landelijk 3 Nationaal Plan Energiesysteem
Tekst van het document
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
1
Hoofddocument
Inhoudsopgave Voorwoord 5 Perspectief op het energiesysteem 9 Wat is het Nationaal plan energiesysteem? 10 Publieke belangen 11 Schaarste in transitie leidt tot verdelingsvraag 14 Een robuuste aanpak voor omgaan met onzekerheden
15
Nationale sturing in Europese context 16 Nadrukkelijke rol voor het Rijk en decentrale overheden
16
Nieuwe verdienmodellen voor Nederland 18 De maatschappelijke kant van het energiesysteem
18
Uitvoerbaarheid centraal bij opstellen plannen 19 Energietransitie in een veranderende wereld 20 Richtinggevende hoofdkeuzes voor de ontwikkeling van het energiesysteem
22
Hoofdkeuze 1: Nu maximale inzet op aanbod van duurzame energie en energie-infrastructuur 25 Hoofdkeuze 2: Energiebesparing belangrijke hoeksteen in energiebeleid
34
Hoofdkeuze 3: Slim inzetten energie en infrastructuur
36
Hoofdkeuze 4: Sterke internationale samenwerking en maximaal verbonden energiesysteem
39
Hoofdkeuze 5: Samen sturen 40 Ontwikkelrichting 2050 43 Vier fasen richting 2050 45 Ontwikkelrichting per energieketen 47 Elektriciteit 48 Waterstof 50 Koolstof 52 Warmte 54 Borging 57 NPE als basis voor samenwerking 58 Beleids- en uitvoeringsagenda 59 Periodieke actualisatie 59 Wettelijke borging 60
2
3
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
Voorwoord Nederland werkt aan een toekomst met duurzame
vervolgstap is het in kaart brengen van wat nodig
energie. Voor onze mobiliteit en huizen, maar ook
is om dit te laten slagen. Om dat te doen, maakt
voor onze industrie. Hiervoor maken we steeds
het kabinet een agenda voor het energiesysteem
meer gebruik van duurzame energiebronnen, zo-
– in nauwe samenwerking met alle partners, zoals
als zon, wind en aardwarmte. Ook gaan we steeds
uitvoeringsorganisaties, medeoverheden, sector-
vaker energie opslaan, via batterijen en waterstof
vertegenwoordigers, bedrijven, maatschappelijke
en passen we onze energie-infrastructuur aan.
partijen en burgers.
De overheid werkt samen met maatschappelijke organisaties, bedrijven, netbeheerders, andere
Tegelijkertijd volgt het kabinet jaarlijks de uitvoe-
landen en overige betrokkenen om het energie-
ring van deze agenda en legt hier verantwoording
systeem van de toekomst voor elkaar te krijgen.
over af aan de Tweede Kamer. Dit gebeurt in de vorm van een zogenoemde Energienota, die te-
Hoe Nederland een energiesysteem maakt dat
gelijkertijd met de Klimaatnota openbaar wordt.
duurzaam, betaalbaar én betrouwbaar is, lees je
In de Energienota maakt het kabinet duidelijk wat
in dit Nationaal Plan Energiesysteem. In dit plan
de belangrijkste prioriteiten zijn voor de energie-
vertelt het kabinet hoe het energiesysteem van de
transitie en wat de voortgang is. Om hiervoor vol-
toekomst vorm gaat krijgen en hoe iedereen daar
doende signalen uit de samenleving te ontvangen,
vanuit zijn eigen rol aan bij kan dragen. Het kabinet
gaat het kabinet jaarlijks het gesprek aan met alle
maakt met dit plan keuzes die de basis leggen voor
partners in de energietransitie.
een duurzaam energiesysteem die alle sectoren in Nederland in staat stelt om te verduurzamen. Het
Naast dit hoofddocument bestaat het Nationaal
plan is daarmee het fundament ondereen klimaat-
Plan Energiesysteem uit vijf zogenoemde verdie-
neutrale samenleving.
pingsdocumenten met meer details en onderbouwing. Deze documenten gaan in op: (A) afbakening
Vele gesprekken, met burgers, deskundigen,
en uitgangspunten, (B) de ontwikkelpaden van de
medeoverheden, bedrijven en maatschappelij-
energieketens, (C) de transitiepaden van de ge-
ke organisaties hebben geleid tot dit plan. Het
bruikssectoren, (D) de maatschappelijke kant van
kabinet bedankt iedereen die enthousiast heeft
het energiesysteem en (E) de voorwaarden voor
meegedacht en gereageerd op de conceptversie
ontwikkeling van het energiesysteem.
die in de zomer van 2023 openbaar werd. Uit de-
4
zegesprekken en reacties bleek veel waardering
Dankzij de inzet van iedereen die aan dit plan
en enthousiasme over de regie die de landelijke
heeft meegedacht en meegewerkt, bouwt het
overheid neemt bij de verbouwing van ons ener-
kabinet samen met alle partners verder aan het
giesysteem, over de vooruitblik naar 2050 en over
energiesysteem van de toekomst. Bedankt en veel
de stappen die nodig zijn om daar te komen.
leesplezier!
De verbouwing en uitbreiding van het energie-
Rob Jetten
systeem zal ongekend snel moeten. De eerste
Minister voor Klimaat en Energie
5
Nationaal Plan Energiesysteem Bouwen, besparen, verdelen & verbinden Het Nationaal Plan Energiesysteem is de kabinetsvisie voor het energiesysteem tot 2050. In dit plan geeft het kabinet aan hoe we kunnen bouwen, besparen, verdelen en verbinden voor een duurzaam en rechtvaardig energiesysteem - nu en in de toekomst. Het kabinet maakt hiervoor 5 richtinggevende keuzes:
1
2
3
4
5
Maximaal aanbod Maximale inzet op aanbod van duurzame energie en energieinfrastractuur
Energiebesparing Besparen als belangrijke hoeksteen van het energiebeleid
Slim inzetten energie en infrastructuur Schaarse energie en infrastructuur worden ingezet waar dit het meest nodig is vanuit systeemperspectief
Internationale samenwerking Sterke internationale samenwerking en maximaal verbonden energiesysteem
Samen sturen Met burgers en bedrijven, met ruimte voor participatie en initiatief
Waterstof
Visie Elektriciteit ruggengraat van het energiesysteem. Elektriciteitssysteem CO2-vrij in 2035. Zeer sterke groei direct elektriciteitsverbruik, daarnaast nodig voor waterstofproductie. Aanpak • Planmatige aanpak • Maximaal opschalen bronnen: wind op zee, hernieuwbaar op land en kernenergie, vergroten flexibiliteit, verzwaren infrastructuur, voorkeur voor direct gebruik elektriciteit
6
Visie Systeemrol in energiesysteem. Cruciaal in industrie en internationaal transport. Aanvullende rol in andere sectoren. Strategisch aandeel binnenlandse productie. Bij schaarste sturen op hoogwaardig gebruik. Aanpak • Sterke inzet opschalen groene waterstofproductie, import en opslag • Faciliteren transitierol blauwe waterstof • Tijdig realiseren van infrastructuur
Visie Koolstof blijft nodig. Fossiele koolstof zo snel mogelijk afbouwen. Duurzame koolstof opschalen. Bij schaarste sturen op hoogwaardig gebruik. Aanpak • Inzet op innovatie en productie duurzame koolstofdragers, hergebruik en import • Gebruik beperken, alleen bij essentiële en hoogwaardige toepassingen • Stimuleren van innovatie
Visie Warmtevraag invullen met warmtenetten en elektrificatie. Benutten lokale warmtebronnen waar mogelijk. Warmte-opslag belangrijk als buffer voor energiesysteem. Aanpak • Opschalen warmtenetten met duurzame warmtebronnen • Innovatie en opschalen warmteopslag
7
Hoofddocument
1. Perspectief op het energiesysteem Het energiesysteem is essentieel voor ons welzijn en het fundament onder de welvaart in onze samenleving. Hoe we wonen, werken, reizen en produceren, wordt voor een belangrijk deel door het energiesysteem bepaald. Onze huidige manier van samenleven en onze welvaart is in belangrijke mate bepaald door het fossiele energiesysteem dat we in de vorige eeuw hebben gebouwd. Om klimaatverandering een halt toe te roepen, dient het energiesysteem ver voor 2050 klimaatneutraal te zijn. Bovendien geldt: hoe sneller wij dit duurzame energiesysteem realiseren, des te meer opties we hebben voor de transformatie van onze samenleving en economie. Een nieuw fundament om onze samenleving op te bouwen. De verbouwing van het energiesysteem in Nederland zal daarvoor in hoog tempo moeten plaatsvinden. Dit gaan we allemaal merken in Nederland. Dit leidt tot uitdagingen die we als samenleving met urgentie en open blik moeten aangaan. De opbouw van dit duurzame energiesysteem biedt namelijk volop kansen voor het ontstaan van nieuwe samenwerkingsverbanden, activiteiten, producten, verdienmodellen en werkgelegenheid. De grote samenhang van beslissingen en investeringen die in de nabije toekomst genomen moeten worden door zowel publieke en private spelers, vraagt om een strategie en een consistente beleidsagenda van het Rijk.
