Bijlage 1 - Erfgoedvisie Gemeente Houten_November 2022.pdf

Werking project inzichtelijk maken; Aanleiding en instrument Wat betekent dit voor het erfgoed? Wat is het resultaat? Wat hebben we nodig om het instrument te ontwikkelen of project uit te voeren? Met wie kun je het maken?

24 Voorbeelduitwerking project Erfgoedagenda

Bijlagen

25

Bijlage 1) Uitwerking van de sleutelprojecten Basisdeel: Sleutelprojecten 1. Organisatie op orde Om te zorgen dat het fundament stevig staat, is het van belang de formatie van de taakstelling erfgoed gedeeltelijk te herstellen. Met deze minimale formatie is het mogelijk om de wettelijke en noodzakelijke taken op het gebied van archeologie, cultuurhistorie, gebouwd erfgoed en het beheren van de gemeentelijke collectie uit te voeren. Voor het goed uitvoeren van de wettelijke taken en het verzilveren van koppelkansen met andere beleidsvelden van de ambtelijke organisatie zijn er een aantal aandachtspunten en aanbevelingen geformuleerd: o

o o o o

Investeer in de keten van het vergunningsverleningsproces : - Zorg voor een goede informatievoorziening voor de monumenteneigenaren bijvoorbeeld over het vergunningsproces, monumenten en uitvoeringsrichtlijnen - Zet in op beschikbaarheid en advies van een beleidsadviseur in het voortraject - Zorg voor advies aan de Erfgoedcommissie - Zorg dat de Erfgoedcommissie een goed toetsingskader heeft - Zorg dat de bouwinspecteurs en handhavers betrokken zijn bij de omschrijvingen van de vergunningsvoorwaarden in de omgevingsvergunningen - Zorg dat er een goed meldingensysteem komt voor monumenten zodat toezicht en handhaving goed uitgevoerd en gemonitord kan worden Herijk de taken en verantwoordelijkheden die berusten bij verschillende afdelingen (zoals het beheer van monumentaal vastgoed) en maak nieuwe werkafspraken. Instrumenten die er zijn kunnen breder worden gebruikt en ingezet vooral bij projecten in de fysieke leefomgeving. Werkprocessen Cultuurhistorie en Archeologie kunnen geborgd worden in de nieuwe werkwijzen ten gevolge van de invoering van de Omgevingswet. Inzetten op versterken samenwerking en kennisborging met andere afdelingen en teams is belangrijk voor kwaliteit van het uitvoeren van taken. Denk bijvoorbeeld aan expertise over restauratie en verduurzaming bij vergunningverleners en handhavers.

Betrokken partijen: Erfgoedcommissie/Commissie Ruimtelijke Kwaliteit Koppeling beleidsvelden: Vergunningverlening, Handhaving, Vastgoed, Omgevingswet 2. Informatie op orde Het is erg belangrijk dat informatie over het aanwezige erfgoed van de gemeente Houten ontsloten en vindbaar is. Toegankelijk maken van deze informatie zorgt ook voor draagvlak bij de inwoners en initiatiefnemers. Als de waarden goed in beeld zijn kan er ook zorgvuldig mee worden omgegaan. Cultuurhistorische waardenkaart opstellen en toegankelijk maken De gemeente heeft cultuurhistorische waardevolle objecten en structuren binnen de gemeente geïnventariseerd. Deze inventarisatiekaarten zijn een goede basis voor het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart. Een cultuurhistorische waardenkaart is een formeel en goed instrument om in te zetten bij de omgang met het erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen. De kaart kan ook gebruikt worden door de Erfgoedgoedcommissie en straks de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. De cultuurhistorische waardenkaart kan bovendien fungeren als instrument bij

26

(ruimtelijke) ontwikkelingen door initiatiefnemers inzicht te bieden in het aanwezige erfgoed en de samenhang. Zo kunnen ze anticiperen op de beperkingen, maar ook de meerwaarde benutten die het erfgoed biedt voor hun plannen. Door cultuurhistorische waarden zichtbaar te maken en uit te dragen, laten we zien dat erfgoed binnen de gemeente belangrijk is en creëren we draagvlak voor het koesteren en versterken van het erfgoed van Houten. Daarom is het belangrijk dat deze kaart gepubliceerd wordt en eenvoudig raadpleegbaar wordt via de website van de gemeente Houten en opgenomen in het GIS systeem. De gemeente beschikt ook over een lijst van Bomen met Bijzondere Waarden. Door de bomen van cultuurhistorische waarde op de cultuurhistorische waardenkaart op te nemen, wordt de relatie tussen waardevolle objecten, structuren en deze bomen zichtbaar. De kleine landschapselementen van de gemeente zoals houtsingels, (knot)bomenrijen, houtwallen, drinkpoelen en pestbosjes zijn te raadplegen via het GIS systeem van Landschap Erfgoed Utrecht. Een volgende stap zou zijn de cultuurhistorische waardenkaart om te zetten naar een beleidskaart en deze digitaal te ontsluiten. Hiermee wordt aan de verplichting van het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) voldaan. Bovendien wordt zo de omgang met het cultureel erfgoed geregeld en de erfgoedwaarden bij integrale planontwikkeling geborgd.

Monumentenbestand op orde Aanleiding voor deze visie is de wens om de basis van het erfgoedbeleid op orde te maken. De bestaande gemeentelijke monumentenlijst wordt gecontroleerd op de juistheid en beschikbaarheid van gegevens. Ook wordt er bekeken of er monumenten bij of af kunnen. Bij dit proces is de Erfgoedcommissie betrokken om de inhoudelijke kwaliteit te borgen. Daarnaast is het betrekken van de inwoners belangrijk bij dit project. Het is nu voor leken vaak niet duidelijk waarom iets een monument is. Bij de evaluatie en uitbreiding van de monumentenlijst kan aangesloten worden bij de verhaallijnen. Hiermee kan de samenhang tussen monumenten worden aangetoond en het bredere verhaal van het monument in zijn omgeving worden verteld. Zo kunnen ook (toekomstige) monumenten het verhaal van Houten versterken. Het is belangrijk om de beschrijvingen van monumenten en archeologische terreinen toegankelijk te maken en te ontsluiten. Dit kan door de redengevende omschrijvingen met foto op een kaart via de website van de gemeente en via GIS systeem beschikbaar te stellen. Toegankelijk maken van deze informatie zorgt ook voor draagvlak bij de inwoners. Gemeentelijke collectie; opstellen beheerplan De gemeente beschikt over een gemeentelijke collectie.

De objecten uit de verzameling met historische en archeologische voorwerpen, die zijn ondergebracht in het gemeentehuis na opheffen van de gemeentelijke Oudheidkamer van Houten, behoren tot het roerend erfgoed van de gemeente. De collectie bestaat uit bijzondere voorwerpen met mooie verhalen. Deze wordt momenteel niet beheerd. Het is de verantwoordelijkheid van de gemeente om deze collectie op de juiste manier te beheren, zodat deze voor de toekomst behouden kan blijven. Met het opstellen van een beheer- en onderhoudsplan voor deze collectie en het beschikbaar stellen van een geschikte ruimte, wordt een zorgvuldige omgang geborgd. Met het terugbrengen van een beperkte formatie voor het beheren van de gemeentelijke collectie kan er een start gemaakt worden met het samenvoegen van de collectie, die op verschillende plekken is ondergebracht. Tegelijkertijd kan gewerkt worden aan het vertellen van deze verhalen, bijvoorbeeld door het exposeren van objecten op centrale plekken en het organiseren van pop-up tentoonstellingen. Het is aan te bevelen om te onderzoeken of de gemeentelijke collectie voor bescherming in aanmerking komt. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, Landschap Erfgoed Utrecht, Erfgoedverenigingen Koppeling beleidsvelden: Landschap, Cultuur, Omgevingswet

27

3. Organiseren Open Monumenten Dag Voor het draagvlak en de bekendheid en toegankelijkheid van het erfgoed is het noodzakelijk dat Open Monumentendag weer structureel wordt gefaciliteerd vanuit de gemeente. Hiervoor is het nodig dat het comité OMD, die deze dag in 2021 heeft georganiseerd, wordt uitgebreid en een formele status krijgt. Het comité Open Monumentendag Houten kan dan jaarlijks de Open Monumentendag organiseren. Eigenaren van de monumenten kunnen dan bijvoorbeeld samen met de stadsgidsen van Houten en vele vrijwilligers, over ‘hun’ monument te vertellen en een gastvrije ontvangst te verzorgen. Op deze manier krijgen Houtenaren de kans om binnen te kijken bij bijzonder monumenten die normaliter gesloten zijn. Ook heeft het een grote aantrekkingskracht op bezoekers uit de nabije omgeving. Door de Open Monumentendag structureel goed te organiseren krijgt het erfgoed van Houten een steeds groter bereik. Jaarlijks wordt er ook een folder/themaboekje uitgegeven. Omdat wij elke dag nieuwe geschiedenis maken waar de jeugd onderdeel van uit maakt, is het belangrijk ook dit met de jeugd te delen en hen daarbij te betrekken. Naast de Open Monumentendag wordt er daarom ook een Open Monumenten Klassendag georganiseerd waar de gemeente Houten ook aan kan deelnemen. Het erfgoed van Houten wordt zo ook onder de aandacht gebracht bij jonge inwoners.

