Bijlage 2 - Adviesrapport Mantelzorg NLpro

Het delen van verhalen waar mantelzorgers zich in herkennen draagt bij aan de bewustwording dat zij mantelzorger zijn en dat zij ondersteuning kunnen vragen om balans te houden. Het is daarbij belangrijk dat het verhalen zijn die erkenning geven aan mantelzorgers en hun mantelzorgtaken. Verspreid de verhalen via lokale (social) media en events, het netwerk van organisaties en contactpunten op het zorg- en leefpad van mantelzorgers en zorgvragers. De groep mantelzorgers divers. Het is belangrijk om de verschillende groepen met een andere taal en toon aan te spreken. Werk hierbij altijd samen met de mantelzorgers, zodat de juiste kanalen en de juiste tone of voice gebruikt kan worden. ❖ Gebruik de landelijke campagnes zoals de dag van de mantelzorger en de week van de Jonge Mantelzorger, of communicatiematerialen van MantelzorgNL zoals de Mantelkracht. 2. Bouw een relatie op met mantelzorgers Om mantelzorgers blijvend te bereiken is het essentieel om een vertrouwensrelatie op te bouwen. Door goede ervaringen en door zich erkend te voelen, zullen inwoners eerder geneigd zijn om de ‘volgende stap’ te zetten in de reis van de mantelzorger. Goede informatievoorziening, bereikbaarheid en open communicatie zijn onmisbaar voor het creëren van vertrouwen. Een concreet voorbeeld waarmee je een relatie met mantelzorgers kunt opbouwen en in stand houden is de mantelzorgwaardering.

In Houten wordt de mantelzorgwaardering positief ontvangen door mantelzorgers en zij geven aan dat het bijdraagt aan een gevoel van waardering. De persoonlijke overhandiging van de waardering vormt een waardevol contactmoment met de mantelzorgers. Ons advies is om een vorm van waardering met een persoonlijk contact moment overeind te houden. Het is daarnaast echter ook van belang om op andere manieren mantelzorgers erkenning te geven voor hun situatie (zie volgende aanbevelingen) om zo ook een grotere groep mantelzorgers te bereiken, waarderen en een relatie op te bouwen.

22

5.2 De route naar ondersteuning 3. Informeer en adviseer inwoners over de procedures en mogelijkheden Informeer inwoners over laagdrempelige en voorliggende voorzieningen zoals waar zij een luisterend oor of advies kunnen vinden. Sluit aan bij het dagelijks leven en zorg dat mensen op verschillende plekken de informatie tegenkomen. Houd ook hier rekening met het zorg- en leefpad van inwoners. Zowel mantelzorgers als professionals geven aan behoefte te hebben aan één lokaal loket waar mantelzorgers èn professionals terecht kunnen voor informatie en advies. Een plek waar men terecht kan voor informatie over alle relevante regelingen en vormen van ondersteuning, maar ook voor advies hierover en voor doorverwijzingen naar passende ondersteuning. Dit maakt de route naar ondersteuning voor de mantelzorger eenvoudiger en de ervaren regeldruk kleiner. Het Mantelzorgsteunpunt van Van Houten & Co en het Sociaal Plein zijn hiervoor een belangrijke basis waarop doorgebouwd kan worden. ❖ Ontwikkel of bied cursussen (educatie) voor specifieke groepen. In andere gemeentes wordt bijvoorbeeld een cursus gegeven aan mensen met dementie en hun mantelzorgers. Zij krijgen daarbij informatie over leven met dementie,het ziektebeeld, wat er allemaal geregeld moet worden, het aanbod aan ondersteuning en de gevolgen voor naasten. Mantelzorgers voelen zich door het volgen van de cursus minder belast.