Door in ketenverbanden samen te werken, van aanbod tot vraag, kunnen we snelheid maken, markten opbouwen en de benodigde innovatie aanjagen.
8
9
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
1.1 Wat is het Nationaal plan energiesysteem?
Om die reden actualiseert het kabinet het NPE elke
voor de programmatische uitwerking (van beleid)
activiteiten. Om die reden moeten huishoudens
5 jaar op basis van nieuwe ontwikkelingen in het
in verschillende ketens en sectoren. Om het plan
en bedrijven hun energiegebruik kunnen betalen.
energiesysteem en samenleving.
op te stellen, hebben de betrokken ministeries
De stabiliteit van prijzen voor energiegebruik is
Het Nationaal plan energiesysteem (NPE) biedt
intensief samengewerkt in samenspraak met
belangrijk, in het bijzonder voor huishoudens,
Het NPE verbindt verschillende systeem tot 2050. Met het NPE maakt het kabinet energieketens en gebruikerssectoren
belanghebbenden en experts, de energiesector,
maatschappelijke instellingen en kleine bedrijven,
netbeheerders, het PBL, gebruikerssectoren en
omdat plotse heftige prijsstijgingen ontwrichtend
richtinggevende keuzes die de basis leggen voor
Het kabinet stuurt met het NPE actief op de ont-
burgers via een burgerraadpleging. Ook zijn er
kunnen werken. Het kabinet zet voor betaalbaar-
de ontwikkeling van dit energiesysteem. Door dui-
wikkeling van de vier energieketens: elektriciteit,
diverse onderzoeken uitgevoerd door externe
heid van energie in op een slimme inrichting van
delijkheid over de richting te geven, biedt het NPE
waterstof, koolstof en warmte. In de waterstof- en
bureaus en adviezen uitgebracht (o.a. Expertteam
het systeem, waarbij efficiënt wordt omgegaan
belanghebbenden handelingsperspectief over wat
koolstofketen gaat het ook om het gebruik van
Energiesysteem 2050).
met energiebronnen (bijvoorbeeld door bespa-
er op hen af komt en van hen verwacht wordt bij
waterstof en koolstof als grondstof, omdat het
de uitvoering en realisatie van het veranderende
gebruik als grondstof en als energiedrager nauw
energiesysteem. Op die manier bieden we zoveel
verbonden zijn. Met deze ketenaanpak stuurt
mogelijk zekerheid en maken we zo goed mogelijk
het kabinet gericht op benodigde opschaling en
Het energiesysteem dient nu en in de toekomst
Economische kracht gaat om (toekomstig) ver-
gebruik van schaarse duurzame energie, arbeids-
uitrol die in of tussen de ketens noodzakelijk is.
betaalbaar, betrouwbaar, veilig, duurzaam en
dienvermogen voor Nederland en daarmee over
capaciteit en fysieke ruimte.
Het NPE bekijkt per sector wat nodig is (industrie,
rechtvaardig te zijn. Het moet Nederland in staat
hoogwaardige werkgelegenheid en goede in-
gebouwde omgeving, mobiliteit en landbouw)
stellen economisch krachtig te zijn en verande-
komens voor Nederlanders. Het kabinet neemt
Met de opbouw van het nieuwe energiesysteem
om te verduurzamen. Deze transitiepaden van
ringen zorgvuldig ruimtelijk in te passen, zodat
hierbij in toenemende mate de ontwikkeling van
staan we pas aan het begin. De uitstoot van broei-
de eindgebruikerssectoren zijn bijgevoegd bij
er een gezonde en prettige leefomgeving is. Deze
strategische sectoren voor de Europese economie
kasgassen is de afgelopen jaren al flink gedaald,
dit NPE en worden steeds gebruikt om de con-
publieke belangen vormen de basis voor de ge-
mee in haar afwegingen, gegeven de geopolitieke
maar het overgrote deel van onze energie komt
frontatie van vraag en aanbod te doen. Daarbij
maakte keuzes in dit NPE en de verdere uitwerking
ontwikkelingen waarin economische machts-
nog uit fossiele bronnen en maatschappelijke pa-
wordt steeds de vraag gesteld of er voldoende
daarvan in het vervolg. Het kabinet weegt hierbij
blokken zich in toenemende mate in competitie
tronen van energieverbruik zijn nog grotendeels
energie en energie-infrastructuur beschikbaar is,
de publieke belangen en stuurt hierbij op de hoog-
met elkaar ontwikkelen. Het versterken van de
gelijk. Door komende jaren te versnellen met de
en zo niet, hoe hiermee om te gaan? Belangrijk
ste maatschappelijke waarde. Dat betekent ook
Nederlandse en Europese economie draagt ook
opbouw van de energieketens van het nieuwe
hierbij is dat het duurzame energiesysteem sterk
dat de inzet van het kabinet is om bij specifieke
bij aan het voorkomen van risicovolle strategische
systeem leggen we de basis voor een toekomst-
onderling verbonden is. De wisselwerking tussen
grote keuzes waar mogelijk altijd zo goed mogelijk
afhankelijkheden, zoals we als EU voorheen bij-
bestendige economie en samenleving en kunnen
de verschillende energieketens is cruciaal voor
in beeld te krijgen wat de impact is op de publieke
voorbeeld hadden met Rusland op het gebied van
we tijdig inspelen op de nieuwe mogelijkheden die
het totale energiesysteem. Het NPE kijkt integraal
belangen, bijvoorbeeld door middel van een brede
energie.
dit nieuwe systeem biedt. De opbouw van het toe-
naar het hele energiesysteem: opwek (en import),
welvaartsanalyse.
komstige energiesysteem moet hand in hand gaan
transport, conversie, opslag, gebruik en interactie
met de afbouw of ombouw van het oude systeem.
tussen ketens onderling en met sectoren.
een duidelijke ontwikkelrichting voor het energie-
2.
Publieke belangen
van economische kansen.
Betrouwbaar en veilig Betaalbaar en economisch krachtig
Bij betrouwbaarheid gaat het om zekerheid van
Bij betaalbaarheid gaat het om draaglijke prijzen
toegang tot energie. Het is belangrijk om voldoen-
Kabinetsplan in samenwerking met belanghebbenden
van energie voor gebruikers en om zo laag moge-
de zekerheid te hebben over de beschikbaarheid
lijke maatschappelijke kosten voor het energiesys-
van energie en grondstoffen in de toekomst. Dit
Het NPE is een plan van het kabinet. De Minister
teem voor de samenleving als geheel. Energie is
wil het kabinet bereiken door meer eigen ener-
Het NPE is een plan met een duidelijke ontwikkel-
voor Klimaat en Energie coördineert en is ver-
een basisvoorziening en een noodzakelijke voor-
gieproductie dan nu, verdere samenwerking en
richting maar er blijven ook grote onzekerheden.
antwoordelijk voor het NPE. Het NPE stelt kaders
waarde voor economische en maatschappelijke
verbondenheid van het energiesysteem in Europa
Zonder voldoende snelle opbouw van het nieuwe systeem is het onverantwoord om afscheid te nemen van het oude systeem.
