Bijlage 1 - Preventie en Handhavingsplan middelengebruik 2026-2029

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik 2026-2029

Samen voor een gezonde, veilige en kansrijke jeugd

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Voorwoord

Middelengebruik onder jongeren is een urgent en complex vraagstuk dat ons allemaal raakt. Als gemeente hebben wij de verantwoordelijkheid om onze jeugd te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcohol, tabak, vapes en drugs. Maar deze verantwoordelijkheid dragen we niet alleen. Ouders, scholen, sportverenigingen, zorgpartners, ondernemers én jongeren zelf spelen hierin een cruciale rol. Met dit Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik 2026–2029 willen we als gemeente Houten een belangrijke stap zetten. We kiezen bewust voor een brede, integrale aanpak die verder gaat dan alleen alcoholpreventie. Door ook aandacht te geven aan andere middelen en door preventie en handhaving met elkaar te verbinden, bouwen we aan een gezonde, veilige en kansrijke omgeving voor onze jongeren. Dit plan is tot stand gekomen in samenwerking met inwoners en lokale partners. Hun betrokkenheid en inzichten vormen de basis voor de maatregelen die we de komende jaren gaan uitvoeren. Samen kunnen we bijdragen aan een positieve verandering. Ik ben trots op de inzet van iedereen die heeft bijgedragen aan dit plan en kijk uit naar de gezamenlijke uitvoering. Laten we blijven investeren in bewustwording, signalering, ondersteuning en toezicht. Want elk kind dat gezond en veilig kan opgroeien, is een winst voor onze hele samenleving.

Wil Kosterman Namens het college van burgemeester en wethouders Wethouder Gezondheid Gemeente Houten

Pagina 1 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Inhoud Voorwoord .......................................................................................................... 1 Inleiding ............................................................................................................. 3 Leeswijzer ........................................................................................................ 3 1 Achtergrond en probleemschets ........................................................................... 4 1.1 De impact van middelengebruik: het probleem ................................................. 4 1.2 Wettelijk kader ............................................................................................ 5 1.3 Lokaal beleid, organisatie en uitvoering ........................................................... 6 1.4 Terugblik Preventie- en Handhavingsplan alcohol 2020-2023 .............................. 7 2 Waar staan we nu? ............................................................................................ 9 2.1 Lokale cijfers en trends middelengebruik ......................................................... 9 2.2 Cijfers op het gebied van veiligheid, toezicht en handhaving............................. 11 2.3 Signalen uit de praktijk ...............................................................................

13 2.4 Samenvatting Houtense situatie ................................................................... 14 3 Wat willen we bereiken? ................................................................................... 15 3.1 Ambitie..................................................................................................... 15 3.2 Hoofddoelstelling ....................................................................................... 15 3.3 Subdoelen................................................................................................. 15 3.4 Meten is weten .......................................................................................... 15 4 Hoe gaan we dat bereiken? ............................................................................... 17 4.1 Werken volgend een integrale aanpak ........................................................... 17 4.2 Voorlichting en educatie .............................................................................. 18 4.3 Signalering, advies en ondersteuning ............................................................ 20 4.4 Omgeving ................................................................................................. 22 4.5 Regelgeving en handhaving .........................................................................

23 5 Samenwerking, monitoring en evaluatie.............................................................. 26 5.1 Samenwerking ........................................................................................... 26 5.2 Monitoring ................................................................................................ 26 5.3 Evaluatie .................................................................................................. 27 Literatuur en bronnen ......................................................................................... 28 Bijlage 1 Terugblik Preventie- en Handhavingsplan Alcohol 2020-2023 ....................... 30 Bijlage 2 participatieverslag ................................................................................. 35

Pagina 2 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Inleiding In Houten willen we dat jongeren gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien. Maar dat is niet vanzelfsprekend in een samenleving waarin alcohol, tabak, vapes en andere middelen gemakkelijk te vinden zijn. Jongeren komen er al vroeg mee in aanraking op school, in de sportkantine, via vrienden of online. Dat baart zorgen, want middelengebruik op jonge leeftijd kan grote gevolgen hebben voor de gezondheid en ontwikkeling. Daarom hebben we als gemeente samen met inwoners, samenwerkingspartners en andere betrokkenen dit Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik 2026–2029 opgesteld. In dit document gebruiken we verder de afkorting PHP voor dit Preventie- en Handhavingsplan. Het plan gaat verder dan alleen alcohol: we richten ons op een brede aanpak van middelengebruik (alcohol, drugs, tabak en vapes). En we doen dat niet alleen met regels en controles, maar juist ook met voorlichting, ondersteuning en een gezonde omgeving. We kiezen voor een aanpak langs vier pijlers: • Voorlichting en educatie: jongeren en hun omgeving bewust maken van de risico’s. • Signalering en ondersteuning: zorgen dat problemen vroeg worden herkend en aangepakt. • Omgeving: een gezonde leefomgeving creëren waarin middelengebruik niet vanzelfsprekend is. • Regelgeving en handhaving: zorgen dat de regels worden nageleefd, met slimme inzet van toezicht.

Met dit plan werken we aan: Het voorkomen van gezondheidsschade en maatschappelijke schade door middelengebruik onder jongeren (tot 18 jaar) en jongvolwassenen (18–25 jaar). We meten de voortgang via cijfers van de GGD en evalueren jaarlijks met onze partners. Samen maken we Houten gezonder. Dit plan is een gezamenlijke basis om daar de komende jaren mee aan de slag te gaan.

Leeswijzer Dit plan bestaat uit vijf hoofdstukken: • Achtergrond en probleemschets Waarom dit plan nodig is, welke wetten en regels gelden, hoe het lokaal beleid is ingericht en een korte terugblik op het vorige Preventie- en Handhavingsplan. • Waar staan we nu? Een overzicht van cijfers, trends en signalen uit Houten, inclusief input van inwoners en professionals. • Wat willen we bereiken? De ambities, doelen en meetbare resultaten voor de komende vier jaar. • Hoe gaan we dat doen? De aanpak per pijler: voorlichting, ondersteuning, omgeving en handhaving. • Samenwerking, monitoring en evaluatie Hoe we het plan uitvoeren, met wie we samenwerken en hoe we de voortgang volgen. In de bijlagen wordt extra informatie gegeven over het participatietraject en de evaluatie van het Preventie- en Handhavingsplan alcohol 2020-2023 (PHP 2020-2023).

Pagina 3 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

1 Achtergrond en probleemschets 1.1 De impact van middelengebruik: het probleem Zoals aangegeven in de inleiding wordt middelengebruik in een breed kader geplaatst. Onder middelen wordt in dit plan onder meer tabak, alcohol, softdrugs en harddrugs verstaan, maar bijvoorbeeld ook het gebruik van vapes. In deze paragraaf wordt beschreven waarom het gebruik van deze middelen een probleem is. We richten ons vanwege de doelgroep van dit PHP specifiek op jongeren en jongvolwassenen (12–25 jaar). Het gebruik van middelen zoals alcohol, tabak, lachgas, cannabis en vapes brengt aanzienlijke gezondheidsrisico’s met zich mee, vooral voor jongeren onder de 18 jaar. Vroeg beginnen met middelengebruik verhoogt bovendien de kans op verslavingsproblemen op latere leeftijd. Middelengebruik heeft invloed op bijna alle organen en hangt samen met circa 60 aandoeningen, waaronder leverziekten, hart- en vaatziekten, bepaalde vormen van kanker en cognitieve achteruitgang. Jongeren bevinden zich in een kwetsbare fase van hun ontwikkeling, zowel neurologisch als psychosociaal. De hersenen zijn tot ongeveer het 24e levensjaar in ontwikkeling, waardoor middelengebruik op jonge leeftijd blijvende schade kan veroorzaken. Middelengebruik begint vaak experimenteel, bijvoorbeeld door sporadisch gebruik van alcohol of cannabis.

