Bijlage 1 - Erfgoedvisie Gemeente Houten_November 2022.pdf
Tekst van het document
ERFGOEDVISIE GEMEENTE HOUTEN 2022 “De Houtense historie meer beleefbaar maken”
1
Erfgoedvisie Gemeente Houten 2022
Project: Opdrachtgever: Opgesteld door: Datum:
Erfgoedvisie Gemeente Houten Gemeente Houten Gerco Wicherson, Barry Peters, Anke Beisterveld The Missing Link Rosi de Kok en Hanneke Masselink-Duits 29 november 2022
Deze visie is mede tot stand gekomen door de inzet en betrokkenheid van de klankbordgroep: Johan van der Gun – Monumentwerkgroep Houten Bert van der Houwen – Archeologische Werkgroep Leen de Keijzer Stephan van der Steen – Erfgoedvrijwilliger Foske van den Boogaard - Studente culturele antropologie Otto Wttewaal – Historische kring tussen Rijn en Lek Gerard Hurkmans – Omroep Houten
2
Inhoud Leeswijzer................................................................................................................................................ 4 1
2.
Het erfgoed van de gemeente Houten ........................................................................................... 7 1.1
Waarom een Erfgoedvisie? ..................................................................................................... 7
1.2
De Erfgoedvisie als kompas..................................................................................................... 8
1.3
Proces totstandkoming visie ................................................................................................... 9
Het Verhaal van Houten................................................................................................................ 10 2.1 Verhaal en verhaallijnen ............................................................................................................. 10 2.2 Verhaallijn Landschap als drager van ontwikkelingen ................................................................ 11 2.3 Verhaallijn: Knooppunt van betekenis ........................................................................................ 13
3.
Erfgoedvisie ................................................................................................................................... 15 3.1 Doelstelling ................................................................................................................................. 15 3.2 Ambities ...................................................................................................................................... 15 3.3 Visie ............................................................................................................................................. 16 3.4 Bouwstenen ................................................................................................................................ 17 3.5 Toelichting bouwstenen.............................................................................................................. 18
4 Erfgoedagenda .................................................................................................................................. 21 4.1 De erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument .......................................................... 21 4.2 Opzet van de erfgoedagenda ...................................................................................................... 21 4.3 Overzicht projecten Erfgoedagenda ........................................................................................... 22 4.4 Werking Erfgoedagenda als groeimodel in de toekomst............................................................ 24 Bijlagen.................................................................................................................................................. 25 Bijlage 1) Uitwerking van de sleutelprojecten .................................................................................. 26 Bijlage 2) Uitwerking van de plusprojecten ...................................................................................... 29 Bijlage 3) Beleidskaders .................................................................................................................... 37 Bijlage 4) Procesverantwoording participatieproces ........................................................................
41 Bijlage 5) Verslagen participatieproces............................................................................................. 47
3
Leeswijzer Voor u ligt de Erfgoedvisie van de gemeente Houten. Erfgoed is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Houten. Omdat we trots zijn op ons erfgoed willen het delen met de bewoners en bezoekers, jong en oud. De Erfgoedvisie is als een kompas dat houvast en inspiratie biedt voor de wijze waarop erfgoed een bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke opgaven waar de gemeente Houten voor staat. In deze visie wordt richting gegeven aan de manier waarop de gemeente Houten in de toekomst wil omgaan met haar cultureel erfgoed. Erfgoed is van iedereen. Daarom is een zorgvuldig proces doorlopen om ervoor te zorgen dat de visie aansluit bij de praktijk en behoeften van de inwoners, ondernemers en verenigingen van Houten. Alle erfgoedelementen bij elkaar vertellen het verhaal van de gemeente Houten; de geschiedenis van onze voorgangers die hier gewoond en gewerkt hebben. Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente zijn twee verhaallijnen ontwikkeld. Deze thematische benadering zorgt voor een toegankelijk en herkenbaar verhaal. De verhaallijnen bieden een bruikbaar ontwikkelperspectief op basis van de identiteit van de gemeente. Door cultuurhistorie meer als één samenhangend geheel te benaderen, krijgt het een bredere context en vertelt het een breder verhaal.
Door het uitdragen en in de praktijk brengen van deze erfgoedvisie kunnen de verschillende componenten van het erfgoed elkaar gaan versterken. Dat betekent dat onder andere historisch landschap, archeologie, groen erfgoed en (steden)bouwkunst worden samengebracht in deze visie. Het inzichtelijk maken van de samenhang en koppelkansen met andere beleidsterreinen is van belang omdat de gemeente met deze integrale aanpak kan voorsorteren op de Omgevingswet. Op deze manier werken we makkelijker samen en kijken we over de grenzen van traditionele vakgebieden heen. In deze visie staat beschreven hoe het fundament van de erfgoedzorg in de gemeente kan worden versterkt, zodat het erfgoed voor de toekomst behouden, gebruikt en benut kan worden. Dit fundament is voorwaardelijk voor het realiseren van andere ambities op de korte en de lange termijn. Daarna kan de gemeente investeren in het verzilveren van koppelkansen, zodat het erfgoed extra kan blijven bijdragen aan een aantrekkelijk leef- en vestigingsklimaat, de omgevingskwaliteit en de recreatieve en toeristische aantrekkingskracht van de gemeente Houten.
We onderscheiden 3 bouwstenen die van belang zijn bij het versterken van het erfgoed in de gemeente Houten en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het erfgoed: Bouwsteen 1 FUNDAMENT: De basis op orde Bouwsteen 2 GEBRUIK : Erfgoed in de leefomgeving Bouwsteen 3 BELEVING: Erfgoed in de hoofden en harten van mensen Tot slot introduceren we de Erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument. De Erfgoedagenda biedt een kader voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak. De sleutelprojecten in het basisdeel van de Erfgoedagenda leiden tot een solide basis voor goede erfgoedzorg. De plusprojecten in het flexibele deel bieden inspiratie op welke manier erfgoed gekoppeld kan worden aan de ambities van de gemeente op andere beleidsvelden. De Erfgoedagenda bepaalt mede de gemeentelijke inzet van capaciteit en middelen op het terrein van het erfgoed in de komende jaren en maakt het erfgoedbeleid concreet.
4
De gemeente is daarnaast voornemens zich met deze nieuwe visie meer te richten op de betekenis van het erfgoed voor de omgeving. Erfgoed draagt bij aan een hoogwaardige leefomgeving, aan de omgevingskwaliteit en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. Naast erfgoedwaarden, op basis van kennis van het verleden, wordt de waardering voor erfgoed steeds vaker verbreed: economische, gebruiks-, belevings-, en toekomstwaarde worden aan de criteria toegevoegd. Erfgoed wordt beschouwd als inspiratiebron en biedt kansen ook als vertrekpunt, als ‘katalysator’ voor ontwikkeling te fungeren. In onderstaand schema is aangegeven hoe de verschillende elementen uit deze visie zich tot elkaar verhouden.
5
Wat is Erfgoed?
• Roerend erfgoed
Erfgoed is een breed begrip. Het omvat de materiële, immateriële, zichtbare en onzichtbare overblijfselen van onze maatschappelijke ontwikkeling, die wij waardevol vinden voor ons gemeenschappelijke geheugen en onze identiteit.
niet verplaatsbaar, zoals: monumentale gebouwen, historische landschapselementen, archeologische vindplaatsen. VOORBEELD= Fort Honswijk
Het kan gaan om voorwerpen in musea, archeologische vondsten, archieven, monumenten en landschappen. Maar ook de daaraan verbonden gebruiken, verhalen en gewoonten.