Ook casemanagers hebben baat bij deze aanpak, doordat een groot deel van de informatie die zijn voorheen gaven bij aanvang van het traject, al bekend is. ❖ Sien biedt informatieve workshops en bijeenkomsten voor alle vraagstukken waar ouders van een zorgintensief kind mee te maken krijgen. 4. Verbeter en verkort procedures Professionals ervaren dat regels en procedures in Houten leiden tot onnodige bureaucratie en hen belemmert om goede ondersteuning te bieden. Zo wordt er een volledige aanvraagprocedure doorlopen ook als professionals al hebben geadviseerd dat bepaalde ondersteuning nodig is. Dit voelt als dubbel werk en maakt dat het proces langer duurt. Ook zijn er lange wachttijden voor de beoordeling van aanvragen. Professionals hebben het gevoel dat er niet van procedures en regelingen afgeweken kan worden en ervaren daardoor te weinig ruimte om passende ondersteuning tijdig te kunnen regelen. Onderzoek samen met de samenwerkingspartners waar kansen liggen voor het verbeteren en verkorten van processen. Goede voorbeelden zijn er al in Houten: de verkorte aanvraagprocedure voor dagbesteding op basis van de beoordeling van een casemanager dementie of professional NAH, Welzijn op recept en het Sociaal Plein. Wat zijn de successen in deze samenwerkingen en hoe kunnen gemeente en samenwerkingspartners deze werkwijzen uitbreiden? 5.

Voer een vraaggericht gesprek met inwoners over hun ondersteuningsbehoefte Voer als indicatiesteller, verwijzer of zorgverlener een vraaggericht gesprek met zorgvrager en mantelzorger. Maak daarbij gebruik van bewezen methodieken, waardoor uitkomsten minder aan subjectiviteit onderhevig zijn en beter met elkaar vergeleken kunnen worden. Vraag door naar hun beider behoeften. Deze kunnen namelijk anders zijn of soms zelfs in strijd met elkaar. Het is dus belangrijk om ook de voorwaarden en belangen van de mantelzorger helder te krijgen. Zorg dat beide inwoners in het gesprek als gelijkwaardig worden benaderd. Denk met inwoners mee, wees transparant en bied concrete adviezen, keuzes of alternatieven aan als dat nodig is. Etaleer daarbij ook aanbod van partners in Houten. Ga er niet vanuit dat mensen zelf kunnen aangeven waar zij behoefte aan hebben, maar help inwoners ook om te ontdekken wat hen zal helpen. Informeer de inwoners over mogelijkheden, voorwaarden en procedures zodat zij in staat worden gesteld om eigen regie te behouden. ❖ MantelzorgNL biedt verschillende trainingen aan voor verschillende professionals over hoe je in goed samenspel met mantelzorgers samenwerkt.

23

5.3 Ondersteuningsaanbod 6. Ondersteun mantelzorgers met het versterken van hun eigen netwerk Een mantelzorger hoeft er niet alleen voor te staan. De consulent van het mantelzorgpunt of de mantelzorgmakelaar, maar bijvoorbeeld ook praktijkondersteuners van huisartsen kunnen de mantelzorger helpen hun netwerk te vergroten en/of versterken. Leer mantelzorgers hulp te vragen aan hun netwerk voor kleinere en grotere klussen. Het eigen netwerk is vertrouwd en mits het goed georganiseerd is, helpt het vaak om de zorg makkelijker delen of even los te laten. Het lezen van voorbeelden van mantelzorgers die hier hun weg in gevonden hebben, kan inspirerend werken. ❖ Sien heeft een workshop over een persoonlijke denktank. Oftewel hoe je een persoon uit je netwerk inzet als denktank en met wie je eens in de zoveel tijd gaat zitten om de zorgsituatie te bespreken. ❖ Ondersteun mantelzorgers bij het voeren van een familiegesprek. 7. Zet ondersteuning preventief in Zet ondersteuning preventief in om zwaardere zorg te voorkomen of uit te stellen, zoals ook beschreven in het onderzoek ‘De maatschappelijke waarde van mantelzorg’11. Om in balans te blijven is het voor mantelzorgers eerst noodzakelijk dat zij grip hebben op en overzicht hebben van de situatie. Ondersteuningsvormen als huishoudelijke hulp, lichte vormen van respijt of dagbesteding kunnen een uitkomst bieden.

