Bijlage 26 KODE-vastgesteld

D ile m m a O p w e k v a n z o n n e -e n e r g ie in d e v o r m v a n z o n n e w e id e s b e s la a t g ro t e o p p e r v la k t e s . M a a r d o o r d e b e p e r k t e h o o g t e v a n z o n n e w e id e s , v in d t d e (v o o r n a m e lijk v is u e le ) im p a c t o p d e la n d s c h a p s b e le v in g v o o r n a m e lijk in d e d ire c t e o m g e v in g p la a t s . B ij h e t o n t w ik k e le n v a n z o n n e w e id e s z ijn e r t w e e k e u z e s m o g e lijk : re la t ie f k le in e z o n n e w e id e s e n m e e r g ro o t s c h a lig e z o n n e w e id e s . B e id e a lt e r n a t ie v e n h e b b e n v o o r - e n n a d e le n . K le in e z o n n e w e id e s k u n n e n (p e r s t u k ) m a k k e lijk e r in g e p a s t w o rd e n . H e t r is ic o b e s t a a t o o k , d a t d o o r h e t a a n le g g e n v a n re la t ie f k le in e o p p e r v la k t e s a a n z o n n e w e id e s e e n v e r s n ip p e r in g v a n h e t la n d s c h a p o n t s t a a t . D it k o m t d e la n d s c h a p s b e le v in g e n b e e ld k w a lit e it n ie t t e n g o e d e . D o o r v o o r g e c lu s t e rd e , g ro o t s c h a lig e z o n n e w e id e s t e k ie z e n , b lijv e n a n d e re d e le n v a n d e g e m e e n t e v r ij v a n z o n n e w e id e s , w a t b ijd r a a g t a a n h e t b e h o u d v a n o n s la n d s c h a p .

K e u ze O m d e e s t h e t is c h e k w a lit e it v a n h e t la n d s c h a p e n d e b e le v in g h ie r v a n t e w a a r b o r g e n k ie z e n w ij e r v o o r o m t e c lu s t e re n . N a a s t h e t re d u c e re n v a n d e la n d s c h a p p e lijk e im p a c t , k a n h e t c lu s t e re n v a n z o n n e w e id e s t o t s c h a a lv o o rd e le n e n la g e re m a a t s c h a p p e lijk e k o s t e n v o o r d e o p w e k k in g v a n d u u r z a m e e le k t r ic it e it le id e n . D e m a a t s c h a p p e lijk e k o s t e n w o rd e n la g e r b ij c lu s t e r in g , d o o rd a t e r m in d e r in d iv id u e le a a n s lu it in g e n o p h e t n e t w e r k n o d ig z ijn . O m c lu s t e r in g t e s t im u le re n e n v e r s n ip p e r in g v a n h e t la n d s c h a p t e v o o r k o m e n , w o rd e n z o n n e w e id e s

32

In N e d e r la n d w a a it h e t v a a k e n h a rd , v o o r a l o p g ro t e re h o o g t e n . W in d r a a k t n o o it o p e n is u it s t e k e n d t e g e b r u ik e n v o o r h e t o p w e k k e n v a n e le k t r ic it e it . W in d e n e r g ie is s c h o o n , g o e d k o o p , e ffi c ië n t , k a n lo k a a l w o rd e n o p g e w e k t e n m a a k t N e d e r la n d m in d e r a fh a n k e lijk v a n e n e r g ie le v e r a n c ie r s u it b in n e n e n b u it e n la n d . W in d e n e r g ie is , n a a s t z o n n e -e n e r g ie , h a rd n o d ig o m e e n d u u r z a m e , b e t a a lb a re e n c o n s t a n t e (re ) e n e r g ie v o o r z ie n in g in d e t o e k o m s t z e k e r t e s t e lle n . W in d e n e r g ie is c o m p le m e n t a ir a a n z o n n e -e n e r g ie ; ‘s n a c h t s w e k t e e n w in d t u r b in e o o k e le k t r ic it e it o p e n z o n n e p a n e le n n ie t . W in d t u r b in e s h e b b e n e e n g o e d fi n a n c ie e l re n d e m e n t e n z ijn h ie rd o o r h e e l g e s c h ik t o m d e lo k a le o m g e v in g t e la t e n m e e p ro fi t e re n in d e o p b re n g s t e n . B o v e n d ie n n e m e n w in d t u r b in e s v e e l m in d e r n e t t o -r u im t e in b e s la g d a n z o n n e w e id e s .

D ile m m a A n d e r s d a n b ij z o n n e -e n e r g ie is b ij w in d e n e rg ie h e t r u im t e b e s la g re la t ie f (z e e r ) b e p e r k t , m a a r d e r u im t e lijk e im p a c t g ro t e r. W in d t u r b in e s z ijn v a n g ro t e a fs t a n d z ic h t b a a r e n z e p ro d u c e re n g e lu id e n s la g s c h a d u w . D a a r n a a s t g e ld e n e r r is ic o c o n t o u -

re n in d ie n z ic h e e n c a la m it e it in o f a a n d e t u r b in e v o o rd o e t e n m o g e n w in d t u r b in e s n ie t t e d ic h t o p b u is le id in g e n , h o o g s p a n n in g s le id in g e n , s p o o r - e n s n e lw e g e n e n b e p a a ld e n a t u u rg e b ie d e n s t a a n . D a a r n a a s t m o g e n w in d t u r b in e s h e t v lie g v e r k e e r e n r a d a rd e t e c t ie n ie t v e r s t o re n . H e t is v a n g ro o t b e la n g v o ld o e n d e a fs t a n d t o t g e lu id g e v o e lig e o b je c t e n z o a ls w o n in g e n in a c h t t e n e m e n . W e t t e lijk g e ld t d a t e e n w in d t u r b in e g e m id d e ld g e e n h o g e re g e lu id s b e la s t in g d a n 4 7 d B m a g v e ro o r z a k e n . ‘s N a c h t s m a g d e z e g e lu id s b e la s t in g m a x im a a l 4 1 d B z ijn . W a t d e e x a c t e a fs t a n d t o t w o n in g e n m o e t b e d r a g e n v e r s c h ilt p e r s it u a t ie , m a a r a ls v u is t re g e l g e ld t d a t e r e e n v o o r k e u r s a fs t a n d v a n 3 0 0 -4 0 0 m t o t in d iv id u e le w o n in g e n 3 e n 1 .0 0 0 m t o t d o r p s k e r n e n in a c h t w o rd t g e n o m e n o m g e lu id s o v e r la s t t e v o o r k o m e n .

D e h in d e r v a n s la g s c h a d u w k a n in d e p r a k t ijk v e e la l w o rd e n v o o r k o m e n d o o r e e n s t ils t a n d re g im e . K e u ze W e k ie z e n v o o r c lu s t e r in g v a n w in d t u r b in e s . D it v a n w e g e b o v e n g e n o e m d e r u im t e lijk e im p a c t v a n w in d t u r b in e s o p h e t la n d s c h a p . O p d e z e m a n ie r w o rd t d e im p a c t g e c o n c e n t re e rd e n w o rd e n a n d e re la n d s c h a p p e n o n t z ie n . In d e in w o n e r s e n q u ê t e v a n 2 0 2 0 g a f e e n m e e rd e r h e id v a n d e re s p o n d e n t e n d e v o o r k e u r a a n e e n lijn o p s t e llin g , s le c h t s 8 % v a n d e re s p o n d e n t e n z ie t lie v e r s o lit a ire w in d t u r b in e s . D e g e m e e n t e g e e f t b ij h e t p la a t s e n v a n w in d t u r b in e s d a n o o k d e v o o r k e u r a a n c lu s t e r in g . D e lo c a t ie v o o r k e u r g a a t (v a n m e e s t n a a r m in s t ) u it n a a r a a n s lu it in g b ij re e d s b e s t a a n d e s t r u c t u re n , z o a ls : s n e lw e g e n , t re in s p o re n e n b e d r ijv e n t e r re in e n . D o o r h ie r b ij a a n t e s lu it e n , k u n n e n r is ic o - e n h in d e rc o n t o u re n v a n v e r s c h ille n d e fu n c t ie s in e lk a a r o p g a a n .

D it k o m t o v e re e n m e t d e e e rd e re w e n s v a n d e g e m e e n t e o m a a n t e s lu it e n b ij re g io n a le o n t w ik k e lin g e n , z o a ls in g e b ie d e n m e t e e n in d u s t r ië le u it s t r a lin g . E e n v o o r b e e ld h ie r v a n is h e t K -4 g e b ie d la n g s d e s p o o r lijn V e n lo -E in d h o v e n .