• Roerend erfgoed verplaatsbaar, zoals: kunstcollecties, archieven, mobiel erfgoed. VOORBEELD = Collectie Gemeente Houten
• Immaterieel erfgoed Is niet tastbaar erfgoed zoals verhalen dans, muziek, ambachten, tradities. VOORBEELD = de Ronde van Schalkwijk en Varsity Roeiwedstrijden op het Amsterdam-Rijnkanaal
6
1 Het erfgoed van de gemeente Houten Houten kent een rijke en tastbare geschiedenis. De dynamiek van rivieren heeft het landschap gevormd. En de mens heeft daar de afgelopen eeuwen dankbaar gebruik van gemaakt. Er is al sprake van bewoning sinds de Late Bronstijd. Sporen van dit verleden vinden we terug in verhalen, gebouwen, objecten, het landschap en onder de grond. Overal in de gemeente Houten is het verleden zichtbaar: van kerkgebouwen tot de oude brinken en van de weteringen tot de verdedigingswerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
In de gemeente Houten zijn 18 archeologische rijksmonumenten aanwezig en meer dan 140 terreinen met archeologische waarde! Dit zijn plekken die ons verbinden en ons trots maken. Ze zijn deel van de identiteit van de gemeente Houten en haar inwoners. Dit willen we behouden en doorgeven aan volgende generaties. Houten wordt gewaardeerd om haar historische landschappen waar de Nieuwe Hollandse Waterlinie in verweven ligt, de karakteristieke dorpskernen en kastelen. Het erfgoed van de gemeente Houten draagt in grote mate bij aan deze ruimtelijke kwaliteiten en wordt gekoesterd. De gemeente heeft als wettelijke taak zorgvuldig om te gaan met haar erfgoed. Daarom leggen we in deze visie op hoofdlijnen vast hoe we het behoud en de ontwikkeling van onze monumenten en het overige erfgoed gaan borgen. Zie vorige pagina voor de definitie van erfgoed. Daarnaast vinden wij het ook belangrijk dat mensen dit erfgoed kunnen ervaren. Daar willen wij voor zorgen.
In de gemeente Houten zijn 147 gebouwde rijksmonumenten aangewezen. Daarnaast staan er op de gemeentelijke monumentenlijst 181 adressen geregistreerd!
1.1 Waarom een Erfgoedvisie? In deze visie wordt richting gegeven aan de manier waarop de gemeente Houten in de toekomst wil omgaan met haar cultureel erfgoed. De Rijksoverheid, gemeenten, provincies en eigenaren zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor de zorg voor ons cultureel erfgoed. Op deze verschillende schaalniveaus zijn taken en verantwoordelijkheden belegd. De wijze waarop de gemeente Houten om moet gaan met het geheel aan cultuurhistorie is grotendeels vastgelegd door de Rijksoverheid in de Erfgoedwet en Kwaliteitsnorm Archeologie. De gemeente Houten heeft geregeld dat de gemeentelijke Erfgoedcommissie (vanaf 2023 Gemeentelijke Adviescommissie Erfgoed en Ruimtelijke Kwaliteit) adviseert over al het gebouwde gemeentelijke erfgoed. Hoewel hiermee voor een groot deel vastligt hoe de gemeente Houten om moet gaan met haar cultureel erfgoed, zijn er nog diverse mogelijkheden om de overgebleven ruimte in te vullen. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om keuzes bij het aanwijzen van gemeentelijke monumenten, het meer of minder aandacht besteden aan landschappelijk erfgoed, mate en wijze betrekken van en communiceren met publiek over ons erfgoed en de inzet van erfgoed bij ruimtelijke ontwikkelingen en het versterken van de Houtense identiteit. Met deze visie wordt het ambitieniveau vastgelegd waarmee gemeente Houten ‘haar ruimte’ gaat invullen.
Er is nu behoefte aan een overkoepelend richtinggevend beleidsdocument dat zorgt voor overzicht binnen de bestaande kaders en inzicht geeft in de manier waarop de gemeente in de toekomst met haar cultuurhistorisch erfgoed om wil gaan. Het erfgoed kan gekoppeld worden aan bredere maatschappelijke opgaven en op deze manier bijdragen aan een aantrekkelijke omgeving om te wonen, werken en recreëren. Daarnaast kunnen er kansen benut worden in relatie tot andere
7
beleidsvelden zoals economie, duurzaamheid, flora en fauna, recreatie en toerisme. Hoe we deze verbindingen gaan maken, beschrijven we in deze Erfgoedvisie. Deze visie is bedoeld voor iedereen die geïnteresseerd is en/of zich bezig houdt of in aanraking komt met cultureel erfgoed en ruimtelijke ordening in de leefomgeving.
1.2 De Erfgoedvisie als kompas Erfgoed is één van de dragende en verbindende krachten voor opgaven en ontwikkelingen binnen de gemeente. Erfgoed zorgt voor cohesie in de samenleving als drager van de collectieve identiteit. Erfgoed draagt zo bij aan de hoge kwaliteit van de leefomgeving, de aantrekkelijkheid van gemeente als bezoeklocatie en een aangenaam vestigingsklimaat, zoals in onderstaande figuur is weergegeven.
Deze visie is bedoeld als een kompas: Het is een bruikbaar ontwikkelperspectief voor de toekomst op basis van een gedeelde identiteit en biedt een handreiking voor beleid. In deze visie staat beschreven hoe we de bouwstenen van het erfgoed in de gemeente kunnen versterken en hoe we kunnen bijdragen aan het behoud, bescherming, beheer en beleving van het erfgoed in de gemeente Houten. Aan de visie voegen we een Erfgoedagenda toe, die houvast biedt door een concrete vertaling van de visie naar een projectmatige aanpak. Dit maakt sturing mogelijk en geeft inzicht in de mogelijkheden om het erfgoed te versterken en benutten voor de toekomst. De projecten bieden inspiratie voor manieren om erfgoed te koppelen aan de maatschappelijke opgaven en verschillende beleidsambities van de gemeente.
Status van deze Erfgoedvisie Deze Erfgoedvisie met bijbehorende Erfgoedagenda zorgen ervoor dat de gemeente Houten een actueel en toepasbaar erfgoedbeleid kan voeren. De Erfgoedvisie beschrijft hoe de gemeente op de lange termijn met haar erfgoed wil omgaan. De Erfgoedagenda voegt daar een dynamisch uitvoeringsdocument aan toe met projecten die vormgeven aan instrumenten en acties. De Erfgoedagenda biedt daarmee handvatten om de visie door de jaren heen in de praktijk te brengen en aan te sluiten op actuele, maatschappelijke ontwikkelingen, beleidsambities en initiatieven uit het veld. Voor de uitvoering van wettelijke taken op het gebied van de Monumentenzorg en Archeologie blijven naast de Erfgoedvisie een aantal beleidsinstrumenten bestaan. Bijlage 3 van dit document bevat een overzicht met de beleidskaders en het vigerende beleid van de gemeente.
8
1.3 Proces totstandkoming visie Erfgoed is van iedereen en daarom zet de gemeente in op gedeelde verantwoordelijkheid en partnerschap. De gemeente hecht veel belang aan het betrekken van diverse stakeholders uit de samenleving. Daarom heeft de gemeente een klankbordgroep samengesteld die een afspiegeling van de erfgoedverenigingen en verschillende kernen vertegenwoordigt. Op verschillende momenten heeft de klankbordgroep input geleverd om te zorgen dat de visie en Erfgoedagenda aansluiten bij de behoeften en belevingswereld van de samenleving van de gemeente Houten.
Verschillende participatieniveaus externe stakeholders
Belangrijk onderdeel van het proces om tot een nieuwe erfgoedvisie te komen is de samenwerking met externe stakeholders en interne betrokkenen, zoals weergegeven in bovenstaande figuur. Er zijn verschillende workshops en contactmomenten georganiseerd met een wisselende samenstelling van deelnemers om tot deze Erfgoedvisie te komen. De vorm en inhoud van de visie leggen de nadruk op samenwerking. Iedereen is van harte uitgenodigd om ook in de toekomst een bijdrage te leveren aan het behoud, de benutting en het uitdragen van het erfgoed van de gemeente. Tijdens het participatietraject zijn ideeën en behoeften opgehaald en is het bestaande beleid geëvalueerd. Deze inzichten zijn samengebracht tijdens een brede stakeholdersessie waar de bouwstenen voor de visie zijn bepaald. Het doorlopen proces is schematisch weergegeven in onderstaande figuur. De volledige procesverantwoording en resultaten uit het participatieproces zijn opgenomen in bijlage 4 en 5.