Hoewel experimenteren onderdeel kan zijn van het volwassen worden, zijn hier duidelijke risico’s aan verbonden. Experimenteel gebruik kan overgaan in herhaald gebruik, waarbij middelen worden ingezet om met stress, prestatiedruk of eenzaamheid om te gaan. In dit stadium ontstaan vaak problemen zoals liegen over gebruik, conflicten met familie of vrienden, spijbelen en zelfs contact met politie. Wanneer het gebruik aanhoudt, kan er sprake zijn van misbruik of verslaving, waarbij middelen een centrale rol gaan spelen in het leven van de jongere en op meerdere leefgebieden (school, thuis, werk) problemen kunnen veroorzaken. Of iemand verslaafd raakt, hangt af van genetische, psychische en sociale factoren. Naast persoonlijke schade heeft middelengebruik ook maatschappelijke gevolgen. Het vergroot de kans op verkeersongelukken, verstoring van de openbare orde, schooluitval en verzuim. Het gebruik van middelen kan leiden tot ondoordachte beslissingen, ongelukken, onveilige seks, agressief en asociaal gedrag of (kleine) wetsovertredingen. Soms heeft onverantwoord middelengebruik alcoholvergiftiging of een overdosis tot gevolg. Bingedrinken (het drinken van vijf of meer glazen alcohol tijdens één gelegenheid) is schadelijk en komt veel voor onder jongeren.

Pagina 4 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

1.2 Wettelijk kader De urgentie om middelengebruik (met name onder jongeren) aan te pakken binnen Nederland uit zich in verschillende wet- en regelgeving. Hieronder staan de belangrijkste wetten en regelingen genoemd waar gemeentes aan moeten voldoen op het gebied van gezondheid, preventie, veiligheid, toezicht en handhaving. 1.2.1 Wetgeving gezondheid Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van de Wet publieke gezondheid (Wpg) die tot doel heeft de gezondheid van inwoners te bevorderen en beschermen. Daarbij gaat het vooral om collectieve preventie (gericht op de gehele bevolking) en selectieve preventie gericht op specifieke (risico)groepen. Daarnaast is de gemeente verantwoordelijk voor de zorg in het kader van de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en de Jeugdwet. 1.2.2 Nationaal Preventieakkoord Met het Nationaal Preventieakkoord dat in 2018 tot stand is gekomen maken maatschappelijke organisaties, bedrijfsleven, patiëntenorganisaties, zorgaanbieders, zorgverzekeraars, gemeenten, fondsen, sportverenigingen en sportbonden en het kabinet samen een krachtig statement om een maatschappelijke beweging te starten die Nederland nog gezonder en vitaler maakt en die aansluit bij de energie in de samenleving.

De doelen in het akkoord richten zich op het jaar 2040: • Een rookvrije generatie; • Minder overgewicht (van 50% naar 38% van de volwassenen); • Minder overmatig alcoholgebruik (van 8,9% naar 5%). Voor jongeren onder de 18 jaar zijn specifieke doelstellingen opgenomen. Zo moet het aantal 12-16jarigen dat ooit gedronken heeft afnemen van 45% naar 25% in 2040. Uiteindelijk is het doel om te komen tot 0% alcoholgebruik onder de 18 jaar en een naleving van de leeftijdsgrens door verstrekkers van 100%. De gemeente levert met haar maatschappelijke partners en inwoners haar bijdrage aan het realiseren van deze doelstellingen. 1.2.3 Gezond Actief Leven Akkoord (GALA) In 2023 is het Gezond Actief Leven Akkoord (GALA) vastgesteld. Vanuit het GALA wordt aan een gezonde leefstijl op het gebied van middelengebruik gewerkt door in te zetten op de volgende doelen: effectieve lokale drugspreventie, voorkomen van middelengebruik onder jongeren, leeftijdsgrens op alcohol, vroegsignalering alcoholproblematiek en het terugdringen van roken. Het GALA sluit aan op het Nationaal Preventieakkoord waarbij gezondheid in breder perspectief wordt geplaatst. Naast een gezonde leefstijl is bijvoorbeeld het kunnen opgroeien in een kansrijke omgeving een belangrijk doel, worden gezondheidsverschillen verkleind en wordt er extra aandacht besteed aan mentaal welbevinden.

1.2.4 Alcoholwet De Alcoholwet heeft als doel om schadelijke gevolgen van alcoholgebruik tegen te gaan en alcohol gerelateerde overlast terug te dringen. De wet valt onder de verantwoordelijkheid Pagina 5 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en is daarmee primair een gezondheidswet. Het toezicht op de naleving van de Alcoholwet is sinds 2013 decentraal belegd en daarmee de verantwoordelijkheid van de burgemeester. In 2014 maakte een aanpassing van de wet onder meer dat de leeftijdsgrens werd aangepast van 16 naar 18 jaar. Ook moeten gemeenten verplicht een PHP opstellen waarin ze beschrijven hoe ze ervoor zorgen dat er geen alcohol wordt geschonken aan jongeren onder de 18 jaar. En hoe ze als gemeenten vormgeven aan toezicht op en handhaving van deze regel. De Alcoholwet is een wet die de verstrekking van alcoholhoudende dranken en daarmee de beschikbaarheid van alcohol reguleert. Daarnaast richt de Alcoholwet zich op verantwoorde verstrekking. 1.2.5 Tabakswet De Tabaks- en rookwarenwet is gericht op het terugdringen van tabaksgebruik, het beschermen van niet-rokers en het voorkomen van verslaving bij jongeren. De wet ondersteunt een rookvrije generatie via rookverboden, verkoop- en reclamebeperkingen en toezicht op naleving. De NVWA voert steekproefsgewijze, onaangekondigde controles uit. Gemeenten hebben hierin een beperkte rol; BOA’s kunnen strafrechtelijk optreden bij overtredingen, zoals roken in verboden ruimtes of verkoop aan minderjarigen. Ook elektronische sigaretten (vapes) vallen onder deze wet.

Verkoop aan jongeren onder de 18 jaar is verboden, net als het gebruik in rookvrije zones. Sinds 2024 zijn smaakjes (zoals fruit of snoep) verboden; alleen tabakssmaak is nog toegestaan. Vapes moeten voldoen aan eisen voor verpakking, inhoud en waarschuwingen. Vanaf 2026 mogen ze alleen nog verkocht worden in tabaksspeciaalzaken, in neutrale verpakkingen. 1.2.6 Opiumwet De Opiumwet heeft als doel het gebruik, de productie en handel in verdovende middelen te reguleren en de volksgezondheid te beschermen. Gemeenten spelen hierin een belangrijke rol via artikel 13b van de wet (Wet Damocles). Op basis hiervan kan de burgemeester panden sluiten waar drugs worden verhandeld of geproduceerd. Dit geldt ook voor voorbereidingshandelingen. Daarnaast kunnen gemeenten via de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) optreden tegen openlijk drugsgebruik en drugsoverlast in de openbare ruimte.

1.3 Lokaal beleid, organisatie en uitvoering Zoals hiervoor beschreven hebben wij als gemeente verantwoordelijkheden op het gebied van gezondheidsbevordering, preventie, veiligheid, toezicht en handhaving. Gezondheidsbevordering en preventie is binnen Houten belegd bij team Samenleving en is onderdeel van het Sociaal Domein. Het algemeen beleid van het sociaal domein staat beschreven in de Sociale Koers 2026-2029. Gezondheid, preventie, leefstijl en kansrijk opgroeien maken onderdeel uit van dit beleid. Vanuit de Sociale Koers 2026-2029 wordt gewerkt aan de ambitie: “Goede fysieke en mentale gezondheid voor ouder en kind”. Specifiek komen deze onderwerpen ook terug in verschillende onderliggende beleidsdocumenten (waaronder het meerjarenplan Gezond Actief Leven, het sport en beweegakkoord en het Healthy Houten akkoord) en zijn zij onderdeel van samenwerkingsafspraken (bijvoorbeeld coalitie Kansrijke Start, regionaal netwerk Integraal Zorg Akkoord). Voor leefstijl en middelengebruik zijn afspraken gemaakt binnen het Healthy Houten netwerk. Dit netwerk bestaat uit meer dan 50 partners. In 2021 hebben zij de Pagina 6 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