Deze ondersteuning hoeft uiteraard niet altijd geïndiceerde zorg te zijn. Het is echter van belang om met de zorgvrager en mantelzorger na te gaan wat er nodig is voor de mantelzorger om het zorgen vol te houden en in balans te blijven. Ga uit van de vraag en voer een gelijkwaardig gesprek. Daarbij kan bepaalde ondersteuning ook tijdelijk worden ingezet. Dit kan de mantelzorger tijdelijk lucht geven en zo ruimte bieden om een aantal grotere stappen te zetten en zaken te regelen. Het is daarbij belangrijk om de mantelzorger ook daar in te ondersteunen zodat de situatie echt verandert voordat tijdelijk ondersteuning weer wordt stopgezet. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het ruimte krijgen voor rouwverwerking, waardoor de draagkracht vergroot. Mantelzorgers hebben vaak geen tijd om aan de emotionele kant van hun rol te werken, als de praktische kant al zoveel van ze vraagt. 8. Bied persoonlijke begeleiding in complexe mantelzorgsituaties De casemanager dementie wordt door mantelzorgers ervaren als een waardevolle interventie in de complexe zorgsituaties die vaak gepaard gaan met dementie. Ook professionals beamen dit. Voor complexe zorgsituaties waarin geen sprake is van dementie, is deze persoonlijke begeleiding nu niet beschikbaar. Zowel mantelzorgers als professionals zien de waarde van deze persoonlijke begeleiding in alle complexe zorgsituaties.

Professionals geven aan dat de mantelzorgmakelaar een waardevolle professional is die deze taak op zich zou kunnen nemen. De makelaar kan bijvoorbeeld langer betrokken blijven in complexe situaties of betrokken zijn bij het afronden of aflopen van ondersteuning. Tevens zijn er andere professionals in het netwerk die deze rol kunnen pakken. Denk aan een mantelzorgconsulent, cliëntondersteuner et cetera. Ons advies is om deze aanbeveling verder vorm te geven in samenwerking met de netwerkpartners maar bovenal met het steunpunt mantelzorg. 9. Bied maatwerk als een situatie daar om vraagt Hoewel er in de toekomst nog uitdagingen zijn voor de ouderenzorg, is de keten en ondersteuningsstructuur voor ouderen goed zichtbaar. Er ligt een ouderenagenda en er is een samenwerkingsstructuur om de ambities te realiseren. Er zijn echter ook doelgroepen die niet voldoende erkenning ervaren van de ondersteuningsstructuur in Houten. Denk bijvoorbeeld aan een zorgvraag binnen een gezin waar de mantelzorger zelf nog fit is, mantelzorgers die naast het 11

den Blanken, Huis in 't veld, van Seben, & Spit, 2021

24

mantelzorgen nog een gezin hebben en werk of situaties met een onvoorspelbaar ziekteverloop. Het is belangrijk dat er ook in dergelijke situaties ondersteuning op maat is die preventief kan worden ingezet. Dit aanbod kan vanuit Houten & Co komen, maar ook andere lokale partijen kunnen hier een rol bij spelen. Stel in deze situaties de vraag: wat is er nodig om het mantelzorgen vol te houden? Ga daarbij uit van de bedoeling van de wetten en regelingen, werk vraaggericht en vanuit vertrouwen. 10. Regeling vervangende zorg Voor veel mantelzorgers is het belangrijk dat ze de zorg tijdelijk kunnen overdragen. Ze kunnen dan even op adem komen en zo kunnen ze het zorgen voor hun naaste beter volhouden. Het is momenteel niet altijd mogelijk om vervangende zorg of ondersteuning snel in te zetten als gevolg van personeelstekorten, wachtlijsten of procedures die doorlopen moeten worden. Daarnaast is het beschikbare aanbod niet altijd passend bij de situatie. Een regeling vervangende zorg kan daarin uitkomsten bieden. Dit is een regeling waarbij er een budget beschikbaar wordt gesteld door de gemeente om in mantelzorgsituaties in te zetten voor vervangende zorg op maat. Dit kan bijvoorbeeld tijdelijke huishoudelijke hulp zijn, dagbesteding, logeerzorg, praktische hulp etc. 5.4 Effect van de ondersteuning 11.