9
2. Het Verhaal van Houten Alle erfgoedelementen bij elkaar vertellen het verhaal van de gemeente Houten; de geschiedenis van onze voorgangers die hier gewoond en gewerkt hebben. Dit verhaal staat deels op papier (archieven), is zichtbaar in oude voorwerpen (collecties), gebouwen en landschap of verpakt in het bodemarchief, maar zit ook in de hoofden van velen in de vorm van verhalen en herinneringen.
2.1 Verhaal en verhaallijnen Voor deze visie is het verhaal van Houten geïnventariseerd, waarvoor de historie van de gemeente in kaart is gebracht. Daarbij komt de geschiedenis in zijn volle tijdsdiepte aan bod, en niet alleen de meest recente historie. Zoals hierboven al aangegeven, ligt zo’n verhaal besloten in allerlei verschillende erfgoedelementen. Het gaat dan om archeologie, gebouwde monumenten, landschappen, belangrijke gebeurtenissen en personen, tradities, en bijvoorbeeld volksverhalen. De inventarisatie van deze aspecten resulteert in 'het verhaal van de plek'. Vervolgens zijn verhaallijnen opgesteld. Onder een verhaallijn verstaan we een concept, waarmee de geschiedenis van het gebied wordt gebruikt om de toekomst vorm te geven en onderscheidend op de kaart te zetten. Het geeft het gebied een gezicht en koppelt het verhaal van de plek aan de agenda van de plek. Om tot verhaallijnen te komen, combineren we het verhaal van de plek met de relevante thema’s uit de agenda voor de toekomst om tot verhaallijnen te komen. De verhaallijnen verbinden het verleden, het heden en de toekomst. Ze vormen een herkenbaar verhaal dat beleefbaar is, waardoor mensen zich er makkelijk mee kunnen identificeren. Op die manier verbeelden de verhaallijnen de identiteit van de gemeente.
De verhaallijnen kunnen een actieve rol spelen bij de ontwikkeling van een gebied en richting geven aan de te maken keuzes voor de Omgevingsvisie. Ze kunnen bovendien worden ingezet als middel om in gesprek te gaan over de identiteit van de plek met inwoners, ondernemers en de politiek. De identiteit van de gemeente wordt op deze manier onderbouwd door verhaallijnen en wordt door een thematische benadering toegankelijk en herkenbaar gemaakt. Dit maakt het mogelijk om de aanwezige kwaliteiten te koesteren en versterken. Verhaallijnen bieden zo een bruikbaar ontwikkelperspectief op basis van de identiteit van de gemeente. Het biedt een kompas voor beleid en een vertaling naar een projectmatige aanpak. Op basis van de ontstaansgeschiedenis van de gemeente zijn twee verhaallijnen ontwikkeld: 1. Landschap als drager van ontwikkelingen; Groen en water 2. Knooppunt van betekenis; De plek als onderdeel van een groot netwerk In die volgorde zijn de verhaallijnen in de volgende twee paragrafen terug te vinden. Aan het eind van elke paragraaf is schematisch weergegeven welke kernwaarden en erfgoedelementen aan de verhaallijn gekoppeld zijn.
10
2.2 Verhaallijn Landschap als drager van ontwikkelingen Groen en water De gemeente Houten is gevormd door het water. De vele rivieren en beken vormen een landschap van oeverwallen en moerasgronden. De Rijn heeft eeuwenlang vrij spel in het landschap, tot in 1122 een dam bij Wijk bij Duurstede een einde maakt aan de overstromingen. De grootschalige ontginning en verkaveling van het landschap kan beginnen. Het zeer vruchtbare land leidt tot een rijke geschiedenis van akkerbouw en fruitteelt die nog altijd karakteristiek is voor dit gebied. De middeleeuwse verkaveling en de weteringen van het Eiland van Schalkwijk en ’t Goy kenmerken het landschap nog altijd en vormen een sterk contrast met de jonge verstedelijking van Houten. Water en de landschappelijke kenmerken zijn ook bepalend geweest voor strategische militaire doeleinden. De Nieuwe Hollandse Waterlinie doorsnijdt de gemeente van noord naar zuid en drukt duidelijk haar stempel op de inrichting van het landschap. Een ingenieus systeem van water- en verdedigingswerken ligt verscholen in het landschap ter verdediging van de Lek en de Houtense vlakte. Dit UNESCO Werelderfgoed maakt samen met de Lekdijk onderdeel uit van een recreatief netwerk, waar de combinatie van het cultuurlandschap en bijzondere natuurwaarden beleefbaar zijn.
Ontstaan van het rivierenlandschap Onder invloed van de rivieren ontwikkelt zich vanaf de IJstijd een landschap waar stroomruggen en komgronden elkaar op kleine afstand afwisselen. De oeverwallen zijn de eerste vestigingsplekken voor bewoners in het Kromme Rijngebied. Het open landschap met het water en de verhogingen, vruchtbare kalkgronden én talloze voedselbronnen, vormen de ideale omstandigheden. Archeologische sporen nabij Houten-Castellum laten zien dat vanaf de Bronstijd (3000 v. Chr.) de Houtense Stroomrug bewoond wordt door de eerste boeren, die boerderijen bouwen, akkers aanleggen en vee houden. De hoger gelegen oeverwallen bieden een hoog en veilig onderkomen tussen de vaak veranderende waterlopen. Plekken als ’t Goy zijn in de IJzertijd al bewoond dankzij deze gunstige omstandigheden. De Kromme Rijn heeft in de Romeinse tijd nog steeds vrij spel. De oeverwallen zijn zeer geschikt voor akkerbouw. Hier worden niet alleen inheemse gewassen zoals spelt en gerst verbouwd, maar ook geïmporteerde exotisch gewassen als selderij en koriander. Na de val van het Romeinse Rijk en een toename van overstromingen trekken veel bewoners weg uit het gebied. De ligging van de belangrijkste rivierarmen veranderen in deze tijd drastisch waardoor rivieren zoals de Lek en de Waal ontstaan.
De mens vormt het landschap Het moerasachtig landschap tussen de hoge stroomruggen wordt tussen de 12e en 14e eeuw op grote schaal ontgonnen. Het landschap wordt ingedeeld in lange smalle percelen afgescheiden door greppels voor de afwatering en droogmaking van het gebied. Centrale ontginningsassen als de Schalkwijkse en Waalse Wetering van deze natte komgronden zijn nog steeds herkenbaar. Langs die assen bevindt zich de kenmerkende lintbebouwing van Schalkwijk en Tull en ’t Waal met de boerderijen op de koppen van de percelen, gelegen langs de wetering. Op de oeverwallen parallel aan de Lekdijk ontstaat een kleinschalige blokverkaveling met losstaande bebouwing. Een groot contrast met de achterliggende grootschalige, open komgronden.
11
Eeuwenlang vormen landbouw en veeteelt de spil van de economie. Vrijwel iedereen is op de één of andere manier bij het boerenbedrijf betrokken. Met de landbouwcrisis aan het eind van de 19e eeuw stappen steeds meer boeren over op de fruitteelt. Zo ontwikkelt het Kromme Rijngebied zich tot dé fruittuin van de provincie Utrecht. De boomgaarden met kersen, appels, peren en ander fruit strekken zich nog altijd als een lang lint uit tussen Bunnik en Wijk bij Duurstede. Nieuwe Hollandse Waterlinie Vanaf 1815 loopt de Nieuwe Hollandse Waterlinie door het westelijk deel van de gemeente Houten. Deze militaire verdedigingslinie tussen Muiden en de Biesbosch beschermt het westen van Nederland tegen vijandelijke troepen. De linie speelt slim in op de geografische karakteristieken van het land. Het zuidelijk deel van Houten kan onder water gezet worden door middel van inundatie. Het 40 cm diepe water is te diep voor de vijand om doorheen te waden en te ondiep om te bevaren. De hoger gelegen Houtense vlakte, meer naar het noorden, wordt verdedigd door forten en kazematten. Bij de Lek verschijnen Fort Honswijk en Fort Everdingen om te voorkomen dat de vijand via de rivier het gebied en het westen van Nederland zou binnendringen.
