Bijlage 26 KODE-vastgesteld

V e r k e n n in g s g e b ie d 1 : E n e rg ie la n d s c h a p t u s s e n M a a s lijn e n A 7 3 O p b a s is v a n d e p o t e n t ie g e b ie d e n v o o r w in d (D e e l B , h o o fd s t u k 5 ), b lijk t h e t g e b ie d t u s s e n d e M a a s lijn e n d e A 7 3 h e t m e e s t g e s c h ik t e g e b ie d in H o r s t a a n d e M a a s o m w in d t u r b in e s t e o n t w ik k e le n . H e t v e r k e n n in g s g e b ie d is in d ic a t ie f w e e rg e g e v e n in F ig u u r 2 . In d it g e b ie d lig g e n v e r s c h ille n d e p o t e n t ie g e b ie d e n m e t v o ld o e n d e a fs t a n d t o t in d iv id u e le

w o n in g e n e n d o r p e n . D e m e e s t g e s c h ik t e lo c a t ie s b e v in d e n z ic h in h e t g e b ie d H o o g h e id e la n g s d e M a a s lijn e n ro n d o m h e t o n t w ik k e lg e b ie d in t e n s ie v e v e e h o u d e r ij W it v e ld la n g s d e A 7 3 . M e t r u im t e v o o r 5 t o t 9 w in d t u r b in e s b ie d t d it v e r k e n n in g s g e b ie d e e n o p w e k p o t e n t ie t u s s e n 1 9 0 e n 3 4 2 T J p e r ja a r. W a a ro m d it g e b ie d ? H e t v e r k e n n in g s g e b ie d t u s s e n d e M a a s lijn e n A 7 3 is in t e re s s a n t o m t e v e r k e n n e n t e n b e h o e v e v a n d e o n t w ik k e lin g v a n w in d t u r b in e s . H e t g e b ie d t u s s e n d e A 7 3 e n d e M a a s lijn is e e n d iv e r s , v a a k fu n c t io n e e l v e r k a v e ld la n d b o u w g e b ie d m e t e e n c o m b in a t ie v a n a k k e r b o u w , g la s t u in b o u w , b o o m - e n s ie r t e e lt e n in t e n s ie v e e n g ro n d g e b o n d e n v e e h o u d e r ij. N a a r v e r w a c h t in g z a l h e t g e b ie d d e z e g e m e n g d e fu n c t ie b e h o u d e n . H e t g e m e n g d e k a r a k t e r v a n h e t g e b ie d le e n t z ic h g o e d v o o r e e n c o m b in a t ie m e t w in d e n e rg ie .

H e t n e t t o g ro n d g e b r u ik v a n e e n w in d t u r b in e is z e e r b e p e r k t e n k a n p r im a g e c o m b in e e rd w o rd e n m e t a k k e r b o u w , t u in b o u w o f v e e t e e lt . E r z ijn e e n b e p e r k t a a n t a l d ire c t e o m w o n d e n in h e t p la n g e b ie d . D e w in d t u r b in e s k u n n e n a a n s lu it e n o p d e b e s t a a n d e in fr a s t r u c t u u r (d e M a a s lijn o f d e a u t o s n e lw e g A 7 3 ) in h e t la n d sch ap . N a a s t m o g e lijk e c o m b in a t ie s m e t a k k e r b o u w , t u in b o u w o f v e e t e e lt z ijn e r o o k in t e g r a le k o p p e lk a n s e n m o g e lijk . D e o p b re n g s t e n v a n h e t w in d p a r k k u n n e n w o rd e n in g e z e t o m b e d r ijv e n m e t c irc u la ire o f n a t u u r in c lu s ie v e p la n n e n t e o n d e r s t e u n e n , la n d s c h a p s o n t w ik k e lin g e n in h e t g e b ie d e n t e n o o s t e n v a n h e t g e b ie d (K a ld e n b ro e k e n S w o lg e n d e r h e id e ). D e o p b re n g s t e n k u n n e n o o k in g e z e t w o rd e n v o o r d e s o c ia a l m a a t s c h a p p e lijk e d o e le n , d o r p s - e n w ijk o n t w ik k e lin g e n in d e o m lig g e n d e d o r p e n G r u b b e n v o r s t , M e ld e r s lo , L o t t u m , T ie n r a y e n S w o lg e n .

B e la n g r ijk e a a n d a c h t s p u n t e n b ij o n t w ik k e lin g e n in d it g e b ie d is a fs t e m m in g m e t d e h u id ig e p a c h t e r s e n e e n z o r g v u ld ig o m g e v in g s g e s p re k m e t o m w o n e n d e n , o m lig g e n d e d o r p e n e n (a g r a r is c h e ) o n d e rn e m e rs.