Toets het effect Om zicht te krijgen op het effect van de ondersteuning en de ervaringen van mantelzorgers en hun naasten is het belangrijk om deze te evalueren en monitoren. Besteed in de evaluatie dus ook aandacht aan de mantelzorger: lukte het om de zorg los te laten, ervaart men meer draagkracht of een verlichting van de draaglast, hoe ervoer de mantelzorger de procedures en waarom? Naast de gebruikelijke beleidsmonitoring en evaluatie adviseren we om contact te houden met mantelzorgers en met hen de voortgang en het gebruik te evalueren, bijvoorbeeld via Van Houten & Co en/of het Sociaal Team. 5.5 Samenwerking als randvoorwaarde 12. Faciliteer lokale samenwerking op het thema mantelzorg De opdracht om mantelzorgers te zien, te waarderen en te ondersteunen kan niet alleen van de gemeente en het mantelzorgsteunpunt zijn. Ook de andere organisaties in de gemeente hebben een belangrijke rol in het ondersteunen en versterken van mantelzorg. In Houten zijn er heel wat organisaties die te maken hebben met mantelzorgers. Of omdat zij zorg en ondersteuning bieden aan zorgvragers of aan mantelzorgers. Geen organisatie kan de grote maatschappelijke zorgvraagstukken alleen oplossen. Initieer daarom een breed mantelzorgnetwerk in de gemeente.

Professionals geven aan behoefte te hebben aan betere samenwerking en aan het bundelen van krachten om de vraagstukken in de gemeente aan te pakken. De openheid, het respect voor elkaars kennis en belangen en de gelijkwaardigheid die wij ervoeren in de groepsgesprekken, is een eerste stap richting samenwerking. Formuleer in gezamenlijkheid met de partners een ambitie en een uitvoeringsagenda om deze ambitie te realiseren. Zo ontstaat een gevoel van gedeelde verantwoordelijkheid voor de vragen en uitdagingen van mantelzorgers. Ons advies is om de uitkomsten en aanbevelingen van dit onderzoek in gezamenlijkheid concreter te maken en zo een eerste start te maken met de lokale samenwerking. In het onderzoek werd duidelijk dat de netwerkpartners een kans zien om het steunpunt mantelzorg als spil in de samenwerking te positioneren. Het steunpunt is immers expert op het gebied van mantelzorg en kunnen mantelzorgers ook ondersteuning bieden. 13. Ondersteun samenwerking en een gedeelde verantwoordelijkheid met een bestuurlijk convenant Voor een krachtige samenwerking is alleen het enthousiasme en de motivatie van de uitvoerende professionals te kwetsbaar. Voor een stevige basis en borging voor samenwerking is bestuurlijk

25

commitment van alle samenwerkingspartners essentieel. Bestuurlijk commitment draagt bij aan prioritering en draagvlak binnen de gehele organisatie. Het zorgt ervoor dat deelname aan de samenwerking vast onderdeel van iemands takenpakket is en daarmee is deelname ook geborgd bij personele wisselingen. Betrek bestuurders van samenwerkingspartners daarom bij het gezamenlijke mantelzorg vraagstuk. Een convenant, ondertekend op een officieel moment bij voorkeur in het bijzijn van publiek en pers, legt een stevige basis voor een samenwerking waaraan door de medewerkers in de uitvoering verder vorm kan worden gegeven. 14. Positioneer het steunpunt Mantelzorg van Van Houten & Co Evalueer de huidige opdracht mantelzorg ondersteuning aan van Houten & Co. Naast dat zij ondersteuning en advies bieden aan mantelzorgers, beschikken zij over kennis die van waarde is voor professionals. Een aantal professionals werkt bijvoorbeeld nauw samen met de mantelzorgmakelaar. De professionals zien kansen om de kennis van de mantelzorgmakelaar en -consulent beter te benutten om mantelzorgers beter op weg te helpen. Daarnaast kan het steunpunt een belangrijke rol vervullen in de samenwerkingsketen. Het steunpunt beschikt over waardevol netwerk van professionals en contact met mantelzorgers. 15.