ambitie uitgesproken om binnen vijf jaar overgewicht te verminderen, bewegen te stimuleren, roken en overmatig alcoholgebruik tegen te gaan en eenzaamheid aan te pakken. In 2026 zal als onderdeel van het uitvoeringsprogramma Sociale Koers een overkoepelend document opgesteld worden voor het brede gezondheidsbeleid. Het PHP zal als bijlage worden opgenomen in dit overkoepelend stuk. De gemeente Houten heeft een wettelijke taak op het gebied van toezicht en handhaving van de Alcoholwet. Deze taak is belegd bij het team Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (VTH). De uitvoering ligt bij de BOA’s. Vanwege beschikbare capaciteit en inzet die geleverd kan worden, worden prioriteiten gesteld in de aanpak. Er wordt gewerkt met een risicogerichte aanpak, waarbij prioriteit wordt gegeven aan taken met de grootste maatschappelijke impact. In onze Uitvoerings- en Handhavingsstrategie is het aanpakken van dronkenschap en doorschenken aangemerkt als een hoge prioriteit en het alcoholgebruik onder jongeren als zeer hoge prioriteit. Deze prioritering betekent dat er actief en risicogericht toezicht wordt gehouden op naleving van de regels uit de Alcoholwet, zowel bij evenementen als in de reguliere horeca. De inzet van BOA’s en toezichthouders is hierop afgestemd, en het onderwerp maakt ook deel uit van het communicatieplan en de activiteitenkaarten voor 2025.

De uitvoering vindt plaats door BOA’s en toezichthouders, in samenwerking met partners zoals de politie, HALT en de Veiligheidsregio Utrecht. In een uitvoeringsplan voor de komende jaren zal nader uitgewerkt worden, waar we per jaar op in gaan zetten.

1.4 Terugblik Preventie- en Handhavingsplan alcohol 2020-2023 Dit PHP is een vervolg op het Preventie- en Handhavingsplan alcohol 2020-2023 (PHP 20202023). Het PHP 2020–2023 richtte zich op het voorkomen en beperken van gezondheids- en maatschappelijke schade bij jongeren en jongvolwassenen als gevolg van alcoholgebruik. De aanpak was integraal, met inzet op voorlichting, regelgeving en handhaving. Belangrijke ambities waren het vergroten van bewustwording, het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren en het verminderen van excessief gebruik door personen boven de 18 jaar. Hieronder staan de belangrijkste punten beschreven. De gehele evaluatie is te vinden in de bijlage (zie bijlage 1). 1.4.1 Voorlichting en draagvlak Er zijn gastheergesprekken gevoerd met sportverenigingen en horeca, wat bijdroeg aan bewustwording en naleving. Voorlichting aan ouders bleek lastig; ouderavonden werden slecht bezocht, ondanks alternatieve vormen zoals digitale informatie en themabijeenkomsten. Scholen kregen ondersteuning via weerbaarheidslessen en gastlessen, maar betrokkenheid varieerde sterk. Campagnes zoals “Zien drinken, doet drinken” en deelname aan landelijke initiatieven als IkPas en NIXzonderID versterkten de preventieve boodschap.

1.4.2 Handhaving De uitvoering van het PHP 2020-2023 viel binnen de coronaperiode. Doordat gedurende deze periode ook een beroep op de BOA's werd gedaan met betrekking tot het naleven van

Pagina 7 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

coronamaatregelen, was er weinig capaciteit beschikbaar voor controles op de Alcoholwet. Prioriteiten lagen in deze periode elders. De samenwerking tussen preventie en handhaving is in de afgelopen jaren versterkt, maar blijft een aandachtspunt door beperkte inzetmogelijkheden (capaciteit, opleiding enz.) en prioriteiten op andere onderdelen. Mysteryshopper-acties toonden lage naleving van leeftijdsgrenzen, vooral bij sportverenigingen. In 2024 werd slechts bij 25% van de bezochte locaties om ID gevraagd. In de afgelopen jaren zijn er geen sancties opgelegd voor overtreding van de Alcoholwet. Dat heeft voornamelijk te maken met het gebrek aan officiële controles. 1.4.3 Regionale samenwerking Het programma Nuchter Verstand (2010–2019) toonde dat een integrale aanpak werkt, maar dat lokale verankering effectiever is. Houten kiest sindsdien voor een kleinschalige, lokale aanpak met inzet op vier pijlers: omgeving, regelgeving, voorlichting en ondersteuning.

Pagina 8 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

2 Waar staan we nu? In dit hoofdstuk staan we stil bij cijfers en trends en schetsen we een beeld van de lokale situatie (Gemeente Houten). Om ook de praktijk te betrekken, hebben we signalen en belevingen opgehaald bij stakeholders en inwoners. De hoofdlijnen van deze uitvraag staan beschreven in paragraaf 2.3.

2.1 Lokale cijfers en trends middelengebruik Voor het in kaart brengen van cijfers en trends op het gebied van gezondheid en leefstijl maken we gebruik van de Gezondheidsmonitor Jeugd en de Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen. Deze onderzoeken worden eens in de vier jaar uitgevoerd. Vanwege corona is een extra onderzoek uitgevoerd in 2021 naar het welbevinden van jongeren. Uitgebreide resultaten zijn terug te vinden via https://ggdru.buurtmonitor.nl/. Wanneer we naar de cijfers kijken zien we de volgende opvallende trends binnen Houten: 1. Hoog alcoholgebruik onder jongeren in klas 2 en 4. Het alcoholgebruik onder jongeren in klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs in Houten is nog steeds hoog. 20% van de jongeren gaf aan in de afgelopen vier weken alcohol te hebben gedronken. Dit percentage is vergelijkbaar met de afgelopen jaren. Daarnaast heeft 13% van de jongeren in diezelfde periode vijf of meer glazen alcohol op één gelegenheid gedronken (bingedrinken), en is 13% dronken geweest.

Figuur 1: Cijfers alcohol gebruik gemeente Houten Bron: Gezondheidsmonitor Jeugd 2023

2. Daling in alcoholgebruik onder jongvolwassenen, toename % zware drinkers We zien een lichte daling in het gebruik van alcohol onder jongvolwassenen. In 2024 gaf 67% van de jongvolwassenen aan dat zij in de laatste 4 weken alcohol hadden gedronken. 57% van de jongvolwassenen drinkt niet of maximaal 1 glas per dag. Het percentage zware drinkers (minstens één keer per week 6 glazen voor mannen of 4 glazen voor vrouwen) was 13% in 2021 en in 2023 is dat 16%.

Pagina 9 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Figuur 2: Cijfers alcohol gebruik gemeente Houten 16-25 jaar Bron: Gezondheidsmonitor jongvolwassenen 2024

3. Brede acceptatie van alcoholgebruik. Hoewel er meer aandacht is voor de schadelijke impact van alcoholgebruik onder jongeren, zien we dat er sprake is van normvervaging. Alcoholgebruik lijkt breed geaccepteerd te worden. Van de jongeren in klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs in Houten geeft 28% aan dat de ouders het alcoholgebruik van hun kind goedkeuren of er niets van zeggen. 34% van de ouders raadt het af. Meer dan de helft van de jongeren in klas 2 en 4 geeft verder aan dat sommige tot alle vrienden alcohol drinken. Bij de jongvolwassenen in Houten valt op dat 31% aangeeft dat hun vrienden het normaal vinden om 10 glazen alcohol op één avond te drinken. 4. Een toename in het gebruik van tabak en vapes. Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd blijkt dat het gebruik van e-sigaretten (vapes) onder jongeren van klas 2 en 4 in Houten de afgelopen jaren is toegenomen. In 2019 gaf 3% van de jongeren aan wekelijks te vapen in 2023 was dat 6%. 3% rookt (minimaal wekelijks).