10
ring), ruimte en infrastructuur en op het benutten
11
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
en diversificatie voor import uit verschillende
klimaatneutrale samenleving in 2050 en hiervoor
voor de balans tussen lusten en lasten bij groepen
gelijk is in combinatie met andere functies. Ook de
landen buiten Europa. Bij leveringszekerheid richt
moet het energiesysteem al ver daarvoor klimaat-
en partijen die moeite hebben om mee te komen.
inzet van kernenergie draagt bij aan het verlagen
het kabinet zich op een robuust energiesysteem
neutraal zijn. Besparing van energie en grondstof-
met diversificatie van bronnen, flexibiliteit en
fen is hiervoor een belangrijke hoeksteen. Naast
Voor een zogenoemd participatief energiesys-
vraagstukken samen komen kan dit leiden tot las-
uitwisselbaarheid (systeemintegratie) en ook op
klimaatneutraliteit gaat duurzaamheid ook breder
teem biedt het kabinet ruimte aan initiatieven en
tige keuzes. Dan kan een gebiedsgerichte en inte-
voldoende toekomstbestendigheid in het ener-
over de planetaire grenzen waarbinnen we willen
betrokkenheid van burgers, bedrijven en instellin-
grale aanpak van de verschillende opgaven nodig
giesysteem, bijvoorbeeld een ruimere aanleg van
opereren om onze planeet leefbaar te houden voor
gen, en zorgt dat iedereen aan de energietransitie
zijn, zoals nu in de verschillende NOVEX-gebieden
infrastructuur. Bij veiligheid gaat het in de eerste
toekomstige generaties. Het kabinet zet daarom
mee kan doen. Dit is in lijn met de Kabinetsvisie
gebeurt.
plaats om het beperken van fysieke veiligheidsri-
in op behoud van biodiversiteit en circulair en
burgerbetrokkenheid bij de energietransitie. Het
sico’s voor mensen. Veel risico’s die samenhangen
duurzaam grondstoffengebruik. Daarnaast wil het
kabinet wil betrokkenheid van burgers, bedrijven
Het publieke belang van leefomgevingskwaliteit
met het gebruik van fossiele energie, zoals lucht-
kabinet voorkomen dat ons energiesysteem elders
en instellingen organiseren bij de vormgeving
gaat zowel over de ruimtelijke vormgeving van
vervuiling, verdwijnen. Dat levert gezondheids-
in de wereld leidt tot onverantwoord gebruik van
van beleid. Daarnaast wil het kabinet ook lokale
het energiesysteem als over de kwaliteit van het
winst op. Daar komen nieuwe risico’s voor in de
natuurlijk kapitaal of negatieve impact op men-
initiatieven in de uitvoering van de energietran-
milieu en de directe leefomgeving. Het kabinet wil
plaats, bijvoorbeeld ten aanzien van opslag, trans-
senrechten. Het kabinet zet daarom in op strenge
sitie stimuleren. Voorbeelden daarvan zijn lokale
deze kwaliteit van het milieu en de leefomgeving
port, distributie, gebruik van energiedragers en
eisen (en de toepassing daarvan) op het gebied
energie-uitwisseling, lokaal eigendom en energie-
beschermen en waar mogelijk verbeteren. Dit
energie-installaties. Het kabinet vindt het belang-
van Internationaal Maatschappelijk Verantwoord
besparing. Het is aan de overheid om handelings-
betekent dat het energiesysteem in zorgvuldige
rijk om verantwoord om te gaan met die nieuwe
Ondernemen.
perspectief te bieden aan eenieder om de nieuwe
afweging met andere functies en opgaven moet
rollen in het energiesysteem te kunnen vervullen.
worden vormgegeven en ingepast. Het toekom-
risico’s. Het kabinet heeft daarbij de ambitie dat
12
van de benodigde ruimte. Waar veel ruimtelijke
het nieuwe energiesysteem minstens even veilig
Rechtvaardig en participatief
en gezond zal zijn als het huidige.
Het kabinet wil een rechtvaardig energiesysteem
Ruimte en milieu
beslag leggen op de ruimte, bovengronds en
waaraan iedereen mee kan doen en inspraak heeft
Energie vraagt om ruimte. De overgang naar
ondergronds, op land en op zee – naast allerlei
Een tweede dimensie van veiligheid is de digitale
en waarbij aandacht is voor verdelingsvraagstuk-
duurzame energie betekent ook dat onze ruimte
andere groeiende ruimteclaims. Het kabinet wil
veiligheid en bescherming van het energiesysteem
ken. Rechtvaardigheid gaat over verdelingsvraag-
anders ingedeeld moet worden. Fossiele brand-
op tijd in de ruimte voorzien die nodig is voor de
tegen dreigingen van buiten, zoals digitale aanval-
stukken. Hoe verdelen we de lusten en de lasten
stoffen zijn vaak onder de grond te vinden en heb-
groei van een klimaatneutrale energievoorziening,
len, criminaliteit, terrorisme en statelijke dreigin-
van de energietransitie? Deze vraag speelt op
ben daardoor minder zichtbare ruimtelijke impact.
door waar nodig hier vroegtijdig al ruimte voor
gen. Het energiesysteem is een vitale functie voor
alle niveaus: van mondiale vragen over hoe snel
Daarnaast worden fossiele brandstoffen voor ge-
aan te wijzen. Ruimtelijke planvorming helpt ook
de maatschappij en daarom bestaat het risico op
we van landen (zoals opkomende economieën)
bruik in Nederland grotendeels geïmporteerd. Dit
vraag en aanbod dichter bij elkaar te brengen en
ontwrichting in de maatschappij als (een deel van)
verwachten dat ze hun uitstoot naar beneden
is maar beperkt mogelijk voor duurzame bronnen
uitwisseling tussen energieketens te bevorderen.
het energiesysteem uitvalt.
brengen; tot lokale vragen over hoe omwonenden
zoals wind en zon. Tegelijkertijd spelen er andere
In regio’s waar een grote toekomstige ruimtedruk
van windparken op land ook kunnen meedelen
belangrijke ontwikkelingen rondom woningbouw,
verwacht wordt, werkt het Rijk aan een integrale
Duurzaam
in de voordelen van het windpark. Het kabinet
mobiliteit, landbouw en natuur en recreatie.
aanpak, samen met decentrale overheden en de
De gevolgen van klimaatverandering zijn een fun-
werkt de komende tijd uit hoe het energiesysteem
Ruimtelijke uitdagingen spelen zowel op land, als
omgeving.
damentele bedreiging voor de brede welvaart. Het
rechtvaardig kan zijn voor iedereen en hoe het
op zee, als in de (diepe) ondergrond. Het beperken
tegengaan van klimaatverandering is niet alleen
kabinet afwegingen maakt bij het toepassen van
van het ruimtegebruik – waar mogelijk – is voor
De energietransitie moet ook plaats vinden bin-
noodzakelijk vanuit natuurlijk kapitaal - nu, later
verdelingsprincipes bij beleid. Het kabinet vindt
het kabinet belangrijk voor de inrichting van het
nen de ecologische draagkracht van onze natuur
en elders - maar ook vanuit economisch kapitaal
het daarnaast belangrijk om te werken vanuit het
toekomstige energiesysteem. Dit kan onder meer
en moet het kansen benutten die er zijn om de
en gezondheid. Het kabinet zet daarom in op een
principe van solidariteit door extra oog te hebben
door te kijken of ruimtegebruik voor energie mo-
natuur te versterken (zoals natuurinclusief bou-
stige energiesysteem zal een nadrukkelijk groter
13
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
wen). Samen met alle betrokken partijen wordt in
lijke uitdagingen, zoals het aansluiten van nieu-
speelt ook de vraag welk deel daarvan wij vanuit
komt op plekken waar er geen goed of betaalbaar
de ruimtelijke uitwerking van het energiesysteem,
we woonwijken. Schaarste (of zelfs verwachte
het perspectief van rechtvaardigheid in Nederland
alternatief beschikbaar is en waar het maatschap-
tot en met de inpassing van concrete projecten,
schaarste in de toekomst) leidt tot onzekerheid
willen gebruiken in de transitiefase. Ook andere
pelijke waarde heeft.
een zo zorgvuldig mogelijke ruimtelijke afweging
bij partijen die de energie of infrastructuur nodig
landen moeten in staat zijn te verduurzamen.
gemaakt.
hebben. Onzekerheid of de energie tijdig beschikbaar is en tegen welke prijs deze beschikbaar is.