In de Eerste Wereldoorlog wordt Werk aan de Groene Weg aangelegd als vooruitgeschoven post in het hoger gelegen land voor extra bescherming tegen een aanval via de Lekdijk. Samen met Lunet aan de Snel, Werk aan de Korte Uitweg, de Gedekte Gemeenschapsweg, Werk aan de Waalse Wetering, het inundatiekanaal en de open schootsvelden vormen ze een bijzonder waterlinielandschap de Stelling van Honswijk dat nog vrijwel geheel intact is. Beleef het landschap De verdedigingswerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie hebben de tand des tijds goed doorstaan en vormen een bijzonder ensemble in het Houtens landschap. De tijd lijkt er stil te hebben gestaan en de natuur heeft de kans gehad zich op een unieke wijze te ontwikkelen. Vanuit Houten en de andere kernen lopen vele wandel-, fiets- en kanoroutes die de verschillende werken van de Stelling van Honswijk aan elkaar verbinden. Deze ontsluiten ook het weelderige waterlandschap langs de Lekdijk en het kenmerkende cultuurlandschap met de historische kernen, vele monumentale boerderijen, kastelen en buitenplaatsen. Het buitengebied van Houten biedt een bijzonder landschap dat veel verhalen en natuurwaarden herbergt, die het beleven en ontdekken waard zijn!
Landschap als drager van ontwikkeling Kernwaarden: Water, vormend en gebruik landschap, cultuurlandschappen, strijd en verdediging, NHW, fruitteelt, contrast eeuwenoude verkaveling en jonge verstedelijking, recreatief landschap wandelen fietsen, natuur. Groen en water Rivierenlandschap Oeverwallen + 1e bewoning Grootschalige ontginning Fruit (boomgaarden) Nieuwe Hollandse Waterlinie - UNESCO Recreatie en natuurontwikkeling (o.a. NHW) Erfgoedelementen Water, Rivierengebied, Kromme Rijn, stroomruggen, weteringen, lintbebouwing Schalkwijk/Tull en ‘t Waal, cultuurlandschappen, kromakkers, wielen, Lekdijk, Waterlinielandschap (Fort Honswijk, Lunet aan de Snel, Werk aan de Korte Uitweg, de Gedekte Gemeenschapsweg, Werk aan de Waalse Wetering, het inundatiekanaal en de open schootsvelden), Eiland van Schalkwijk, recreatie en natuurbeleving
12
2.3 Verhaallijn: Knooppunt van betekenis De plek als onderdeel van een groot netwerk (militair, goederen en mensen) Houten is een plek van dynamiek en transitie. Het komen en gaan van mensen en middelen kenmerkt deze plek sinds de oudheid tot aan onze tijd. Goed verbonden via water, weg en spoor maakt deze plek al eeuwenlang deel uit van belangrijke internationale handelsroutes en militaire systemen als de Romeinse Limes en de Nieuwe Hollandse Waterlinie (beide UNESCO Werelderfgoed). De realisatie van het Amsterdam-Rijnkanaal in 1933 verbetert een internationale vaarverbinding van nationaal belang. Lokaal betekent dit echter een harde grens in het eeuwenoude agrarische landschap. Boeren leven plots gescheiden van hun land en vee door het brede kanaal. De gemeente wordt gekenmerkt door het contrast tussen de eeuwenoude verkaveling van het eiland van Schalkwijk en jonge verstedelijking van Houten. De strategische ligging en goede verbinding met de stad Utrecht maakt de gemeente een aantrekkelijke plek om te wonen, werken en recreëren. Fiets- en wandelroutes verbinden de verschillende kernen met elkaar, de stad Utrecht én het groene buitengebied met de kastelen, buitenplaatsen en Nieuwe Hollandse Waterlinie. Houten is al eeuwen onderdeel van een groot netwerk.
In de historische dorpskernen komen mensen al eeuwenlang samen tegen de achtergrond van kerken, gerechtsgebouwen, herbergen en bomen die al generaties lang meegaan. Dit zijn geliefde plekken bij jong en oud, het kloppend hart van de dorpen waar het verleden tot leven komt. Achterland van de Limes Vanaf ongeveer 15 v. Chr. landen de Romeinen in de omgeving van Houten. Op een steenworp afstand wordt Castellum Fectio gebouwd, wat het tweede militaire en grootste steunpunt van de Romeinen wordt in het huidige Nederland. Door samenwerking tussen de lokale boeren en de Romeinen wordt Houten hét agrarisch gebied om de honderden militairen te voeden. De vruchtbare oeverwallen en de aanwezigheid van de Rijn voor visvangst en transport zijn van grote betekenis. In korte tijd verandert het eenvoudige bestaan van de boerengemeenschap in een bloeiende economie in dit dynamische gebied langs de noordgrens van het Romeinse rijk, de Limes. De sporen van de vele nederzettingsterreinen en Romeinse villa in het Oude Dorp herinneren ons aan die tijd. Handel en rustplaats Haltna Rond de resten van deze Romeinse villa ontstaat in de Vroege Middeleeuwen de plek Haltna (‘woonplaats in het bos‘ of ‘open plek in het bos’), waar Houten haar naam aan ontleent. Als de Franken rond 695 n. Chr. Een kerkje bouwen, ontstaat één van de eerste kerkdorpjes in het Kromme Rijngebied.
Rond die tijd valt Houten onder de landstreek Dorestad, het huidige Wijk bij Duurstede: destijds één van het belangrijkste en meest succesvolle handelscentra in Noordwest-Europa. Dorestad heeft goede verbindingen naar het westen en noorden en de Rijn geeft toegang tot het oosten, waar o.a. wijn, maalstenen en aardewerk vandaan komen. Ook vanwege de ligging van Haltna op de route van Utrecht naar de Betuwe ontwikkelt het dorpje zich tot een plek voor handel en als rustplaats voor reizigers. De rivier de Rijn wordt steeds slechter bevaarbaar doordat ze verzandt en de concurrentie met Utrecht neemt toe. Hierdoor verliest Dorestad aan het einde van de 9e eeuw zijn handelsfunctie. De inwoners van Haltna richten zich dan weer op lokale handel en landbouw.
13
Kastelen en Ridderhofsteden Tussen de 8e en 14e eeuw wordt het gebied in de huidige gemeente Houten ontgonnen. Op kleine, lokale schaal werken dorpsbewoners samen om het land droog te leggen. Het Bisdom van Utrecht start in de 12e eeuw met de grootschalige, systematische ontginningen van de natte komgronden tussen de Rijn en de Lek om de snel groeiende bevolking in de stad van voedsel te voorzien. De lokale adel vestigt zich op de hoge stroomruggen en is van groot belang voor lokaal bestuur en de samenwerking op het land. Na strijd tussen de heer van Kasteel Ten Goye en de bisschop van Utrecht in de 13e eeuw, ontstaat er meer ruimte voor nieuwe adel in de pas ontgonnen gebieden. De tijden zijn echter onrustig maar de welvaart in de akkerbouw neemt toe. In het Kromme Rijngebied ontstaat een hoge dichtheid aan Ridderhofsteden, een veilige plek omringd door water, waar men zich in roerige tijden kan terugtrekken. Veel kastelen krijgen in de 16e eeuw de titel Ridderhofstad, zoals kasteel Schalkwijk, Schonauwen en Vuylcop. Archeologische monumenten als het Kasteel Ten Goye en Schalkwijk liggen als stille getuigen in het landschap. Ze herinneren ons aan vervlogen tijden waarin invloedrijke adellijke families die hier de scepter zwaaiden. Groeigemeente Houten Houten, op fietsafstand van Utrecht, is goed verbonden met de stad en de rest van Nederland via spoor en weg.