Figuur 3: Cijfers tabak en e-sigaretten gemeente Houten Bron: Gezondheidsmonitor Jeugd 2023

Uit de Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen blijkt dat het gebruik van tabak en e-sigaretten (vapes) onder jongvolwassenen in Houten ook is gestegen tussen 2022 en 2024. In 2022 rookte 13% van de jongvolwassenen in Houten dagelijks. In 2024 is dit percentage gestegen naar 19%. In 2022 gaf 8% van de jongvolwassenen in Houten aan wel eens te vapen. In 2024 is dit percentage gestegen naar 9%.

Pagina 10 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

5. Drugsgebruik relatief beperkt maar wel zorgelijk vanwege gezondheidsrisico’s. Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 blijkt dat het drugsgebruik onder jongeren van klas 2 en 4 van het voortgezet onderwijs in Houten relatief beperkt is, maar wel aanwezig. In klas 4 van het voortgezet onderwijs heeft: • 7% van de jongeren ooit wiet of hasj gebruikt; • 3% ooit andere drugs dan cannabis; • Het gebruik komt vaker voor bij jongens dan bij meisjes en is duidelijk hoger in klas 4 dan in klas 2. Bij de jongvolwassenen (16–25 jaar) in Houten, zoals gemeten in de Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen 2024, is het drugsgebruik breder en complexer. Dit betekent dat niet alleen meer verschillende soorten drugs worden gebruikt (zoals XTC, paddo’s, truffels, 3MMC en lachgas), maar ook dat het gebruikspatroon gevarieerder is. Zo heeft: • 11% in de afgelopen vier weken cannabis gebruikt; • 7% gebruikte in diezelfde periode andere drugs; • 10% heeft ooit lachgas gebruikt. Dit bredere en complexere gebruik vraagt om extra aandacht vanwege de uiteenlopende gezondheidsrisico’s en de moeilijkere signalering en aanpak.

2.2 Cijfers op het gebied van veiligheid, toezicht en handhaving 2.2.1 Registraties en incidenten Middelengebruik kan maatschappelijke gevolgen hebben. Landelijk zien we dat bijvoorbeeld terug in politieregistraties en ziekenhuisgegevens. Politieregistraties laten zien dat alcohol gerelateerde incidenten onder jongeren regelmatig voorkomen. In 2023 was er een toename van 15% in alcohol- en druggerelateerde overlast, vooral in de openbare ruimte en in de weekenden. Ziekenhuisgegevens tonen aan dat er jaarlijks enkele jongeren worden opgenomen met een alcoholintoxicatie. In 2023 waren er 4.400 SEH-bezoeken door alcoholvergiftiging, waarvan 23% onder de 18 jaar. Ook de verslavingszorg registreert een toename van hulpvragen bij jongvolwassenen met betrekking tot alcohol- en cannabisgebruik. 7.170 jongeren onder 25 jaar waren in 2023 in behandeling, waarvan 41% met een cannabis verslaving en 18% alcohol met een alcoholverslaving. Lokaal zijn de volgende gegevens beschikbaar: • Het aantal registraties openbaar dronkenschap was 0 in 2020, waarna het opliep naar 5 in 2023 en in 2024 is het weer afgenomen naar 3; • Er waren in 2024 in de gemeente Houten 56 overlastincidenten gerelateerd aan alcohol en/of drugs, dat waren er in 2020 51; • Er zijn 77 boetes uitgedeeld in 2024 voor rijden onder invloed, dat zijn er 44 meer dan in 2019.

Dit is in lijn met de landelijke trend van de afgelopen jaren, waarin ook een toename is te zien. 2.2.2 Naleving Alcoholwet: leeftijdsgrens Verkoop van alcohol en tabak aan jongeren onder de 18 jaar is verboden. Verkopers moeten de leeftijd controleren met een geldig identiteitsbewijs(ID), tenzij de klant duidelijk ouder is. De richtlijn wordt gehanteerd om iedereen onder de 25 jaar de ID te laten tonen.

Pagina 11 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Gemeenten houden toezicht op alcoholverkoop, de NVWA op tabak en online verkoop. Het ministerie van VWS laat regelmatig nalevingsonderzoek uitvoeren. Met dit onderzoek wordt onderzocht in hoeverre de leeftijdsgrens voor alcohol wordt nageleefd door alcoholverstrekkers. Als minderjarigen aan alcohol willen komen is dat nog steeds gemakkelijk in Nederland. Tussen 2018 (37,7%) en 2022 (39,4%) is de landelijke naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop nauwelijks veranderd, en in 2024 is deze zelfs afgenomen (32,7%) (Bureau Objectief, 2024).

Figuur 4: Naleving leeftijdsgrens bij alcoholverkoop per verkoopkanaal Bron: Bureau Objectief, 2024

Vooral bij avondwinkels, slijterijen en supermarkten is de naleving afgenomen. Bij webshops en thuisbezorging is juist verbetering zichtbaar. Bij tabaksverkoop is de naleving stabiel gebleven, behalve bij tabaksspeciaalzaken, waar deze daalde van 58,2% naar 43,9%. Alleen het vragen naar de leeftijd blijkt onvoldoende. Interventies zoals ID-controle en hulpmiddelen zijn wel effectief gebleken bij het verbeteren van de naleving. In 2024 en 2025 zijn in Houten nalevingsonderzoeken uitgevoerd in het kader van de NIXzonderID-actie (2024) en de Kwaliteitsmethodiek horeca (2025). Er werd geconstateerd dat de naleving van de leeftijdsgrens bij alcoholverkoop nog onvoldoende is. In 2024 werd in de horeca bij slechts 25% van de bezoeken om een ID gevraagd. In 2025 lag bij de 2de ronde de naleving bij de horeca in Houten hoger: 100% van de bezochte horecazaken vroeg om ID. Bij andere verkoopkanalen is de naleving ook een aandachtspunt. Uit de NIXzonder ID-actie (2024) bleek dat in cafetaria’s in Houten slechts bij 2 van de 8 bezoeken om ID werd gevraagd. In sportkantines was dit bij 1 van de 4 bezoeken het geval. Het aantal gecontroleerde locaties in Houten is beperkt, waardoor de uitkomsten niet volledig representatief zijn voor het gehele lokale aanbod. Toch geven ze een indicatie dat er nog winst te behalen valt in de naleving van de leeftijdsgrens.

2.2.3 Wederverstrekking Wederverstrekking is het doorgeven van alcohol door een meerderjarige aan een minderjarige en is strafbaar volgens de Alcoholwet. De ondernemer, de minderjarige en degene die de drank koopt en doorgeeft kunnen beboet worden. Naar wederverstrekking is landelijk en lokaal geen onderzoek gedaan. Pagina 12 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Uit de Gezondheidsmonitor Jeugd voortgezet onderwijs blijkt wel dat jongeren uit klas 2 en 4 zelf aangeven dat zij aan alcohol komen via anderen (Zie figuur 5). Daarnaast laten de resultaten van het participatietraject zien dat dit binnen Houten een aandachtspunt is (zie bijlage 2).

Figuur 5: Jongeren die alcohol krijgen via anderen (meerderjarig) Bron: Gezondheidsmonitor Jeugd 2023

2.2.4 Dronkenschap en doorschenken Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft in 2024 voor het eerst een landelijk “Nalevingsonderzoek doorschenken” laten doen naar doorschenken bij dronkenschap in horeca, avondwinkels, slijterijen en para-commerciële instellingen (zoals sportkantines en buurthuizen). Hieruit blijkt dat de naleving van het verbod op toegang (3,2%) en doorschenken (16,8%) laag is (Bureau Objectief, 2024a). Horecapersoneel blijkt het lastig te vinden om dronkenschap te herkennen en om daar aansluitend op te acteren (Nijkamp e.a., 2020). Er is lokaal nog geen specifiek onderzoek verricht naar de naleving van het verbod op doorschenken aan personen in kennelijke staat van dronkenschap. De verantwoordelijkheid voor toezicht en handhaving op deze wettelijke bepaling ligt bij de gemeente. Om hier effectief invulling aan te geven, is een strategische en integrale aanpak nodig voor de komende jaren. Dit vraagt om een duidelijke visie, inzet van middelen en voldoende capaciteit. De beschikbare capaciteit staat echter onder druk, wat de uitvoerbaarheid van deze taak bemoeilijkt.