Transparante afweging van belangen
Dit zorgt ervoor dat ze terughoudend kunnen zijn
Deze publieke belangen gaan niet vanzelf hand in
om te investeren in de verduurzaming van het
hand. Bij het maken van keuzes voor het energie-
energieverbruik. Daarnaast leidt schaarste ook tot
nodigde grondstoffen en op arbeidscapaciteit. Het
De energietransitie kent veel onzekerheden, van
systeem staan ze regelmatig op gespannen voet
grote prijsschommelingen voor partijen die ervan
kabinet zal daarom bij de uitwerking van het NPE
technologie tot economie tot geopolitiek. Het ka-
met elkaar. Wat goed is voor de betrouwbaarheid
afhankelijk zijn.
volle aandacht geven aan de uitvoering in de prak-
binet kiest in die continu veranderende omgeving
tijk. Dit is inclusief het beperken van schaarste aan
voor robuustheid en aanpassingsvermogen als
kan leiden tot hogere kosten en de snelste route
vanwege druk op bijvoorbeeld ruimtegebruik, be-
naar duurzaam kan ten koste gaan van econo-
Schaarste beperken we zo veel mogelijk als we
arbeidskrachten en het ondersteunen van inno-
kern van de aanpak. Hierdoor kunnen we pragma-
mische kracht of rechtvaardigheid. Het kabinet
duurzame opwek snel en voorspelbaar uitbreiden
vatie om grondstoffengebruik te verminderen en
tisch bijsturen en in technische, economische en
realiseert zich daarbij dat energiebeleid nauw
en als we de infrastructuur die daarvoor nodig is zo
circulair te maken. De grotere ruimtelijke impact
maatschappelijke zin optimaliseren. De strategie
verweven is met economisch, ruimtelijk en sociaal
snel mogelijk beschikbaar maken.
die het toekomstige energiesysteem heeft vraagt
en visie in dit NPE zijn gebaseerd op basis van de
bovendien om de maatschappelijke afweging of
huidige kennis, beleidsdoelen en randvoorwaar-
beleid. Juist hierom is het belangrijk dat overhe-
14
4. Een robuuste aanpak voor omgaan met teem introduceert bovendien nieuwe schaarstes, onzekerheden De transitie naar een klimaatneutraal energiesys-
den op alle schaalniveaus transparant maken hoe
De mate en het moment van schaarste verschilt
we dit ruimtegebruik voor de energietransitie vin-
den en deze kunnen tijdens de transitie allemaal
ze publieke belangen onderling wegen en hierover
per energieketen. De elektriciteitsvraag zal de
den opwegen tegen de voordelen van met name
veranderen. De beleidscyclus die dit NPE introdu-
met elkaar en met belanghebbenden voortdurend
komende jaren enorm gaan groeien. Er zal zeker
energie-intensieve activiteit die het mogelijk
ceert, geeft het kabinet de mogelijkheid hierop in
in gesprek blijven.
gedurende de transitie naar een CO2-vrij elektrici-
maakt. De economie en manier van leven zullen
te spelen, zoals met de jaarlijkse energienota.
teitssysteem schaarste zijn. Op de langere termijn
hierdoor veranderen.
3. Schaarste in transitie leidt tot verdelingsvraag
is het waarschijnlijk mogelijk om ruimschoots
Het kabinet kiest in dit NPE voor een robuuste be-
voldoende duurzame elektriciteit te produce-
Het kabinet wil schaarste voorkomen door tijdig te
nadering door ketens te ontwikkelen waarbinnen
ren. Voor waterstof is nu nog grote onzekerheid.
sturen op aanbod en beschikbaarheid van energie,
diverse bronnen en technieken worden ingezet
In de transitie naar een duurzaam energiesysteem
Tegelijkertijd is het zo dat als mondiale markten
voldoende transportcapaciteit en de efficiënte
die onderling kunnen uitwisselen. De benadering
kan op verschillende momenten schaarste optre-
voor waterstof zich bloeiend ontwikkelen er op de
benutting van deze infrastructuur. Daarbij maakt
wordt versterkt door de centrale én decentrale
den. Dit gaat zowel over schaarste van de duurza-
lange termijn geen fundamentele schaarste hoeft
het kabinet binnen de relevante beleidsprogram-
kant van het energiesysteem te ontwikkelen en
me energiedragers als de schaarste van infrastruc-
te bestaan. Wel zullen er in de vroege transitiefa-
ma’s afspraken over verduurzamingsroutes en
zowel in te zetten op eigen productie als op im-
tuur in de transitiefase. Schaarste heeft impact. De
se momenten van schaarste zijn, mede door de
besparing van sectoren en stuurt hierop indien
port. Zo voorkomen we te grote afhankelijkheid
recente krapte op de gasmarkt vanwege de oorlog
schaarse beschikbaarheid van groene elektriciteit.
nodig. Als schaarste toch blijkt te ontstaan, zal
van één bron, techniek of handelspartner. Tot slot
in Oekraïne maakt duidelijk tot welke gevolgen
Daarom ziet het kabinet juist in de transitiefase
het kabinet erop sturen dat energie daar wordt
zet het kabinet in op strategische reserves, ruime-
schaarste aan bepaalde energiedragers kan lei-
ook een rol voor koolstofarme (“blauwe”) water-
ingezet waar het de grootste maatschappelijke
re marges in infrastructuur en uitwisseling met het
den. De huidige schaarste op het elektriciteitsnet
stof. De beschikbaarheid van duurzame koolstof-
waarde heeft. Om dit bereiken, is het belangrijk
buitenland om de robuustheid verder te vergroten.
zorgt ervoor dat partijen niet altijd direct kunnen
houdende energiedragers (koolstofdragers) zal
dat marktpartijen de juiste (prijs)prikkels hebben
aansluiten op het net als ze willen verduurzamen.
naar verwachting niet alleen in het begin maar ook
om bij schaarste efficiënte keuzes te maken. Dat
Het heeft ook impact op andere maatschappe-
op langere termijn lager zijn dan de vraag. Hierbij
wil zeggen dat energie in eerste instantie terecht-
15
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
5. Nationale sturing in Europese context
6. Nadrukkelijke rol voor het Rijk en decentrale overheden
Deelname van publieke partijen kan ook helpen
nieuwbare opwek op land en grote energievragers,
om complexe transities in gang te zetten door het
de programmering en prioritering van regionale
kip-ei probleem te doorbreken. De volwassenheid
projecten en de wijkgerichte aanpak voor warmte.
van ketens en markten is hierin een belangrijke
Bij de realisatie van grootschalige projecten zul-
land vindt plaats binnen de context van de EU. Het
De turbulentie en onzekerheid die een snelle tran-
factor. Bestaande markten zoals voor elektriciteit,
len overheden ook actief moeten samenwerken
energiesysteem is sterk internationaal verbonden.
sitie in het energiesysteem teweeg kan brengen,
vragen om andere vormen van overheidssturing
-onderling en met de markt - om bijvoorbeeld te
Veel regulering vindt plaatsop Europees niveau.
vraagt op onderdelen om meer sturing van de
en regulering dan markten die (vrijwel) van de
zorgen dat vergunningverlening soepel verloopt.
Dit geldt zowel voor regelgevende kaders (zoals
overheid om publieke belangen te borgen. Het
grond af moeten worden opgebouwd, zoals voor
Het nationale, regionale en lokale schaalniveau
bijvoorbeeld voor de elektriciteitsmarkt), als voor
huidige systeem gaat fundamenteel veranderen
waterstof. In de beleids- en uitvoeringsagenda zal
werken hierbij voortdurend op elkaar in: van het
het stellen van doelen voor de klimaat- en ener-
en dat betekent iets voor mensen, bedrijven,
het kabinet uitwerken hoe de capaciteit, compe-
opstellen van visies en plannen tot de realisatie
gietransitie. Nederland is als lid van de EU actief
beleid, markten en ordening. De uitdaging is
tenties en kennis van de Rijksoverheid hiervoor
van concrete projecten. Het kabinet wil hiervoor in
betrokken bij het vaststellen van deze kaders en
enorm en moet in relatief korte tijd gebeuren. Ook
ingezet en ontwikkeld kunnen worden.
nauwe samenwerking met decentrale overheden
doelen en verbindt zich er ook aan. Dit betekent
moeten ontwikkelingen in samenhang gebeuren
Een belangrijke uitdaging voor de energietran-
aanvullende interbestuurlijke afspraken maken
dat voor onderdelen van het NPE het kabinet zich
anders wordt het risico gelopen op inefficiëntie
sitie is het creëren van voldoende ruimte en een
om deze wisselwerking soepel te laten verlopen.
richt op het agenderen en sturen van Europese
of lock-ins. Ook moeten ontwikkelingen voor het
zorgvuldige inpassing. Ook hier neemt het Rijk een
Hoewel de rol van overheden belangrijk is, spelen
discussies over nieuwe regelgeving en doelen.