A fs t a n d e n k u n n e n in d e p r a k t ijk k le in e r z ijn in d ie n d e fe it e lijk e g e lu id s b e la s t in g la g e r b lijk t o f in d ie n o m w o n e n d e n e e n h o g e re b e la s t in g a c c e p t e re n . D a t v r a a g t lo k a a l m a a t w e r k . 3

33

4 .3 V e r d e l i n g z o n n e - e n w i n d e n e r g i e

A ls w e v o o r lo p ig u it g a a n v a n e e n v e rd e lin g v a n 2 5 % w in d e n e rg ie e n 7 5 % z o n n e -e n e r g ie d a n z o e k e n w e d u s r u im t e v o o r 2 2 3 T J (in d ic a t ie f 7 t u r b iW e g a a n v o o r lo p ig u it v a n e e n v e rd e lin g v a n 7 5 % radardetectie niet verstoren. Het is van groot belang nvoldoende e s ) e n 3 5 0 hafstand a z o n n etot w e geluidgevoelige id e o m a a n d e a mobjecten b it ie v a n z o n n e -e n e rg ie e n 2 5 % w in d e n e rg ie e n z o e k e n zoals woningen in acht te nemen. Wettelijk geldt dat2een windturbine gemiddeld geen hogere 0 3 0 t e v o ld o e n . V o o r d e b e e ld v o r m in g : d e t o t a le r u im t e v o o r o n g e v e e r 2 2 3 T J w in d e n e rg ie (in d ic a geluidsbelasting dan 47dB mag veroorzaken. ‘s Nachts mag deze geluidsbelasting maximaal 41dB o p p e r v la k t e v a n H o r s t a a n d e M a a s is r u im 1 9 .0 0 0 t ie f 7 t u r b in e s ) e n 3 5 0 h a z o n n e w e id e s o m a a n d e zijn. Wat de exacte afstand tot woningen moet bedragen verschilt per situatie, maar als vuistregel , w a a r v a n r uwoningen im 1 3 .0 0 03 hen a a1.000 g r a r is m c h tot g e b ie d is . H e t ageldt m b it dat ie v aer n 2een 0 3 0voorkeurs t e v o ld o e nafstand . D e z e v van e rd e300-400 lin g k o m m t toth aindividuele g a a t te d uvoorkomen.

s in t o t a a l o mDe m hinder in d e r d van a n 2 slagschaduw % v a n d e o p p e rodorpskernen v e re e n m e t dine acht v o o r kwordt e u re n genomen v a n o n z e inom w ogeluidsoverlast n e rs, o p k t e v a n dregime. e g e m e e n t e e n ie t s m e e r d a n 2 ,5 % v a n bkan a s isinv ade n dpraktijk e e n q u êveelal t e . worden voorkomen door eenv lastilstand h e t la n d b o u w a re a a l. U it e r a a rd z ijn e r o o k a n d e re Keuze k e u z e s m o g e lijk , m a a r d e z e 2 5 -5 v e rd e lin g lijk t We kiezen voor clustering van windturbines. Dit vanwege v o o r a bovengenoemde ls n o g g o e d in p a s bruimtelijke a a r (H o o fd simpact t u k 6 ). Dvan e ze D ile m m a windturbines op het landschap. Op deze manier wordt de impact geconcentreerd en worden andere 2 5 -7 5 v e rd e lin g lig t o o k in lijn m e t d e v o o r k e u re n W in d t u r b in e s v e rg e n , in v e rg e lijk in g m e t z o n n e landschappen ontzien. In de inwonersenquête van 2020 gaf een meerderheid van de respondenten a n in w o n e r s , o p b a s is v a n d e in w o n e r s e n q u ê t e . w e s , n a u waan e lijk een s r u im t e b e s la g e n cslechts o n c u r re8% re nvan dev respondenten dee idvoorkeur lijnopstelling, ziet liever solitaire windturbines. Wdan e h oook u d e de n e cvoorkeur h t e r d e maan o g eclustering.

lijk h e id o m De (in s p o o r 3 ) nDe ie tgemeente m e t a n d e regeeft m a abij t s c het h a p plaatsen p e lijk e fu nvan c t iewindturbines s z o a ls p b a s is v a n bij d e reeds n a d e rebestaande g e b ie d s v estructuren, r k e n n in g t o t e e n la n d b o u w . O o k z ijn d e(van m a ameest t s c h a p naar p e lijk minst) e k o s t e uit n e nnaaroaansluiting locatievoorkeur gaat a Door n d e re hierbij v e rd e lin g vte a n sluiten, d e o p g akunnen v e t e k orisicom e n . en aan dzoals: e c o nsnelwegen, t in u ït e it v a n treinsporen w in d e n e rg ieen a abedrijventerreinen. n z ie n lijk e g u n shindercontouren t ig e r d a n z o n n e -evan n e rgverschillende ie . W in d t u r b infuncties e s h e b b in e n elkaar opgaan. Dit komt overeen met de eerdere wens van de gemeente om aan te sluiten bij regionale e c h t e r e e n a a n z ie n lijk e la n d s c h a p p e lijk e im p a c t . ontwikkelingen, zoals in gebieden met een industriële uitstraling. Een voorbeeld hiervan is het K-4 gebied langs de spoorlijn Venlo-Eindhoven. H e t a a n t a l fe it e lijk e p la a t s in g s m o g e lijk h e d e n is b e p e rk t.

4.3 Verdeling zonne- en windenergie

K eWe u z egaan voorlopig uit van een verdeling van 75% zonne-energie en 25% windenergie en zoeken 7 turbines) en 350 ha zonneweides om aan de O ruimte m d a t w voor in d t uongeveer r b in e s e e n223 g ro TJ t e windenergie r u im t e lijk e im(indicatief pact ambitie van 2030 te voldoen. Deze verdeling komt overeen met de voorkeuren van onze inwoners, m e t z ic h m e e b re n g e n , k a n h e t in t e re s s a n t z ijn o m op basis van de enquête.

d e v o lle d ig e o p g a v e m e t z o n n e -e n e rg ie in t e v u lle n . D a t z o u e c h t e r t o t g e v o lg h e b b e n d a t e r b ijn a Dilemma 5Windturbines 0 0 h e c t a re z o nvergen, n e w e idin e s vergelijking in d e G e m e emet n t e zonneweides, H o rst nauwelijks ruimtebeslag en concurreren niet amet a n dandere e M a a s maatschappelijke g e re a lis e e rd m o e t functies w o rd e n . zoals landbouw. Ook zijn de maatschappelijke kosten en de continuïteit W ij k ie z e n e r van v o o rwindenergie o m d e r u im t eaanzienlijke v r a a g v o o r dgunstiger u u r z a - dan zonne-energie. Windturbines hebben echter een aanzienlijke landschappelijke impact. Het m e e n e rg ie -o p w e k in H o r s t a a n d e M a a s t e re d uaantal c e - feitelijke plaatsingsmogelijkheden is beperkt. re n d o o r z o w e l in t e z e t t e n o p z o n n e w e id e s a ls o o k Keuze w in d t u r b in e s . T a b e l 3 la a t d e g e v o lg e n v a n d e v e r Omdat windturbines een grote ruimtelijke impact met zich meebrengen, kan het interessant zijn om sde c h volledige ille n d e v e opgave r h o u d in met g e n zzonne-energie ie n . T a b e l 2 la a tine eten vullen.

in d i- Dat zou echter tot gevolg hebben dat er bijna c500 a t iehectare v e v e r h ozonneweides u d in g z ie n o p inb ade s is Gemeente v a n w in d t uHorst r b in e saan de Maas gerealiseerd moet worden. m e t kiezen e e n v e rervoor m o g e nom v a nde 4 ,5ruimtevraag M W , e n z o n nvoor e w e idduurzame e s in Wij energie-opwek in Horst aan de Maas te nreduceren o o rd -z u id door o p s t ezowel llin g mine ttee ezetten n v e r mop o g ezonneweides n v a n 0 ,6 4 als ook windturbines. Tabel 3laat de gevolgen van deWverschillende M p /h e c t a re . G roverhoudingen fw e g s t a a t é é nzien. d e rgTabel e lijk e 2 t u laat r b in eeen indicatieve verhouding zien op basis van gwindturbines e lijk a a n z o ’n met 1 8 h aeen z o nvermogen n e w e id e . van 4,5MW, en zonneweides in noord-zuid opstelling met een

vermogen van 0,64 MWp/hectare. Grofweg staat één dergelijke turbine gelijk aan zo’n 18 ha zonneweide.

Verdeling in % Aantal windturbines Aantal Ha zonneweide 100-0 26 0 75-25 20 125 50-50 13 250 25-75 7 350 0-100 0 475 3 Tabel 3 verhouding zonneweides en windturbines voor de opwek van 1.000 TJ Afstanden kunnen in de praktijk kleiner zijn indien de feitelijke geluidsbelasting lager blijkt of indien

omwonenden een hogere belasting accepteren. Dat vraagt lokaal maatwerk.

Als we voorlopig uitgaan van een verdeling van 25% 34windenergie en 75% zonne-energie dan zoeken33 we dus ruimte voor 223 TJ (indicatief 7 turbines) en 350 ha zonneweide om aan de ambitie van 2030

4 .4 T o e k o m s t e n o n z e k e r h e d e n •

•

D e c a p a c it e it o p h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k in o n z e re g io is o n g e v e e r v o l. W ij b lijv e n in g e s p re k m e t d e n e t b e h e e rd e r o v e r d e o n t w ik k e lin g e n e n m o g e lijk h e d e n v o o r h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k in d e g e m e e n t e . D a a r n a a s t m a a k t d e G e m e e n t e H o r s t a a n d e M a a s in R E S -v e r b a n d a fs p r a k e n m e t E n e x is ; In R E S v e r b a n d o n d e r z o e k e n e n v o lg e n w e d e t e c h n o lo g is c h e o n t w ik k e lin g e n h e t g e b r u ik v a n in n o v a t ie v e t e c h n ie k e n .