16

Figuur 2 indicatief verkenningsgebied 1 "energielandschap tussen Maaslijn en A73'

Verkenningsgebied 2: Energielandschap Mariapeel t ijd e e n t r a n s it ie in fu n c t ie s e n a c t iv it e it e n g a a t De Mariapeel (Figuur 3) is eigenlijk altijd al een energielandschap geweest. Het peelgebied zoals wij Vdat e r k nu e n nkennen in g s g e bisie ontstaan d 2 : E n e r gdoor ie la n dhet s c hsteken a p M a r van ia p e turf e l dat d o oals r m brandstof a k e n . D e d werd is c u s s gebruikt. ie ro n d o mDat d e gebeurde s t ik s t o fd e Daanvankelijk e M a r ia p e e l kleinschalig (F ig u u r 3 ) is evoor ig e n eigen lijk a lt ijd a l e e nvanaf halverwege p o s it ie v a n de d e middeleeuwen. v e e t e e lt o p g e v oEn e liglater, e N a tvan u ra 2 0 0 0 gebruik ehalverwege n e r g ie la n d s de c h a17e p g eeeuw w e e s t tot . H ein t pde e e lg e b ie d z o agrootschalig ls g e b ie dmet e n mname a a k t dals a t brandstof h e t a a n t a l voor v e e t e e lt b e d r ijv e n 20e eeuw wsteenfabrieken. ij d a t n u k e n n e nInmiddels is o n t s t a ais n dde o oMariapeel r h e t s t e k e zelf n v a aangewezen n in d it g eals b ie natura d d e k o 2000-gebied m e n d e ja re n zen a l kenmerkt a fn e m e n .

Dhet e tgebied u r f d a t tussen a ls b r a nde d s tMariapeel o f w e rd g e en b r ude ik t .Middenpeelweg D a t g e b e u rd e (ruim t r a n s it1750 ie v a nha) d ezich v e e hals o ueen d e r ijgrootschalig k a n k a n s r ijk eopen com functioneel verkaveld landbouwgebied voor met name veeteelt en daarmee samenhangend grasa a n v a n k e lijk k le in s c h a lig v o o r e ig e n g e b r u ik v a n a f b in a t ie s m e t d e e n e r g ie t r a n s it ie o p le v e re n . O o k en maïsland.

h a lv e r w e g e d e m id d e le e u w e n . E n la t e r, v a n h a lv e r - is h e t g e b ie d o n d e rd e e l v a n e e n v e rd ro g in g - e n wWaarom e g e d e 1dit 7 e egebied? e u w t o t in d e 2 0 e e e u w g ro o t s c h a v e r n a t t in g s o p a v e o m v e rd e re v e rd ro g in g v a n h e t lig e t n a m etussen a ls b r ade n d Mariapeel s t o f v o o r s ten e e nde fa bMiddenpeelweg r ie k e n . v e e is n ginteressant e b ie d t e g e nom t e gtea averkennen n . W a t e r re t vanwege e n t ie in d itdeg e Hetm gebied Inopenheid m id d e ls isvan d e het M a rlandschap, ia p e e l z e lf ade a n gfunctionele e w e z e n a ls verkaveling b ie d (grote k a n o oen k brechthoekige ijd r a g e n a a n ekavels), e n o p lo shet s in gbeperkte voor de naantal a t u r a 2directe 0 0 0 -g e omwonenden, b ie d e n k e n m e rinteressante k t h e t g e b ie d koppelkansen t u s s e n v e rd romet g in de g s ostikstofproblematiek p g a v e in d e la n d b o u went e n o o s t e n v a n samenwerking de1gemeentes dmogelijkheden e M a r ia p e e l e n tot de M id d e n p e e lw e gmet (r u im 7 5 0 h a ) h eVenray t g e b ieen d . DDeurne.

e c o m b in a t ie v a n d e o p e n h e id , g ro o t z ic h a ls e e n g ro o t s c h a lig o p e n fu n c t io n e e l v e r k a s c h a lig h e id , t r a n s it ie in d e la n d b o u w e n g e s c h ie d e Het is de verwachting dat het gebied de komende tijd een transitie in functies en activiteiten gaat v e ld la n d b o u w g e b ie d v o o r m e t n a m e v e e t e e lt e n n is m e t b r a n d s t o fw in n in g m a a k t h e t g e b ie d id e a a l doormaken. De discussie rondom de stikstofdepositie van de veeteelt op gevoelige Natura2000 d a a r m e e s a m e n h a n g e n d g r a s - e n m a ïs la n d . a ls n ie u w e n e r g ie la n d s c h a p .

gebieden maakt dat het aantal veeteeltbedrijven in dit gebied de komende jaren zal afnemen. De transitie van de veehouderij kan kansrijke combinaties met de energietransitie opleveren. Ook is het Wgebied a a ro m onderdeel d it g e b ie d van ? een verdroging- en vernattingsopave H e t g e b om ie d isverdere v o o r n a verdroging m e lijk in t e revan s s a nhet t voor de Hveengebied e t g e b ie d t utegen s s e n dte e Mgaan. a r ia pWaterretentie e e l e n d e M id d in e n dit p e egebied l- o n tkan w ik kook e lin bijdragen g v a n g ro oaan t s c heen a lig eoplossing z o n n e w e voor id e s . de H ie r van het wverdrogingsopgave e g is in t e re s s a n t o mint edev elandbouw r k e n n e n v ten a n w oosten ege is r ugebied. im t e v oDe o r dcombinatie e g e z o c h t e van 2 7 5 de h a .openheid, D e t r a n s it ie v a n dgrootschaligheid, e o p e n h e id v a n h transitie e t la n d s c hina pde , dlandbouw e fu n c t io n een le geschiedenis e e n la n met d b o ubrandstofwinning w g e b ie d n a a r e e n maakt e n e rg iehet la n gebied d sch ap , ideaal als nieuw energielandschap.

v e r k a v e lin g (g ro t e e n re c h t h o e k ig e k a v e ls ), h e t z a l t o t d e b e le v in g v a n e e n n ie u w la n d s c h a p le ib e p e r k t e a a n t a l d ire c t e o m w o n e n d e n , in t e re s s a n t e k o p p e lk a n s e n m e t d e s t ik s t o fp ro b le m a t ie k e n m o g e lijk h e d e n t o t s a m e n w e r k in g m e t d e g e m e e n t e s Ve n ra y e n D e u rn e . H e t is d e v e r w a c h t in g d a t h e t g e b ie d d e k o m e n d e

den.