Betrokken partijen: Monumentenwerkgroep Stichting Open Monumentendag Koppeling beleidsvelden: Cultuur en Educatie 4. Erfgoededucatie door de archeologische werkgroep Eén van de doelstellingen van de Archeologische Werkgroep is de kennis van de archeologie en de geschiedenis van de gemeente Houten te verspreiden. Dit doen zij onder andere door het maken van lesprogramma’s en leskisten. Voor het primair onderwijs heeft Kunst Centraal in samenwerking met de Archeologische Werkgroep Leen de Keijzer lessen verzorgd voor de groepen 3 en 4: Aan de hand van dingen die zijn opgegraven, verpakt in een spannend verhaal, maken de leerlingen kennis met archeologie en lokale geschiedenis. Ter ondersteuning van het geschiedenisonderwijs in de groepen 6, 7 en 8 heeft de Archeologische Werkgroep twee leskisten. De leskisten bieden een programma voor maximaal vijf lessen. Het programma en het materiaal zijn naar eigen voorkeur in te zetten. De leskisten zijn beschikbaar voor de perioden Romeinen en Middeleeuwen. Naast de wisselende tentoonstellingen op de zolder van het Oude Station verzorgt de Archeologische Werkgroep ook workshops, lezingen en presentaties en publicaties. En draagt bij aan kennisvermeerdering door participatie in projecten en de uitwerking ervan.

bron afbeeldingen: archeologiehouten.nl/educatie

Betrokken partijen: Archeologische werkgroep, Kunst Centraal Koppeling beleidsvelden: Cultuur en educatie

28

Bijlage 2) Uitwerking van de plusprojecten Flexibele deel: Plusprojecten 5. Erfgoed en de Omgevingswet In eerste instantie is dit natuurlijk een sleutelproject omdat erfgoed moet worden ingebed in de verplichtte instrumenten die voortvloeien uit de in te voeren Omgevingswet. Dit vormt een onderdeel van de basis op orde. Met de invoering van de Omgevingswet verandert er een aantal zaken; er komen nieuwe beleidsinstrumenten bij en sommige instrumenten worden vervangen. Zo moet elke gemeente moet een Omgevingsvisie opstellen. Een Omgevingsvisie beschrijft de maatschappelijke opgave en de te beschermen kernkwaliteiten van een gemeente. Dit biedt een mooie kans om te profileren vanuit identiteit en de verhaallijnen. Ook is het van belang om de ambities met betrekking tot erfgoed mee te nemen in de Omgevingsvisie. Op weg naar de implementatie van de Omgevingswet moet de Erfgoedcommissie worden vervangen door een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. Daarnaast biedt de Omgevingswet nieuwe kansen. Zo kunnen in de nieuwe Erfgoedverordening de gemeentelijke afspraken met betrekking tot monumenten en cultuurlandschappen worden vastgelegd. Op die manier kan de gemeente, in de geest van de Omgevingswet, vormgeven aan een meer integrale manier van werken.

De gemeentelijke monumentenlijst moet worden gecontroleerd en geregistreerd zodat de basisgegevens voor het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO) aangeleverd kunnen worden (zie ook het project monumentenbestand op orde). Dit is een belangrijk onderdeel van de voorbereidingen voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet. Op deze manier kunnen de monumenten goed in het DSO komen en kan de bescherming in de toekomstige omgevingsplannen goed geborgd worden. Alle regels die nu in de Erfgoedverordening zijn opgenomen, moeten vertaald worden in het Omgevingsplan. De participatieplicht is de allerbelangrijkste wijziging. Hierdoor komt er meer aandacht voor het gesprek met alle belanghebbenden in het voortraject van plan- en gebiedsontwikkeling. Dit biedt kansen voor een integrale afweging en om erfgoed en identiteit steeds goed mee te wegen. Hiervoor is het noodzakelijk dat de basis op orde is en gegevens digitaal beschikbaar en goed vindbaar zijn. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie Koppeling beleidsvelden: Omgevingswet 6. Beeldkwaliteitsplannen historische dorpskernen De historische dorpskernen hebben een hoge omgevingskwaliteit. De volledige gemeente is welstandsvrij en laat zich voor plannen in het beschermd dorpsgezicht adviseren door de Erfgoedcommissie (straks Commissie Ruimtelijke Kwaliteit).

Voor beschermde dorps- en stadsgezichten worden beeldkwaliteitsplannen opgesteld die later worden gekoppeld aan het omgevingsplan. In het omgevingsplan wordt de aanwijzing en omgang met gemeentelijke monumenten geregeld. In dit plan wordt dan ook het toetsingskader voor (ver-)bouwen en slopen in de beschermde dorpsgezichten opgenomen en de regels voor vernieuwbouw van monumenten.  KANS: Betrek en benut de lokale kennis en expertise die aanwezig is in de historische dorpskernen. Dit scheelt tijd en creëert draagvlak. Voor het Oude Dorp van Houten worden momenteel verschillende beleidsinstrumenten opgesteld. Om de aanwezige kwaliteiten ook voor de toekomst te borgen is onder andere het Beeldkwaliteitsplan Oude Dorp geactualiseerd, zodat de aanwezige waarden goed vastgelegd worden. Dit maakt erfgoedinclusieve gebiedsontwikkeling mogelijk.

29

Wij willen graag onderzoeken of deze instrumenten zorgen voor de goede omgang met erfgoed in het Oude dorp, zodat we de ervaringen kunnen vertalen en toepassen op de ontwikkeling van kaders en richtlijnen voor de andere dorpskernen in de gemeente Houten. Betrokken partijen: inwoners, erfgoedverenigingen, Erfgoedcommissie Koppeling beleidsvelden: Ruimtelijk ontwikkeling, Omgevingswet 7. Opstellen Landschapsbiografie Het landschap van de gemeente Houten vertelt ons veel over de historie van de gemeente en is de drager van één van de verhaallijnen van Houten. Het landschap staat echter continue onder druk van ruimtelijke ontwikkelingen in het buitengebied zoals de energietransitie, landbouwtransitie, woningbouwopgave en recreatie. Een landschapsbiografie brengt de archeologische, geofysische, cultuurhistorische en natuurwaarden in kaart en de verhalen die het landschap daarmee onthult. Veel van deze waarden zijn al in kaart gebracht, zoals de lijst Bomen met Bijzondere Waarde en kleine landschapselementen. Het is belangrijk deze inventarisaties aan te vullen waar nodig en ze samen te brengen in een synthese. Een transformatiekader biedt inzicht in welke waarden en structuren van belang zijn voor de lokale identiteit en geborgd moeten worden voor de toekomst.