D ile m m a : D o o r d e a a n le g v a n z o n n e p a n e le n o p d a k e n , e n e r g ie p ro je c t e n e n h e t g e b r u ik v a n e le k t r is c h e a u t o ’s b e g in t h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k o n d e r d r u k t e s t a a n . O p m o m e n t v a n s c h r ijv e n (z o m e r 2 0 2 0 ), is h e t e le k t r ic it e it s n e t z o g o e d a ls v o l. E n e x is h e e f t in m e i/ju n i 2 0 2 0 H o r s t a a n d e M a a s a ls e e n c o n g e s t ie lo c a t ie v o o r e le k t r ic it e it a a n g e w e z e n . D it b e t e k e n t d a t n ie u w e p ro je c t e n m e t e e n t e r u g le v e r v e r m o g e n b o v e n d e 1 .7 5 0 k VA (v e r g e lijk b a a r m e t e e n z o n n e w e id e v a n 2 h a ) n ie t a a n g e s lo t e n w o r d e n e n v o o r a ls n o g o p e e n w a c h t lijs t v a n d e n e t b e h e e rd e r (E n e x is ) w o rd e n g e p la a t s t . D it p ro b le e m g e ld t n ie t a lle e n v o o r g e m e e n t e H o r s t a a n d e M a a s , m a a r o o k re g io n a a l e n la n d e lijk . D e d r u k o p h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k b re n g t e x t r a u it d a g in g e n m e t z ic h m e e . O o k is e r e e n d is b a la n s t u s s e n e le k t r ic it e it s o p w e k e n e n e r g ie v r a a g .

B ij z o n n e -e n e r g ie b ijv o o r b e e ld v in d t d e m e e s t e o p w e k o v e rd a g e n in d e z o m e r p la a t s , m a a r is o n z e e n e r g ie v r a a g in d e a v o n d e n w in t e r h e t g ro o t s t e .

t e c h n o lo g ie ë n o n t w ik k e ld d ie v r a a g e n a a n b o d m e e r in b a la n s b re n g e n , z o a ls ‘s m a r t g r id s ’, fl e x ib e l o p w e k k e n , m in d e r re d u n d a n t ie , s lim m e a p p a r a t e n , o p s la g - e n o m z e t t in g t e c h n o lo g ie ë n (z o a ls a c c u ’s e n d e t o e p a s s in g v a n w a t e r s t o f ). D e t e c h n ie k s t a a t n ie t s t il. A ls in d iv id u e le g e m e e n t e is h e t e c h t e r n ie t a lt ijd p r a k t is c h o m t e e x p e r im e n t e re n m e t n ie u w e t e c h n ie k e n , m a a r is e r o o k g e e n t ijd o m t e w a c h t e n o p n ie u w e t e c h n ie k e n . K e u ze H e t v e r z w a re n v a n d e (la n d e lijk e ) n e t s t r u c t u re n k e n t n o r m a lit e r e e n la n g e d o o r lo o p t ijd , m e t n a m e d o o r d e t e d o o r lo p e n p ro c e d u re s . To t d ie t ijd g a a t d e o n t w ik k e lin g v a n p ro je c t e n w a t d e g e m e e n t e b e t re f t d o o r. E r k u n n e n a l v e e l fa s e s w o rd e n d o o r lo p e n v o o r d e d a a d w e r k e lijk e a a n s lu it in g d o o r d e n e t b e h e e rd e r e n d a a r m e e b lijv e n d e d o e ls t e llin g e n v o o r 2 0 3 0 in z ic h t .

O m t e v o o r k o m e n d a t e r e le k t r ic it e it v e r lo re n g a a t e n v o ld o e n d e d u u r z a m e e le k t r ic it e it in d e p ie k m o m e n t e n v o o r h a n d e n t e h e b b e n , is h e t v a n b e la n g o m d e m o g e lijk h e d e n v o o r e n e rg ie o p s la g t e v e r k e n n e n . In d ie n e r in t e re s s a n t e o p s la g m o g e lijk h e d e n v o o r e e n g ro o t s c h a lig p ro je c t g e v o n d e n w o rd t , k a n d it g e ïm p le m e n t e e rd w o rd e n a ls d e b u s in e s s c a s e s lu it e n d is . O o k k a n d o o r m id d e l v a n e ffi c ië n t e e le k t r ic it e it s o p s la g e e n g ro t e re lo k a le e le k t r ic it e it s v o o r z ie n in g w o rd e n g e re a lis e e rd . M e t n a m e in R E S -v e r b a n d h o u d e n w e d e d it p u n t in d e g a t e n , a ls m e d e d e t e c h n o lo g is c h e o n t w ik k e lin g e n .

N e t b e h e e rd e r s , b e d r ijfs le v e n e n o v e r h e d e n w e r k e n v ia m e e rd e re s p o re n a a n e e n o p lo s s in g v a n d e z e k n e lp u n t e n . In d e e e r s t e p la a t s w o rd t in g e z e t o p d e v e r s t e r k in g v a n d e e le k t r ic it e it s n e t w e r k e n v a n d e n e t b e h e e rd e r s (Te n n e t , E n e x is ). O v e r h e d e n w o rd e n a ls a a n d e e lh o u d e r g e v r a a g d h ie r b ij t e o n d e r s t e u n e n . In d e t w e e d e p la a t s m a k e n n e t b e h e e r d e r s a fs p r a k e n m e t la n d e lijk e o v e r h e d e n o m b e t e r t e k u n n e n s t u re n o p h e t p r io r it a ir a a n s lu it e n v a n p ro je c t e n d ie h e t m e e s t b ijd r a g e n a a n d e e n e r g ie v e rd u u r z a m in g . In d e d e rd e p la a t s w o rd e n n ie u w e

35

5

Landschappelijke keuzes

•

H e t la n d s c h a p is u it g a n g s p u n t ;

•

E c o lo g is c h e n c u lt u u r h is t o r is c h w a a rd e n v o lle g e b ie d e n m o e t e n v o o r d a t d o e l b e h o u d e n b lijv e n , d e z e g e b ie d e n z ijn u it g e s lo t e n v o o r m id d e lg ro t e z o n n e w e id e s e n g ro o t s c h a lig e Landschappelijke keuzes e n e r g ie o n t w ik k e lin g ;

t y p e n b e t re ff e n : h o o g v e n e n , v e e n o n t g in n in g e n , p e e lb o s s e n , k a m p e n , v e ld e n , b e e k d a le n , h e id e o n t g in n in g e n , b o s - e n m o z a ïe k la n d s c h a p p e n e n r iv ie rd a le n .

O n s u it g a n g s p u n t is d a t e c o lo g is c h e n c u lt u u r h is t o r is c h w a a rd e v o lle la n d s c h a p p e n v o o r d a t d o e l b e h o u d e n m o e t e n b lijv e n . O p b a s is v a n d e k e n m e r k e n v a n d e la n d s c h a p s t y p e n e n d e (o n ) 5 m o g e lijk h e d e n v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n z o n n e • Het landschap is uitgangspunt; w egebieden id e s e n w omoeten rd e n p o voor t e n t iedat g e bdoel ie d e nbehouden aan g e w e ze n . • Ecologisch en cultuurhistorisch waardenvolle • O n t w ik k e lin g e n z ijn s le c h t s m o g e lijk in d e v e r ig e n s s t e lle n w e a l d a t inenh ogrootschalige o g v e n e n , p e e lblijven, deze gebieden zijn uitgesloten voorOmiddelgrote zonneweides la n d s cenergieontwikkeling; h a p s t y p e n m e t e e n b e p e r k t e e c o lo g ib o s s e n , b e e k d a le n e n r iv ie rd a le n o n t w ik k e lin g e n s c•h e eOntwikkelingen n c u lt u u r h is t o r is zijn c h e slechts w a a rd e ,mogelijk m e t e e n in de landschapstypen eenz ijn beperkte n ie t o f b e p e r k t m met o g e lijk . In o n d eecologische rsta a n d e ta b e l o p e n oen f gcultuurhistorische e m e n g d k a r a k t e r. waarde, met een open of gemengd karakter.

w o rd e n d e b e la n g r ijk s t e k e n m e r k e n v a n d e la n d s c h a p p e n w e e r g e g e v e n , o p b a s is w a a r v a n k e u z e s en kent een groot en divers buitengebied. OOnze n z e ggemeente e m e e n t e isisdde e ggrootste ro o t s t e ggemeente e m e e n t e v van a n Limburg w o rd e n g e m a a k t . In b ijla g e 3 s t a a t d e u it g e b re id e voor de ontwikkeling van duurzame LHoewel im b u r g deze e n k egrote n t e e nhoeveelheid g ro o t e n d iv aan e r s bruimte u it e n g eveel b ie dkansen . v e r sbiedt ie v a n d e z e t a b e l. elektriciteit, moet er oog zijn voor de bijzondere landschappen in Horst aan de Maas. Diverse typen H o e w e l d e z e g ro t e h o e v e e lh e id a a n r u im t e v e e l landschappen geven diverse (on)mogelijkheden. Om die reden wordt het landschap als uitgangspunt k a n s e n b ie d t v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n d u u r z a m e genomen voor het ruimtelijk kader. e le k t r ic it e it , m o e t e r o o g z ijn v o o r d e b ijz o n d e re 5 .2 P o t e n t i e g e b i e d e n la n d s c h a p p e n in H o r s t a a n d e M a a s . D iv e r s e t y p e n 5.1 Typen landschap en voorkeuren/kansenO p b a s is v a n b o v e n g e n o e m d e b e s t a a n d e u it la n d s c h a p p e n g e v e n d iv e r s e (o n )m o g e lijk h e d e n .