Het boerendorp van 3.500 inwoners wordt in 1966 aangewezen als groeigemeente nabij Utrecht. De dynamiek van transitie van goederen en mensen breidt zich uit, de bedrijvigheid binnen de gemeente is kenmerkend tot op de dag van vandaag. Toch is Houten groot geworden door klein te blijven. Historische landschappelijke en wegstructuren vormen de basis van het snel groeiende dorp. Het karakteristieke boerderijlint langs de Houtensewetering, de dorpsbrink en kasteel Schonauwen worden zorgvuldig opgenomen in het stedelijk weefsel. Een nieuwe groenblauwe structuur verbindt de wijken van fietsstad Houten. In de wijken zelf zorgen groene plekken voor de verbinding tussen mensen en wordt ingezet op buur(t)kracht. De boerderijen binnen de verschillende groeikernen vormen het tastbare bewijs van het boerenverleden dat Houten met de andere kernen van de gemeente verbindt. De historische kernen zoals het Oude Dorp in Houten en de Brink van Schalkwijk vormen al eeuwen het kloppend hart van het dorp. En blijven een geliefde plek voor ontmoeting en activiteiten die de inwoners met elkaar verbindt.
Knooppunt van betekenis Kernwaarden: verbinding, plek van transitie, dynamiek goederen en mensen, netwerk militair//landschappen/kernen /mensen, infrastructuur, fietsstad, recreatief netwerk. Historische kernen verbinding met verleden. De plek als onderdeel van een groot netwerk Romeinen – Limes - UNESCO Haltna (handel en reizigers) Waterschap en Boerendorpen Kastelen/Ridderhofsteden/buitenplaatsen Spoor + Kanaal + Wegen Historische kernen – tastbaar verleden Structuur groeigemeente (Post 65) Erfgoedelementen Limes, Haltna, kerkdorp, brink, handel Dorestad, ontginnen Bisdom Utrecht, waterschap, bestuur, lokale adel, kastelen/ridderhofsteden (’t Goy, Schalkwijk, Vuylcop, Schonauwen, Wulven, Heemstede), landgoederen (Wickenburgh), NHW, spoor, Amsterdam-Rijnkanaal, groeikern Houten, boerderijlinten, fiets/wandel/recreatienetwerk
14
3. Erfgoedvisie 3.1 Doelstelling Erfgoed draagt bij aan een hoogwaardige leefomgeving, aan de omgevingskwaliteit en een aantrekkelijk vestigingsklimaat. De waardering voor erfgoed wordt namelijk steeds vaker verbreed: naast erfgoedwaarden, op basis van kennis van het verleden, worden ook de economische, gebruiksbelevings-, en toekomstwaarde aan de criteria toegevoegd. Bovendien wordt erfgoed beschouwd als inspiratiebron en kan het fungeren als vertrekpunt en ‘katalysator’ voor ontwikkeling. Door het formuleren van een Erfgoedvisie kunnen de verschillende componenten van het erfgoed elkaar versterken. Dat betekent dat onder andere het historisch landschap, archeologie en (steden)bouwkunst in deze visie worden samengebracht. Niet alleen de samenhang van deze componenten met elkaar, maar ook die met andere beleidsterreinen is van belang. Door die inzichtelijk te maken, werken we makkelijker samen en kijken we over de grenzen van traditionele vakgebieden heen. Zo kan de gemeente met een integrale aanpak voorsorteren op de Omgevingswet. Dit biedt kansen om cultuurhistorie op een natuurlijke manier te integreren en beter te borgen in ruimtelijke ontwikkelingen en projecten.
Ook wil de gemeente zich meer richten op de betekenis van het erfgoed voor de omgeving bij ontwikkelingen op het gebied van energie, klimaatadaptatie, verstedelijking, duurzame landbouw en technologische innovaties. Deze transities zijn aanleiding om meer aandacht te geven aan de kwaliteit van historische dorpskernen, landschap en verschillende deelgebieden in de gemeente. Verhalen over erfgoed kunnen bij deze ontwikkelingen dienen als inspiratiebron, een gezamenlijke identiteit versterken, draagvlak creëren voor verandering en een verbindende rol spelen bij een gedeelde visie op de toekomst. Het uitgangspunt voor deze erfgoedvisie is het creëren van een stevig fundament voor duurzaam behoud en gebruik van het erfgoed. Het gaat hierbij in eerste instantie vooral om heldere keuzes welk erfgoed bijdraagt aan het verhaal en identiteit van Houten, het onderhoud, de omgangsvorm en financiering hiervan. Het proces om te komen tot deze visie heeft inzicht gegeven in de huidige aandachtspunten en behoeften op het gebied van cultureel erfgoed.
3.2 Ambities Op basis van bovenstaande heeft de gemeente Houten de volgende ambities geformuleerd: Ambitie 1: De gemeente wil zorgdragen voor haar erfgoed We moeten zorgvuldig omgaan met ons erfgoed, anders is het weg. De afgelopen 10 jaar heeft de gemeente Houten echter bezuinigd op cultureel erfgoed en is ze onvoldoende in staat de noodzakelijke zorg te dragen voor haar erfgoed. We zetten daarom in op een goed functionerend gemeentelijk apparaat dat op het gebied van cultuurhistorie, handhaving en toezicht haar wettelijke taken naar behoren kan uitvoeren. De formatie zal op niveau gebracht worden zodat hiervoor voldoende capaciteit, kennis en middelen beschikbaar zijn. Dit stelt de gemeente in staat zorg te dragen voor de aanwezige archeologie, cultuurhistorie, gebouwd erfgoed en de gemeentelijke collectie. Dit fundament is voorwaardelijk voor het realiseren van andere ambities.
15
Ambitie 2: Erfgoed in beeld De inwoners van de gemeente geven aan dat er behoefte is aan bescherming van de dorpskernen en het landschap. Op het gebied van het ruimtelijk en roerend erfgoed is er aandacht voor projecten vanuit de samenleving en projecten die nodig zijn om erfgoed beter in beeld te krijgen, te waarderen en te selecteren voor behoud, beheer en ontwikkeling. We zetten in op een contextgerichte benadering met heldere regels voor toekomstbestendig gebruik van het erfgoed. Zo houden we de historie van de gemeente Houten zichtbaar en investeren we in het verhaal van Houten om dit te kunnen uitdragen. Ambitie 3: Het erfgoed is van iedereen We zetten in op het uitdragen van het verhaal van de gemeente Houten. Door een thematische benadering met verhaallijnen kunnen we het unieke karakter van de gemeente versterken met een eenduidig verhaal en zorgen we voor verbinding met de opgaven voor de toekomst. De gemeente Houten wil graag zoveel mogelijk inwoners en jongeren in het bijzonder betrekken bij de historie. Door het verhaal uit te dragen en het erfgoed op een eigentijdse en toegankelijke manier beleefbaar te maken wordt het onderdeel van de samenleving. We zetten in op het benutten van de koppelkansen met het recreatienetwerk, culturele programmering, erfgoedlocaties en natuurwaarden. Ambitie 4: Meerwaarde van erfgoed in de fysieke leefomgeving.
We zetten in op de meerwaarde van erfgoed voor de fysieke leefomgeving én op de meerwaarde die het erfgoed kan hebben op de overige beleidssectoren en de samenleving als geheel. Bij ontwikkelingen wordt erfgoed daarom als serieuze factor aan de voorkant meegewogen. We sorteren voor op een integrale aanpak en lopen hiermee vooruit op de gewenste werkwijze en cultuuromslag van de Omgevingswet. Deze integrale aanpak heeft zich vertaald in de opzet van deze Erfgoedvisie en de bijbehorende Erfgoedagenda.
3.3 Visie Erfgoed als drager van identiteit is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Houten en van de dorpen ’t Goy, Schalkwijk en Tull en ’t Waal. Alle zichtbare en onzichtbare overblijfselen van de geschiedenis van de gemeente Houten en haar inwoners rekenen we tot het Cultureel Erfgoed van Houten. De gemeente Houten is een plek van dynamiek en transitie. Het komen en gaan van mensen en middelen kenmerkt deze plek sinds de oudheid tot aan onze tijd. Dit knooppunt van betekenis heeft veel bijzonder erfgoed opgeleverd wat wij graag willen doorgeven en delen met al onze inwoners en onze bezoekers, jong en oud. Ons erfgoed is het waard om te beleven! We zijn trots op ons erfgoed en vinden het belangrijk dat het landschap en haar landschappelijke elementen als belangrijke drager van ontwikkelingen van dit gebied meer aandacht krijgen. We willen het verhaal van Houten en haar bijzondere erfgoed beter uitdragen en de kwaliteiten van het landschap en haar cultuurhistorie benutten om het recreatief toeristische netwerk te versterken. Het erfgoed benaderen we integraal en waar mogelijk maken we verbindingen met andere beleidsterreinen. Op deze manier kan erfgoed ook bijdragen aan de ambities van de gemeente op het gebied van duurzaamheid, economie, onderwijs en cultuur.