energiesysteem in gang worden gezet zonder dat
nadrukkelijke regierol. Via het Programma Ener-
ook marktpartijen een essentiële rol in het realise-
de inrichting van de markt hier al de juiste prikkels
giehoofdstructuur en het Programma Noordzee
ren van de energietransitie. Zowel bij het bouwen
Het kabinet heeft als uitgangspunt dat het ener-
voor geeft of het te complex is voor marktpartij-
stuurt het Rijk vervolgens op de ruimte voor nati-
en inzetten van bronnen, als het verduurzamen
giebeleid voldoet aan de Europese richtlijnen en
en onderling om tot de benodigde coördinatie
onale onderdelen van het energiesysteem op land
van de vraagkant, zijn het grotendeels marktpar-
gericht is op het behalen van EU-doelen. Met het
te komen. Dit betekent dat ook nagedacht moet
en op zee. Ook bij de ruimtelijke inpassing voor
tijen die keuzes moeten maken en investeringen
NPE zet het kabinet daar nadrukkelijk naast dat
worden over de rolverdeling in de energietransitie.
projecten neemt het Rijk regie, bijvoorbeeld bij de
moeten doen. Door middel van normering, be-
Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee en de
prijzen en subsidies kan de overheid marktpartijen
De ontwikkeling van het energiesysteem in Neder-
keuzes ook gericht moeten zijn op de gewenste lange termijn ontwikkeling van het energiesys-
De overheid heeft een maatschappelijke taak om
Rijkscoördinatieregeling voor nationale energie-
prikkelen om bepaalde keuzes (tijdig) te maken.
teem. Het halen van doelen voor de korte termijn
de transitie tijdig, soepel en effectief te realiseren.
projecten. Het Rijk werkt overkoepelend aan een
Bedrijven hebben tegelijkertijd ruimte nodig om te
mag niet ten koste gaan van een robuuste en
Dit vraagt een hele hoge mate van coördinatie en
nieuwe Nota Ruimte waarin het bredere beleid
kunnen ondernemen, nieuwe dingen te proberen
maatschappelijk gewenste ontwikkeling voor de
slagkracht met alle veranderingen die plaats vin-
voor alle opgaven in de fysieke leefomgeving in
en te innoveren. Dat geldt ook voor de energie-
lange termijn. Daarnaast heeft het kabinet oog
den. Met het NPE neemt het kabinet meer regie
samenhang worden geborgd. Bij de verdere uit-
transitie, waar nieuwe markten tot ontwikkeling
voor het verplaatsen van emissies. Het halen van
door een duidelijke ontwikkelrichting te schetsen.
werking van de keuzes in het NPE de komende tijd
moeten komen. Met name in nieuwe ketens en
doelen in Nederland of Europa doordat partijen
Daarnaast zet het kabinet met het NPE in op een
ontstaat beter zicht op de ruimtelijke implicaties
markten die nog tot ontwikkeling moeten komen
hun uitstoot verplaatsen naar plekken in de wereld
meer sturende rol voor de Rijksoverheid. De over-
van de keuzes. Deze worden dan meegenomen
is het belangrijk dat er voldoende ruimte is voor de
waar ze door kunnen gaan met vervuilen helpt het
heid zal hiervoor enerzijds sturen door de inzet van
in de integrale ruimtelijke afweging in bovenge-
markt om met nieuwe oplossingen of technieken
klimaat niet.
traditionele beleidsinstrumenten zoals normering,
noemde ruimtelijke programma’s.
te komen. Het kabinet houdt hier rekening mee in
beprijzing en subsidiëring. Anderzijds kijkt het
16
het beleid.
kabinet ook of actief deelnemen van publieke par-
Het Rijk en decentrale overheden staan voor een
tijen in onderdelen van het energiesysteem nodig
gezamenlijke opgave. Decentrale overheden heb-
is voor het borgen van publieke belangen, zoals
ben een belangrijke rol in de energietransitie, zoals
betaalbaarheid, veiligheid of rechtvaardigheid.
bij het maken van ruimtelijke keuzes voor her-
17
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
7. Nieuwe verdienmodellen voor Nederland
sociale en maatschappelijke kant van de transitie.
Het energiesysteem is een belangrijk fundament
uit te vinden. Dit biedt kansen maar kan tegelij-
onder veel van de economische activiteiten. Welke
kertijd ingrijpend zijn voor burgers, instellingen en
energie tegen welke prijs beschikbaar is, bepaalt
bedrijven. Het leidt tot nieuwe vragen waarop we
hoe aantrekkelijk activiteiten in Nederland zijn. Dit gaat met de energietransitie veranderen. Dat bete-
Het overstappen op andere energie vraagt erom
efficiënt te benutten, zoals met het Landelijk Actieprogramma Netcongestie of het hergebruiken
9. Uitvoerbaarheid centraal bij opstellen plannen
van bestaande gasleidingen voor waterstof-
als samenleving en overheid antwoorden moeten
De uitvoerbaarheid staat centraal bij het opstellen
het aantrekken van meer arbeidskracht.
vinden.
en uitwerken van het NPE. Nu al is zichtbaar dat
ons als samenleving tot op zekere hoogte opnieuw
kent ook dat er nieuwe verdienmodellen ontstaan
transport. Ook moet de uitvoeringskracht voor de energietransitie vergroot worden door onder meer standaardisatie, betere samenwerking en
het tempo van de transitie leidt tot knelpunten.
Vergunningverlening snel en zorgvuldig
en oude verdienmodellen mogelijk verdwijnen.
Burgers, bedrijven en andere organisaties maken
Onder andere bij het verlenen van vergunningen
Het tijdig verlenen van voldoende vergunningen
Het kabinet wil waar mogelijk sectoren bij staan en
elke dag keuzes over hoe ze energie en producten
(als gevolg van stikstof, ecologische impact of af-
is een belangrijk aandachtspunt de komende
helpen bij de omschakeling naar verdienmodellen
gebruiken. Deze keuzes hebben invloed op het
nemend draagvlak in regio’s), de arbeidsmarkt en
jaren en mogelijk decennia. Bij het verlenen van
die passen bij een duurzame en circulaire econo-
energiesysteem. Het kabinet zet zich in om beter
de beschikbaarheid van voldoende (betaalbare)
een vergunning voor de bouw of exploitatie van
mie. Bijvoorbeeld door in te zetten op de juiste
inzicht te krijgen in hoe hierbij in de beleidsvor-
grondstoffen. Het kabinet is bewust van deze gro-
nieuwe projecten wordt de weging tussen publie-
innovatie en stimulering van de arbeidsmarkt. De
ming beter rekening kan worden gehouden. De
te uitdagingen en beziet deze in samenhang met
ke belangen concreet. Dit moet altijd zorgvuldig
ontwikkeling van energieketens en nieuwe -mark-
inzet van het kabinet is het weghalen van barrières
de energietransitie.
gebeuren, in samenspraak met belanghebbenden
ten bieden in zichzelf nieuwe economische kansen.
die duurzaam gedrag in de weg staan en het cre-
Nederland en Europa lopen wereldwijd voorop in
ëren van een omgeving die duurzaam gedrag sti-
Realisatie van projecten
ernaar de vergunningverlening op nationaal en re-
de energietransitie en kennis, ervaring en techniek
muleert. Het kabinet vindt het dan ook belangrijk
Overal in Nederland gaat de komende jaren de
gionaal niveau zo snel mogelijk te laten verlopen,
die hier ontwikkeld wordt kan worden ingezet
om burgers, bedrijven en instellingen op de juiste
schop in de grond. Er gebeurt al heel veel en we
maar is zich ook bewust dat de uitvoering van de
voor export. Een voorbeeld hiervan is de offshore
manier te betrekken, niet alleen bij projecten die
moeten de komende jaren de huidige infrastruc-
energietransitie invloed heeft op de leefomgeving
installatiesector in Nederland die de omslag heeft
in hun omgeving plaats vinden, maar ook bij de
tuur verder uitbreiden. Omdat we overgaan op
van mensen. Dat vraagt om een zorgvuldig proces.
gemaakt van olie- en gas naar het installeren van
ontwikkeling van nieuw beleid dat richting geeft
veel nieuwe energiebronnen, komen er nieuwe
Onzorgvuldigheid bij het verlenen van vergun-
windparken op zee. Deze sector is nu koploper in
aan het energiesysteem.
windparken, kabels en buisleidingen, hoog-
ningen kan juist leiden tot vertraging of stilstand
spanningsmasten, opslaginstallaties en nieuwe
van ontwikkelingen. Het kabinet zet, bijvoorbeeld
de wereld. Het kabinet zal bij de ontwikkeling van
18
dat lasten te dragen zijn.
en met oog voor draagvlak. Het kabinet streeft
de energieketens deze economische kansen willen
Daarnaast is een belangrijk uitgangspunt voor het
kerncentrales bij in ons land. Om de doelen voor
door gebruik te maken van de RCR in op een ro-
realiseren.
kabinet dat iedereen handelingsperspectief heeft
windenergie op zee te halen zijn er ongeveer 1700
buuste vergunningverlening die voor de langere
en mee kan komen en dat lusten en lasten zo eer-
windturbines rond 2030 nodig. Om in de toekomst
termijn zorgt voor stabiliteit.