g a n g s p u n tDoor e n z ijngoed e r g eteb iekijken d e n t naar e b e nde oem en waar We onderscheiden in onze gemeente negen landschapstypen. O m d ie re d e n w o rd t h e t la n d s c h a p a ls u it g a n g s t e n t ie r uwelke im t e islandschappen v o o r z o n n e w emeer id e s e of n w in d t u r verschillende kenmerken van een landschap kunnen inwep oafpellen pminder u n t g e ngeschikt o m e n v ozijn o r hvoor e t r u zonneweides. im t e lijk k a d e r. Welke landschappen b in e s . bieden de meeste mogelijkheden en

welke kunnen we bij voorbaat uitsluiten. De negen landschapstypen betreffen: hoogvenen, veen 5ontginningen, .1 T y p e n l a n peelbossen, d s c h a p e n vkampen, o o r k e u velden, r e n /k a nbeekdalen, s e n Z o nheide bos- en mozaïek n e w e idontginningen, es W e o n d e r s c h e id e n in o n z e g e m e e n t e n e g e n la n d landschappen en rivierdalen. H e t g a a t h ie r m e t n a m e o m g e b ie d e n v o o r g ro t e re

s c h a p s t y p e n . D o o r g o e d t e k ijk e n n a a r d e v e r s c h il- in it ia t ie v e n . V o o r k le in e in it ia t ie v e n (t o t 0 ,5 h e c t a re ) Ons uitgangspunt is dat ecologisch en cultuurhistorisch waardevolle landschappen voor dat doel le n d e k e n m e r k e n v a n e e n la n d s c h a p k u n n e n w e is evan r, o nde d e rlandschapstypen v o o r w a a rd e n , r u im behouden moeten blijven. Op basis van de kenmerken ent edev o o r o n t w ik k e lin g a fp e lle n w e lk e la n d s c h a p p e n m e e r o f m in d e r g e b u it e n en d e worden p o t e n t iepotentiegebieden g e b ie d e n . (on)mogelijkheden voor de ontwikkeling van zonneweides saangewezen. c h ik t z ijn v o o Overigens r z o n n e w e idstellen e s . W e we lk e al la ndat d s c in h a hoogvenen, ppen D it opeelbossen, n d e r s c h e id isbeekdalen g e b a s e e rdeno privierdalen d e k le in s c h a lig bontwikkelingen ie d e n d e m e e s tniet e m oof g ebeperkt lijk h e d e mogelijk n e n w e lkzijn. e k u nInn eonderstaande n h e id e n a atabel n p a s bworden a a r h e id de v a nbelangrijkste d e z e in it ia t ie v e n . wkenmerken e b ij v o o r b van a a t ude it s lu it e n . D e n e g e weergegeven, n la n d s c h a p s - op basis waarvan keuzes worden gemaakt. In bijlage landschappen

3 staat de uitgebreide versie van deze tabel. Landschapstype

Mate van geschiktheid

Hoogveen Veen ontginning Peelbossen

+ -

Kampen Velden Beekdal

+/+/-

Toelichting Natura 2000-gebied Grootschalig open gebied en Landbouw extensiveringsgebied Besloten bosgebieden en Ecologisch waardevol Open karakter met groene begrenzingen en mix van functies (wonen, bedrijven, glastuinbouw) Open agrarisch landschap en mix van functies (wonen, bedrijven, glastuinbouw) Hoge landschappelijke en cultuurhistorische waarde Halfopen landbouwgebied, volle grond tuinbouw, glastuinbouw, sier- en boomteelt

+ Heideontginning Bos- en mozaïek +/Besloten bosgebied landschap Rivierdal Kleinschalig landschap, cultuurhistorisch en ecologisch waardevol Tabel 4 Landschapstypen en hun kenmerken

37

H e t u it g a n g s p u n t is d a t o n t w ik k e lin g e n m o e t e n p a s s e n b in n e n m a a t e n s c h a a l v a n h e t la n d s c h a p . K ijk e n d n a a r d e la n d s c h a p p e n k a n e e n o n d e r v e r d e lin g w o rd e n g e m a a k t v a n m o g e lijk e o n t w ik k e lin g e n . D e b e n o e m d e k le u re n k o m e n o v e re e n m e t h e t o n d e r s t a a n d e fi g u u r 1 1 .

•

In d e p e e lb o s s e n e n h e t b o s - e n m o z a ïe k la n d s c h a p z ijn g ro t e z o n n e w e id e s n ie t p a s s e n d . K le in e e n m id d e lg ro t e z o n n e w e id e s w o rd e n h ie r n ie t o p v o o r h a n d u it g e s lo t e n , m a a r m o e t e n p a s s e n b in n e n m a a t e n s c h a a l v a n d e o m g e v in g ;

Zonneweides • D e v e e n o n t g in n in g g e b ie d e n (b l a u w ) z ijn • H e t h o o g v e e n g e b ie d , d e b e e k d a le n e n h e t Het gaat hier met name om gebieden voor grotere initiatieven. Voor kleine initiatieven (tot 0,5 h e onder t m e e svoorwaarden, t k a n s r ijk v o o r m id d e lgvoor ro t e ontwikkeling e n g ro t e r iv iede rd apotentiegebieden. l b ie d e n g e e n r u im t e v o o r z o n n e w e id e s hectare) is er, ruimte buiten z o n nise wgebaseerd e id e s , v a n op w e gde e dkleinschaligheid e o p e n e n r a t io nen e le aanpasbaarheid o m d a t dvan e z e deze a a n g initiatieven. e w e z e n z ijn a ls n a t u u r g e b ie d , Dit onderscheid v e r k a v e lin g . D a a r n a a s t is d it la n d s c h a p s t y p e c u lt u u r h is t o r is c h e n /o f e c o lo g is c h w a a rd e v o l Het uitgangspunt v r ij o p ise ndat v a nontwikkelingen b e b o u w in g /b e moeten w o n in g . passen binnen maat z ijn . en schaal van het landschap.

Kijkend naar de landschappen kan een onderverdeling worden gemaakt van mogelijke ontwikkelingen. figuur 6. • D e h De e id ebenoemde o n t g in n in gkleuren s g e b ie d komen e n (o r a novereen j e ) b ie d emet n het W inonderstaande d t u r b in e s • De veenontginning gebieden (blauw) zijn het meest kansrijk voor middelgrote en grote r u im t e v o o r m id d e lg ro t e z o n n e w e id e s , m it s O o k b ij h e t z o e k e n n a a r m o g e lijk h e d e n v o o r zonneweides, vanwege de open en rationele verkaveling. Daarnaast is dit landschapstype vrij g o e d in g e p a s t e n a fg e s t e m d o p d e h u id ig e w in d t u r b in e s w o rd t g e k e k e n n a a r re g e lg e v in g , open van bebouwing/bewoning. fu n c t ie s in h e t g e b ie d . b e s t a a n d b e le id , w e t t e lijk e b e p a lin g e n e n k a r a k • De heideontginningsgebieden (oranje) bieden ruimte voor middelgrote zonneweides, mits goed t e r is t ie k e n v a n la n d s c h a p p e n . W a n n e e r w e d e z e ingepast en afgestemd op de huidige functies in het gebied. In d e en v e ld e n d e k landschappen a m p e n la n d s c h(geel) a p p e nis het in fa c t o re naanzet m e e n niet e m e ngewenst e n o p o nom z e p la t t e g ro n d p ro • In de• velden dee nkampen eerste (g e e l )te is realiseren.

h e t in e e r s t eTenzij a a n z ede t n landschapskarakteristiek ie t g e w e n s t je c t e realn zodanig , b lijv e n eisr aangetast e n k e le p o tdat e n t iedeze g e b ie“in d e n o v e r. zonneweides het veld”o mal zniet dan hersteld worden. o n n meer e w e id waarneembaar e s t e re a lis e re n . Te n z wel ij d e beleefbaar la n d Inis,d eofk niet o m e nmeer d e a lin e a ’s b e skan c h r ijv e n w e v a n g ro o t De maats cen schaal moet passend zijn in landschap met versterking van de landschapskwaliteit; h a p s k a r a k t e r is t ie k a l z o d a n ig is a a n g e t a s t d a t t o t k le in s c h a a ln iv e a u d e fa c t o re n d ie d e p o t e n t ie • In de peelbossen d e z e “in h een t vhet e ld ”bosa l n ieen t mmozaïek e e r w a a rlandschap n e e m b a a r zijn grote g e b iezonneweides d e n d e fi n ië re nniet . passend. Kleine en middelgrote zonneweides worden hier niet op voorhand uitgesloten, maar moeten passen d a n w e l b e le e fb a a r is , o f n ie t m e e r h e r s t e ld k a n binnen maat en schaal van de omgeving; w o rd e n .

D e m a a t e n s c h a a l m o e t p a s s e n d z ijn O p la n d e lijk n iv e a u z ijn w e t t e lijk e b e p e r k in g e n e n • Het hoogveengebied, de beekdalen en het rivierdal bieden geen ruimte voor zonneweides omdat in la n d s c h azijn p mals e t vnatuurgebied, e r s t e r k in g v a n cultuurhistorisch d e la n d h en/of in d e r aecologisch fs t a n d e n v owaardevol o r w in d t u r zijn. b in e s o p g e s t e ld . O p deze aangewezen s c h a p s k w a lit e it ;

b a s is v a n d e z e la n d e lijk e n o r m e n h a n t e re n w e e e n

v o o r k e u r s a fs t a n d v a n 3 0 0 -4 0 0 m e t e r t o t in d iv id u e le b e b o u w in g e n 1 .0 0 0 m e t e r t o t d o r p s k e r n e n .

t u r b in e s , g e z ie n d e e c o lo g is c h e e n c u lt u u r h is t o r is c h e w a a rd e v a n d e z e g e b ie d e n .