Om te zorgen dat het erfgoed ook optimaal kan bijdragen aan de omgevingskwaliteit kiezen we voor een contextgerichte benadering. De omgeving van een monument heeft ook invloed op de waarden
16
en draagt bij aan de uitstraling. Daarom wordt dit, zoals de Omgevingswet voorschrijft, in de toekomstige omgang van de monumenten van de gemeente Houten beter geborgd. De gemeente wil graag een faciliterende en verbindende rol spelen en inzetten op duurzaam en toekomstbestendig gebruik van monumenten. Hiervoor stellen we kaders en spelregels op. Op deze manier wordt het mogelijk gemaakt om samen met monumenteneigenaren te werken aan de opgaven voor de toekomst, met behoud van het karakter van de plek. Daarnaast is er aandacht voor kennisuitwisseling met het erfgoedveld en worden projecten en initiatieven vanuit de samenleving aangemoedigd. Zo zorgen we samen voor het erfgoed van Houten, nu en in de toekomst! Erfgoed als drager van identiteit is van belang voor de leefbaarheid en herkenbaarheid van de gemeente Houten. Zeker in de gemeente Houten met relatief veel nieuwe inwoners kan het de sociale cohesie versterken. We zijn trots op ons erfgoed en willen het delen met alle bewoners en bezoekers, jong en oud. Een belangrijk deel van de visie gaat daarom over het beleefbaar maken van erfgoed. De Erfgoedvisie is als een kompas dat houvast en inspiratie biedt voor de wijze waarop erfgoed een bijdrage kan leveren aan de maatschappelijke opgaven waar de gemeente Houten voor staat.
3.4 Bouwstenen In deze visie staat beschreven hoe we het fundament van de erfgoedzorg in de gemeente kunnen versterken, zodat het erfgoed voor de toekomst behouden, gebruikt en benut kan worden. De inzet is een goed functionerend gemeentelijk apparaat op het gebied van cultuurhistorie dat haar wettelijke taken naar behoren kan uitvoeren. Dit fundament is voorwaardelijk voor het realiseren van andere ambities op de korte en de lange termijn. Als de basis op orde is, kan er koers ingezet worden op het versterken van het fundament en het zorgen dat het erfgoed van Houten meer van betekenis kan zijn voor de gemeente. Het is vervolgens van groot belang om te investeren in het verzilveren van de koppelkansen zodat het erfgoed kan blijven bijdragen aan een aantrekkelijke leefen vestigingsklimaat, de omgevingskwaliteit en de recreatieve en toeristische aantrekkingskracht van de gemeente Houten. Hier kan erfgoed een katalysator zijn. We onderscheiden 3 bouwstenen die van belang zijn bij het versterken van het erfgoed in de gemeente en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren en beleven van het erfgoed van Houten:
beleving
gebruik 1) Fundament De basis op orde 2) Gebruik Erfgoed in de leefomgeving 3) Beleving Erfgoed in de hoofden en harten van mensen
behoud
bescherming
fundament
beheer
Benutten & Beleven
17
Bouwsteen 1 FUNDAMENT We moeten zorgvuldig omgaan met ons erfgoed, anders is het weg. We werken aan bescherming en behoud van het erfgoed. Door te zorgen dat het beleid en instrumentarium voor uitvoering van de wettelijke taken binnen de gemeente op orde is, versterken we het fundament. We maken het fundament toekomstbestendig door het instrumentarium aan te passen op de Omgevingswet. Bouwsteen 2 GEBRUIK We willen zowel het roerend als het onroerend erfgoed benutten bij het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit. Erfgoed is een integraal onderdeel van de leefomgeving en wordt bij planontwikkeling afgewogen met de andere omgevingswaarden. We zetten in op het versterken van erfgoed in de leefomgeving door het te gebruiken op een toekomstbestendige manier. Bouwsteen 3: BELEVING Het erfgoed van Houten wordt gekoesterd en veel mensen spannen zich in om het erfgoed en het verhaal van Houten over te dragen naar toekomstige generaties. Graag willen we zoveel mogelijk inwoners en jongeren in het bijzonder betrekken bij de historie en het uitdragen van het erfgoed op een eigentijdse manier. We willen het erfgoed in de hoofden en harten van mensen laten sluiten.
3.5 Toelichting bouwstenen Hieronder worden de drie bouwstenen nader toegelicht. Bouwsteen 1: FUNDAMENT De basis op orde De gemeente Houten wil zorgdragen voor haar erfgoed. Hierbij ligt de nadruk op het uitvoeren van de wettelijke en reguliere taken door de gemeente. Dit zijn alle taken die te maken hebben met de Erfgoedwet, Archiefwet, Wet op de ruimtelijke ordening, Omgevingswet, Wabo, Erfgoedverordening en stimuleringsregelingen van rijk en provincie. Het is allereerst van essentieel belang om de basis op orde te krijgen zodat de wettelijke taken daadwerkelijk goed uitgevoerd kunnen worden. Hiervoor is het nodig om de formatie van de taakstelling erfgoed gedeeltelijk te herstellen. Met deze minimale formatie is het mogelijk om de taken op het gebied van archeologie, cultuurhistorie, gebouwd erfgoed en het beheren van de gemeentelijke collectie uit te voeren. Het archeologiebeleid is vormgegeven in een uitvoeringsinstrument: de Archeologische Maatregelenkaart. De gemeente Houten wil graag zorgvuldig omgaan met de waarden in de ondergrond. Binnen het grondgebied van de gemeente zijn 18 archeologische rijksmonumenten aanwezig en meer dan 140 terreinen met archeologische waarden geïdentificeerd. Het is verplicht voor iedere gemeente om een verordening vast te stellen waarin de inschakeling van een Monumenten- of een bredere Erfgoedcommissie is geregeld.
Op dit moment heeft Houten een erfgoedverordening (2018) en een Erfgoedcommissie. De gemeente is, door de invoering van de Omgevingswet, verplicht om een bredere erfgoedverordening op te stellen en de Erfgoedcommissie te vervangen door een Commissie Ruimtelijke Kwaliteit. De borging van een zorgvuldige omgang met het ondergrondse en bovengrondse erfgoed wordt hiermee geregeld. De gemeentelijke monumentenlijst (in de erfgoedverordening gemeentelijk erfgoedregister genoemd) bevat 181 adressen waarop monumenten geregistreerd staan. In de voorbereiding voor het opstellen van een visie voor het Oude Dorp in Houten is een inventarisatie gedaan van cultuurhistorisch waardevolle en karakteristieke panden. Voor aanvullende inventarisaties op typologie, zoals agrarisch erfgoed, religieus erfgoed, industrieel erfgoed, of op periode, zoals de wederopbouwperiode en post’65, staat de gemeente open en kan initiatief ook vanuit de stakeholdergroepen komen.
18
De gemeente Houten is rijk aan erfgoed, ze draagt niet alleen zorg voor het bodemarchief, het landschap en het gebouwde erfgoed. Er is ook een collectie van de voormalige Oudheidkamer die beheer en onderhoud vraagt. De voorwerpen van deze collectie zijn tastbare herinneringen uit het verleden en vertellen veel verhalen over het verleden van Houten. Bouwsteen 2: GEBRUIK Erfgoed in de leefomgeving Hoe combineren we ons erfgoed met hedendaagse ruimteclaims? Erfgoed is een essentieel onderdeel van een leefomgeving waar mensen zich thuis voelen, bedrijven zich graag vestigen en bezoekers van genieten. In een prettige leefomgeving is de geschiedenis herkenbaar. Bijvoorbeeld doordat historische stratenpatronen en gebouwen zijn behouden of de historie is gebruikt als inspiratie voor kunstwerken, nieuwbouw en recreatieve voorzieningen. Bijzonder in de gemeente Houten is hoe het landschap prominent fungeert als drager van de geschiedenis. In het stedenbouwkundig plan van de groeigemeente Houten zijn historische structuren heel zorgvuldig ingebed. We willen deze oorspronkelijke lijn doorzetten, benutten wat we hebben en goed zorgen voor ons erfgoed. Door mensen bekend te maken met het verhaal, gaan ze het zich eigen maken en plekken koesteren. Zo wordt het een vanzelfsprekend onderdeel van de leefomgeving, bepalend voor de identiteit van de plek.