2.3 Signalen uit de praktijk Naast het gebruik van cijfers uit onderzoek, hebben we inwoners en stakeholders gevraagd naar hun beleving. Een aantal signalen staan in deze paragraaf genoemd. Het uitgebreide verslag is terug te lezen in bijlage 2. 2.3.1 Signalen van stakeholders In Houten leeft een groeiende bezorgdheid over de normalisering van middelengebruik. Samenwerkingspartners zoals jongerenwerk en verslavingszorg signaleren dat middelengebruik onder jongeren vaak plaatsvindt in de privésfeer, zoals bij vrienden thuis of in parken. Ook vindt er wederverstrekking plaats door oudere jongeren of volwassenen. De zichtbaarheid van middelengebruik op sociale media speelt een rol in de normalisering Pagina 13 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

ervan. Middelengebruik bespreekbaar maken blijkt lastig. Professionals uit zorg, onderwijs en jongerenwerk zien kansen in gerichte voorlichting, zichtbare handhaving, duidelijke communicatie over risico's, vroegsignalering en samenwerking met ouders en lokale netwerken om het onderwerp beter aan te pakken. 2.3.2 Beleving van inwoners Via “Houten praat mee” hebben we de beleving van de inwoners van Houten opgehaald. Dit hebben we gedaan door middel van een vragenlijst over middelengebruik (zie bijlage 2). De algemene teneur onder de respondenten is dat middelengebruik onder jongeren in Houten een serieus probleem is dat aandacht vraagt. Alcoholgebruik, roken/ vapen en drugsgebruik worden breed als zorgwekkend gezien, vooral vanwege sociale druk, toegankelijkheid en onvoldoende ouderlijk toezicht. Respondenten pleiten massaal voor meer voorlichting (vooral op scholen), betere ouderlijke controle, strengere controles en handhaving van bestaande regels, rookvrije zones en samenwerking tussen gemeente, scholen en sportverenigingen. Ook geven inwoners aan dat alternatieve aanpakken zoals het bieden van meer zinvolle vrijetijdsbesteding voor jongeren mogelijk kunnen helpen. Een duidelijke roep om meer preventie, zichtbaarder toezicht en betere handhaving en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Er is ook brede zorg over de naleving van regels rondom middelengebruik in Houten.

Respondenten vinden dat jongeren nog te gemakkelijk aan alcohol (en soms ook drugs/tabak) kunnen komen en pleiten voor strengere handhaving van bestaande regels en uitbreiding van controles. De huidige handhaving wordt vaak als onvoldoende beoordeeld. Ook wordt gewezen op het belang van betere ouderlijke controle en samenwerking tussen gemeente, scholen en sportverenigingen om naleving te verbeteren.

2.4 Samenvatting Houtense situatie Op het gebied van middelengebruik zien we op basis van de cijfers de volgende zorgwekkende trends: • Alcoholgebruik onder jongeren in Houten blijft hoog en is sociaal genormaliseerd, mede door ouderlijke tolerantie en groepsdruk; • Bij jongvolwassenen is er een toename van zware drinkers, ondanks een lichte daling in algemeen alcoholgebruik; • Toename in het gebruik van tabak en vapes; • Bij jongvolwassenen is het drugsgebruik niet alleen hoger, maar ook gevarieerder en betreft het meer verschillende middelen dan bij jongeren op het voortgezet onderwijs. Daarnaast zien we op basis van (landelijke en lokale) cijfers en de ontvangen signalen dat middelengebruik genormaliseerd is, dat wederverstrekking een uitdaging is, dat de leeftijdsgrens onvoldoende wordt gehanteerd, dat middelengebruik lastig bespreekbaar is en dat jongeren te gemakkelijk aan middelen kunnen komen. Tegelijkertijd zien we dat de capaciteit voor toezicht en handhaving onder druk staat, wat de uitvoering van wettelijke taken bemoeilijkt.

Pagina 14 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

3 Wat willen we bereiken? 3.1 Ambitie De Gemeente Houten streeft ernaar dat jonge inwoners gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien. Middelengebruik (drugs, roken en vapen) hoort daar niet bij; alcoholgebruik in elk geval niet vóór het 18e jaar. Een sociale en fysieke omgeving die gezond gedrag stimuleert, ondersteunt deze ambitie.

3.2 Hoofddoelstelling Ons streven is om gezondheidsschade en maatschappelijke schade door middelengebruik onder jongeren (tot 18 jaar) en jongvolwassenen (18–25 jaar) zoveel mogelijk te voorkomen.

3.3 Subdoelen De hierboven genoemde doelstelling is breed en richtinggevend. Het geeft aan waar we naartoe willen werken. Om hier in de komende vier jaar stappen in te zetten, richten we ons op de volgende subdoelen: 1. Jongeren zijn weerbaar en kunnen gezonde keuzes maken; 2. De bewustwording over de gevolgen van middelengebruik neemt toe wat bijdraagt aan de-normalisatie van middelengebruik; 3. Het alcoholgebruik onder jongeren (<18 jaar) en jongvolwassenen daalt en de leeftijd waarop het eerste alcoholgebruik plaatsvindt schuift op; 4. Jongvolwassenen drinken maximaal 1 glas alcohol per dag (richtlijn gezondheidsraad); 5. De sociale en fysieke omgeving van jongeren is zo ingericht dat middelengebruik niet aantrekkelijk is en jongeren moeilijker aan middelen kunnen komen; 6. Ouders zijn actief betrokken bij het voorkomen van middelengebruik en stimuleren gezond gedrag; 7. Naleving van de regels van de Alcoholwet en draagvlak van horeca en paracommerciële instellingen neemt toe.

3.4 Meten is weten Niet alle bovenstaande subdoelen zijn op dit moment meetbaar. Om toch te kunnen monitoren of ons beleid daadwerkelijk bijdraagt aan ons hoofddoel maken we onderscheid in indicatoren op het gebied van het daadwerkelijke middelengebruik en indicatoren die iets zeggen over de fysieke en sociale omgeving (waaronder naleving). Om een algemeen beeld te krijgen van het middelengebruik maken we gebruik van een aantal indicatoren uit de Gezondheidsmonitor Jeugd en Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen. De doelstellingen zijn richtinggevend en geven aan waar we naar streven.

1. % jongeren (<18 jaar) dat in de afgelopen maand alcohol heeft gedronken (bron: GGD Gezondheidsmonitor Jeugd) Huidige situatie Houten(2023): 20% Pagina 15 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Doelstelling: In 2029 geeft ≤ 15% van de jongeren aan dat zij in de afgelopen maand alcohol hebben gedronken. 2. % jongeren (<18 jaar) dat binge drinkt (≥5 glazen bij één gelegenheid) (bron: GGD Gezondheidsmonitor Jeugd) Huidige situatie Houten (2023): 13% Doelstelling: In 2029 is het percentage jongeren dat binge drinkt afgenomen tot ≤ 10%. 3. % jongvolwassenen (16–25 jaar) met overmatig alcoholgebruik (bron: GGD Gezondheidsmonitor Jongvolwassenen) Onder overmatig alcoholgebruik (zware drinkers) wordt verstaan minimaal 1x per week 6 glazen per dag voor jongens en 4 glazen per dag voor meisjes. Huidige situatie Houten (2024): 16% zware drinkers Doelstelling: In 2029 is het percentage jongvolwassenen met overmatig alcoholgebruik gedaald tot ≤ 12%. 4. % ouders dat alcohol gebruik onder 18 jaar afkeurt (bron: GGD Gezondheidsmonitor jeugd) Huidige situatie Houten (2023): 28% van de ouders keurt alcoholgebruik goed Afgeleide: 72% keurt het af of zegt er iets van. Doelstelling: In 2029 keurt minimaal 80% van de ouders alcoholgebruik onder 18 jaar af of zegt er wat van (actieve ontmoediging). 5.