8. De maatschappelijke kant van het energiesysteem
lijk mogelijk verdeeld worden en ze voor iedereen
voldoende elektriciteit te hebben, is er de komen-
te dragen zijn. Dit betekent enerzijds dat er ruimte
de dertig jaar 60.000 tot 80.000 kilometer aan
Verbouwen terwijl de winkel openblijft
moet zijn voor initiatieven van burgers, bedrij-
extra elektriciteitskabels nodig. Concreet betekent
In de fase tussen nu en 2050 bestaat het ‘oude’
ven en instellingen die samen aan de slag willen
dit bijvoorbeeld dat één op de drie straten hiervoor
en het ‘nieuwe’ systeem nadrukkelijk naast el-
Met een nieuw energiesysteem zal de manier
om energie te besparen of over te schakelen op
moet worden opengebroken. Gezien de beperkte
kaar. Energieketens worden tijdens de transitie
waarop we wonen, reizen, werken en produceren
duurzame energie. Anderzijds is het belangrijk dat
beschikbaarheid van ruimte, arbeidskrachten en
tegelijkertijd opgebouwd en afgebouwd. Zo wordt
veranderen. De energietransitie is daarmee ook
mensen en partijen worden ontzorgd zodat ook zij
grondstoffen is het met het oog op een robuuste
bijvoorbeeld de fossiele koolstofketen afgebouwd
een sociaal-maatschappelijke transitie. Het kabi-
die niet de mogelijkheden hebben om zelf actief
transitie van belang om ook hard te werken aan
en vervangen door een duurzame koolstofketen
net is zich zeer bewust van het belang van deze
zaken te organiseren, toch mee kunnen komen en
slimmere en innovatieve manieren infrastructuur
en nieuwe waterstofketen. De afbouw van een
19
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
“oude” keten moet samengaan met een redelijk
waarop geopolitieke ontwikkelingen voortdurend
voetafdruk in de toekomst beter kan meewegen
(zoals het MIEK) duidelijk prioriteit te geven aan
alternatief van een ”nieuwe keten”. Zo zal bijvoor-
invloed uitoefenen. Het kabinet zet erop in om bij
in de keuzes voor het energiesysteem. Ook het
projecten, geeft dit ook meer grip voor inzet
beeld niet iedereen direct kunnen overstappen op
periodieke actualisatie van het NPE de aangren-
circulair inrichten van het energiesysteem is cruci-
vanuit de arbeidsmarkt. Met een verwachte groei
elektrisch rijden. Dit betekent dat in de transitie-
zende transities en veranderingen in de internati-
aal. Minder, langduriger en efficiënter gebruik van
naar arbeid in de energietransitie zal dit vraagstuk
fase ook benzine nog beschikbaar moet zijn tegen
onale context mee te wegen bij het verder invullen
grondstoffen bespaart bovendien energie. Het ka-
blijvend aandacht vragen.
redelijke prijzen. Het kabinet stuurt daarnaast op
en uitvoeren van de gemaakte keuzes.
binet verkent daarom welke aanvullende maatre-
beleid wat zo goed mogelijk gebruik maakt van
gelen nodig zijn voor een circulair energiesysteem.
Demografische ontwikkelingen
het oude systeem zolang het nodig is en waar
Geopolitieke ontwikkelingen
mogelijk onderdelen (zoals infrastructuur) te her-
De afgelopen jaren is duidelijk gewonden hoe snel
Digitalisering
(en ook daarna) aanzienlijk veranderen. Het aantal
gebruiken voor het nieuwe systeem.
verhoudingen in de wereld kunnen veranderen en
Digitalisering is een belangrijke schakel in het voor
inwoners groeit door tot ongeveer 20 miljoen (2
dat deze geopolitieke ontwikkelingen directe en
elkaar krijgen van meer decentrale en flexibele
miljoen meer dan nu), die samen zo’n 9 miljoen
Aanbod en infrastructuur meer sturend grote impact kunnen hebben op het energiesys-
energiesystemen. In de praktijk betekent dit dat
huishoudens vormen (1 miljoen meer dan nu).
Er is grote samenhang nodig tussen het realise-
teem in Nederland. Op meerdere plekken in de
vraag en aanbod binnen meerdere ketens digitaal
Dat zet niet alleen druk op de energietransitie,
ren van alle onderdelen van de energieketens.
wereld is er momenteel instabiliteit. Daarnaast
en real-time op elkaar worden afgestemd door de
maar op alle opgaven die de leefomgeving raken,
Onderdelen van het energiesysteem kunnen niet
voeren grote machtsblokken actief beleid dat ge-
automatisering van uitwisseling van gegevens.
zoals woningbouw. Daarnaast zorgt voortgaande
afzonderlijk van elkaar worden gerealiseerd. Nieu-
richt is op bescherming van de eigen economie.
Balancering van vraag en aanbod kan plaatsvin-
vergrijzing voor druk op de arbeidsmarkt. Ook zal
we vraag naar energie moet gelijk oplopen met
Het kabinet kiest er met het NPE daarom voor om
den zowel op lokaal niveau, decentraal (zoals in
een steeds groter deel van de bevolking in de stad
nieuw aanbod. Er moet infrastructuur zijn om deze
de afhankelijkheid van andere landen buiten de EU
energiehubs) als op (inter)nationaal op de ener-
gaan wonen, wat de energietransitie moeilijker
te transporteren. Deze verschillende onderdelen
te verminderen, om zo de leveringszekerheid en
giemarkten. Om digitalisering een integraal on-
maakt. Op het platteland is immers meer ruimte
van het energiesysteem moeten er tegelijkertijd
betaalbaarheid van energie te beschermen tegen
derdeel te maken van het energiesysteem stelt het
om energie op te wekken, terwijl die energie voor-
zijn. Dit leidt tot kip-ei situaties. Om dit te door-
geopolitieke veranderingen.
ministerie van EZK de komende tijd een visie op
al nodig is in de steden. Een onrechtvaardige ver-
over digitalisering en data in het energiedomein.
deling van lusten en lasten kan daarbij bovendien
breken, stuurt de overheid actief en langjarig op
De demografie van Nederland zal richting 2050
het opschalen en verduurzamen van het aanbod
Circulariteit en grondstoffengebruik
en de beschikbaarheid van de infrastructuur. Het
De transitie naar een klimaatneutraal energiesys-
Arbeidsmarkt
kabinet moet hierin ver vooruitkijken en een sta-
teem resulteert in een enorme verschuiving in de
Het kabinet stimuleert een sterke impuls van de
Klimaatadaptatie
biele koers varen. Dit is nodig vanwege enerzijds
grondstoffenvraag. Het gebruik van fossiele grond-
arbeidsmarkt om de hoeveelheid professionals
We voeren de energietransitie uit om klimaatver-
de lange doorlooptijden van dit type projecten en
stoffen neemt af, waarvoor duurzame alternatieven
te vergroten, vakkundigheid te versterken en
andering zoveel mogelijk te voorkomen, maar de
anderzijds om ruimtelijke keuzes robuust te kun-
in de plaats moeten komen. Dit leidt tot een gro-
kennis te ontwikkelen. Het kabinet heeft met het
realiteit is dat het klimaat al aan het veranderen
nen maken.
tere vraag naar kritieke metalen en mineralen die
Actieplan Groene en Digitale Banen een eerste
is. Zo zal de zeespiegel nog verder stijgen en zullen
gebruikt worden voor het maken van bijvoorbeeld
stap gezet in het verkleinen van de krapte op de
we in Nederland vaker te maken krijgen met hitte
10. Energietransitie in een veranderende wereld
batterijen, windturbines en energie-infrastructuur.
arbeidsmarkt voor de klimaat- en energietransitie.
en droogte. Hier houdt het kabinet rekening mee
Om leveringszekerheidsrisico’s en de grondstoffen-
Hierbij ligt de focus op het behoud en vergroten
bij het maken van keuzes voor de energietransitie.
voetafdruk van de energietransitie te verkleinen,
van de instroom van de bètatechnische arbeids-
Net als de energietransitie legt klimaatadaptatie
De overgang naar een duurzaam energiesysteem
zet het kabinet in op het vergroten en verduurza-
markt, de arbeidsproductiviteitsgroei, versterking
een toenemend beslag op de openbare ruimte.
staat niet op zichzelf. Deze hangt samen met een
men van het aanbod (veelal in EU-verband) en het
van governance en tegengaan van versnippering.