H e t m in is t e r ie v a n D e fe n s ie b e h e e r t a c h t r a d a r s t a t io n s in N e d e r la n d . O m d e z e r a d a r s t a t io n s n a a r b e h o re n t e la t e n fu n c t io n e re n , h a n t e e r t D e fe n s ie r a d a r v e r s t o r in g s g e b ie d e n . H e t r a d a r v e r s t o r in g s g e b ie d v a n h e t r a d a r s t a t io n V o lk e l h e e f t o o k in v lo e d o p h e t b u it e n g e b ie d v a n H o r s t a a n d e M a a s . H e t m in is t e r ie v a n D e fe n s ie h a n t e e r t v e r s c h ille n d e z o n e s ro n d o m h a a r r a d a r s t a t io n s , t w e e z o n e s h e b b e n v e r s c h ille n d e e ff e c t e n o p d e m o g e lijk h e d e n o m w in d t u r b in e s t e re a lis e re n in H o r s t a a n d e M a a s . In d e n o o rd w e s t e lijk e h o e k v a n d e g e m e e n t e m o g e n g e e n (n ie u w e ) w in d t u r b in e s m e t e e n h o o g t e g ro t e r d a n 9 1 m e t e r t e n o p z ic h t e v a n N A P 4 g e re a lis e e rd w o rd e n z o n d e r v e r k la r in g v a n g e e n b e z w a a r v a n h e t m in is t e r ie v a n D e fe n s ie . D e z e v e r k la r in g w o rd t e n k e l a fg e g e v e n w a n n e e r e r 9 0 % r a d a rd e t e c t ie k a n w o rd e n g e g a r a n d e e rd .

D a a ro m a c h t e n w ij h e t g e b ie d in d e r a d a rd e t e c t ie z o n e (g r ijs w e e r g e g e v e n o p d e k a a r t ) n ie t k a n s r ijk v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n w in d t u r b in e s .

E r lo p e n t w e e h o o g s p a n n in g s le id in g e n d o o r H o r s t a a n d e M a a s , d e h o o g s p a n n in g s le id in g M a a s b r a c h t -D o d e w a a rd (3 8 0 K v s p a n n in g ) e n V e n r a y -H o r s t (1 5 0 K v s p a n n in g ). D e n a b ijh e id v a n e e n h o o g s p a n n in g s le id in g is g u n s t ig v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n w in d t u r b in e s , o m d a t d it a a n s lu it in g o p h e t n e t g e m a k k e lijk e r m a a k t . H e t g e b ie d n a b ij d e P e e lb e rg e n h e e f t e e n b e la n g r ijk e t o e r is t is c h e -re c re a t ie v e fu n c t ie in H o r s t a a n d e M a a s . D e o n t w ik k e lin g v a n w in d t u r b in e s k a n o p g e s p a n n e n v o e t s t a a n m e t h e t re c re a t ie v e k a r a k t e r v a n d it g e b ie d , m a a r e r z ijn o o k k o p p e lk a n s e n t u s s e n w in d t u r b in e s e n d e t o e r is t is c h e -re c re a t ie v e s e c t o r t e b e d e n k e n z o a ls d e o n t w ik k e lin g e n in d e G e m e e n t e B e r g e n . D a a ro m w o rd t h e t g e b ie d n a b ij d e P e e lb e rg e n n ie t o p v o o r h a n d u it g e s lo t e n v o o r w in d t u r b in e s .

In h e t P ro v in c ia a l O m g e v in g s p la n (P O L ) 2 0 1 4 is n a g e n o e g h e e l N o o rd -L im b u r g a ls v o o r k e u r s g e b ie d v o o r w in d t u r b in e s a a n g e w e z e n . V o o r H o r s t a a n d e M a a s is h e t h e le b u it e n g e b ie d a ls p o t e n t ie g e b ie d a a n g e w e z e n m e t u it z o n d e r in g v a n d e N a t u r a 2 0 0 0 g e b ie d e n (z o a ls d e M a r ia p e e l) e n h e t M a a s d a l. 4

O p b a s is v a n d e n a t io n a le e n p ro v in c ia le b e p e r k in g e n , b lijf t h e t b u it e n g e b ie d a ls g e s c h ik t g e b ie d o v e r. H e t b u it e n g e b ie d is p r im a ir b e d o e ld v o o r a g r a r is c h e fu n c t ie s , g ro e n e n re c re a t ie . P la n o lo g is c h b e p e r k e n d e fa c t o re n v o o r d e re a lis a t ie v a n w in d t u r b in e s z ijn d e n a b ijh e id v a n w o o n k e r n e n o f lin t b e b o u w in g , g e b ie d e n m e t e e n h o g e la n d s c h a p p e lijk e o f c u lt u u r h is t o r is c h e w a a rd e , w e n s v o o r b e h o u d v a n o p e n h e id v a n e e n s p e c ifi e k g e b ie d o f h e t n ie t k u n n e n v o ld o e n a a n la n d e lijk e r ic h t lijn e n v o o r h e t in r ic h t e n v a n e e n w in d p a r k . O p b a s is v a n d e z e b e p e r k e n d e fa c t o re n z ijn g e s c h ik t e e n o n g e s c h ik t e g e b ie d e n v o o r w in d t u r b in e s a a n t e w ijz e n . H e t h o o g v e e n g e b ie d , d e b e e k d a le n e n h e t r iv ie rd a l z ijn n ie t g e s c h ik t v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n w in d Figuur 11 Het landschap

38

39

N ie u w A m s t e rd a m s P e il

In Figuur 12 wordt een overzicht gegeven van de potentiegebieden voor windenergie. De groene vlekken zijn de gebieden waar ruimte is om windturbines te plaatsen.

5 .3 K o p p e l k a n s e n

Figuur 12 Potentiegebieden windenergie

eerder InOpF igdeze u u r kaart 1 2 w o is rd in t e beeld e n o v egebracht r z ic h t g e gwaar, e v e n op v a nbasis d e vanN de o o rd o o s t -Ggenoemde re e n p o r t isuitsluitingscriteria, n ie t h a a lb a a r o m d ain t d it pbeginsel o t e n t ie gwindturbines e b ie d e n v o o r geplaatst w in d e n e rgzouden ie . D e g kunnen ro e n e worden. re e d s is v o lg e b o u w d o f g e re s e r v e e rd ih k v G re e n v le k k e n z ijn d e g e b ie d e n w a a r r u im t e is o m w in d p o r t . O o k b e v in d t z ic h d a a r W in d p a r k V e n lo . H e t De volgende potentiële gebieden komen in beeld: t u r b in e s t e p la a t s e n . g e b ie d d e P e e lb e rg e n is h e t m e e s t g e s c h ik t v o o r - Zone Peelbergen (ca 6 turbines) n n e -e n e r g ie e n ie t s m in d e r v o o r w in d v a n w e g e - Zone tussen America, Sevenum, Kronenberg (ca z3o turbines) e z e kNoordoost-Greenport a a r t is in b e e ld g e b r a c h(ca t w 5a aturbines) r, o p b a s is h e t n a b ijg e le g e n n a t u u r g e b ie d .

-O p dZone v- a n dZone e e e rd e r g e n o e m d e(ca u it10 s lu -it12 in gturbines) s c r it e r ia , in H e t is d a a ro m h e t m e e s t v o o r d e h a n d lig g e n d o m A73-Maaslijn bDe e g windsnelheid in s e l w in d t u r b(op in e s100 g e pm la ahoogte) t s t z o u d is e nink ualn deze n e n gebieden h e t g e nagenoeg b ie d t u s s e ngelijk. d e A 7Dit 3 e biedt n d e Mgeen a a s lijn t e v e r k e n om tot een prioritering te komen. n e n v o o r d e re a lis a t ie v a n w in d t u r b in e s , a l d a n n ie t waanknopingspunt o rd e n . in c o m b in a t ie m e t z o n n e -e n e r g ie . Het heeft de voorkeur om ruimte te vinden voor één project waarin de benodigde windturbines in D e v o lg e n d e p o t e n t ië le g e b ie d e n k o m e n in b e e ld : een geclusterde opstelling geconcentreerd kunnen worden. Dit komt overeen met de wensen van • Z o n e P e e lb e rg e n (c a 6 t u r b in e s ) H e t g e b ie d t u s s e n d e A 7 3 e n d e M a a s lijn k e n m e r k t onze inwoners. Om die reden valt de zone tussen America, Sevenum en Kronenberg af.

De zone •Noordoost-Greenport Z o n e t u s s e n A m e r icisa , niet S e v ehaalbaar n u m , K ro omdat n e n b e r dit g reeds z ic is h mvolgebouwd o m e n t e e l a lsofdgereserveerd iv e r s , v a a k fu nihkv c t io n e e l v e r (c a 3 t u r bOok in e sbevindt ) k a v gebied e ld la n dde b o Peelbergen u w g e b ie d mise thet e e nmeest c o m b geschikt in a t ie v a n Greenport. zich daar Windpark Venlo. Het •voorZ ozonne-energie n e N o o rd o o s t -Genreiets e n p minder o r t (c a 5voor t u r b in e s ) vanwege a k khet e r b onabijgelegen u w , g la s t u in bnatuurgebied. o u w , b o o m - e n s ie r t e e lt e n wind om het •HetZiso ndaarom e A 7 3 -Mhet a a smeest lijn (c a voor 1 0 - 1de 2 t uhand r b in eliggend s) in tgebied e n s ie v e tussen e n g ro nde d gA73 e b o en n d ede n vMaaslijn e e h o u d ete r ij. H e t verkennen voor de realisatie van windturbines, al dan is dniet e v einr wcombinatie a c h t in g d a t met h e t gzonne-energie. e b ie d d e z e g e m e n g D e w in d s n e lh e id (o p 1 0 0 m h o o g t e ) is in a l d e z e d e fu n c t ie z a l b lijv e n b e h o u d e n . D ie g e m e n g d e Het gebied tussen de A73 en de Maaslijn kenmerkt zich momenteel als divers, vaak functioneel g e b ie d e n n a g e n o e g g e lijk .