Dit helpt bij afwegingen in de ontwikkeling van het landschap, bijvoorbeeld bij natuurontwikkeling van kleine landschapselementen in het Waterlinielandschap. Bovendien geeft het inzicht waar ruimte is voor ontwikkeling voor andere maatschappelijke vraagstukken. Daarnaast kan er een handreiking gedaan worden welke kansen er liggen voor het ontwikkelen en versterken van de landschappelijke- en natuurwaarden en het beleefbaar maken van het groene erfgoed voor de inwoners en bezoekers van de gemeente. Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, Natuurwerkgroepen, agrarische sector Platform kleine landschapselementen, partners Pact van Ruighoek, Landschap Erfgoed Utrecht Koppeling beleidsvelden: Landschap, Natuur, Recreatie, Ruimtelijke ontwikkeling, Omgevingswet 8. Inventarisatie en kwaliteitsrichtlijn agrarisch erfgoed Agrarisch erfgoed verdient extra aandacht. Dit erfgoed staat onder druk vanwege de transities die plaatsvinden in de landbouw en het landgebruik. Omdat fruitteelt een belangrijke en identiteitsbepalend gebruik van het landschap is voor de gemeente Houten, is het een aanbeveling om extra in te zetten op dit erfgoed. In dit project worden de bestaande beschrijvingen/ inventarisaties van boerderijen verzameld en mogelijk uitgebreid. Zowel monumentale boerderijen als onbeschermde boerderijen worden meegenomen in deze inventarisatie.

Er kan worden onderzocht of bestaande ensembles goed beschreven zijn, er nieuwe omschreven moeten worden die meerwaarde bieden voor monumenten en of er bescherming nodig is. We stellen een kwaliteitsrichtlijn op die als kompas dient bij verbouwen herbestemmingsvraagstukken. Zo behouden we de kwaliteiten van de cultuurhistorisch waardevolle complexen en de balans in de verhouding tussen bebouwd en onbebouwd op de erven. We onderzoeken of transformatie van Houtense boerderijen baat kunnen hebben bij ervenconsultatie in een vroeg stadium van de planvorming en vragen advies aan MooiSticht. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, MooiSticht, agrische sector Koppeling beleidsvelden: Landschap, Natuur, Landbouw 9. Regionale samenwerking op het gebied van Archeologie Het Kromme Rijngebied vormt samen met een deel van de Utrechtse Heuvelrug een aangesloten archeoregio met overeenkomstige wetenschappelijke vraagstellingen. Met als gemene deler het stroomgebied van de Kromme Rijn en de continue bewoningsgeschiedenis vanaf de Bronstijd, de IJzertijd, Romeinse tijd, Middeleeuwen en Nieuwe tijd is er veel voor te zeggen om het gebied op

30

archeologische vlak als eenheid te benaderen. Op het moment dat gemeentelijke systemen en waarderingsmethoden te veel uiteen gaan lopen is het niet meer mogelijk om een onderzoeksynthese te maken voor het hele gebied. Het verdient aanbeveling om een gemeenschappelijke onderzoeksagenda op te stellen om zo onderzoeksprioriteiten te formuleren en de mogelijkheden te onderzoeken uniforme systemen en waarderingsmethoden te hanteren. Betrokken partijen: Gemeenten Kromme Rijnregio, erfgoedverenigingen 10. Grenspalen Binnen de gemeente Houten staan op verschillende locaties grenspalen. Deze grenspalen geven voormalige grenzen aan uit verschillende tijdsperioden. De beste manier om de nog aanwezige grenspalen voor de toekomst veilig te stellen is meer bekendheid te geven aan hun cultuurhistorische waarde. De locaties van de grenspalen zijn enkele jaren geleden vastgelegd. Regelmatig blijkt dat bij werkzaamheden in de openbare ruimte hier geen of onvoldoende rekening mee wordt gehouden, verdwijnen of worden verplaatst. Vanwege de cultuurhistorische waarde zou het goed zijn in kaart te brengen welke grenspalen nog op de oorspronkelijke locatie bevinden, deze te beschrijven en te onderzoeken of het mogelijk is deze een beschermende status toe te kennen.

De gemeente kan na deze stappen de eigenaren op de hoogte brengen van de betekenis van de objecten en het algemene belang van goede instandhouding. Indien mogelijk worden de grenspalen zichtbaar dan wel toegankelijk gemaakt voor publiek, waardoor het verhaal en de samenhang van de grenspalen beleefbaar gemaakt kan worden. Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, eigenaren grenspalen Koppeling beleidsvelden: Handhaving 11. Handreiking behoud en gebruik monumenten Stel een handreiking op voor toekomstbestendig gebruik van monumenten. Stel richtinggevende kaders op waaruit blijkt wat er wel en niet mogelijk is met betrekking tot het wijzigen van een monument en haar context bij het renoveren, herbestemmen en verduurzamen. Maak hierbij gebruik van richtlijnen opgesteld door de RCE. De gemeente Houten is een welstandsvrije gemeente, de Erfgoedcommissie adviseert het college over de verbouwplannen van gemeentelijke monumenten bij het indienen van de omgevingsvergunning. Gebruik de opgestelde kaders om in het voortraject in dialoog te voeren over de mogelijkheden voor het behoud en gebruik van het monument voor toekomstige generaties. Speciale aandacht gaat hierbij uit naar agrarisch erfgoed en religieus erfgoed. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, monumenteigenaren Koppeling beleidsvelden: Vastgoed, Ruimtelijke ordening 12.

Subsidie onderhoud voor gemeentelijke monumenten Op grond van de resultaten uit de inspecties van de gemeentelijke monumenten door de Monumentenwacht blijkt dat het aandeel objecten met een onderhoudsachterstand of aanstaand groot onderhoud (categorie matig en slecht) een aandachtspunt blijft. Een object in een matige of slechte staat van onderhoud vergt aanmerkelijk hogere kosten dan het onderhouden van een object in een redelijk tot goede staat. De hogere investering die nodig is om het object te herstellen leidt vaak tot verder uitstel van het nodige onderhoud met risico op vervolgschade en verval van het monument. Om deze negatieve spiraal te doorbreken kan de gemeente de eigenaren stimuleren door in een tegemoetkoming in regulier onderhoud te voorzien in de vorm van een instandhoudingssubsidie voor gemeentelijke monumenten. Daarnaast kan de gemeente het

31

abonneren van eigenaren bij Monumentenwacht adviseren. Hiermee wordt met name bij de objecten uit de aandachtgroep inzicht gegeven in de onderhoudstoestand en advies voor herstel. De eigenaren kunnen zo beter prioriteren en door een meerjarenonderhoudsplan bijdragen aan duurzame instandhouding van de gemeentelijke monumenten. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, Monumentenwacht Koppeling beleidsvelden: Handhaving 13. Erfgoedmonitor

Een structurele Erfgoedmonitor zorgt ervoor dat de gemeente altijd voorbereid en goed geïnformeerd is over het monumentenbestand en geeft daarnaast ook inzicht in de staat van het eigen bezit. Het draagt bij aan een uniform uitgangspunt voor sober en doelmatig onderhoud en kan dienen als aanvullend onderdeel bij beleidsvraagstukken. Het is aan te bevelen de monitor periodiek te actualiseren. Een doorlooptijd kan de gangbare houdbaarheid van een rapportage zijn (ongeveer 2 jaar) of aan een politieke cyclus gekoppeld zijn. Het periodiek actualiseren maakt het volgen van trends en ontwikkelingen mogelijk. Daarbij kunnen gevolgen van gevoerd beleid worden geëvalueerd en kan worden vastgesteld of eventuele onderhoudssubsidies (goed) besteed zijn. De kosten voor een actualisering van de inspectiegegevens van de objecten ten behoeve van de monitor kan men spreiden in de tijd. Voor de planning zou men de volgorde van de objecten kunnen koppelen aan een erfgoedcategorie die binnen de gemeente actueel is en waarbij vanuit beleidsoverwegingen voorrang wenselijk is. Een periodieke actualisering, al dan niet met behulp van quickscans, zorgt dat de gemeente zichtbaar actief betrokken is bij het stimuleren van onderhoud en instandhouding. Het regelmatig ontsluiten van informatie daarover in publicaties of middels informatieavonden helpt daarbij.