Het is van belang om beide opgaven op regionaal
grote hoeveelheid andere transities en aangren-
dempen van de vraag. Energiebesparing draagt hier
Ook innovatiebeleid kan bijdragen aan de oplos-
en nationaal niveau goed op elkaar af te stemmen,
zende thema’s. Bovendien vindt deze transitie
direct aan bij. Daarnaast verkent het kabinet hoe
sing door arbeidsbesparende innovatie te onder-
omdat dit kosten, ruimte en tijd kan besparen.
plaats in een veranderende internationale context,
het leveringszekerheidsrisico’s en de grondstoffen-
steunen. Door met het NPE meer richting te geven
tot spanningen in de maatschappij leiden.
aan het energiesysteem en door bij de uitvoering
20
21
Hoofddocument
2. Richtinggevende hoofdkeuzes voor de ontwikkeling van het energiesysteem Het kabinet maakt 5 richtinggevende hoofdkeuzes in het Nationaal Plan Energiesysteem
3
Slim inzetten energie en infrastructuur Schaarse energie- en infrastructuur inzetten vanuit systeemperspectief en voor opbouw van ketens en markten
Algemene keuzes • Prioritering bij aanleg infrastructuur
1
Maximaal aanbod Nu maximale inzet op aanbod van duurzame energie en energie-infrastructuur
Algemene keuzes • Opschalen om zekerheid te creëren
• Systeemintegratie essentieel voor robuust en efficiënt systeem
• Strategische leveringszekerheid voor nationaal
• Toekomstbestendig instrumentarium
gebruik, import blijft nodig voor exportsectoren
• Innovatie essentieel voor transitie
• Centraal én decentraal Ketens
Keuzes per energieketen tot 2050
Elektriciteit Elektriciteitssysteem ruggengraat energiesysteem en CO2-vrij in 2035. Sterke inzet op flexibiliteit Waterstof
Sterke nationale productiecapaciteit waterstof, import nodig
Koolstof Minimalisering gebruik fossiele koolstof, opbouw keten duurzame koolstof en afbouw gasketen. CO2-afvang en opslag (CCS) is permanent nodig voor koolstofverwijdering Warmte
2
Inzet op lokaal gebruik van warmtebronnen
Ketens
Keuzes per energieketen
Elektriciteit CO2-vrije elektriciteit eerst schaars en beperkt beschikbaar als bron voor waterstof en synthetische brandstoffen Waterstof
Inzet van groene waterstof in industrie en mobiliteit tot 2035. Daarna ook beperkte inzet in gebouwde omgeving en landbouwsector
Koolstof
De koolstofketen vereist actieve sturing voor gerichte inzet van koolstof. Synthetische brandstoffen heel impactvol voor energiesysteem maar onzeker, keuze is nodig
Warmte
Zie hoofdkeuze 1
4
Internationale samenwerking Sterke internationale samenwerking en maximaal verbonden energiesysteem
Algemene keuzes
• Gezamenlijke planvorming energiesysteem
• Samenwerking op strategische thema’s
• Marktwerking in een internationaal verbonden
• Nederland als hub voor Europese energiemarkt
energiesysteem
Energiebesparing Besparing als belangrijke hoeksteen van het energiebeleid
5
Samen sturen
Algemene keuzes
• Gericht instrumentarium
• Nationaal Programma Energiebesparing
• Energiebesparing moet aantrekkelijk zijn
• Extra inzet besparing in vraagsectoren
• Efficiënt energiegebruik door systeemkeuzes
Algemene keuzes
• Lokale initiatieven
• Energiebehoefte meewegen bij inzet
• Participatief en nieuwe manieren van samenwerken
• Burgerbetrokkenheid
• Ketenbrede consortia
• Stabiliteit voor burgers en bedrijven van belang
door besparingsdoelen
financiële middelen
Met burgers en bedrijven met ruimte voor initiatief en participatie
• Gedragsinzichten meenemen bij beleid
22
23
Hoofddocument
2. Richtinggevende hoofdkeuzes voor de ontwikkeling van het energiesysteem In de transitie naar een volledig duurzaam energiesysteem zet het kabinet in op een zo breed mogelijk palet energiebronnen en benodigde infrastructuur. Het kabinet maakt daarom vijf richtinggevende hoofdkeuzes die richting geven aan de ontwikkeling van het energiesysteem. Deze keuzes hangen onderling nauw samen. De ene keuze is niet belangrijker dan de andere. De eerste drie keuzes zijn inhoudelijk sterk verbonden: het maximaal opschalen van aanbod gaat hand in hand met de noodzaak de vraag naar energie te beperken, juist omdat we met schaarste geconfronteerd worden. Hoe beter we er in slagen energie te besparen én het aanbod te ontwikkelen, hoe meer mogelijkheden we hebben om succesvol te verduurzamen. Door beschikbare energie en infrastructuur gericht in te zetten op de opbouw van het nieuwe energiesysteem realiseren we de grootste maatschappelijke waarde. Het kabinet stuurt in de samenhang van deze keuzes op het borgen van de publieke belangen. Hoofdkeuze vier benadrukt de internationale context waarbinnen de eerste drie hoofdkeuzes tot uitwerking komen en hoe samenwerking met andere landen kan helpen. Hoofdkeuze vijf benadrukt hoe we deze ingrijpende transitie alleen samen succesvol kunnen doorlopen.
Zowel door samen tot gedragen keuzes te komen als door – ieder vanuit zijn eigen rol – bij te dragen aan de opbouw van het nieuwe energiesysteem.
24
Deze hoofdkeuzes geven richting aan het energie-
stappen naar CO2-neutrale energie.
beleid voor de komende jaren. Er is op onderdelen
Opschalen creëert zekerheid en ruimte te zetten in concreet beleid. Het kabinet grijpt bij voor duurzame ontwikkeling nog verder uitwerking nodig om deze keuzes om deze verdere uitwerking weer terug op de publieke
Met maximale inzet op aanbod borgen we strate-
belangen als uitgangspunt.
gische leveringszekerheid en blijft het energiesysteem een belangrijke vestigingsklimaatfactor in
2.1. Hoofdkeuze 1: Nu maximale inzet op aanbod van duurzame energie en energie-infrastructuur
Nederland. Bovendien kan afschalen makkelijker
De essentiële functie van het energiesysteem in
systeem maximaal inzet op de groei van opwek
onze maatschappij rechtvaardigt een stevige inzet
van duurzame energieproductie, ontwikkeling
van het kabinet. Door komende jaren maximaal
van importketens en robuuste uitbreiding van de
in te zetten op voldoende aanbod van energie en
infrastructuur. Dat wil zeggen: het kabinet wacht
tijdige beschikbaarheid van voldoende energie-in-
ontwikkelingen niet af maar doorbreekt de onze-
frastructuur, maakt het kabinet de verduurzaming
kerheid door nu maximaal op te schalen. Uiteraard
van de vraagsectoren (gebouwde omgeving,
zal het kabinet bij de uitwerking hiervan, zoals het
mobiliteit, industrie en landbouw) mogelijk. Het
stellen van concrete doelstellingen en de realisatie
kabinet kijkt hierbij integraal naar het energie-
van projecten, altijd de publieke belangen als uit-
systeem. Maximaal aanbod betekent dus dat er
gangspunt nemen.
dan opschalen. Hierdoor houdt Nederland opties open om later in de tijd te kunnen bijsturen als meer duidelijkheid ontstaat over (internationale) ontwikkelingen binnen gebruikssectoren. Dat betekent dat het kabinet nu vanuit het energie-
wordt gekeken naar zowel nationale productie als
Strategische leveringszekerheid voor (zoals omzetverliezen) wordt meegenomen. nationaal gebruik, import blijft nodig voor internationaal georiënteerde Met deze strategische keuze wil het kabinet de sectoren import en dat ook de interactie tussen de ketens
kip-ei-situatie doorbreken waarbij de aanbodkant
Het kabinet wil de energiebehoefte van Nederland
en vraagsectoren met hun investeringen op elkaar
minder afhankelijk maken van de energie uit ande-
wachten. Zo komt het nieuwe systeem daadwer-
re landen. Het streven is om de nationale productie
kelijk van de grond en blijven we niet leunen op
van CO2-vrije elektriciteit ten minste de nationale
fossiele energie als basis voor ons energiesysteem.