18

E r is c e n t r a a l in h e t g e b ie d e e n c o m b in a t ie m e t w in d t u r b in e s m o g e lijk ; e r is r u im t e v o o r d r ie w in d t u r b in e s in lijn o p s t e llin g . E e n c o m b in a t ie v a n z o n -w in d is v a n u it e n e r g ie p ro d u c t ie g u n s t ig , z o n

17

e n w in d e n e rg ie z ijn c o m p le m e n t a ir a a n e lk a a r e n d r a a g t b ij a a n e e n c o n s t a n t e e n e rg ie p ro d u c t ie . W e z u lle n d e m o g e lijk h e d e n v o o r d e re a lis a t ie v a n w in d e n e rg ie v e r k e n n e n , m a a r d it h e e f t n ie t o n z e e e r s t e v o o r k e u r. E r z ijn o o k b e le m m e r in g e n in h e t g e b ie d : z o z ijn e r v e e l v e r s c h ille n d e g ro n d e ig e n a re n e n o n t b re e k t e e n g ro o t s c h a lig e e n e rg ie in fr a s t r u c t u u r o m h e t g e b ie d t e o n t s lu it e n , o n d a n k s d e g ro t e hHet o o ggebied s p a n n inisgvoornamelijk s le id in g d ie n ointeressant o rd -z u id d ovoor o r h ede t ontwikkeling van grootschalige zonneweides. Hier is gruimte e b ie d lo o p t .de D egezochte u it d a g in g275 e n mha. e t De b e ttransitie re k k in g t van o t een landbouwgebied naar een energielandschap, voor deie beleving leiden. dzal e etot n e rg in fr a s t r u cvan t u u een r k u nnieuw n e n m landschap o g e lijk w o rd en o p g e lo s t d o o r s a m e n w e r k in g m e t d e g e m e e n t e n combinatie DEre uisr ncentraal e e n V e ninr a het y , w egebied lk e o o keen de m o g e lijk h e dmet e n windturbines mogelijk; er is ruimte voor drie windturbines in lijnopstelling.

Een combinatie van zon-wind is vanuit energieproductie gunstig, zon v o o r g ro o t s c h a lig e e n e rg ie o n t w ik k e lin g ro n d o m en windenergie zijn complementair aan elkaar en draagt bij aan een constante energieproductie. We dzullen e P e e lde a a mogelijkheden n h e t v e r k e n n e nvoor z ijn . de In drealisatie e o m g e v in g vwindenergie an van verkennen, maar dit heeft niet onze heerste e t g e bvoorkeur. ie d v in d e n re c re a t ie v e o n t w ik k e lin g p la a t s , m o g e lijk e e n e rg ie o n t w ik k e lin g m o e t g o e d w o rd e n aErfg zijn e s t e ook m d . belemmeringen H ie r v o o r is e e n z oinrghet v u ldgebied: ig o m g zo e v inzijn g s -er veel verschillende grondeigenaren en ontbreekt geen e s p grootschalige re k m e t o m w o energie n e n d e n ,infrastructuur o m lig g e n d e d om o r p ehet n , gebied te ontsluiten, ondanks de grote hoogspanningsleiding die noord-zuid door het loopt. De uitdagingen met betrekking tot de n a t u u r b e h e e ro rg a n is a t ie s e n a g r a r is c h e e n re c re gebied aenergie infrastructuur kunnen mogelijk worden opgelost door samenwerking met de gemeenten t ie v e o n d e r n e m e r s n o d ig .

Deurne en Venray, welke ook de mogelijkheden voor grootschalige energieontwikkeling rondom de Peel aan het verkennen zijn. In de omgeving van het gebied vinden recreatieve ontwikkeling plaats, mogelijke energieontwikkeling moet goed worden afgestemd. Hiervoor is een zorgvuldig omgevingsgesprek met omwonenden, omliggende dorpen, natuurbeheerorganisaties en agrarische en recreatieve ondernemers nodig.

H e t t r a je c t n a a r e e n e n e r g ie la n d s c h a p in H o rst aan d e M aas H e t o n t w ik k e le n v a n e e n g ro o t s c h a lig e n e r g ie la n d s c h a p v r a a g t o m e e n z o r g v u ld ig t r a je c t . H e t t r a je c t z a l n a a r v e r w a c h t in g v ie r t o t z e s ja a r d u re n . D e o n t w ik k e lin g is d a a r b ij o o k a fh a n k e lijk v a n d e b e s c h ik b a re c a p a c it e it o p h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k . D e g e m e e n t e r a a d z a l m e e rd e re b e s lu it v o r m in g s m o m e n t e n d o o r lo p e n t ijd e n s d it t r a je c t , t e b e g in n e n b ij h e t v a s t s t e lle n v a n e e n h a a lb a a r p ro je c t p la n . In F ig u u r 4 w o rd t h e t t r a je c t n a a r e e n e n e r g ie la n d s c h a p in H o r s t a a n d e M a a s w e e r g e g e v e n . E lk b e s lu it v o r m in g s m o m e n t b e s t a a t u it e e n g o /n o g o b e s lis s in g v a n d e g e m e e n t e r a a d .