% jongeren dat wekelijks rookt of vapet (bron: GGD Gezondheidsmonitor jeugd) Huidige situatie in Houten (2023): 4% rookt wekelijks, 15% vapet wekelijks Doelstelling: In 2029 is het percentage jongeren dat wekelijks rookt gedaald tot ≤2% en het percentage dat vapet gedaald tot ≤ 8% Om inzicht te krijgen in de sociale en fysieke omgeving rondom middelengebruik, gebruiken we de volgende indicator: • Aantal rook- en vapevrije locaties Bron: Rookvrij op de Kaart – Rookvrije Generatie Huidige situatie (2025): 7 locaties Doelstelling (2029): Minimaal 30 rookvrije locaties in Houten Deze indicator helpt bij het monitoren van de leefomgeving en maatschappelijke normstelling. Daarnaast is naleving een belangrijk aandachtspunt. Om dit beter te kunnen monitoren en verbeteren, wordt deze naleving in de actualisatie van de uitvoerings- en handhavingsstrategie verder uitgewerkt met eventueel aanvullende indicatoren en doelstellingen. Een belangrijke randvoorwaarde hierbij is de beschikbaarheid van voldoende opgeleide toezichthouders en BOA’s met kennis van de Alcoholwet. Op dit moment vormt dit, mede door de combinatie met andere taken, een knelpunt in de handhaving. In de komende jaren wordt daarom ingezet op het onderzoeken of meer inzet uit regionale samenwerking kan worden gehaald om de toezicht en handhaving op de alcohol wet te versterken.

Pagina 16 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

4 Hoe gaan we dat bereiken? De aanpak van middelengebruik moet aansluiten bij de doelgroep en het gedrag dat zij laat zien. Dit gedrag is afhankelijk van persoonlijke kenmerken, leefstijl, sociale context en leefomgeving. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft een integrale aanpak ‘Gezonde gemeente’ ontwikkeld die uitgaat van al deze aspecten. In deze aanpak worden vier belangrijke pijlers genoemd: educatie, signalering en ondersteuning, omgeving, en regelgeving en handhaving (zie figuur 6). Een combinatie van alle vier de pijlers geeft de grootste kans op gezondheidswinst. De aanpak van het Preventie en Handhavingsplan 20262029 is gebaseerd op deze 4 pijlers. In paragraaf 4.1 worden de pijlers toegelicht. Vervolgens staat het plan van aanpak per pijler uitgewerkt. Om resultaat te bereiken is een bijdrage van iedereen in de gemeenschap nodig: de jongeren en jongvolwassenen zelf, scholen, sportverenigingen, ouders, ondernemers. Inwoners en betrokken organisaties hebben ook een bijdrage geleverd aan het opstellen van de maatregelen voor dit plan (zie bijlage 1).

Figuur 6: Gezonde Gemeente – Integrale aanpak Bron: RIVM Loket Gezond Leven. (2024).

4.1 Werken volgend een integrale aanpak Het ideaal is een systeembenadering waarin jongeren, ouders én hun omgeving zich bewust zijn van de risico’s van middelengebruik, signalen tijdig herkennen en in staat zijn om problematisch gebruik te voorkomen of te beperken. Het terugdringen van middelengebruik via effectieve preventie vraagt een integrale aanpak. Voor de uitvoering van dit plan werken we volgens een integrale aanpak, gebaseerd op het advies van het RIVM “Gezonde Gemeente”. Het model maakt duidelijk dat niet alleen educatie en voorlichting, maar ook signalering en ondersteuning, de omgeving en regelgeving en handhaving bijdragen aan het voorkómen van (problemen door) middelengebruik. Dat betekent dat we verschillende maatregelen en interventies in samenhang inzetten voor verschillende doelgroepen en hun omgeving.

Pagina 17 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Dat doen we aan de hand van 4 pijlers: 1. Voorlichting en educatie Deze pijler heeft verschillende functies; het bekendmaken van wet -en regelgeving maar ook het verspreiden van kennis en het creëren van bewustwording. 2. Signalering, advies en ondersteuning Deze pijler heeft als doel het signaleren van (problematisch) alcoholgebruik en overig middelengebruik. En het bieden van handvatten om hier adequaat op te reageren, zodat de problemen niet verergeren en zwaardere zorg niet nodig is. 3. Omgeving Deze pijler gaat om zowel de fysieke als de sociale omgeving van de jongere. Zowel de inrichting van de fysieke omgeving als de sociale norm die een omgeving impliciet uitdraagt, is van invloed op hoe jongeren zich in die omgeving gedragen. Dat geldt voor de openbare ruimte, maar ook voor bijvoorbeeld de thuisomgeving, school, sportverenigingen en uitgaansgebieden. Daarnaast kan de sociale omgeving van de jongere of jongvolwassene het gewenste gedrag impliciet of expliciet ondersteunen. Denk aan sportkantines die de tap sluiten tijdens jeugdwedstrijden en ouders die niet drinken op een kinderfeestje. 4. Regelgeving en handhaving Deze pijler gaat over de kaders die er zijn. En de wijze waarop we toezicht houden en handhaven op deze kaders. Het gaat daarbij om zowel de wettelijke kaders als lokale regelgeving.

4.2 Voorlichting en educatie Voorlichting en educatieve activiteiten vormen een belangrijke basis in het voorkomen van middelengebruik. Hoewel gedragsverandering via enkel voorlichtingsprogramma’s vaak beperkt is, blijft het essentieel dat jongeren en hun omgeving goed geïnformeerd zijn over de risico’s van alcohol, roken en drugs. Niet alleen om direct gedrag te beïnvloeden, maar om het gebruik te de-normaliseren en daarmee draagvlak te creëren voor effectievere maatregelen zoals handhaving en regelgeving. De bewustwordingsactiviteiten zetten we voornamelijk in via de scholen. Hierdoor bereiken we leerlingen binnen de leeftijdscategorie en hun ouders. Daarnaast hebben we extra aandacht voor kwetsbare doelgroepen (zoals statushouders) en zetten we algemene campagnes in.

Pijler 1: Voorlichting en educatie Subdoelen: 1. Jongeren zijn weerbaar en kunnen gezonde keuzes maken 2. De bewustwording over de gevolgen van middelengebruik neemt toe wat bijdraagt aan denormalisatie van middelengebruik 3. Het alcoholgebruik onder jongeren (<18 jaar) en jongvolwassenen daalt en de leeftijd waarop het eerste alcoholgebruik plaatsvindt schuift op 4. Jongvolwassenen drinken maximaal 1 glas alcohol per dag (richtlijn gezondheidsraad) Pagina 18 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Middel

Doelgroep

Toelichting

Wie (indien al bekend)

Workshops op basisscholen

Leerlingen primair onderwijs (groep 7 en 8)

Subsidiepartner

Leefstijlinterventies op middelbare scholen

Leerlingen voortgezet onderwijs

Subsidiepartner

1,2,3,4

Voorlichting aan kwetsbare doelgroepen

Doelgroep en met een verhoogd risico

Gemeente

1,2,3,4

Kennisoverdracht via inburgeringsaanbod Campagnes bewustwording

Nieuwkomers

De workshops richten zich op het mentaal weerbaarder worden. Leerlingen worden gemotiveerd om positief naar zichzelf en naar anderen te kijken. Zo kunnen ze in de toekomst beter gezonde keuzes maken op zowel lichamelijk, psychisch als sociaal gebied. Bij de interventies vindt op een interactieve manier bewustwording en kennisoverdracht plaats ten aanzien van de achtergronden, oorzaken en gevolgen van gebruik en het oefenen met het maken van gezonde keuzes op dit gebied. De gemeente onderzoekt hoe voorlichting over middelengebruik beter kan aansluiten bij kwetsbare groepen zoals jongeren met schuldenproblematiek, jongeren met een licht verstandelijke beperking of nieuwkomers. Thema middelengebruik en verslaving is opgenomen in het inburgeringsaanbod Landelijke campagnes zoals IkPas, Nix18, zien drinken doet drinken (alcohol). Deze campagnes stimuleren bewustwording en normverandering op individueel en collectief niveau.