consumptie te laten dekken. Daarnaast wordt ten
Het doel van deze keuze is niet om uiteindelijk
minste een aanzienlijk deel van de benodigde
zoveel mogelijk energie te gebruiken maar om
waterstof in Nederland geproduceerd. Aangezien
in beweging te blijven (en voor nieuwe ketens: in
ook de warmtevoorziening vanuit warmtenetten
beweging te komen) en zo snel mogelijk over te
uit binnenlandse bronnen komt, kan de energie-
25
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
Systeemintegratie essentieel voor verder uitwerken of en hoe deze strategieën in robuust en efficiënt systeem voor duurzame koolstofdragers. Het kabinet zal
samenhang ontwikkeld kunnen worden. Actieve
Het kabinet zet vol in op het bevorderen van sys-
energiediplomatie helpt daarbij om op verstandi-
teemintegratie om het systeem van de toekomst
ge wijze met de risico’s en afhankelijkheden om te
robuust en efficiënt te maken. Waar het fossiele
gaan.
systeem grotendeels een lineaire verbondenheid kende van fossiele bronnen naar eindgebruikers
Centraal én decentraal
zullen in het toekomstige systeem veel meer
Het oude energiesysteem is centraal ingericht.
verbindingen bestaan. Dit is nodig om de beschik-
Opwek kwam uit grotere kolen- of gascentrales
bare energie (grotendeels uit weersafhankelijke
en werd getransporteerd naar plekken waar het
bronnen) efficiënt in te zetten, het energiesysteem
werd gebruikt. In de toekomst wordt een groot
robuust te houden en prijzen stabiel. De beschik-
deel van de energie nog centraal op zee of in de
baarheid van energiestromen (eigen opwek in Ne-
kustregio opgewekt en getransporteerd naar land,
derland en import) wordt onzekerder, met name in
maar een deel wordt ook decentraal opgewekt,
de transitiefase.
door zon- en windparken, zon op dak, geothermie De ontwikkeling van nieuw aanbod van - en vraag
opwek slim te koppelen met decentraal gebruik
naar duurzame energiedragers moeten zoveel als
kan het centrale energiesysteem ontlast worden.
mogelijk op elkaar worden afgestemd. Het doel
Het kabinet zet daarom - naast de ontwikkeling
is enerzijds dat een hoge energievraag bij weinig
van het centrale energiesysteem - ook in op slim-
aanbod niet leidt tot onnodig hoge energieprijzen
me decentrale energiesystemen, bijvoorbeeld in
en anderzijds dat een achterblijvende vraag niet
vraag van sterk nationaal georiënteerde sectoren
draaiende te houden. Dit betekent dat de strategi-
de vorm van energiehubs, en op het faciliteren
leidt tot een onhaalbare business case van ener-
als gebouwde omgeving, binnenlandse mobiliteit
sche reserves ook veranderen.
en stimuleren van lokale initiatieven zoals ener-
gieproducenten. Dit kan deels worden opgevan-
giegemeenschappen. Deze decentrale systemen
gen door het versterken van flexibiliteit in het sys-
en landbouw in 2050 vrijwel geheel komen uit
26
en andere decentrale bronnen. Door decentrale
binnenlandse bronnen. In een internationaal ver-
Voor meer internationaal georiënteerde sectoren
bieden kansen voor burgers en bedrijven, zoals
teem door verschuivingen in de tijd of naar andere
bonden energiesysteem is het in de praktijk niet zo
als industrie en internationale lucht- en scheep-
de mogelijkheid van (financiële) participatie om
energiedragers. Installaties die afhankelijk van
dat energie opgewekt in Nederland ook altijd hier
vaart blijft import van energiedragers noodzake-
te profiteren van baten (zoals een lagere energie-
aanbod en marktprijzen kunnen schakelen tussen
benut wordt. Met voldoende nationale productie
lijk. Het kabinet zet bij de importstrategie in op
rekening en meer zeggenschap) en sociale voor-
elektriciteit, waterstof(dragers) of warmtebuffers
neemt Nederland de verantwoordelijkheid binnen
diversificatie. Nederland werkt aan importketens
delen. Lokale initiatieven kunnen potentieel voor
vergroten de robuustheid van het energiesysteem.
Europa om niet te afhankelijk te worden van lan-
van waterstof en duurzame koolstofdragers met
zon en wind op land ontsluiten. Het samengaan
den buiten Europa. Het kabinet wil om dezelfde
een brede groep landen binnen en buiten Euro-
van centrale en decentrale systemen gaat niet
Dat energiesystemen steeds meer onderling ver-
reden ook ervoor zorgen dat in het toekomstige
pa. Zo mogelijk wordt hierin samengewerkt in
vanzelf en vraagt om voortdurend beantwoorden
bonden zijn, leidt ook tot complexere coördinatie
energiesysteem er voldoende strategische voor-
EU-verband, met name met Duitsland en België
van nieuwe vraagstukken, zoals hoe decentraal
bij het ontwikkelen van de ketens. Het kabinet
raad van energiedragers en productiemiddelen
die ook belang hebben bij import. De eerste stap-
de verschillende vormen van energie uitgewisseld
kiest er daarom voor om zo veel als mogelijk een
aanwezig zijn om bij onvoorziene (geopolitieke)
pen voor een importstrategie voor waterstof zijn
kunnen worden.
planmatige en gebiedsgerichte aanpak (op ver-
omstandigheden de samenleving en economie
al gezet. Een dergelijke strategie is ook gewenst
schillende schaalniveaus) van vraag, aanbod en
27
Hoofddocument
Nationaal plan energiesysteem
infrastructuur te gebruiken om de ketens te ont-
technologie-specifieke instrumenten, waaronder
technologieën die nu nog niet commercieel be-
doende ondersteuning beschikbaar is en hoe het
wikkelen.
subsidies, risicoregelingen, publieke participaties,
schikbaar zijn. Daarbovenop komt dat deze tech-
ondersteunende instrumentarium effectiever en
normen en standaarden, emissierechten, belastin-
nologieën veel sneller commercieel beschikbaar
efficiënter kan. De Adviesraad voor Wetenschap,
Een toekomstbestendig instrumentarium
gen en andere fiscale regelingen. Daarbij hebben
moeten komen in vergelijking met de ontwikkeltijd
Technologie en Innovatie (AWTI) is gevraagd ad-
verschillende stimuleringsinstrumenten vaak ook
van reeds beschikbare technologieën, zoals zon-
vies uit te brengen over energie-innovatie inzet,
Voor de financiering van het energiesysteem van
nog verschillende voorwaarden, waardoor ze
ne- en windenergie. Voorbeelden van belangrijke
prioritering en doelbereik.
de toekomst zijn twee aspecten belangrijk. Ten
moeilijk te combineren zijn. Een belangrijke vraag
innovatiethema’s zijn groene waterstofproductie
eerste is een grotere inzet van private financiering
is of dit instrumentarium nog in zijn totaliteit en
en - toepassing, midden- en langetermijn energie-
onontbeerlijk om de benodigde investeringen
samenhang effectief en kostenefficiënt de transitie
Elektriciteitssysteem ruggengraat opslag, kleine kerncentrales (SMR’s), hernieuw- energiesysteem en CO2-vrij in 2035
tijdig en betaalbaar te realiseren. De omvang van
faciliteert. Net als dat de energiesysteemintegratie
bare biobrandstoffen voor lucht- en scheepvaart,
CO2-vrije elektriciteit is straks de ruggengraat van
deze benodigde investeringen in het energiesys-
vraagt om een logisch samenhangend instrumen-
elektrificatie van de industrie en technieken voor
het energiesysteem. Om klimaatneutraliteit in
teem is groot (door Kalavasta/Berenschot geschat
tenecosysteem.
het circulair maken van de koolstofketen.
2050 te kunnen bereiken, is het wenselijk dat het
Deze ambitieuze uitdaging is niet alleen tech-
elektriciteitssysteem in 2035 CO2-vrij is. Dit is een
op een totaal van 700 mld. euro tot 2050). Private financiering die hiervoor hard nodig is, vindt
Het kabinet start daarom met een doorlichting van
nologisch van aard. Sociale en maatschappelijke
opgave van formaat en het kabinet zal met ur-
nog onvoldoende haar weg naar de transitie. De
het publieke instrumentarium voor de energie-
aspecten spelen een belangrijke rol en kunnen
gentie uitwerken onder welke voorwaarden deze
huidige stimulering van investeringen vanuit de
transitie, met aandacht voor de samenhang tus-
helpen om innovaties sneller en effectiever toe te