S t a p 1 : G e b ie d s v e r k e n n in g D e g e b ie d s v e r k e n n in g w o rd t d o o r e e n o n a fh a n k e lijk e g e b ie d s v e r k e n n e r u it g e v o e rd e n g a a t in g e s p re k m e t in w o n e r s , o n d e r n e m e r s e n a n d e re b e la n g h e b b e n d e n in d e z e t w e e k a n s r ijk e g e b ie d e n . D o e l is h e t o p s t e lle n v a n r a n d v o o r w a a rd e n e n c r it e r ia v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n e e n e n e rg ie la n d s c h a p o p b a s is v a n d e w e n s e n e n e is e n v a n u it d e o m g e v in g , z o a ls p a r t ic ip a t ie , e ig e n d o m s v o r m , lo c a t ie , k a n s r ijk e k o p p e lk a n s e n e t c . S t a p 2 : U it w e r k in g n a a r e e n h a a lb a a r h e id s s t u d ie O p b a s is v a n d e g e b ie d s v e r k e n n in g w o rd t e e n h a a lb a a r h e id s s t u d ie u it g e w e r k t v o o r d e k a n s r ijk e e n e r g ie la n d s c h a p p e n o f v a r ia n t e n . In d e z e h a a lb a a r h e id s s t u d ie w o rd t e e n b u s in e s s c a s e a n a ly s e e n in v e s t e r in g s r a m in g m e t g e ïn t e re s s e e rd e p a r t ije n o p g e s t e ld .

H e t e e r lijk v e rd e le n v a n d e lu s t e n e n la s t e n v o o r g ro n d e ig e n a re n e n e e n o p z e t v o o r fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie w o rd e n o o k in d e z e h a a lb a a r h e id s s t u d ie m e e g e n o m e n . D e g e b ie d s v e r k e n n in g e n h a a lb a a r h e id s s t u d ie le id e n t o t e e n c o n c re e t p ro je c t p la n m e t fi n a n c ië le d o o r re k e n in g , w a a r d e g e m e e n t e r a a d e e n b e s lu it o v e r k a n n e m e n .

Figuur 3 Indicatief verkenningsgebied 2 "Energielandschap Mariapeel"

Figuur 4 Traject naar een energielandschap in Horst aan de Maas

Het traject naar een energielandschap in Horst aan18 de Maas Het ontwikkelen van een grootschalig energielandschap vraagt om een zorgvuldig traject. Het traject

Stap 1: Gebiedsverkenning 19 De gebiedsverkenning wordt door een onafhankelijke gebiedsverkenner uitgevoerd en gaat in

S t a p 3 : M ilie u e ff e c t r a p p o r t a g e e n o m g e v in g s v is ie H e t e n e rg ie la n d s c h a p d ie n t o n d e rd e e l t e z ijn v a n e e n in t e g r a le g e b ie d s v is ie . In e e n o m g e v in g s v is ie w o rd t h e t e n e rg ie la n d s c h a p a a n g e w e z e n . D e M E R is e e n h u lp m id d e l o m t o t d e ju is t e r u im t e lijk e k e u z e s t e k o m e n in d e o m g e v in g s v is ie . S t a p 4 : O n t w e r p e n v a n h e t e n e rg ie la n d s c h a p W a n n e e r d e M E R is u it g e v o e rd e n d e s t r u c t u u r v is ie is o p g e s t e ld k a n h e t o n t w e r p v a n h e t e n e rg ie la n d s c h a p w o rd e n u it g e w e r k t . W a a r s c h ijn lijk z u lle n e r d iv e r s e o n t w e r p m o d e lle n w o rd e n o p g e s t e ld , o p b a s is v a n g e s p re k k e n m e t d e o m g e v in g e n s t a k e h o ld e r s z a l e e n v o o r k e u r s o n t w e r p w o rd e n g e s e le c t e e rd . D e o m w o n e n d e n e n s t a k e h o ld e r s w o rd e n n a u w b e t ro k k e n b ij h e t o n t w e r p , o n d e r a n d e re v ia e e n o m g e v in g s d ia lo o g . O p b a s is v a n e e n o n t w e r p p ro c e s m e t o m w o n e n d e n e n s t a k e h o ld e r s w o rd t e e n m a s t e r p la n o p g e s t e ld . D e g e m e e n t e r a a d n e e m t h ie ro v e r e e n b e s lu it .