Draagt bij aan subdoel 1,2,3

Gemeente

1,2,3,4

Gemeente

2,3

Alle inwoners van Houten

Pagina 19 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

4.3 Signalering, advies en ondersteuning Met dit PHP zetten we in op het vroegtijdig signaleren van middelengebruik en het bieden van passende ondersteuning, met speciale aandacht voor jongeren en hun directe omgeving. We richten ons op het versterken van beschermende factoren en het verminderen van risicofactoren die van invloed zijn op het gedrag van jongeren.

Een effectieve aanpak vraagt om samenwerking met ouders, scholen, sportverenigingen, buurthuizen en andere lokale partners. Door brede maatschappelijke betrokkenheid ontstaat een netwerk dat middelengebruik ontmoedigt en vroegtijdige signalering mogelijk maakt. We werken daarmee aan het versterken van de keten van preventie, signalering tot ondersteuning.

In Houten investeren we in het mentaal welbevinden van jongeren, omdat een goede mentale gezondheid de weerbaarheid vergroot en ook de kans op problematisch middelengebruik verkleint. Weerbaarheidstrainingen vormen een belangrijk onderdeel van onze aanpak. Deze trainingen richten zich op het vergroten van zelfvertrouwen, het leren omgaan met groepsdruk en het maken van gezonde keuzes. Ze worden aangeboden aan verschillende leeftijdsgroepen, met extra aandacht voor jongeren in kwetsbare situaties. Ook opvoedondersteuning speelt een belangrijke rol. Ouders leren grenzen stellen en krijgen handvatten om hun kinderen te begeleiden in gezond opgroeien. Naast gerichte activiteiten op het gebied van mentaal welbevinden of middelengebruik worden er in Houten ontmoetingsactiviteiten aangeboden voor sociale verbinding en het welzijn van de jongeren.

Pijler 2: Signalering, advies en ondersteuning Subdoelen: 1. Jongeren zijn weerbaar en kunnen gezonde keuzes maken. 2. De bewustwording over de gevolgen van middelengebruik neemt toe wat bijdraagt aan denormalisatie van middelengebruik. 3. Het alcoholgebruik onder jongeren (<18 jaar) en jongvolwassenen daalt en de leeftijd waarop het eerste alcoholgebruik plaatsvindt schuift op. 4. Jongvolwassenen drinken maximaal 1 glas alcohol per dag (richtlijn gezondheidsraad). 5. De sociale en fysieke omgeving van jongeren is zo ingericht dat middelengebruik niet aantrekkelijk is en jongeren moeilijker aan middelen kunnen komen. 6. Ouders zijn actief betrokken bij het voorkomen van middelengebruik en stimuleren gezond gedrag.

Pagina 20 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Middel

Doelgroep

Toelichting

Wie

Training vroegsignalering

Professionals in het voortgezet onderwijs Jongeren

Informatie en advies over riskant middelengebruik van leerlingen Deze trainingen richten zich op het vergroten van zelfvertrouwen, het leren omgaan met groepsdruk en het maken van gezonde keuzes. Deze kinderen lopen een verhoogd risico op het ontwikkelen van psychische klachten of verslavingsproblematiek. In een veilige setting kunnen deze kinderen ervaringen delen, vragen stellen en leren omgaan met hun thuissituatie. Toegankelijke opvoedondersteuning. Ouders krijgen praktische hulp bij opvoedvragen, leren grenzen stellen en worden indien nodig doorverwezen naar specialistische hulp. Praktijkondersteuners GGZ-Jeugd (POH GGZjeugd) beschikbaar via de huisartsenpraktijken. Zij bieden een luisterend oor en ondersteuning bij psychische klachten bij kinderen en jongeren en kunnen helpen bij het versterken van de ouderkindrelatie. Laagdrempelige ontmoetingsactiviteiten voor jongeren. Het aanbod varieert van vrije inloop tot begeleide groepsactiviteiten. Preventieve adviesgesprekken voor ouders en leerlingen met zorgen rondom middelengebruik.

Subsidiepartner

Draagt bij aan subdoel 2,5

Sociaal team

1,2,3,4

Sociaal Team

1,2,3,4,5

Sociaal Team, GGD, POH GGZ

2,5,6

Sociaal Team

1,2,3,4,5,6

Subsidiepartners

1,5

Subsidiepartner en scholen

1,5,6

Weerbaarheids trainingen

KOP KOV Groepsaanbod

Kinderen die opgroeien in een gezin waarin een ouder kampt met psychische problemen (KOPP) of verslavingsproblem atiek (KOV)

Opvoedondersteun ing

Ouders en verzorgers

POH GGZ jeugd

Kinderen en jongeren

Ontmoetings activiteiten

Jongeren

Preventieve adviesgesprekken

Schoolgaande jongeren en hun ouders

Pagina 21 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

4.4 Omgeving Een gezonde leefomgeving vormt een krachtige basis voor effectieve middelenpreventie. Volgens de systeemtheorie van Holder (1998) is middelengebruik nooit het resultaat van één enkele factor. Het gedrag van de gebruiker wordt beïnvloed door een samenspel van persoonlijke kenmerken, sociale relaties en overheidsbeleid. Dit betekent dat preventie niet uitsluitend op het individu gericht kan zijn, maar juist ook op diens omgeving. Strategieën die de fysieke en sociale context beïnvloeden blijken het meest succesvol, zoals de beschikbaarheid van middelen, sociale normen en opvoedstijlen. In de omgeving van jongeren spelen ouders, scholen, verkooppunten en sportaccommodaties een cruciale rol. Ouders die duidelijke grenzen stellen en betrokken zijn bij hun kinderen, dragen bij aan uitstel en vermindering van middelengebruik. Tegelijkertijd blijkt uit onderzoek van Smit et al. (2020) dat kinderen die hun ouders zien drinken, positiever gaan denken over alcohol, wat het risico op eigen gebruik vergroot. Ook de fysieke beschikbaarheid van middelen is van invloed: jongeren geven aan dat alcohol, tabak, vapes, lachgas en cannabis vaak eenvoudig te verkrijgen zijn, zowel via informele netwerken als online. Een omgeving waarin middelengebruik genormaliseerd is, verlaagt de drempel tot experimenteren.

Dit PHP richt zich op het versterken van een gezonde, kansrijke en veilige omgeving. Dit doen we door in te zetten op ouderbetrokkenheid, het naleven van de Alcoholwet, het ondersteunen van scholen en sportverenigingen in hun signalerende en normstellende rol en het rookvrij maken van diverse locaties. Met daarin het gemeentehuis als voorbeeldfunctie. Door het rook- en vapevrij maken van de directe omgeving van gemeentelijke gebouwen, wordt een norm gesteld die gezondheid en bewustwording centraal stelt. Daarnaast speelt jongerenwerk een belangrijke rol. Zij stimuleren en activeren jongeren bij het organiseren van activiteiten en spelen een ondersteunende en begeleidende rol richting de jongeren. Door jongeren te bereiken op plekken waar zij dagelijks komen, maken we gezond gedrag vanzelfsprekend en toegankelijk. Zo bouwen we samen aan een omgeving die middelenvrij is en waarin jongeren veilig en gezond kunnen opgroeien.

Pijler 3: Omgeving Subdoelen: 1. Jongeren zijn weerbaar en kunnen gezonde keuzes maken; 2. De bewustwording over de gevolgen van middelengebruik neemt toe wat bijdraagt aan denormalisatie van middelengebruik; 3. Het alcoholgebruik onder jongeren (<18 jaar) en jongvolwassenen daalt en de leeftijd waarop het eerste alcoholgebruik plaatsvindt schuift op; 4. Jongvolwassenen drinken maximaal 1 glas alcohol per dag (richtlijn gezondheidsraad); 5. De sociale en fysieke omgeving van jongeren is zo ingericht dat middelengebruik niet aantrekkelijk is en jongeren moeilijker aan middelen kunnen komen; 6. Ouders zijn actief betrokken bij het voorkomen van middelengebruik en stimuleren gezond gedrag; 7. Naleving van de regels van de Alcoholwet en draagvlak van horeca en para-commerciële instellingen neemt toe.