Bij actualisering is het aan te bevelen de scope te verbreden naar de niet beschouwde monumenten in 2015 en 2021. Betrokken partijen: Monumentenwacht, monumenteigenaren Koppeling beleidsvelden: Handhaving, vastgoed 14. Leidraad verduurzaming monumenten De gemeente Houten wil haar monumenten graag behouden voor toekomstige generaties. Daarom moet er ook oog zijn voor de duurzaamheidsopgave die ook voor monumenten geldt. Hoe verduurzaam je nu een monument met voldoende oog voor het behoud van zijn karakteristieke historische onderdelen? Hoe ga je het monument in de toekomst verwarmen als aardgas niet meer beschikbaar is. Om eigenaren hiermee op weg te helpen kan een leidraad opgesteld worden. Deze geeft inzicht in de regelgeving en adviesmogelijkheden in relatie tot het verduurzamen van monumenten. De leidraad biedt handvatten voor het behalen van Quick-wins en verschillende stappenplannen voor het isoleren, verduurzamen, verwarmen en opwekken van en voor monumenten. Door een goede informatievoorziening over de mogelijkheden van verduurzaming met behoud van kwaliteiten wordt de drempel om maatregelen te nemen voor monumenteneigenaren verlaagd. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, monumenteigenaren Koppeling beleidsvelden: Vastgoed, Duurzaamheid 15. Energiescans voor toekomstbestendige monumenten Het duurzaamheidsvraagstuk is actueel en een belangrijk thema voor de gemeente.

We staan voor de taak om ook ons monumentenbestand te verduurzamen. Door een pilotproject wil de gemeente samen met eigenaren goede voorbeelden creëren. De restauratie en instandhouding van monumentale gebouwen zal altijd maatwerk blijven. Er zijn geen standaard oplossingen. Maar

32

Houten wil graag laten zien dat het verduurzamen van monumenten met behoud van waarden mogelijk is! Door een energiescan te laten uitvoeren voor monumenteigenaren met een focus op gemeentelijke woonhuismonumenten en/of met (horeca) ondernemers. Houten zet zich zo in voor het in stand houden en het toekomstbestendig maken van haar monumenten. Een energiescan geeft: ✓ ✓ ✓ ✓

Inzicht in de aanwezige monument- en erfgoedwaarden Inzicht in de bouwfysische eigenschappen van het monument Inzicht in de te nemen duurzaamheidsmaatregelen Inzicht in de mogelijkheden om een zorgvuldige afweging van de historische waarden en energiebesparingsmogelijkheden te kunnen maken  KANS: Verduurzamen kan altijd, maar als er groot onderhoud nodig is of sprake van een herbestemming dan kunnen de ingrepen geïntegreerd worden en kan werken aan verduurzaming samengaan met het versterken van de monumentwaarden.

Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, monumenteigenaren Koppeling beleidsvelden: Vastgoed, Duurzaamheid 16. Revolverend fonds Een Revolverend fonds is een fonds dat kan worden ingezet om leningen te verstrekken voor initiatieven op het gebied van cultureel erfgoed. Hiermee kan budget worden ingezet als een soort vliegwiel om initiatieven te starten. Hiervoor moeten dan voorwaarden voor worden geformuleerd wanneer een dergelijke lening wordt gegeven en welke spelregels dan gelden. Hierbij kan worden gedacht aan bijvoorbeeld de hoogte van het bedrag, de terugbetaaltermijn en dergelijke. Uit het Revolverend fonds worden dus tijdelijk middelen beschikbaar gesteld. Deze middelen – in de vorm van leningen- worden terugbetaald met rente. De middelen die in het Revolverende fonds terugvloeien, kunnen vervolgens steeds opnieuw worden uitgezet voor nieuwe projecten. Hiermee kan een laagdrempelig fonds worden gecreëerd waarmee we initiatieven van startkapitaal en een duurzame financiering kunnen voorzien. Betrokken partijen: Gemeente, inititiafnemers Stichting Nationaal Restauratiefonds Koppeling beleidsvelden: Toezicht, Duurzaamheid 17. Inventariseren koppelkansen recreatie en toerisme De gemeente Houten maakt onderdeel uit van een sterk recreatienetwerk.

De ligging in het Kromme Rijngebied en de aanwezigheid van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (UNESCO Werelderfgoed) biedt kansen op gebiedsniveau om het gebied beter op de kaart te zetten en te verbinden met deze toeristische structuren. De gemeente beschikt over een uitgebreid netwerk van fiets- en wandelpaden dat goed gewaardeerd en gevonden wordt door haar inwoners en bezoekers. Deze verbinden en ontsluiten verschillende erfgoedlocaties en het landschap met elkaar en bieden de kans om de verhalen op een laagdrempelige manier beleefbaar te maken voor jong en oud. Programmering, (culturele) activiteiten, faciliteiten, (pop-up)horeca of speelmogelijkheden creëren op een erfgoedlocatie maakt een locatie aantrekkelijk voor een breder publiek. Door de verschillende betrokken partijen (o.a. de VVV Kromme Rijn, Visit Utrecht Region, Provincie Utrecht en lokale partijen) bij elkaar te brengen en gezamenlijk koppelkansen te inventariseren kan het erfgoed nog beter ontsloten en beleefbaar gemaakt worden. Dit project kan stapsgewijs opgepakt worden. Inventariseer allereerst de koppelkansen en actiebereidheid van de betrokken partijen. Verdeel de kansen in categorieën: NOW - de Quick-wins, eenvoudig te realiseren met lokale mensen en middelen.

33

HOW - projecten kosten meer investering en kunnen op iets langere termijn worden uitgevoerd. WOW – grote projecten die meer organisatie, tijd en middelen vergen om te realiseren, maar uiteindelijk bijdragen aan een sterker profiel van Houten voor erfgoedrecreatie en -toerisme. Zorg per project voor goede afspraken over middelen, eigenaarschap en onderhoud/borging van de gerealiseerde resultaten voor de toekomst. Betrokken partijen: VVV Kromme Rijn, Visit Utrecht Region, Provincie Utrecht, ondernemers, (vrijwilligers) recreatie- en wandelnetwerken, natuurwerkgroepen, partners Pact van Ruighoek Koppeling beleidsvelden: Recreatie, Landschap, Natuur, Fiets, Cultuur 18. Erfgoedcafé Uit de bijeenkomst met de stakeholders is naar voren gekomen dat er behoefte is aan het organiseren van een Erfgoedcafé. Dit is een ontmoetingsmoment voor ambtenaren, initiatiefnemers en monumenteneigenaren dat vooralsnog eens per jaar georganiseerd wordt. Tijdens deze bijeenkomst kan een bepaald thema centraal staan of een verhaallijn. Het doel kan zijn informeren, inspireren én activeren. Het is een middel om erfgoedgemeenschappen op een laagdrempelige manier te verbinden, wanneer ze plannen hebben voor een monument of een initiatief willen voorleggen en samenwerkingspartners zoeken om een project verder te brengen. Het doel is om een podium te bieden waar samenwerking en groei kan ontstaan.

Het Erfgoedcafé kan daarnaast worden ingezet om de koers en prioriteiten voor het Houtense erfgoed samen met burgers, ondernemers en andere initiatiefnemers mede te bepalen. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, monumenteigenaren, erfgoedverenigingen en vrijwilligers Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Duurzaamheid, Landschap 19. Erfgoedparticipatie Waardeer en stimuleer het vrijwilligerskapitaal van het erfgoedveld in de gemeente. Ze leveren een belangrijke bijdrage aan het zorgdragen voor het erfgoed en het uitdragen van het verhaal van Houten met hun waardevolle kennis en expertise. Investeer in het enthousiasme en de slagkracht van het erfgoedveld. Zet in op het stimuleren en faciliteren van hun activiteiten door middel van (advies over) subsidies en faciliteren van vergunningen en processen. Dit kan via het Erfgoedcafé (zie plusproject 17), maar ook op andere manieren. Onderzoek waar behoefte aan is. Betrokken partijen: natuurwerkgroepen, erfgoedverenigingen en vrijwilligers Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Duurzaamheid, Landschap, Recreatie 20. Erfgoededucatie Het bestaande educatieprogramma door de Archeologische Werkgroep kan versterkt worden door de structurele subsidie te verhogen, waardoor nieuwe lesprogramma’s ontwikkeld kunnen worden voor scholen. En belangrijk: breng het erfgoed naar de kinderen toe.