S t a p 5 : O m g e v in g s p la n w ijz ig in g e n v e rg u n n in g s a a n v ra a g O m d e o n t w ik k e lin g v a n e e n e n e rg ie la n d s c h a p m o g e lijk t e m a k e n , m o e t e r e e n o m g e v in g s p la n w ijz ig in g p la a t s v in d e n . H e t b e s t e m m in g s p la n d ie n t in s a m e n s p r a a k m e t d e o m g e v in g e n s t a k e h o ld e r s t e w o rd e n o p g e s t e ld . D e g e m e e n t e r a a d b e s lis t o v e r d e b e s t e m m in g s p la n w ijz ig in g . Te g e lijk e r t ijd w o rd t e e n v e rg u n n in g s a a n v r a a g o p g e s t e ld e n in g e d ie n d e n w o rd e n d e m o g e lijk h e d e n v o o r fi n a n c ië le p a r t ic ip a t ie v e rd e r u it g e w e r k t . O p h e t m o m e n t v a n e e n h e r ro e p e lijk e v e rg u n n in g (a ls v e rg u n n in g s a a n v r a a g is g o e d g e k e u rd ) k a n e r S D E -s u b s id ie w o rd e n a a n g e v r a a g d . A fh a n k e lijk v a n b e ro e p s p ro c e d u re s d ie v o lg e n o p h e t v e r le n in g v e n v a d e h e r ro e p e lijk e v e rg u n n in g , w o rd t d e o n h e r ro e p e lijk e v e rg u n n in g v e r le e n d .

S t a p 6 : O n t w ik k e l- e n a a n b e s t e d in g s fa s e O p h e t m o m e n t d a t d e o n h e r ro e p e lijk e v e rg u n n in g is v e r le e n d , k a n d e o n t w ik k e lin g e n a a n b e s t e d in g v a n s t a r t g a a n . E r w o rd e n v o o r b e re id in g e n v o o r d e in fr a s t r u c t u u r g e t ro ff e n e n h e t e n e rg ie p ro je c t e n w o rd t a a n b e s t e e d .

S t a p 7 : R e a lis a t ie fa s e U it e in d e lijk w o rd t e e n e n e r g ie la n d s c h a p g e re a lis e e rd a ls o n d e rd e e l v a n e e n b re d e p o s it ie v e g e b ie d s o n t w ik k e lin g , w a a r b ij a n d e re o n t w ik k e lin g e n z o a ls d e t r a n s it ie v a n d e la n d b o u w , n a t u u ro n t w ik k e lin g , k lim a a t a d a p t a t ie , n a t u u ro n t w ik k e lin g e n v e r s t e r k in g v a n d e la n d s c h a p p e lijk e k w a lit e it m o g e lijk w o rd e n g e m a a k t . B e la n g r ijk a a n d a c h t s p u n t g e d u re n d e h e t g e h e le p ro c e s z ijn h e t g e s p re k m e t d e o m g e v in g , a fs t e m m in g m e t d e n e t b e h e e rd e r e n b u u r g e m e e n t e n e n h e t in t e g r a le k a r a k t e r v a n e e n e n e r g ie la n d s c h a p .

2 .2 .4 S p o o r 4 : I n n o v a t i e , n e t w e r k e n e n o p s la g T w e e b e la n g r ijk e b e le m m e re n d e fa c t o re n v o o r d e e n e r g ie t r a n s it ie z ijn d e c a p a c it e it v a n h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k e n d e o p s la g v a n e n e r g ie . W e w ille n s a m e n m e t d e re g io b ijd r a g e n a a n o p lo s s in g e n v o o r d e z e k n e lp u n t e n d o o r t e in v e s t e re n in e n r u im t e t e b ie d e n a a n k e n n is o n t w ik k e lin g o p h e t g e b ie d v a n e n e r g ie o p s la g in d e v o r m v a n b a t t e r ijs y s t e m e n , w a t e r s t o fo m z e t t in g , s m a r t g r id s , ‘s lim m e a p p a r a t e n ’ (e n e r g ie g e b r u ik a fs t e m m e n o p -a a n b o d ), e t c . O o k o n d e r s t e u n e n w e E n e x is o m d e k o m e n d e ja re n fo r s t e k u n n e n in v e s t e re n in d e v e r s t e r k in g v a n h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k . W e z u lle n d it in R E S -v e r b a n d o p p a k k e n in s a m e n w e r k in g m e t k e n n is in s t e llin g e n e n o n d e r n e m e r s .

O n d e r a n d e re in d e re g io n a le in v e s t e r in g s a g e n d a z ijn in n o v a t ie p ro je c t e n o p d it g e b ie d v o o r z ie n S p o o r 1 , 2 e n 3 r ic h t e n z ic h o p d e t e c h n o lo g ie ë n v o o r e le k t r ic it e it s o p w e k d ie o p d it m o m e n t t e c h n is c h h a a lb a a r, fi n a n c ie e l b e t a a lb a a r, b e w e z e n v e ilig e n d u u r z a a m z ijn : z o n - e n w in d e n e rg ie . W e k ijk e n e c h t e r m e t e e n o p e n b lik n a a r d e t o e k o m s t e n s t a a n o p e n v o o r a n d e re t e c h n o lo g ie ë n . G ro o t s c h a lig e e n e r g ie p ro je c t e n b ie d e n k a n s e n v o o r e n e r g ie o p s la g in a n d e re v o r m e n . B ijv o o r b e e ld o v e r t o llig e z o n n e - o f w in d e n e rg ie o m z e t t e n n a a r w a t e r s t o f. D it d o e n w ij in s a m e n w e r k in g m e t o n d e r a n d e re d e n e t b e h e e rd e r. K e r n e n e r g ie , C O 2 -a fv a n g b ij e le k t r ic it e it s p ro d u c t ie o p fo s s ie le b a s is e n b io m a s s a w o rd e n d o o r o n s n ie t p r in c ip ie e l u it g e s lo t e n v o o r d e t o e k o m s t ig e o p w e k