Pagina 22 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Middel

Doelgroep

Toelichting

Wie

Preventieve communicatie via sport

Bezoekers van sportaccommodati es en gymzalen

Sportsector en gemeente

alcoholpreventie op scholen

Schoolgaande jeugd/ jongeren

Ouderavonden op scholen en algemeen

Ouders van tieners

Jongerenwerk

Jongeren (10-23 jaar)

Rook-en vapevrije openbare ruimtes

Alle inwoners (specifiek gericht op locaties waar jongeren komen of die zichtbaar zijn voor jongeren)

Kennisoverdracht

Platform Sport: sportverenigingen en commerciële sportclubs

Healthy Houten themabijeenkomst

Netwerkpartners Healthy Houten en sportverenigingen (barvrijwilligers en horeca coordinatoren)

Zichtbare voorlichting, rookvrije zones en het uitdragen van een gezonde leefstijl via campagnes en inrichting van locaties Aandacht voor leefstijl door scholen aanpak gericht op middelengebruik: beleid, educatie, vroegsignalering en omgeving. Bij de ouderavonden krijgen ouders inzicht in de leefwereld van tieners en handvaten voor het omgaan met hun tiener en risicogedrag. Het jongerenwerk legt contact met jongeren; op straat, op school of in het jongerencentrum. Het instellen van rook- en vapevrije zones in de openbare ruimte zoals het gemeentehuis, sportaccommodaties, terrassen, speeltuinen en ingangen van publieke gebouwen. Jaarlijks wordt de algemene informatie over middelenpreventie actief onder de aandacht gebracht bij de sportsector via het Platform Sport. Themabijeenkomst gericht op gezondheidspreventie, met aandacht voor alcoholbeleid, rookvrije sportomgeving en middelenpreventie.

Draagt bij aan subdoel 2,5,7

Gemeente, subsidiepartners en scholen

1,2,3,4,5

Subsidiepartner

2,5,6

Jongerenwerk Van Houten en Co

5

Gemeente, sportsector, zorg- en welzijnsorganisa ties

5

Platform Sport

5,7

Partners Healthy Houten, sportsector, Gemeente

5,7

4.5 Regelgeving en handhaving Regelgeving en handhaving vormen een essentiële pijler binnen dit Preventie en Handhavingsplan van de gemeente Houten. Door gezondheidsbevordering en alcoholmatiging te verbinden met toezicht, openbare orde en veiligheid ontstaat een integrale aanpak die zowel preventief als corrigerend werkt. Het doel is om schade door middelengebruik te beperken, terugval te voorkomen en gezond gedrag te stimuleren. De gemeente Houten zet in op een combinatie van beleidsontwikkeling, normstellende communicatie en gerichte handhaving. Daarbij wordt gewerkt volgens onze Uitvoerings- en

Pagina 23 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Handhavingsstrategie waarin risicogericht, proportioneel en transparant toezicht centraal staat. Door het opnemen van preventieve boodschappen in communicatie rondom vergunningverlening, werken we aan het vergroten van de bewustwording en het stimuleren van gedeelde verantwoordelijkheid. Denk bijvoorbeeld aan bepalingen in verhuur- of gebruiksafspraken. Ook onderzoeken we de mogelijkheid van het opnemen van bepalingen over middelengebruik in evenementenvergunningen. Deze maatregelen dragen bij aan het beheersen van alcoholgebruik in publieke settings en versterken de preventieve werking van het vergunningenproces. Door al bij de start of wijziging van een onderneming het gesprek aan te gaan (gastheergesprek), stimuleren we de bewustwording en gedeelde verantwoordelijkheid. Dit draagt ook bij aan een soepel verloop van het aanvraagproces en een betere informatievoorziening voor ondernemers. In situaties waarin naleving vanuit toezicht centraal staat, is de aanwezigheid van een BOA een waardevolle ondersteuning tijdens het gesprek. Deze aanpak vergroot de effectiviteit van de gesprekken en versterkt het preventieve karakter van het beleid. We onderzoeken de mogelijkheden en zetten waar mogelijk concrete maatregelen in, zoals schenktijden en mysteryshoppers. Ook het inzetten van horecacontroles zal een

bijdrage kunnen leveren aan de naleving van de Alcoholwet. Controles van de Alcoholwet zijn aangemerkt als hoge prioriteit. De toezichtcapaciteit van de gemeente wordt zo efficiënt mogelijk ingezet. Risico-gestuurd toezicht vormt daarbij het uitgangspunt. We werken integraal aan een plan van aanpak om de inzet van controles binnen de beschikbare capaciteit en financiële mogelijkheden in beeld te brengen. De toezichtcapaciteit wordt efficiënt ingezet, met prioriteit voor risicolocaties en jongeren. Samenwerking met ketenpartners zoals politie, GGD, NVWA en het Openbaar Ministerie versterkt de handhavingskracht. Deze aanpak is onderdeel van een bredere naleefstrategie waarin preventie, toezicht, sancties en communicatie elkaar versterken. Ook op het gebied van tabaksgebruik wordt gehandhaafd, waarbij de NVWA primair verantwoordelijk is en de gemeente ondersteunend optreedt. Sancties bij overtredingen dragen ook bij aan normstelling en gedragsbeïnvloeding. Zo werkt Houten aan een veilige en gezonde leefomgeving waarin middelengebruik actief wordt teruggedrongen. Pijler 4: regelgeving en handhaving Subdoelen: 5. De sociale en fysieke omgeving van jongeren is zo ingericht dat middelengebruik niet aantrekkelijk is en jongeren moeilijker aan middelen kunnen komen; 7. Naleving van de regels van de Alcoholwet en draagvlak van horeca en para-commerciële instellingen neemt toe. Middel

Doelgroep

Toelichting

Wie

Bepalingen opnemen in verhuur en gebruiksafspraken

Huurders van gemeentelijke accommodaties

In huurovereenkomsten voor gemeentelijke accommodaties, zowel structureel als incidenteel, kunnen bepalingen worden opgenomen die middelengebruik

Gemeente

Draagt bij aan subdoel 5

Pagina 24 van 38

Preventie- en Handhavingsplan middelengebruik Houten 2026-2029

Preventieve communicatie via het vergunningenproces.

Aanvragers vergunningen

Schenktijden in Algemene Plaatselijke Verordening (APV)

Paracommerciële instellingen

Doorontwikkeling Gastheergesprekken met horeca en para commerciële instellingen

Exploitanten horeca en para commerciële instellingen.

Het opnemen van bepalingen over middelengebruik in evenementenvergun ningen

Aanvragers vergunningen

Inzet Mysteryshoppers

(horeca)Onderne mers

Horecacontroles

(Horeca)onderne mers

ontmoedigen. Bij korte verhuur van sportaccommodaties wordt onderzocht of er expliciete voorwaarden opgenomen kunnen worden in de algemene voorwaarden. Bij de aanvraag van alcoholwet-, exploitatieen terrasvergunningen worden preventieve boodschappen over middelengebruik actief meegenomen. Afspraken over schenktijden met verruimde tijden voor sportkantines en sociaalculturele centra in het weekend Gastheergesprekken worden onderdeel van het vergunningenproces. Daarnaast worden gastheergesprekken gericht ingezet bij signalen of incidenten. (aanwezigheid BOA ter ondersteuning). De burgemeester kan op basis van artikel 35 van de Alcoholwet ontheffing verlenen voor het schenken van zwakalcoholhoudende drank bij tijdelijke evenementen. We onderzoeken of het opnemen van bepalingen in de evenementenvergunning mogelijk is. Er wordt onderzocht of de inzet van mysteryshoppers in regionaal verband weer hervat kan worden. Waar mogelijk participeren we bij landelijke acties op het gebied van leeftijdscontroles. Een integraal plan van aanpak voor deze controles wordt nader uitgewerkt.