen bieden extra uitleg over onderwerpen die voor de hele gemeente van belang zijn en niet beperkt blijven tot één programma. Het gaat bijvoorbeeld om thema’s als lokale heffingen (belastingen en tarieven voor inwoners en bedrijven), grondbeleid (hoe we omgaan met de ontwikkeling en verkoop van gemeentelijke grond), onderhoud van kapitaalgoederen (zoals wegen, groen, bruggen en