D it b ie d t g e e n a a n k n o - fu n c t ie le e n t z ic h g o e d v o o r e e n c o m b in a t ie m e t verkaveld landbouwgebied met een combinatie van akkerbouw, glastuinbouw, boom- en sierteelt en p in g s p u n t o m t o t e e n p r io r it e r in g t e k o m e n . w in d e n e rg ie , d o o rd a t e e n w in d t u r b in e re la t ie f intensieve en grondgebonden veehouderij. Het is de verwachting dat het gebied deze gemengde w e in igzich g rogoed n d g e voor b r u ik een v e recombinatie is t . O o k z ijn met e r g e b ie d e n functie zal blijven behouden. Die gemengde functie leent Hwindenergie, e t h e e f t d e v odoordat o r k e u r oeen m r uwindturbine im t e t e v in d erelatief n v o o r weinig t e grondgebruik v in d e n w a a r v overeist. ld o e n d Ook e a fs zijn t a n deris gebieden t o t in d iv idte u e le évinden é n p ro je c t w voldoende a a r in d e b e nafstand o d ig d e isw tot in d tindividuele u r b in e s in woningen w o n in g een n edorpen n d o r p eom n o te m tzoeken e z o e k enaar n n a ageschikte r g e s c h ik t e waar e e n g e c lu s t e rd e o p s t e llin g g e c o n c e n t re e rd k u n lo c a t ie s v o o r w in d e n e r g ie . D a n v a lt t e d e n k e n a a39 n n e n w o rd e n .

D it k o m t o v e re e n m e t d e w e n s e n v a n h e t g e b ie d H o o g h e id e la n g s d e M a a s lijn e n ro n d o n z e in w o n e r s . O m d ie re d e n v a lt d e z o n e t u s s e n o m h e t o n t w ik k e lg e b ie d in t e n s ie v e v e e h o u d e r ij A m e r ic a , S e v e n u m e n K ro n e n b e rg a f. D e z o n e W it v e ld la n g s d e A 7 3 .

40

•

H e t d o e l v a n e e n e n e r g ie p ro je c t m o e t m e e r v o u d ig z ijn . M e e r v o u d ig b e t e k e n t m e e rd e re (g e m e e n t e lijk e ) d o e le n (u it h e t d u u r z a a m h e id s p ro g r a m m a ) d ie n e n , d it z ijn d e k o p p e lk an se n ;

•

D e in it ia t ie fn e m e r d ie n t in h e t p ro je c t p la n a a n t e g e v e n w e lk e k o p p e lk a n s e n e r z ijn e n h o e m e n d a a r in v u llin g a a n g a a t g e v e n .

E e rd e r h e b b e n w e a l a a n g e g e v e n m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik t e s t im u le re n (in b e b o u w d e o m g e v in g e n o p re s t s t ro k e n b ijv o o r b e e ld ). E e n s t a p v e rd e r g a a n k o p p e lk a n s e n . E e n e n e r g ie p ro je c t m o e t m e e rd e re d o e le n u it in ie d e r g e v a l h e t D u u r z a a m h e id s p ro g r a m m a # W ijg a a n g ro e n d ie n e n . W e n o e m e n d it k o p p e lk a n s e n . In h e t p ro je c t p la n d ie n t t e w o rd e n a a n g e g e v e n w e lk e k o p p e lk a n s e n d e o n t w ik k e la a r z ie t e n a a n w e lk e in v u llin g w o rd e n g e g e v e n . H ie r b ij g e ld t d a t d e v ie r h o o fd d o e le n (k lim a a t n e u t r a lit e it , k lim a a t a d a p t a t ie , c irc u la ire e c o n o m ie e n b io d iv e r s it e it ) a ls h o o fd k a n s e n w o r d e n g e z ie n , n a a r e ig e n in z ic h t m o g e n h ie r a n d e re k o p p e lk a n s e n a a n t o e g e v o e g d w o rd e n . B ij d e b e o o rd e lin g v a n d it o n d e rd e e l z a l d e k w a lit e it v a n d e u it g e w e r k t e k o p p e lk a n s b e la n g r ijk e r z ijn d a n d e k w a n t it e it . Zon D e o p w e k v a n lo k a le , d u u r z a m e e le k t r ic it e it h e e f t im p a c t o p h e t la n d s c h a p , b io d iv e r s it e it e n d e b o d e m .

O o k z ijn e r c o m b in a t ie s m o g e lijk m e t a n d e re fu n c t ie s z o a ls e x t e n s ie v e b e w e id in g , e x t e n s ie v e t e e lt e n r u im t e v o o r k lim a a t o p g a v e n (v e rd ro g in g e n v e r n a t t in g ). H e t im p le m e n t e re n v a n k o p p e lk a n s e n b ij d e o n t w ik k e lin g v a n z o n n e w e id e s , d r a a g t b ij a a n k w a lit a t ie f b e t e re z o n n e w e id e s . D o o r k o p p e lk a n s e n t e in t e g re re n in h e t o n t w e r p v a n z o n n e w e id e s , k u n n e n z o n n e w e id e s e e n b ijd r a g e le v e re n a a n m e e rd e re u it d a g in g e n in e e n g e b ie d . B ij k o p p e lk a n s e n m e t z o n n e w e id e s k a n g e d a c h t w o rd e n a a n k o p p e lin g e n m e t b io d iv e r s it e it , b o d e m g e s t e ld h e id , (p lu im )v e e t e e lt , t u in b o u w e n

d e t o e r is t is c h e s e c t o r. E r z ijn s t e e d s m e e r o n d e r z o e k e n d ie a a n t o n e n d a t g o e d in g e p a s t e e n d o o rd a c h t e z o n n e w e id e s e e n b ijd r a g e le v e re n a a n n a t u u ro n t w ik k e lin g , v e r b e t e r in g v a n d e b o d e m g e s t e ld h e id e n b io d iv e r s it e it (z e k e r a ls d e fu n c t ie v o o r h e e n in t e n s ie v e la n d b o u w w a s ). H o e g ro o t d e z e in v lo e d is h a n g t a f v a n d e e x a c t e in v u llin g e n in r ic h t in g v a n d e z o n n e w e id e . In d ie n e e n p e rc e e l v o lle d ig m e t z o n n e p a n e le n w o rd t “a fg e s lo t e n ” v a n lic h t , lu c h t e n w a t e r (b ijv o o r b e e ld e e n in t e n s ie v e o o s t -w e s t o p s t e llin g ) is e r o o k o n v o ld o e n d e r u im t e v o o r e x t e n s ie v e t e e lt o f b e w e id in g . E r w o rd e n s t e e d s m e e r s u c c e s v o lle p ro e v e n g e d a a n m e t h e t t e le n v a n g e w a s s e n o n d e r, o f in c o m b in a t ie m e t z o n n e p a n e le n . D e g ro n d o n d e r z o n n e w e id e s k a n o o k in g e z e t w o rd e n v o o r h e t o p lo s s e n v a n v e rd ro g in g s - e n v e r n a t t in g s o p g a v e n .

D e o n t w ik k e lin g v a n z o n n e w e id e s k a n g e c o m b in e e rd w o rd e n m e t k lim a a t a d a p t a t ie , h ie r b ij k a n g e d a c h t w o rd e n a a n h e t g e b r u ik e n v a n g ro n d e n m e t z o n n e w e id e s a ls o v e r s t ro m in g s g e b ie d e n . D e o n t w ik k e lin g v a n z o n n e w e id e s k a n b ijd r a g e n a a n d e v e r s t e r k in g v a n d e b io d iv e r s it e it , d o o r d e z o n n e w e id e s t e o n t w ik k e le n a ls e e n v r ijp la a t s o f b ro e d g e b ie d v o o r p la n t - e n d ie r s o o r t e n . Z o n n e w e id e s k u n n e n o o k z o w o rd e n in g e p a s t d a t z e b e s t a a n d e la n d s c h a p s e le m e n t e n v e r s t e r k e n . H ie r b ij w o rd e n d e lijn e n e n e le m e n t e n u it h e t la n d s c h a p g e v o lg d , z o a ls v e r k a v e lin g , r iv ie r lo p e n o f in fr a s t r u c t u u r. E e n in t e re s s a n t e k o p p e lk a n s in H o r s t a a n d e M a a s is d e c o m b in a t ie v a n g e w a s s e n e n z o n n e p a n e le n . O p d it m o m e n t lo o p t e r e e n p ilo t b ij e e n b la u w e b e s s e n k w e k e r. A ls u it h u id ig e p ro e v e n b lijk t d a t z o n n e p a n e le n b o v e n z a c h t fr u it e n a n d e re g e w a s s e n re n d a b e l is , b ie d t d it g o e d e k a n s e n .