We willen het roerend, onroerend en immaterieel erfgoed benutten bij het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteit. Erfgoed is integraal onderdeel van de leefomgeving en wordt bij planontwikkeling afgewogen met de andere omgevingswaarden. Het ontwikkelen van instrumenten als een cultuurhistorische beleidskaart zijn hierbij van belang. Hierdoor wordt vanuit de bestaande waarden richting gegeven aan de toekomstbestendige omgang met ons erfgoed en haar context. Voor monumenten geldt dat we duurzaam gebruik willen stimuleren. We zetten in op exploitatie en herbestemming van monumenten. Voor het landschap geldt dat we inzetten op behoud, passend beheer en gebruik waarbij de leesbaarheid en beleefbaarheid wordt versterkt. Er is ruimte voor initiatieven uit de samenleving en de balans tussen de ondergrond, bebouwde omgeving, groen en de gemeenschap wordt goed bewaakt. Waar mogelijk worden deze structuren en elementen versterkt. Bouwsteen 3: BELEVING Erfgoed in de hoofden en harten van mensen Het erfgoed van Houten wordt gekoesterd. Wat opvalt is dat de inwoners van de gemeente Houten nieuwsgierig zijn naar hun erfgoed. Inzetten op het uitdragen van het verhaal van Houten is dan ook heel belangrijk. Het bewustzijn van de bijzondere verhalen en ontwikkelgeschiedenis van de gemeente zorgt ervoor dat het meer gekoesterd en doorgegeven zal worden.
Het kan mensen verbinden en bij elkaar brengen. Denk hierbij ook aan immaterieel erfgoed als de Varsity Roeiwedstrijden op het Amsterdam-Rijnkanaal of de Ronde van Schalkwijk. Het beleven van of meedoen aan lokale tradities en activiteiten versterkt de gemeenschapszin en de identiteit van het dorp of de streek.
19
Door het erfgoedaanbod voor bewoners, toeristen en recreanten goed uit te dragen en te positioneren, zal er meer besteed worden en heeft men een reden langer te verblijven in de mooie gemeente Houten. Deze aantrekkingskracht wordt versterkt door erfgoed dat zichtbaar toegankelijk en beleefbaar is. De opgave voor de komende periode is: Hoe maken we dit erfgoed beter beleefbaar en toegankelijk voor iedereen? We willen de connectie met kunst en cultuur opzoeken en gebruik maken van bestaande openbare faciliteiten zoals de bibliotheek, de stations en de openbare ruimte voor bijvoorbeeld tentoonstellingen of voorstellingen op erfgoedlocaties (Nieuwe Hollandse Waterlinie, kasteelterreinen, etc.). De gemeente Houten richt zich hierbij vooral op het betrekken van haar inwoners en jongeren in het bijzonder bij de historie van hun leefomgeving en wil het uitdragen van het erfgoed op een eigentijdse manier vormgeven.
20
4 Erfgoedagenda 4.1 De Erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument In deze visie staat beschreven hoe we de bouwstenen van het erfgoed in de gemeente kunnen versterken en bijdragen aan het behoud, beschermen, beheren, gebruiken en beleven van het erfgoed in de gemeente Houten. We introduceren de Erfgoedagenda als dynamisch uitvoeringsinstrument. De Erfgoedagenda biedt houvast door een concrete vertaling naar een projectmatige aanpak. De projecten in de erfgoedagenda bieden inspiratie voor het koppelen van erfgoed aan de maatschappelijke opgaven en geven aanbevelingen hoe verschillende beleidsambities van de gemeente gerealiseerd kunnen worden. De Erfgoedagenda maakt sturing mogelijk en geeft inzicht in verschillende mogelijkheden om het erfgoed te versterken en benutten voor de toekomst. De Erfgoedagenda bepaalt mede de gemeentelijke inzet van capaciteit en middelen op het terrein van het erfgoed in de komende jaren. De lijst van projecten kan ieder jaar worden in- en aangevuld. Daarmee is het een dynamisch instrument. De agenda heeft een aantal jaarlijks terugkerende projecten, zoals Open Monumenten Dag, maar ook een aantal projecten met een eigen looptijd, zoals het opstellen van een Landschapsbiografie of een beeldkwaliteitsplan. Dit betreft een eenmalige investering, dat behoud, gebruik en beleving van het erfgoed versterkt.
Het is de bedoeling dat partners een actieve rol gaan spelen in deze projecten. Dit zorgt voor een gedragen erfgoedbeleid. De agenda is een kader voor de organisatie na bestuurlijke vaststelling van de Erfgoedvisie en is een instrument voor het uitvoeren van de visie. De reguliere werkzaamheden staan niet in de agenda. Denk aan de uitvoering wettelijke taken, beoordelingen van bouwplannen en vergunningsaanvragen, het regelmatig uit laten voeren van bouwhistorisch en archeologisch onderzoek, de veelvuldige inbreng van cultuurhistorische kennis bij planontwikkeling, participatie in projecten van externe partners (RWS, waterschap, Provincie, Rijk, buurgemeenten) en het onderhouden van netwerken. Werkzaamheden die door hun continue stroom niet in een agendapunt zijn te vatten, maar wel noodzakelijk zijn. Dit is dan meestal aan de orde als onderdeel van of voorwaarde voor realisatie van een project of ruimtelijke ontwikkeling. Regulier is ook het contact met de erfgoedpartners zoals de Erfgoedcommissie, straks Commissie Ruimtelijke Kwaliteit, Archeologische Werkgroep Leen de Keijzer en de Monumentenwerkgroep. Maar zowel de agendapunten zelf, als de meer reguliere werkzaamheden hebben gezamenlijk één en hetzelfde doel: goed omgaan met het cultuurhistorisch erfgoed van de gemeente Houten. Voor nu en de toekomst.
4.2 Opzet van de Erfgoedagenda De Erfgoedagenda bestaat uit een basisdeel en een flexibel deel. Beide delen bestaan uit projecten die bijdragen aan de bouwstenen van deze erfgoedvisie: fundament, gebruik en beleving. Het is noodzakelijk aan alle drie de bouwstenen aandacht te besteden om erfgoed te verankeren in de leefomgeving. Basisdeel Het uitvoeren van het basisdeel van de Erfgoedagenda is voorwaardelijk voor het uitvoeren van andere ambities. De sleutelprojecten uit het basisdeel hebben dan ook prioriteit. Om te kunnen investeren is het essentieel dat de basis op orde is. De sleutelprojecten zorgen ervoor dat de gemeente kan voldoen aan de wettelijke en noodzakelijke taken en zo goed zorg kan dragen voor het erfgoed in de gemeente Houten. Samen met kennisborging en het uitdragen van het erfgoed;
21
middels het organiseren van Open Monumenten Dag en het uitvoeren van erfgoededucatie door de Archeologische Werkgroep, vormt dit samen het fundament voor het zorgdragen voor het Erfgoed van Houten. Flexibel deel Daarnaast is er een flexibel deel met plusprojecten. Deze projecten kunnen doorgang vinden bij voldoende capaciteit, middelen en draagvlak. Als de actualiteit erom vraagt kunnen deze prioriteit krijgen. Hier kan actief op gestuurd worden door de organisatie of politiek, maar het biedt de beleidsadviseurs die werkzaam zijn voor het erfgoed van Houten ook de kans om aansluiting te zoeken bij andere programma’s en ontwikkelingen. Groeimodel Deze visie gaat allereerst uit van het herstellen van het fundament. Alleen met een stevig fundament kan er verder gebouwd worden aan het instrumentarium dat nodig is om het erfgoedbeleid goed uit te voeren. Vervolgens kan er geïnvesteerd worden in het uitvoeren van projecten uit de flexibele schil. Dit kan op verschillende thema’s en onderwerpen gelijktijdig vorm krijgen. Hier kan mogelijk ook worden meegelift of aangesloten bij andere ontwikkelingen en beleidsvelden. Voor sommige projecten geldt dat we uitgaan van een groeimodel; eerst investeren in de voorwaarden zodat er een goede uitvoering mogelijk is.