20

v a n e le k t r ic it e it . D e z e t e c h n o lo g ie ë n s c o re n n u e c h t e r n o g n e g a t ie f o p m e e rd e re v a n d e g e n o e m d e c r it e r ia e n k u n n e n o m d ie re d e n g e e n w e z e n lijk e b ijd r a g e a a n d e e n e r g ie t r a n s it ie le v e re n . In s a m e n w e r k in g m e t p a r t n e r s in d e R E S e n la n d e lijk e k e n n is p a r t n e r s s t a a n w e o p e n v o o r k e n n is o n t w ik k e lin g o p d it g e b ie d . W e n e m e n h ie r in e c h t e r n ie t z e lf h e t v o o r t o u w .

d ig r u im t e g e b r u ik e n k le in s c h a lig e z o n n e w e id e s d a n w ij n u v e r w a c h t t e n , z a l d e o p g a v e v o o r d e a n d e re t w e e s p o re n (m id d e lg ro t e z o n n e w e id e s e n e n e r g ie la n d s c h a p p e n ) n a a r b e n e d e n w o rd e n g e s c h a a ld . O o k e v a lu e re n w e o f e r v e r a n d e r in g e n in h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k z ijn e n o f e r in n o v a t ie s b e s c h ik b a a r z ijn d ie im p a c t h e b b e n o p d e m a n ie r w a a ro p w e d e o p w e k a m b it ie w ille n in v u lle n .

2 .3 A f s t e m m i n g m e t r e g i o e n o m lig g e n d e g e m e e n t e n

In K O D E h e b b e n w e e e n o p w e k o p g a v e v a n 1 .0 0 0 T J p e r ja a r in 2 0 3 0 g e s t e ld , w a a r b ij w e s t re v e n n a a r 5 0 % lo k a a l c o ö p e r a t ie f e ig e n d o m b ij p ro je c t e n . W e g a a n z e lf g e e n m o n it o r in g s s y s t e e m in r ic h t e n o m o n z e d u u r z a m e lo k a le e le k t r ic it e it s o p w e k t e m o n it o re n , h ie r v o o r g e b r u ik e n w e d e n a t io n a le K lim a a t m o n it o r. D e re a lis a t ie v a n lo k a a l (c o ö p e r a t ie f ) e ig e n d o m w o rd t g e m o n it o rd m id d e ls v e rg u n n in g v e r le n in g , o p b a s is v a n d e v e rg u n n in g a a n v r a g e n w o rd t b ijg e h o u d e n h o e v e e l p ro je c t e n e r m id d e ls lo k a a l c o ö p e r a t ie f e ig e n d o m w o rd e n g e re a lis e e rd .

D e b o v e n s t a a n d e s p o re n s lu it e n a a n o p d e R e g io n a le E n e r g ie s t r a t e g ie d ie in o n t w ik k e lin g is . D e g e fa s e e rd e b e s lu it v o r m in g m a a k t h e t m o g e lijk o m d e k o m e n d e p e r io d e o v e r e n w e e r d e s a m e n h a n g t e b lijv e n b e w a k e n . In a lle s p o re n z o e k e n w ij a c t ie f d e a fs t e m m in g m e t o m lig g e n d e g e m e e n t e n e n n e t b e h e e rd e r s . B ij d e v e r k e n n in g v a n d e e n e r g ie g e b ie d e n is b ijv o o r b e e ld d e s a m e n w e r k in g m e t V e n r a y e n D e u r n e v a n b e la n g v o o r g ro o t s c h a lig e z o n n e w e id e s . M e t a lle o m lig g e n d e g e m e e n t e n z a l a fs t e m m in g p la a t s v in d e n b ij d e v e r k e n n in g n a a r w in d e n e rg ie . Z o w o rd t d a t o o k d o o r o n s g e v r a a g d a a n a n d e re g e m e e n t e n .

H e t d o e l is o m t e v e r z e k e re n d a t d e b e la n g e n v a n in w o n e r s , b e d r ijv e n e n a n d e re b e la n g e n a a n w e e r s z ijd e n v a n d e g e m e e n t e g re n s e v e n w ic h t ig m e e g e w o g e n w o rd e n b ij t o e k o m s t ig e b e s lu it v o r m in g , d a t e n e r g ie p ro je c t e n in d e re g io e lk a a r v e r s t e r k e n (in p la a t s v a n ‘in d e w e g z it t e n ’) e n d a t o p t im a le r u im t e lijk e k e u z e s w o rd e n g e m a a k t , o o k v a n u it e e n re g io n a a l p e r s p e c t ie f.