H e t is v a n b e la n g o m d e z e o n t w ik k e lin g e n t e v o lg e n é n in t e b lijv e n z e t t e n o p ‘g e w o n e ’ z o n n e w e id e s . D a a r n a a s t h e b b e n z o n n e w e id e s e e n w a a rd e v e r m e e rd e re n d e ff e c t o p d e g ro n d w a a rd e e n le v e re n z e d ire c t re n d e m e n t o p v o o r d e g ro n d e ig e n a a r. W e w e t e n d a t d e a g r a r is c h e s e c t o r e e n t r a n s it ie n a a r e e n m e e r d u u r z a m e , c irc u la ire e n n a t u u r in c lu s ie v e s e c t o r w il m a k e n . H e t re n d e m e n t v a n e n e rg ie p ro je c t e n k a n in g e z e t w o rd e n o m d ie t r a n s it ie in d e la n d b o u w v e rd e r h a n d e n e n v o e t e n t e g e v e n . D e

41

re a lis a t ie v a n e e n z o n n e w e id e k a n e e n v e re v e n in g s in s t r u m e n t z ijn v o o r e e n s t o p p e n d e a g r a r ië r v o o r d e s a n e r in g v a n o p s t a lle n , d e a fn a m e v a n g e u ro v e r la s t o p d e o m g e v in g e n d e b e p e r k in g v a n s t ik s t o fd e p o s it ie o p g e v o e lig e g e b ie d e n . D a a r m e e n e e m t o o k d ire c t d e h in d e r o p d e o m g e v in g v a n d e z e b e d r ijv e n a f.

6

Participatie

•

E r z ijn t w e e v o r m e n v a n p a r t ic ip a t ie : p ro je c t - o f p ro c e s p a r t ic ip a t ie (h e t b e t re k k e n v a n b e la n g h e b b e n d e n in h e t p ro c e s ) e n fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie

W in d W in d t u r b in e s h e b b e n e e n la g e r r u im t e b e s la g d a n z o n n e w e id e s , m a a r w e l e e n g ro t e re r u im t e lijk e im p a c t . D o o r h e t la g e r u im t e b e s la g k u n n e n o n d e r e n b in n e n d e h in d e rc o n t o u re n v a n w in d t u r b in e s la n d g e b r u ik z o a ls d iv e r s e v o r m e n v a n n a t u u r in c lu s ie v e e n c irc u la ire a k k e r b o u w , t u in b o u w e n v e e t e e lt w o rd e n g e re a lis e e rd . D a a r n a a s t h e b b e n o o k w in d p a r k e n e e n w a a rd e v e r m e e rd e re n d e ff e c t o p d e g ro n d w a a rd e e n le v e re n z e d ire c t re n d e m e n t v o o r d e g ro n d e ig e n a a r. W in d t u r b in e s k u n n e n n e t z o a ls z o n n e w e id e s , b ijd r a g e n a a n d e t r a n s it ie v a n d e a g r a r is c h e s e c t o r.

•

D e in it ia t ie fn e m e r d ie n t e e n s t a k e h o ld e r s a n a ly s e u it t e v o e re n .

•

In it ia t ie fn e m e r s d ie n e n e e n g e d e g e n p a r t ic ip a t ie p a r a g r a a f a ls o n d e rd e e l v a n d e p la n v o r m in g t e o v e r le g g e n . W a a r in w o rd t a a n g e g e v e n v ia w e lk e w e g e n b e la n g h e b b e n d e n w o rd e n g e ïn fo r m e e rd e n h o e h e t t ijd s p a d e r u it z ie t .

•

D e o m g e v in g e n s t a k e h o ld e r s d ie n e n t ijd ig (v o o r a a n in h e t p ro c e s ) e n a c t ie f d o o r d e in it ia t ie fn e m e r (s a m e n m e t d e g e m e e n t e ) v ia e e n g o e d e o m g e v in g s d ia lo o g b e t ro k k e n t e w o rd e n b ij h e t p ro je c t

•

W e s t re v e n n a a r 5 0 % lo k a a l c o ö p e r a t ie f e ig e n d o m (fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie ). H ie r is e e n b e la n g r ijk e ro l w e g g e le g d v o o r d e e n e r g ie c o ö p e r a t ie .

P a r t ic ip a t ie is e e n v e e lg e b r u ik t b e g r ip m e t d iv e r s e d e fi n it ie s . H ie r m a k e n w e o n d e r s c h e id t u s s e n p ro je c t p a r t ic ip a t ie (fi n a n c ie e l) e n p ro c e s p a r t ic ip a t ie (h e t b e t re k k e n v a n b e la n g h e b b e n d e n in h e t p ro c e s ). P ro c e s p a r t ic ip a t ie g a a t o v e r d e w ijz e w a a ro p in w o n e r s e n b e la n g h e b b e n d e n z ijn b e t ro k k e n b ij e n g e ïn fo r m e e rd o v e r d e re a lis a t ie v a n e e n (e n e r g ie )p ro je c t . E n fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie a n d e r z ijd s z e g t ie t s o v e r d e w ijz e w a a ro p in w o n e r s e n s t a k e h o ld e r s d a a d w e r k e lijk m e e p ro fi t e re n o f z e lf d o o r m id d e l v a n g e ld o f t ijd in v e s t e re n in e n e r g ie p ro je c t e n . P ro je c t - o f p ro c e s p a r t ic ip a t ie W ij v in d e n h e t b e la n g r ijk d a t in w o n e r s , b e d r ijv e n e n a n d e re b e la n g h e b b e n d e n m e e d e n k e n o v e r h o e w e m e e r d u u r z a m e e n e r g ie k u n n e n o p w e k k e n e n d a t b u r g e r s z e lf in it ia t ie v e n o n t p lo o ie n . P ro je c t e n w a a r in in w o n e r s b e t ro k k e n z ijn h e b b e n e e n g ro t e re k a n s o p s u c c e s e n v e r lo p e n p o s it ie v e r d a n

42

b ij p ro je c t e n w a a r b ij g e e n lo k a le b e t ro k k e n h e id is . O o k v a n u it h e t K lim a a t a k k o o rd w o rd t a a n g e g e v e n d a t b ij n ie t -g e b o u w g e b o n d e n z o n - e n w in d p ro je c t e n v a n a f 1 5 k W p a r t ic ip a t ie b ij r u im t e lijk e in p a s s in g e n e x p lo it a t ie n o o d z a k e lijk is . H e t is a fh a n k e lijk v a n p ro je c t , fo r m a a t v a n p ro je c t e n fa s e w a a r in h e t p ro je c t z it , w e lk e m a t e v a n p a r t ic ip a t ie n o d ig e n h a a lb a a r is . E r m o e t e e n g o e d e b a la n s z ijn t u s s e n d e t ijd n e m e n v o o r e e n z o rg v u ld ig e n g o e d p a r t ic ip a t ie t r a je c t v s . g e n o e g s n e lh e id o m b in n e n d e g e w e n s t e t ijd lijn e n t o t re a lis a t ie e n h e t b e h a le n v a n d e g e s t e ld e d o e le n t e k o m e n . G o e d e p a r t ic ip a t ie is o o k e e n k a n s o m k e n n is o v e r te d ra g e n o v e r n u t, n o o d z a a k e n k a n se n e n m o g e lijk h e d e n v o o r h e n z e lf.

F in a n c ië le p a r t ic ip a t ie F in a n c ië le p a r t ic ip a t ie is in d e z e e e n k a n s o m in w o n e r s t e la t e n z ie n h o e z e k u n n e n m e e p ro fi t e re n v a n o n t w ik k e lin g e n o f z e lf in it ia t ie v e n k u n n e n o n t p lo o ie n d o o r z e lf t e in v e s t e re n in m id d e le n o f t ijd .

6 .1 U i t g a n g s p u n t e n v a n p a r t i c i p a t i e H o r s t a a n d e M a a s h a n t e e r t e e n a a n t a l u it g a n g s p u n t e n b ij p a r t ic ip a t ie (m id d e lg ro t e e n g ro t e in it ia t ie v e n ): P ro je c t - o f p ro c e s p a r t ic ip a t ie : • C o m m u n ic a t ie : d e in it ia t ie fn e m e r is p r im a ir v e r a n t w o o rd e lijk v o o r d e c o m m u n ic a t ie o v e r h e t in it ia t ie f, in s a m e n s p r a a k m e t d e g e m e e n t e . D e g e m e e n t e b lijf t d a a r b ij v e r a n t w o o rd e lijk v o o r d e c o m m u n ic a t ie o v e r d e e n e rg ie t r a n s it ie e n d e t e v o lg e n r u im t e lijk e p ro c e d u re . • (P ro c e s )p a r t ic ip a t ie o m g e v in g : in it ia t ie fn e m e r s h e b b e n d e v e r p lic h t in g o m d e d ire c t e o m g e v in g d o o r d e o m g e v in g s d ia lo o g t e b e t re k k e n b ij h u n in it ia t ie f e n b e t re k k e n d it b ij h e t p a r t ic ip a t ie p la n . F in a n c ië le p a r t ic ip a t ie : • F in a n c ië le p a r t ic ip a t ie : fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie v e r g ro o t h e t d r a a g v la k b ij o m w o n e n d e n . D a a r n a a s t z o r g t d it v o o r b e t ro k k e n h e id b ij d e e n e r g ie t r a n s it ie -o p g a v e .