Faciliteer het verkrijgen van kennis over mantelzorg en het bespreekbaar maken van dillema’s Om ondersteuning en hulp op maat aan te kunnen bieden aan mantelzorgers, is het van belang dat (zorg)professionals en ondersteuners samenwerken met de mantelzorger. Dat zij kunnen aansluiten bij de beleving van de mantelzorgers, hen in gesprekken betrekken en responsief te werk gaan - oftewel dat er een ‘goed samenspel’ is tussen formele en informele zorg - vraagt aan beide kanten om vaardigheden. Een groot deel van de professionals die we spraken worstelen met de vraag ‘hoe werken we samen met de mantelzorger en voorkomen we dat ze overbelast raken?’. Het samenwerkingsoverleg/netwerk kan voor de deelnemers ook een platform zijn voor het uitwisselen van kennis en delen van expertise. Zo leren ze elkaars werkwijze, taken en rollen nog beter kennen. Zo kan de samenwerking gezamenlijk vorm geven aan het integraal samenwerken met mantelzorgers en gezamenlijk bijdragen aan het versterken van draagkracht en het verlichten van draaglast voor mantelzorgers.

26

Bronnenlijst de Boer, A., de Klerk, M., Verbeek-Oudijk, D., & Plaisier, I. (2020). Blijvende bron van zorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. de Boer, A., Plaisier, I., & De Klerk, M. (2019). Werk en mantelzorg. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Bijnsdorp, F., de Graaff, M., Woonink, A., & Francke, A. (2022). Dementiemonitor Mantelzorg 2022. Utrecht: Nivel en Alzheimer Nederland. Bredewold, F., Verplanke, L., Kampen, T., Tonkens, E., & Duyvendak, J. (2020). The care receivers perspective: How care-dependent people struggle with accepting help from family members, friends and neighbours. Health and Social Care in the community(28), 765-770. den Blanken, J., Huis in 't veld, T., van Seben, R., & Spit, W. (2021). De maatschappelijke waarde van mantelzorg. Rotterdam: Ecorys. Ecorys, MantelzorgNL. (2021, juli 9). Wat is de waarde van mantelzorg per gemeente? Opgeroepen op december 27, 2023, van MantelzorgNL: https://www.mantelzorg.nl/nieuws/wat-is-dewaarde-van-mantelzorg-per-gemeente/ Kooiker, S., De Jong, A., Verbeek-Oudijk, D., & De Boer, A. (2019). Toekomstverkenning mantelzorg aan ouderen in 2040. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Levitsky, S. (2014). Caring for Our Own: Why There Is No Political Demand for New American Social Welfare. Oxford: Oxford University Press. MantelzorgNL. (2019). Factsheet Ondersteuning van overbelaste mantelzorgers.

Opgeroepen op januari 10, 2024, van MantelzorgNLPro: https://www.mantelzorg.nl/pro/publicaties/factsheet-ondersteuning-van-overbelastemantelzorgers MantelzorgNL. (2019). Overbelaste mantelzorgers signaleren en ondersteunen. Opgeroepen op Januari 10, 2024, van MantelzorgNLpro: https://www.mantelzorg.nl/article?uri=/pro/onderwerpen/mantelzorgondersteuning/overb elaste-mantelzorgers-signaleren-en-ondersteunen/&type=article MantelzorgNL, Vilans en Movisie. (2020). Respijtzorg: een adempauze voor mantelzorgers. Opgehaald van MantelzorgNLPro: https://www.mantelzorg.nl/pro/publicaties/factsheetrespijtzorg/ Patel, R. S., Bachu, R., Adikey, A., Malik, M., & Shah, M. (2018). Factors Related to Physician Burnout and Its Consequences: A Review. Behavioral Sciences, 8(11), 98. doi:https://doi.org/10.3390/bs8110098 Vasileiou, K., Barnett, J., Barreto, M., Vines, J., Atkinson, M., Lawson, S., & Wilson, M. (2017). Experiences of Loneliness Associated with Being an Informal Caregiver: A Qualitative Investigation. Frontiers in Psychology(8). doi:https://doi.org/10.3389/fpsyg.2017.00585

27

Bijlage Foto uitkomsten werkbijeenkomst 29 februari 2024

28