2 .4

E v a lu a t ie e n m o n it o r in g

M e t K O D E s t e lle n w e a m b it ie s v o o r d e k o m e n d e t ie n ja a r. O m in b e e ld t e b re n g e n o f w e d e g e s t e ld e a m b it ie s h a le n e n d a a r w a a r n o d ig o n z e a a n p a k t e v e r a n d e re n , z a l d e a a n p a k u it K O D E p e r io d ie k w o r d e n g e ë v a lu e e rd e n d e re a lis a t ie v a n o n z e a m b it ie s w o rd e n g e m o n it o rd . D o o r ja a r lijk s t e e v a lu e re n h o e v e e l d u u r z a m e e n e r g ie o p w e k k in g w e re a lis e re n o f g a a n re a lis e re n , k u n n e n w e d e in z e t o p ie d e r s p o o r b ijs t e lle n w a a r n o d ig . W a n n e e r e r m e e r d u u r z a m e e le k t r ic it e it w o rd t o p g e w e k t m id d e ls z o n -o p -d a k e n , m e e r v o u -

21

DEEL B

Achtergronden en beleidsdilemma’s

22

3 De opgave: besparen en lok aal duurzaam opwekken In d it h o o fd s t u k w o rd t d e o p g a v e w a a r o n z e g e m e e n t e v o o r s t a a t w e e rg e g e v e n . In D e e l A re e d s k o r t a a n g e s t ip t e n h ie r v e rd e r u it g e w e r k t . V a n u it d e in t e r n e e n e x t e r n e b e le id s k a d e r s w o rd t t o e g e w e r k t n a a r d e c o n c re t e e n e rg ie v r a a g v o o r H o r s t a a n d e M a a s.

o p w e k , g e b o u w d e o m g e v in g , la n d b o u w e n in d u s t r ie ). O o k o p g a v e n v o o r g e m e e n t e n z o a ls h e t g e fa s e e rd v e rd u u r z a m e n v a n w o n in g e n (t r a n s it ie v is ie w a r m t e ) e n d e v e rd u u r z a m in g v a n d e e le k t r ic it e it o p w e k (w in d e n e r g ie o p z e e , re g io n a le e n e r g ie s t r a t e g ie ë n e n lo k a a l b e le id ) v in d e n h u n o o r s p ro n g in h e t K lim a a t a k k o o rd . O o k h e t u it g a n s p u n t d a t b ij re a lis a t ie v a n g ro t e e n e r g ie p ro je c t e n w o rd t g e s t re e fd n a a r 5 0 % lo k a a l c o ö p e r a t ie f e ig e n d o m is o p g e n o m e n in h e t K lim a a t a k k o o rd .

3 .1 B e s t a a n d e i n t e r n e e n e x t e r n e b e le id s k a d e r s

E n e r g ie v is ie N o o rd -L im b u r g 2 0 1 8 In 2 0 1 8 is d e E n e r g ie v is ie N o o rd -L im b u r g o p g e s t e ld d o o r d e 8 N o o rd -L im b u r g s e g e m e e n t e n m e t E x t e r n e b e le id s k a d e r s a ls g e z a m e n lijk d o e l: ‘H e t c re ë re n v a n e e n fo s s ie l e n e r g ie o n a fh a n k e lijk e re g io m e t e e n e c o n o m is c h K lim a a t a k k o o rd g e z o n d e w o o n -, w e r k - e n le e fo m g e v in g , w e lk e In h e t K lim a a t a k k o o rd s t a a n d e n a t io n a le d o e ls t e lg e s c h ik t is v o o r t o e k o m s t ig e g e n e r a t ie s ’. D e re g io lin g e n e n a m b it ie s v o o r e n e rg ie b e s p a r in g e n o n d e r s c h r ijf t t w e e d o e le n v o o r 2 0 3 0 : -o p w e k in 2 0 3 0 e n 2 0 5 0 : • 3 5 % e n e r g ie b e s p a r in g h e b b e n g e re a lis e e rd • In 2 0 3 0 4 9 % m in d e r b ro e ik a s g a s s e n u it s t o o t voor 2030; t .o .v . 1 9 9 0 ; • 3 0 % lo k a le d u u r z a m e e le k t r ic it e it o p w e k v o o r • In 2 0 5 0 is d e s t ijg in g v a n d e g e m id d e ld e 2030. w e re ld t e m p e r a t u u r b e p e r k t t o t m a x im a a l 2 D e e n e r g ie v is ie N o o rd -L im b u r g 2 0 1 8 is d o o r d e 3 gDe opwekken r a d e nopgave: C e ls iu s .

besparen en lokaal duurzaam g e m e e n t e r a a d o p 1 5 ja n u a r i 2 0 1 9 v a s t g e s t e ld e n v o rvoor m t e estaat n b e laweergegeven. n g r ijk fu n d a m In e n Deel t vooA r Kreeds O D E . kort In dit hoofdstuk wordt de opgave waar onze gemeente In h e t K lim a a t a k k o o rd w o rd e n d e z e d o e le n u it g e aangestipt en hier verder uitgewerkt. Vanuit de interne en externe beleidskaders wordt toegewerkt w e r k tde in concrete e e n a a n t aenergievraag l s e c t o r a le a c tvoor ie p ro Horst g r a m maan a ’s de Maas. naar ro n d o m e e n v ijf t a l t h e m a ’s (m o b ilit e it , e le k t r ic it e it