In h e t p a r t ic ip a t ie p la n m o e t e e n in it ia t ie fn e m e r d a n o o k a a n g e v e n h o e h ij z o e k t n a a r e e n re d e lijk e (fi n a n c ië le )

43

•

c o m p e n s a t ie . D it k a n b ijv o o r b e e ld d o o r fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie m o g e lijk t e m a k e n e n d a a r n a a s t d o o r lo k a a l t e in v e s t e re n in d e r u im t e lijk e k w a lit e it v ia b ijv o o r b e e ld e e n g e b ie d s fo n d s . L o k a a l o n d e r n e m e r s c h a p : p r im a ir (e c h t e r n ie t e x c lu s ie f ) b ie d e n w e r u im t e a a n in it ia t ie v e n d o o r e n v o o r d e in w o n e r s v a n H o r s t a a n d e M a a s .

z e g e z ie n a ls d e ‘o m g e v in g ’ v a n e e n z o n - o f w in d p ro je c t . H ie r b ij g e ld t d a t h o e d ic h t e r b ij h e t p ro je c t , h o e in t e n s ie v e r d e p a r t ic ip a t ie m o e t p la a t s v in d e n .

v e re n ig in g o f e n e r g ie -c o ö p e r a t ie , m a a r o o k m e e r r is ic o d r a g e n d in d e v o r m v a n o b lig a t ie s a a n d e le n , e e n (a c h t e r g e s t e ld e ) le n in g o f c e r t ifi c a t e n . R e n d e m e n t e n h a n g e n a f v a n d e v o r m v a n d e e ln a m e n . O P d e z e m a n ie r w o rd e n d e lo k a le b e la n g e n g o e d v e r t e g e n w o o rd ig d , k o m e n m e n s e n s a m e n e n o n t s t a a t e e n s t e r k e re g e m e e n s c h a p . W e g a a n e r v a n u it d a t , w e lk e m a n ie r o o k w o rd t g e k o z e n , e r o p d e z e m a n ie r h e t u it g a n g s p u n t v a n h e t K lim a a t a k k o o rd o m t e s t re v e n n a a r m in im a a l 5 0 % lo k a a l e ig e n d o m v a n p ro d u c t ie v a n d u u r z a m e e n e r g ie w o rd t b e h a a ld .

D o o r m id d e l v a n e e n s t a k e h o ld e r s a n a ly s e o f is s u e -a n a ly s e w o rd t in b e e ld g e b r a c h t w e lk e p a r t ije n in w e lk in v lo e d g e b ie d v a lle n . D e z e a n a ly s e w o rd t g e m a a k t d o o r d e o n t w ik k e la a r v a n h e t p ro je c t , in a fs t e m m in g m e t d e g e m e e n t e . D e a n a ly s e h a n g t s t e r k t s a m e n m e t s o c ia le s a m e n h a n g v a n d e o m g e v in g . In ie d e r g e v a l v a lt h e t g ro n d g e b ie d v a n h e t p ro je c t , in c lu s ie f d e b e le n d e n d e p e rc e le n , o n d e r d e om wonenden.

H o e d e z e p ro c e s - e n fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie v o r m k r ijg t , w o rd t d o o r d e in it ia t ie fn e m e r b e s c h re v e n in e e n p a r t ic ip a t ie p la n . In d it p la n m o e t in ie d e r g e v a l aan b od kom en: • In w e lk e m a t e (e n h o e ) w o rd e n o m w o n e n d e n initiatiefnemer dan ook aangeven hoe hij zoekt naar een redelijke (financiële) compensatie. Dit e n a n d e re b e la n g h e b b e n d e n (o m g e v in g ) b e P e r p ro je c t w o rd t h e t in v lo e d g e b ie d in s a m e n w e r kan bijvoorbeeld door financiële participatie mogelijk te maken en daarnaast door lokaal te t ro k k e n b ij d e o n t w ik k e lin g v a n h e t z o n n e p a r k ; k in g m e t b e t ro k k e n e n g e d e fi n ie e rd . D e in w o n e r s investeren in de ruimtelijke kwaliteit via bijvoorbeeld een gebiedsfonds. •• W e lk e mondernemerschap: id d e le n w o rd e n in gprimair e z e t v o (echter o r h e t inniet fo r - exclusief) b in n e n dbieden e e e r s t ewe c irruimte k e l h e b aan b e n initiatieven v a n z e lfs p re kdoor end Lokaal mene re n e ndeb einwoners t re k k e n v van a n d Horst e o m g aan e v in de g ; Maas.

e e n g ro t e re b e t ro k k e n h e id e n z e g g e n s c h a p (g e voor • H o e w o rd e n u it k o m s t e n v a n h e t p ro c e s v a s t g e - m a k e n la s t ) d a n d ie in 2 e n v e r v o lg e n s 3 . D e m a t e Hoeledeze initiatiefnemer g d ; proces- en financiële participatie vorm krijgt, v a nwordt p la n p door a r t ic ipde a t ie z a l p e r p ro je c tbeschreven v e r s c h ille n einn aan bod •eenWparticipatieplan. e lk e m o g e lijk h e In d e dit n w plan o rd e nmoet g e b oind eieder n v o ogeval r w o rd t p ekomen: r p ro je c t g e d e fi n ie e rd . • fiInn awelke mate (en hoe) worden omwonenden en andere belanghebbenden (omgeving) n c ië le p a r t ic ip a t ie .

•

betrokken bij de ontwikkeling van het zonnepark;6 .3 F i n a n c i ë l e p a r t i c i p a t i e • Welke middelen worden ingezet voor het informeren en betrekken van de omgeving; D e in it ia t ie fn e m e r is v e r a n t w o o rd e lijk v o o r d e E r z ijn v e r s c h ille n d e m a n ie r o m fi n a n c ië le p a r t i• Hoe worden uitkomsten van het proces vastgelegd; o p s t e llin g v a n h e t p a r t ic ip a t ie p la n . D e g e m e e n t e c ip a t ie t o t s t a n d t e la t e n k o m e n . H ie r b ij g a a t h e t • Welke mogelijkheden worden geboden voor financiële participatie. fa e e r t , d e n k t m eise verantwoordelijk e n b e w a a k t. n ie t avan lle e het n o mparticipatieplan. fi n a n c ie e l v o o rdDe e le gemeente n, m aar ook om Dec ilit initiatiefnemer voor de opstelling e ig e n a a r s c h a p /z e g g e n s c h a p . faciliteert, denkt mee en bewaakt. 6 .2 S t a k e h o l d e r s G6.2 e b a s eStakeholders e rd o p fy s ie k e a fs t a n d ro n d o m h e t p ro je c t • F in a n c ië le p a r t ic ip a t ie

eGebaseerd r k e n n e n w op ij d rfysieke ie in v lo afstand e d s g e b ierondom d e n ro n het d o mproject e e n erkennen D e e ln e r s invloedsgebieden p ro fi t e re n m e e a ls rondom m e d e -e igeen ewije mdrie ppotentiële o t e n t ië le lolocatie c a t ie (F(Figuur ig u u r 113): 3 ): d de e o omwonenden, m w o n e n d e n , h ehet t acceptatien a a r v a nen e eparticipatiegebied. n w in d - o f z o n n e p roSamen je c t o p worden d iv e r windproject. azec cgezien e p t a t ieals - e nde p a‘omgeving’ r t ic ip a t ie g e van b ie deen . S a mzone n wofo rd en sHierbij e m a n iegeldt re n . Ddat a t khoe a n zdichterbij ijn v ia e e n het s t ic hproject, t in g ,

hoe intensiever de participatie moet plaatsvinden.

•

Figuur 13 de omgeving opgesplitst in drie invloedgebieden

44 Doormiddel van een stakeholdersanalyse of issue-analyse wordt in beeld gebracht welke partijen in

O m g e v in g s fo n d s H e t p ro je c t d r a a g t b ij d e z e v o r m e e n v a s t d e e l v a n d e o m z e t a f a a n e e n (g e m e e n t e lijk ) o m g e v in g s fo n d s , e v e n t u e e l a a n g e v u ld m e t e e n v a r ia b e l d e e l. D e z e a fd r a c h t k o m t v e r v o lg e n s t e n g o e d e a a n m a a t s c h a p p e lijk e d o e le n in d e (d ire c t e ) o m g e v in g . H e t g ro t e v o o rd e e l v a n d e z e o p t ie is d a t m e n s e n d ie n ie t z e lf k u n n e n o f w ille n in v e s t e re n , in d ire c t t o c h m e e p ro fi t e re n v a n d e o p b re n g s t e n v a n h e t p ro je c t . B ij d e z e v o r m w o rd e n a fs p r a k e n g e m a a k t o v e r h e t b e d r a g , b ijv o o r b e e ld e e n m a lig o f ja a r lijk s , a l d a n n ie t a fh a n k e lijk v a n d e re s u lt a t e n v a n h e t p ro je c t (b ijv o o r b e e ld e e n b ijd r a g e a fh a n k e lijk v a n h e t a a n t a l o p g e w e k t e k W h ). H e t o m g e v in g s fo n d s g e ld t a ls a a n ja g e r v a n a n d e re d o e le n (d u u r z a a m h e id , v e rd u u r z a m in g w o n in g e n , la n d b o u w o f n a t u u r - e n la n d s c h a p s v e r b e t e r in g . O m w o n e n d e n re g e lin g B ij d e z e v o r m v a n p a r t ic ip a t ie o n t v a n g e n d ire c t e o m w o n e n d e n e e n v e r g o e d in g .