Dit geldt bijvoorbeeld voor projecten Erfgoed en de Omgevingswet; om erfgoed een goede plek te kunnen geven in het Omgevingsplan is het een voorwaarde dat het monumentenbestand op orde is en ontsloten via het Digitaal Stelsel Omgevingswet (DSO). Dit groeimodel zorgt ervoor dat er stapsgewijs naar draagkracht en behoefte doorontwikkeld kan worden in de toekomst. Ruimte voor initiatieven Veel inwoners van de gemeente Houten voelen zich nauw verbonden met de gemeente en zetten zich graag in voor hun erfgoed. De gemeente Houten is daar erg blij mee en wil deze initiatieven stimuleren om zo veel mogelijk samen te werken. Zo kunnen ze elkaar versterken en van elkaar leren. Daarnaast nodigt de gemeente inwoners, organisaties en ondernemers uit om nieuwe initiatieven te ontwikkelen. Aan de hand van de Erfgoedagenda zal het voor andere partijen gemakkelijker worden om aansluiting te vinden met initiatieven gelieerd aan de voorbeeldprojecten of om nieuwe agendapunten aan te dragen. De Erfgoedagenda is daarom ook dynamisch, zo kunnen elke twee jaar andere accenten geplaatst worden en kan de gemeente inspelen op initiatieven. Zo werken we samen aan een waardevolle leefomgeving en blijft de gemeente Houten knooppunt van betekenis.
4.3 Overzicht projecten Erfgoedagenda Hieronder is een projectenoverzicht van de Erfgoedagenda weergegeven. In bijlage 1 en 2 zijn respectievelijk de sleutelprojecten en plusprojecten van de Erfgoedagenda uitgewerkt. Naast een toelichting per project zijn tevens de betrokken partijen en koppelkansen met andere beleidsvelden benoemd. Basisdeel: Sleutelprojecten Project
Bouwsteen
Beschrijving
1
Organisatie op orde
2
Informatie op orde
3
Open Monumenten Dag
Formatie en processen; nadruk op goed uitvoeren wettelijke taken Informatie over erfgoed compleet en raadpleegbaar Jaarlijks openstellen en uitlichten monumenten
4
Erfgoededucatie
Lesprogramma door Archeologische Werkgroep
22
Flexibel deel: Plusprojecten Project
Bouwsteen
Beschrijving
Omgevingskwaliteit; Erfgoed in beeld. 5
Erfgoed en de Omgevingswet
6
Beeldkwaliteitsplannen historische dorpskernen
7
Landschapsbiografie
Synthese landschappelijke waarden en kaders voor erfgoedinclusief ontwikkelen
8
Inventarisatie & kwaliteitsrichtlijn agrarisch erfgoed Regionale samenwerking op het gebied van archeologie Grenspalen
Kompas voor (her)ontwikkeling ensembles agrarisch erfgoed Opstellen gezamenlijke onderzoeksagenda Kromme Rijngebied Onderzoek grenspalen en mogelijk toekennen beschermde status
9 10
Instrumentarium voorbereiden op integraal werken volgens de Omgevingswet Erfgoedinclusief ontwikkelen van de dorpskernen
Duurzaam behoud en toekomstbestendig gebruik monumenten 11
13
Handreiking behoud en gebruik monumenten Subsidie onderhoud gemeentelijke monumenten Erfgoedmonitor
14
Leidraad verduurzaming
15
Energiescan monumenten
16
Revolverend fonds
12
Richtinggevende kaders voor toekomstbestendig gebruik monumenten Instandhoudingssubsidie Structureel inzicht in onderhoudsstaat monumenten Informatievoorziening en advies voor verduurzamen monumenten Pilot voorbeeldprojecten verduurzaming monumenten Duurzame investeringsstrategie voor instandhouding van monumenten
Erfgoed is van iedereen; verbinden en gebruiken 17 18
Inventariseren koppelkansen recreatie en toerisme Erfgoedcafé
19
Erfgoedparticipatie
20
Erfgoededucatie
21
Erfgoedgenieten, programmering op locaties Podium voor cultuur en erfgoed (‘Houtens museum’)
22
Verzilveren koppelkansen bestaand recreatienetwerk en erfgoedbeleving Jaarlijkse bijeenkomst voor kennisuitwisseling en samenwerking in het erfgoedveld Waarderen, faciliteren en stimuleren vrijwilligerskapitaal Uitbreiden educatieprogramma; breng het erfgoed naar de jeugd Organiseer (culturele) programmering op erfgoedlocaties Creëer een openbaar podium waar cultuur en historie van Houten samenkomen
Uitdragen verhaal; erfgoed beleven 23
Verhalen- en inspiratiekaart
24
Citymarketing vanuit identiteit
25
Erfgoedhandboek voor ondernemers
Erfgoed en de verhalen van Houten in kaart brengen met thematische visualisaties Gemeente op de kaart zetten voor toerisme, recreatie en erfgoed door citymarketing campagne vanuit het verhaal van Houten Inspiratiehandboek voor ondernemers voor bijdragen aan identiteit van Houten
23
26
Erfgoedbelevingsprojecten
27
Beschermd dorpsgezicht
Aantrekkelijke en toegankelijke erfgoedbeleving in de openbare ruimte
4.4 Werking Erfgoedagenda als groeimodel in de toekomst De Erfgoedvisie geeft richting aan de omgang met het erfgoed in de gemeente Houten op de korte en lange termijn. De Erfgoedagenda is een instrument dat ervoor zorgt dat er een actueel en toepasbaar erfgoedbeleid gevoerd kan worden in lijn met deze visie. Door de concrete vertaling naar een projectmatige aanpak biedt deze Erfgoedagenda houvast. Het maakt het mogelijk om samen met de lokale erfgoedexperts en belanghebbenden te werken aan de ambities en doelstellingen die vastgelegd zijn in de visie. De Erfgoedagenda bepaalt mede de gemeentelijke inzet van capaciteit en middelen op het terrein van het erfgoed in de komende jaren. De lijst van projecten kan periodiek worden vastgesteld, bijvoorbeeld tweejaarlijks en zorgt hiermee voor een heldere prioritering. Deze flexibele opzet van de Erfgoedagenda biedt het kansen om aan te sluiten op lopende projecten en bij actuele ontwikkelingen. Hier kan actief op gestuurd worden door de organisatie of politiek en het biedt de beleidsadviseurs die werkzaam zijn voor het erfgoed van Houten ook de kans om aansluiting te zoeken bij andere (nationale, regionale of lokale) programma’s en ontwikkelingen. Het is ook belangrijk om samen met het erfgoedveld de prioriteiten te bepalen. Om dit goed te kunnen doen, is een overlegstructuur essentieel.
Zo is er een moment om elkaar te ontmoeten en kennis en ervaringen uit te wisselen, bijdragen en inzet aan de projecten te bespreken en uit te werken. De Erfgoedagenda is dynamisch en het is mogelijk om projecten te agenderen en aan de lijst toe te voegen. Deze plusprojecten kunnen als de actualiteit erom vraagt prioriteit krijgen. Het instrument zorgt ook voor het verstevigen van het draagvlak voor het erfgoed en het erfgoedbeleid. Dit groeimodel zorgt ervoor dat er stapsgewijs naar draagkracht en behoefte doorontwikkeld kan worden. De gemeente kan als verbindende partij bij initiatieven bijdragen door vanuit de behoeften, wensen en aanbevelingen projecten voor te stellen en met de betrokken partijen uit te werken. Onderstaand stappenplan is een handreiking om de uitwerking van projecten concreet te maken. 1. 2. 3. 4.