Koppel cultuurhistorie uit hun leefomgeving aan actuele thema’s zoals klimaatverandering (water als vijand en bondgenoot), vrijheid (oorlog en vrede), samenwerking (ontginningen en Nieuwe Hollandse Waterlinie), plek van transitie (mobiliteit). Bijvoorbeeld door gebruik te maken van de regeling Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) kan erfgoededucatie een vast onderdeel worden in het primair onderwijs. Betrokken partijen: erfgoedverenigingen, Kunst Centraal, scholen Koppeling beleidsvelden: Educatie, Cultuur

34

21. Erfgoedgenieten, programmering op locaties Organiseer (culturele) programmering op erfgoedlocaties, waardoor de mensen worden uitgenodigd erfgoedlocaties te bezoeken. Organiseer bijvoorbeeld een jaarlijks terugkerende activiteit voor de jeugd, op een jaarlijks wisselende locatie. Dit brengt een breder publiek (kinderen met gezinnen) naar de erfgoedlocaties, waar ze ter plekke ook het erfgoed kunnen beleven. Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, VVV Kromme Rijn, culturele sector, ondernemers Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Educatie, Recreatie, Economische Zaken 22. Podium voor cultuur en erfgoed (‘Houtens museum’) Er is behoefte aan een podium in de gemeente Houten waar cultuur en historie voor een breed publiek op een laagdrempelige en aansprekende manier toegankelijk wordt. Samen vormen en dragen ze bij aan de identiteit van Houten. Dit kan zowel digitaal als fysiek vorm krijgen, in de vorm van (wisselende) programmering en gedeeld eigenaarschap. Het verdient een aanbeveling om verschillende vormen te onderzoeken op haalbaarheid en welke mogelijkheden bestaande openbare plekken als de bibliotheek, het station, het Oude Station en de openbare ruimte hierbij kunnen bieden. Dit kan ook in de praktijk getest worden door pilots uit te voeren.

Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, VVV Kromme Rijn, culturele sector Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Educatie, Recreatie 23. Verhalen en inspiratiekaart De gemeente wil het erfgoed van Houten zichtbaar maken en het verhaal van Houten beter uitdragen. Een kaart kan de verhaallijnen van Houten thematisch visualiseren. Verhalen kunnen op deze manier fysiek verankerd worden en de kaart vormt een verbinding tussen materieel en immaterieel erfgoed van de gemeente. Daarnaast kan deze kaart een plek bieden voor verschillende inventarisaties die geen officiële status hebben (anders dan de Cultuurhistorische waardenkaart). Erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog of immaterieel erfgoed als de ‘Ronde van Schalkwijk’ is hierdoor bijvoorbeeld toegankelijker en kan zo een groot, divers publiek bereiken. Dit biedt inspiratie voor productontwikkeling op het gebied van recreatie, toerisme en educatieve projecten: Een kaart voor bewoners, bezoekers en initiatiefnemers die meer over de gemeente Houten willen weten en meer met het verhaal van Houten willen doen!  KANS: Maak hier een participatieproject van! Gebruik het maken van deze kaart om verschillende stichtingen en verenigingen met elkaar te verbinden en erfgoedambassadeurs te creëren. Betrokken partijen: Erfgoedcommissie, erfgoedverenigingen, VVV, ondernemers en inwoners Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Recreatie, Educatie 24.

Citymarketing vanuit identiteit Zet een Citymarketing campagne op voor de gemeente Houten met de verhaallijnen als basis voor de identiteit van de gemeente. Onderzoek welke plekken, activiteiten en programmering al bijdragen of juist ontbreken voor het uitdragen van het verhaal van Houten. Organiseer een serie bijeenkomsten met ondernemers, initiatiefnemers, medewerkers en vrijwilligers uit de verschillende kernen en het buitengebied die zich bezig houden met toerisme, recreatie en erfgoed. En bouw zo aan verbinding, gedeeld eigenaarschap en projecten die gezamenlijk kunnen worden gerealiseerd om bij te dragen aan het uitdragen van het verhaal van Houten. Werk vanuit deze basis een citymarketingcampagne uit, die het verhaal van Houten onderscheidend neerzet en een stappenplan hoe ondernemers en initiatiefnemers kunnen bijdragen aan het verhaal van Houten.

35

Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, VVV Kromme Rijn, ondernemers en initiatiefnemers Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Recreatie, Economische Zaken 25. Erfgoedhandboek voor ondernemers Een Erfgoedhandboek kan de ondernemers in het centrum handvaten bieden met verhalen en voorbeelden. De vraag die hierbij centraal staat: Hoe draag ik met mijn project bij aan het verhaal van Houten? Als praktisch stappenplan kan het een concrete vertaling van de Erfgoedvisie zijn en veel inspiratie bieden om de identiteit van Houten zichtbaar en beleefbaar te maken. Dit kan een goede manier zijn om de omgevingskwaliteit van de historische dorpskernen te borgen en versterken. Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, VVV Kromme Rijn, ondernemers en initiatiefnemers Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Recreatie, Economische Zaken 26. Erfgoedbelevingsprojecten Investeer in aantrekkelijke en toegankelijke erfgoedbelevingsprojecten in de openbare ruimte, die het verhaal van de plek tot leven wekken. Plekken krijgen zo meer betekenis en waarde voor de inwoners en bezoekers. Door aan te sluiten bij het verhaal van Houten, kan stapsgewijs worden gebouwd aan een sterke herkenbare identiteit.

Bijvoorbeeld door het agrarisch verleden van Houten zichtbaar te maken door een tijdelijke (foto)tentoonstelling in de openbare ruimte of op de stations van Houten het verhaal van de eeuwenlange transitie van mensen en goederen zichtbaar te maken. Bij een permanente vorm van erfgoedbeleving is ook aandacht voor beheer en onderhoud noodzakelijk voor het borgen van de beleving in de toekomst. Betrokken partijen: Erfgoedverenigingen, culturele sector Koppeling beleidsvelden: Cultuur, Educatie, Recreatie, Ruimtelijke Ordening 27. Beschermd dorpsgezicht Op 15 februari 2022 is de Ontwikkelvisie Oude Dorp 2030 vastgesteld. Deze visie biedt de gemeente de mogelijkheid om regie te voeren en om de historisch-stedenbouwkundige en cultuurhistorische kwaliteiten van het Oude Dorp te beschermen. Om dit verder vorm te geven zal verder onderzocht worden of het wenselijk en mogelijk is om het gebied aan te wijzen als beschermd dorpsgezicht. In het Omgevingsplan zal het mogelijk worden om ook een toetsingskader voor (ver-)bouwen en slopen in de beschermde dorpsgezichten op te nemen. Het is voor een potentiële aanwijzing tot beschermd gezicht van belang om de aanwezige waarden goed vast te leggen met als uitgangspunt de aanwezige kwaliteiten voor de toekomst te borgen.

Een beschermd dorpsgezicht kan een kader bieden voor goede omgang met de aanwezige kwaliteiten en maakt erfgoedinclusieve ontwikkeling mogelijk. Daarnaast is het belangrijk om de historie van het Oude Dorp zichtbaarder en beleefbaarder te maken. Betrokken partijen: inwoners, erfgoedverenigingen, Erfgoedcommissie Koppeling beleidsvelden: Ruimtelijk ontwikkeling, Omgevingswet

36

Bijlage 3) Beleidskaders De taken, rollen en verantwoordelijkheden voor erfgoedzorg zijn belegd op verschillende schaalniveaus, zowel internationaal als nationaal. Hieronder volgt een overzicht van de wettelijke kaders, het vigerende beleid en de relevante uitvoeringsprogramma’s. Internationaal Davos Declaration on Baukultur

Ondertekend door alle Europese ministers van Cultuur en organisaties als UNESCO, de Architects Council of Europe (ACE), Europa Nostra en ICOMOS. Namens minister van Engelshoven werd de handtekening gezet door directeur-generaal Cultuur Barbera Wolfensberger. Baukultur is in de verklaring een begrip dat alle menselijke activiteit omvat waarmee de gebouwde omgeving wordt veranderd. Tot de bouwcultuur behoren zowel bestaande gebouwen, waaronder monumenten en andere cultuurhistorische elementen, als het ontwerp en de bouw van hedendaagse gebouwen, infrastructuur, openbare ruimten en landschappen. De ondertekenaars zijn van mening dat een goed ontworpen gebouwde omgeving bijdraagt aan sociale cohesie en aan de gezondheid en het welzijn van iedereen. Daarbij is cultuur en cultureel erfgoed een essentieel onderdeel van die kwalitatief hoogstaande bouwcultuur. Met de Verklaring van Davos verplichten de ondertekenaars zich de principes van een hoogwaardige bouwcultuur bij alle belanghebbenden binnen en buiten de overheid te promoten, en om beter beleid op dit onderwerp te ontwikkelen.

Global Goals

Uitvoeren van de Erfgoedvisie van de gemeente Houten betekent ook bijdragen aan de Global Goals. De SDG, Sustainable Development Goals of Duurzame Ontwikkelingsdoelen, zijn zeventien doelen om van de wereld een betere plek te maken in 2030. Ze zijn een mondiaal kompas voor uitdagingen als armoede, onderwijs en de klimaatcrisis. Er wordt maar liefst aan 9 Duurzame Ontwikkelingsdoelen (4,7,8,9,10,11,13,15 en 17 ) bijgedragen tijdens het uitvoeren van Erfgoedagenda die gekoppeld is aan de bouwstenen van deze Erfgoedvisie.

37

Nationaal

De Rijksoverheid, gemeenten, provincies en eigenaren zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor ons cultureel erfgoed. Het Rijk Rol: De Rijksoverheid ondersteunt eigenaren bijvoorbeeld met subsidies en leningen voor

rijksmonumenten en zorgt voor wetgeving en uitvoeringsprogramma’s. Het wettelijke kader

Omgevingswet en de Erfgoedwet Op dit moment wordt er gewerkt aan de toekomstige Omgevingswet, invoering naar verwachting 1 januari 2023. In deze wet wordt een brede definitie van cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving gehanteerd. Het gaat om gebouwde en aangelegde monumenten, archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten én cultuurlandschappen. In de Omgevingswet worden onder meer de volgende zaken ondergebracht: • vergunningen aangaande (archeologische) rijksmonumenten; • (aanwijzen) stads- en dorpsgezichten; • aanstellen van een commissie omgevingskwaliteit; • rekening houden met cultureel erfgoed bij een omgevingsplan; • het aanwijzen van provinciale en gemeentelijke monumenten. In de Erfgoedwet is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. De minister van OCW monitort de werking van de wet met de Digitale Erfgoedmonitor en Erfgoedbalans. Het beleidskader

De nota ‘Kiezen voor karakter: Visie erfgoed en ruimte’ omvat het meest recente rijksbeleid voor erfgoed. Kern van het beleid is erfgoed onderdeel maken van ruimtelijke ontwikkelingen door het in gebiedsopgaven een volwaardige plaats te geven. Hiermee breidt het rijk de erfgoedzorg nadrukkelijk uit van een objectgerichte naar een gebiedsgerichte benadering. Beleidsbrief De kracht van creativiteit. Cultuur midden in de samenleving Meerjarenbrief cultuur 2023-2025 – De kracht van creativiteit. In deze beleidsbrief staan de uitgangspunten van het cultuurbeleid voor de komende jaren, de invulling van de afspraken uit het coalitieakkoord en de meerjarige inzet van de € 170 miljoen voor de culturele en creatieve sector.

Beleidsbrief Cultuur in een open samenleving en beleidsbrief Erfgoed Telt Naast de visie op erfgoed en ruimte schetst het kabinet in de beleidsbrief Erfgoed Telt de ontwikkelingen voor de komende jaren in de Nederlandse Erfgoedzorg. Erfgoed telt is een uitwerking van de beleidsbrief Cultuur in een open samenleving. Daarin wordt gesproken over het belang van cultuur en erfgoed om onze veranderende samenleving en leefomgeving leefbaar, gezond en herkenbaar te houden. Erfgoed laat zien waar we vandaan komen, wat ons heden is en hoe we ons ontwikkelen. Erfgoed is een mooi voorbeeld van hoe cultuur een verbindende kracht in

38

onze samenleving kan zijn en deze mede vorm geeft. Erfgoed heeft intrinsieke waarde, eigen kracht en schoonheid, en vertelt ons verhalen. Erfgoed speelt een essentiële rol bij het kwalitatief vormgeven van de actuele opgaven vanwege de traditie van vernuft, creativiteit, karakter en kwaliteit die het erfgoed laat zien. Cultureel Erfgoed zorgt voor een omgeving met karakter. De nadruk in de beleidsbrief ligt op instandhouding en herbestemming, de leefomgeving en de verbindende kracht van erfgoed. Er is € 325 miljoen extra beschikbaar. Er wordt aandacht besteed aan de zichtbaarheid van religieus erfgoed, agrarische-, groene-, en archeologische monumenten. Een ander thema zijn de op stapel staande ruimtelijke opgaven in een veranderende leefomgeving, zoals energietransitie, klimaatadaptatie, bereikbaarheid en de bouw van nieuwe woningen. Verder is er aandacht voor de toegankelijkheid van monumenten, voor immaterieel erfgoed en de rol van vrijwilligers. Ten slotte wordt de fiscale aftrek voor het onderhoud aan rijksmonumentenpanden per 1 januari 2019 omgezet in een subsidieregeling. Faro programma

Het Europese Verdrag van Faro benadrukt de maatschappelijke en verbindende waarde van erfgoed en het belang van deelname door de samenleving. In nauwe samenwerking met erfgoedorganisaties onderzoekt de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) daarom de komende jaren hoe burgerinitiatief en -participatie het beste kunnen worden gestimuleerd en gefaciliteerd. De erfgoedgemeenschap en erfgoedparticipatie staan hierbij centraal. Het Verdrag van Faro benoemt een beweging in de erfgoedsector die steeds sterker wordt: cultureel erfgoed als middel om maatschappelijke doelen te verwezenlijken. Het kabinet heeft in de brief Cultuur in een open samenleving aangekondigd een onderzoek naar de ratificatie van het Faro-verdrag te starten. Uitgangspunt van dit verdrag van de Raad van Europa is de sociale waarde van erfgoed. Het kabinet laat een inventarisatie maken van voorbeelden van de Faro-werkwijze en ondersteunt projecten waarbij de maatschappelijke deelname aan erfgoed centraal staat. Er is een Faro programma opgezet en er zijn subsidiemiddelen bij het Fonds voor Cultuurparticipatie beschikbaar voor het ontwikkelen van tools en methoden die erfgoedparticipatie moeten gaan bevorderen. De Provincie Rol: De provincie is onder andere verantwoordelijk voor restauratiesubsidies en het toezicht op de

gemeentelijke monumententaken. Het beleidskader

De provincie Utrecht speelt een belangrijke rol bij het beschermen van cultureel erfgoed. De Omgevingsverordening Provincie Utrecht is daarbij het belangrijkste instrument. Deze bevat instructieregels voor gemeenten over de cultuurhistorische hoofdstructuur en het UNESCO Werelderfgoed. De cultuurhistorische waardenkaart geeft de meest recente erfgoedinformatie over historische bouwkunst, historische stedenbouw, historische geografie (lijnen en vlakken), historische groenstructuren, historische zichtrelaties, archeologische monumenten en indicatieve archeologische waarden. Het provinciaal belang is beperkt tot het landelijk gebied, waar de provincie haar belangrijkste taak heeft. De bewoners van Houten hechten ook veel waarde aan de kwaliteiten van de natuurlijke leefomgeving en het buitengebied, de provincie is hierin een belangrijke partner. Het beleidsprogramma

De nota ‘VOOR JONG & ALTIJD’ omvat het meest recente cultuur- en erfgoedprogramma voor de Provincie Utrecht (2020-2023). Het hoofddoel van het cultuur- en erfgoedbeleid van de provincie Utrecht is: Bijdragen aan de toegankelijkheid van cultuur en de instandhouding van waardevol erfgoed, zodat bewoners en bezoekers van de provincie Utrecht hiervan kunnen leren en genieten. Hiermee zet de Provincie in op 2 beleidsdoelen: - Versterken van de culturele infrastructuur - Behouden, benutten en beleven van cultureel erfgoed

39

De Gemeentelijke Overheid Rol: De gemeente is bevoegd gezag en onder andere verantwoordelijk voor vergunningverlening,

toezicht en handhaving op het gebied van archeologie en monumentenzorg. De gemeente is de belangrijkste speler als het gaat om de ruimtelijke verankering en bescherming van het cultureel erfgoed. Wettelijke taken:

•

De gemeente is op grond van de Wabo (Wet Algemene Bepalingen Omgevingsrecht) het bevoegd gezag voor het verlenen van alle monumentenvergunningen voor gebouwd erfgoed (rijks-, provinciaal en gemeentelijk), beschermde historische buitenplaatsen en voor archeologisch erfgoed (voor zover niet rijksbeschermd). • De gemeente is op grond van de Erfgoedwet gehouden een deskundige adviescommissie op het gebied van erfgoed in te stellen; • De gemeente is op grond van de Erfgoedwet gehouden voor haar van rijkswege aangewezen beschermde stads- en dorpsgezichten een beschermend bestemmingsplan in te stellen. • De gemeente is op grond van het Besluit ruimtelijke ordening bij al haar ruimtelijke planvorming gehouden een analyse te maken van het aanwezige erfgoed op en in de bodem en gemotiveerd aan te geven hoe hiermee in ruimtelijk opzicht zal worden omgegaan. Bijbehorende uitvoeringsprocedures: Wabo procedures omgevingsvergunningen; -De reguliere voorbereidingsprocedure van 8 weken voor de beoordeling van een minder ingrijpende wijziging van een monument (activiteit monument i.k.v. wabo), waarbij ook de gemeentelijke monumentencommissie geraadpleegd moet worden; -De uitgebreide voorbereidingsprocedure van 26 weken voor de beoordeling van een ingrijpende wijziging van een rijksmonument (activiteit monument i.k.v.

wabo), waarbij de gemeentelijke monumentencommissie, de RCE en bij situering buiten de bebouwde kom ook de provincie gehoord moeten worden; - De gehele onderzoekscyclus in de archeologie is gestandaardiseerd en vastgelegd in de KNA-norm, die een wettelijk bindende status heeft. In dat proces is de gemeente verantwoordelijk voor de beoordeling van de onderzoeksaanpak (Programma van Eisen) en bij het nemen van beslissingen over de maatregelen die nodig zijn voor het behoud van de in het vooronderzoek aangetroffen waarden; - Het begeleiden van amateurgroepen bij archeologische opgravingen; - Toetsing van bouwplannen en ruimtelijke ontwikkelingen aan de beschermende bestemmingsplannen; -Toezicht en handhaving, zoals deelname aan bouwvergaderingen van (grote) restauraties. Het vigerend beleid van de gemeente Houten

Deze erfgoedvisie is de opvolger van de nota ‘Gekoesterd Erfgoed, integrale beleidsnota op het gebied van bovengrondse en ondergrondse monumentenzorg, 2004). De gemeente Houten heeft haar wettelijke taken uitgewerkt en vastgelegd in de onderstaande beleidsinstrumenten. Deze wettelijke taken volgen uit de Erfgoedwet, de Wet op de ruimtelijke ordening (Wro) en de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). De laatste twee wetten zullen naar verwachting begin 2023 opgaan in de nieuwe Omgevingswet. Dan zal het takenpakket van de gemeente op het gebied van erfgoed uitbreiden. • Archeologiebeleid (2007) en de Archeologische Maatregelenkaart • Cultuurhistorische inventarisatiekaart • Erfgoedverordening • Erfgoedcommissie • Gemeentelijke monumentenlijst en de Lijst Bomen Bijzondere Waarden

40

Bijlage 4) Procesverantwoording participatieproces Voor de totstandkoming van deze erfgoed is een zorgvuldig participatieproces doorlopen. Erfgoed is van iedereen en daarom hebben we aan de bewoners en organisaties gevraagd hoe zij het cultureel erfgoed ervaren, wat zij belangrijk vinden en hoe ze vinden dat de gemeente daarmee om zou moeten gaan. Zo zorgen we er voor dat de visie aansluit bij de praktijk en behoeften van de inwoners, ondernemers en verenigingen van Houten. Het participatieproces is in onderstaande figuur schematisch weergegeven. In deze bijlage staat het proces stap voor stap omschreven en zijn de verkregen inzichten opgenomen. e aandachtspunten, behoeften en wensen uit het participatieproces vormen de bouwstenen van deze Erfgoedvisie en de bijbehorende Erfgoedagenda.

Erfgoedsafari en Verhaal van Houten De aftrap van het proces om te komen tot een visie voor het cultureel erfgoed begon met een Erfgoedsafari op de fiets. Het kernteam van The Missing Link heeft kennis gemaakt met het lokale perspectief op het erfgoed van de gemeente door kennis te maken met de klankbordgroepleden op een voor hun karakteristieke plek. Zo werden die dag het Oude Dorp, de Brink van Schalkwijk, de Kasteeltuin van Jonkheer Ram, Landgoed Wickenburgh en Fort Honswijk bezocht en hoorden we wat de leden van de erfgoedverenigingen en -stichtingen bezig houdt in het erfgoedveld.

41

Boven: Kasteeltuin van Jonkheer Ram; Fort Honswijk; Onder: Cultuurlandschap Eiland van Schalkwijk vanaf de Lekdijk; duiventoren van landgoed Wickenburgh

Kernwaardensessie en verhaallijnen Tijdens een eerste bijeenkomst met de klankbordgroep en ambtenaren van de gemeentelijke organisatie uit verschillende sectoren gingen we in gesprek over de onderscheidende thema’s die de gemeente Houten karakteriseren en de gemeente als geheel verbinden. Aan de hand van het verhaal van de gemeente Houten, een vogelvlucht door de ontstaansgeschiedenis, werd gesproken over de onderscheidende kernwaarden van de gemeente. Tijdens deze bijeenkomst zijn er thema’s en waarden naar voren gekomen die door de participanten als belangrijk zijn aangemerkt: 1) De plek als onderdeel van een groot netwerk (militair, goederen en mensen) 2) Landschap als drager van ontwikkelingen Die thema’s vormen de basis voor de verhaallijnen, zie hoofdstuk 2. Tijdens de bijeenkomst is ook is het belang van het integreren van erfgoed in ruimtelijke en maatschappelijke opgaven benoemd en de koppelkansen met andere beleidsvelden in de toekomst.

Gezamenlijk de kernwaarden bepalen zorgt voor een herkenbaar en gedragen verhaal.

42

Wat vindt de inwoner van Houten? In 2017 is middels een burgerpanelenquête een onderzoek uitgevoerd naar de identiteit en het imago van de gemeente Houten. Hoewel de resultaten uit 2017 dateren, bleken deze nog steeds relevant om als basis te dienen. De resultaten van deze enquête hebben we geanalyseerd. De ruim 900 respondenten uit allerlei leeftijdscategorieën beantwoorden vragen over de beleving van hun leefomgeving, welke plekken zij graag bezoeken en karakteristiek vinden.

Kenmerkende landmarks van de gemeente Houten. Bron: Burgerpanel onderzoek Identiteit en imago gemeente Houten

Als onderscheidende kwaliteiten voor de identiteit van Houten werden benoemd: groen, rustig, veilig, woonplek, fietsstad, buitengebied en kernen. Daarentegen gaven de respondenten aan de recreatiemogelijkheden, het aanbod van horeca en culturele voorzieningen en zichtbare historie niet aantrekkelijk te vinden. Geliefde plekken in de gemeente Houten zijn het Oude Dorp, speelbos Nieuw Wulven en het Eiland van Schalkwijk om te fietsen en wandelen. Daarnaast werd uitvoerig ingegaan op kennis van en interesse in de historie van Houten. De geschiedenis van de gemeente Houten bleek relatief onbekend, omdat deze vaak niet erg zichtbaar is. Men gaf echter wel aan hier interesse in te hebben. Bovendien mag de historie volgens de respondenten meer in de schijnwerpers worden gezet.

Sterke punten van Houten die meer in de schijnwerpers zouden mogen staan. Bron: Burgerpanel onderzoek Identiteit en imago gemeente Houten

43

Aanvullend op de burgerpanelenquête hebben we straatinterviews gehouden bij speelbos Nieuw Wulven, het Oude Dorp en op Fort Honswijk tijdens Open Monumentendag, waarbij de focus lag op het interviewen van gezinnen, jongeren en inwoners onder de 60 jaar. Deze doelgroep is van belang voor het onderzoek maar minder goed vertegenwoordigd tijdens de stakeholdersessies. Het doel van de straatinterviews was om na te gaan of de uitkomsten van de burgerpanelenquête nog actueel waren en verdiepende vragen te stellen waarom men iets vindt. We vroegen waarom mensen welke plekken bezoeken, wat ze missen in hun gemeente, hoe ze (graag) in aanraking met erfgoed komen en hoe ze erfgoed(locaties) willen beleven. Inwoner Houten over het Oude Dorp: “Het is prachtig, heeft karakter en is gezellig”. In de interviews onderzochten we ook of corona nog invloed had gehad op de beleving van hun leefomgeving en de recreatiemogelijkheden. Door corona zijn de respondenten hun (directe) woonomgeving anders gaan beleven en naar andere vrijetijdsbesteding en recreatiemogelijkheden gaan zoeken.

“Koppel het erfgoed aan thema’s van nu. Maak het verhaal onderdeel van reflectie met de jeugd.” Uit de gesprekken bleek dat het bestaande recreatienetwerk erg gewaardeerd en goed gebruikt wordt door inwoners en bezoekers van de gemeente. De respondenten zien een betere koppeling van dit recreatienetwerk met erfgoedlocaties als kans om het bereik van erfgoed(locaties) te vergroten naar een bredere doelgroep, zeker als dit gecombineerd wordt met cultuur. De respondenten geven daarnaast aan het van belang te vinden dat jonge generaties in aanraking komen met cultuur en historie. Educatie biedt kansen aan jonge mensen het erfgoed in hun eigen leefomgeving te koppelen aan actuele thema’s, waardoor dit meer betekenis krijgt.

“Met een verhalenroute in een app kan je zelf bepalen wanneer en hoe lang je willen wandelen” Toegankelijkheid is ook belangrijk, veel locaties zijn privaat of gesloten, waardoor mensen zich niet welkom en verbonden voelen met de plek. Daarnaast gaf men aan dat het belangrijk is dat er iets te doen is op de erfgoedlocatie. Maak een bezoek aantrekkelijk door activiteiten, (culturele) programmering, (minimale) faciliteiten, horeca of speelplekken, zodat mensen de plek bezoeken en op deze wijze in aanraking komen met de erfgoedlocaties. Terplekke kan het verhaal en de betekenis van het erfgoed onder de aandacht worden gebracht door dit te koppelen aan een activiteit of een aantrekkelijke en eigentijdse vorm van (digitale) erfgoedbeleving.

“ Ik zou het leuk vinden als er een app met Augmented Reality om zo te zien hoe de stad er vroeger uitzag en wat er is veranderd” (inwoner Houten 13 jaar)

44

Evaluatie beleid In twee bijeenkomsten hebben we het huidige beleid en de uitvoering in de praktijk geëvalueerd. Allereerst hebben we dit gedaan met de klankbordgroep, monumenteigenaren en ontwerpers om een beeld te krijgen van de manier waarop de stakeholders buiten het gemeente het huidige beleid ervaren, wat dit in de praktijk betekent en waar behoefte aan is bij het opstellen van een nieuwe Erfgoedvisie. De aanwezigheid van de Erfgoedcommissie en integrale benadering van de commissie ten aanzien van plannen en hun omgeving wordt erg gewaardeerd. De aanwezigen gaven verder aan dat ze het belangrijk vinden dat de gemeente de maatschappelijke verantwoordelijkheid neemt om het erfgoed te behouden voor de toekomst. Er is behoefte aan een visie met een lange termijn perspectief op behoud en gebruik van monumenten. Duidelijke richtlijnen en kaders zorgen ervoor dat spelregels vooraf helder zijn. Daarnaast is er behoefte aan meer dialoog tijdens de procedure om tot een omgevingsvergunning te komen, in plaats van een louter toetsende rol van de Erfgoedcommissie. De monumenteigenaren geven aan de waardering van de gemeente voor de kwaliteit, inzet en investeringen voor het behoud van het erfgoed te missen.

Ook in de interne evaluatie met de medewerkers van cultuurhistorie en de Erfgoedcommissie kwam de behoefte aan heldere kaders naar voren, waarin ook de wens voor een meer contextgerichte benadering en bescherming een plek kan krijgen. Er is behoefte aan meer draagvlak voor erfgoed, zodat het in een eerder stadium van de planvorming als gelijkwaardig mee gewogen wordt in de integrale belangenafweging. Zo kunnen zowel de medewerkers als de Erfgoedcommissie een meer adviserende, dan louter toetsende rol krijgen. De ambtelijke organisatie heeft behoefte aan meer capaciteit, kennis en middelen om haar taken goed uit te voeren. Stakeholderbijeenkomst Erfgoed Tijdens bijeenkomst, waar een brede afspiegeling van de gemeente Houten uitgenodigd was, zijn de bouwstenen en accenten voor de erfgoedvisie bepaald. Vertegenwoordigers van erfgoedstichtingen en -verenigingen, vrijwilligers, monumenteigenaren, de VVV, ondernemers, commissie/raadsleden, inwoners van verschillende kernen en medewerkers van de gemeente Houten gingen in enkele ronden met elkaar in gesprek over verschillende onderwerpen. De prioriteiten van de Erfgoedvisie werden besproken en in rondetafelgesprekken werden de mogelijkheden verkend om het erfgoed meer onderdeel te maken van de leefomgeving. Ook werden koppelkansen voor het gebruiken en benutten van erfgoed onderzocht met de aanwezigen.

Het verslag van de bijeenkomst is opgenomen in bijlage 5, hieronder worden de belangrijkste conclusies weergegeven. Tijdens de sessie is inzicht gegeven in wat er nodig is om de visie te kunnen vertalen naar praktische uitvoering voor erfgoedinitiatieven, monumenteigenaren, inwoners en ondernemers. Hiervoor is echter wel voldoende capaciteit en kennis bij de gemeente nodig om de benodigde verantwoordelijkheid en betrokkenheid bij het erfgoed te kunnen tonen. Behoud, bescherming en gebruik Naast het de behoefte aan het opstellen van heldere regels, is er een roep om handhaving en aandacht voor welstand om te zorgen dat erfgoed in haar context goed geborgd blijft voor de toekomst. Het gaat hierbij zowel om het beschermen van de verschillende dorpskernen binnen de gemeente als landschappelijke elementen zoals boomgaarden, verkavelingspatronen en schootsvelden. Dit werd door de deelnemers nogmaals onderstreept door hoge prioriteit te geven aan het onderwerp ‘Gebiedsontwikkeling mét erfgoed’ met aandacht voor sturen aan de voorkant

45

van het proces. De deelnemers sporen de gemeente aan hen bij dit proces te betrekken en hun lokale kennis en expertise te benutten. Het erfgoed is van iedereen Er moet meer duidelijkheid komen over wat waarde heeft en waarom. Op welke manier draagt het erfgoed bij aan het verhaal, de identiteit van de plek, en welke ruimte is er voor toekomstbestendig gebruik en ontwikkeling. Het erfgoed mag ook meer uitgelicht worden om het verhaal en de betekenis van een plek tot leven te wekken, door middel van erfgoedbeleving (zoals informatie via QR-codes, folders/borden, routes of tentoonstellingen in de openbare ruimte). Beleving en educatie Er is behoefte aan een helder ‘verhaal van Houten’ om eenduidig te communiceren en op een laagdrempelige manier te vertellen is op verschillende manieren, bijvoorbeeld via tentoonstellingen in de openbare ruimte, op een centrale plek als een Houtens museum of tijdens activiteiten op erfgoedlocaties en scholen. Het betrekken en enthousiasmeren van de jeugd (en hun ouders) is belangrijk voor het borgen van ons erfgoed voor de toekomst. Gemeente als verbinder Er is behoefte aan een verbindende rol voor de gemeente. Zorg voor capaciteit en een aanspreekpunt voor Rijksmonumenten, initiatieven en vragen. Verbindt stakeholders, initiatieven, geef advies en organiseer bijeenkomsten voor vrijwilligers en monumenteneigenaren om kennis uit te wisselen.