3.1 Bestaande interne- en externe beleidskaders

R e g io n a le E n e r g ie s t r a t e g ie (R E S ) N e d e r la n d k e n t 3 0 R E S -re g io ’s . G e m e e n t e H o r s t a a n d e M a a s is o n d e rd e e l v a n re g io N o o rd - e n M id d e n -L im b u r g . In d e R E S w o rd e n a fs p r a k e n g e m a a k t o v e r e n e r g ie b e s p a r in g e n w a a r e n h o e d u u r z a m e e le k t r ic it e it o p la n d (w in d e n z o n ) o p g e w e k t k a n w o rd e n . In 2 0 2 0 is d e c o n c e p t -R E S o p g e le v e rd (v a s t s t e llin g d o o r h e t c o lle g e d .d . 1 3 ju li 2 0 2 0 ). D e z e c o n c e p t -R E S w o rd t v e rd e r u it g e w e r k t n a a r d e R E S 1 .0 e n z a l v ó ó r 1 ju li 2 0 2 1 t e r v a s t s t e llin g a a n d e g e m e e n t e r a a d a a n g e b o d e n . H e t p ro d u c t R E S d ie n t d a a r n a e lk e 2 ja a r g e a c t u a lis e e rd t e w o rd e n . D e R E S k o m t t o t s t a n d o p b a s is v a n lo k a le e n re g io n a le in p u t . D e u it k o m s t e n v a n d e R E S m o e t e n in lo k a a l b e le id v e rd e r w o rd e n u it g e w e r k t , in o n z e g e m e e n t e w o rd t d e R E S d u s (o n d e r m e e r ) in K O D E u it g e w e r k t . D a a rd o o r is e r d u s s p r a k e v a n e e n c o n t in u e w is s e lw e r k in g t u s s e n K O D E e n R E S .

W e l is d e s c o p e v a n d e R E S n e t ie t s a n d e r s d a n d ie v a n K O D E . D e R E S r ic h t z ic h o p h e t a a n d e e l d a t d e re g io p a k t in d e n a t io n a le o p g a v e o m v o o r 2 0 3 0 3 5 t e r a w a t t u u r (T W h ) a a n g ro o t s c h a lig e e le k t r ic it e it s o p w e k o p la n d t e re a lis e re n (v a n u it d e s e c t o r t a fe ls E n e r g ie e n G e b o u w d e O m g e v in g ). D e o p w e k a m b it ie v a n o n z e re g io is 1 ,2 T W h . K O D E r ic h t z ic h e c h t e r o p h e t t o t a le (h u id ig e e n t o e k o m s t ig e ) e le k t r ic it e it s v e r b r u ik v a n o n z e g e m e e n t e e n is d u s v e e lo m v a t t e n d e r. O o k fo c u s t d e R E S z ic h v o o r a ls n o g o p p ro je c t e n d ie p e r 2 0 2 5 v e r g u n d k u n n e n z ijn , t e r w ijl K O D E e e n v e rd e re h o r iz o n k e n t . B ij v e r s c h ille n in d e fi n it ie s t u s s e n K O D E e n h e t p ro d u c t R E S , w o rd t in e e n e v a lu a t ie c .q . b ijs t e llin g v a n K O D E b e o o rd e e ld h o e h ie r m e e w o rd t o m g e g a a n . L im b u r g s e z o n n e la d d e r D e P ro v in c ie L im b u r g h e e f t in m a a r t 2 0 2 0 d e L im b u r g s e z o n n e la d d e r o p g e s t e ld .

D e z e z a l e e n p le k k r ijg e n in d e O m g e v in g s v is ie L im b u r g e n d e O m g e v in g s v e ro rd e n in g . D e z o n n e la d d e r is g e b a s e e rd o p d e K a m e r m o t ie D ik -F a b e r w a a r in e e n la n d s c h a p p e lijk e in p a s s in g s v o lg o rd e w o rd t v o o r g e s t e ld v o o r z o n n e -e n e r g ie , z o d a t p r im a ir o n b e n u t t e d a k e n e n t e r re in e n w o rd e n b e n u t e n la n d b o u w e n n a t u u r z o v e e l m o g e lijk w o rd e n o n t z ie n . M e t d e z o n n e la d d e r w o rd t a a n d e h a n d v a n 5 t re d e n o n -

Figuur 5: opgaven

Externe beleidskaders Klimaatakkoord

24

d e r s t a a n d e (v o o r k e u r s )v o lg o rd e g e h a n t e e rd . V a n b e la n g is o m t e m e ld e n d a t e r g é é n s p r a k e is v a n v o lg t ijd e lijk h e id t u s s e n d e v e r s c h ille n d e t re d e n . M e t a n d e re w o o rd e n : h e t is n ie t z o d a t p a s n a d á t a lle d a k e n v o l lig g e n m e t p a n e le n , z o n n e w e id e s m o g e n w o rd e n g e re a lis e e rd . D it z o u t o t e e n o n v e r a n t w o o rd e v e r t r a g in g v a n d e v e rd u u r z a m in g v a n d e e n e r g ie v o o r z ie n in g le id e n . 1 . To e p a s s in g v a n z o n n e p a n e le n o p d a k e n e n g e v e ls v a n g e b o u w e n . 2 . G e b r u ik v a n (o n b e n u t t e ) t e r re in e n in b e b o u w d g e b ie d , 3 . G ro n d e n in b u it e n g e b ie d m e t e e n a n d e re p r im a ire fu n c t ie d a n la n d b o u w o f n a t u u r. 4 . G ro n d e n in g e b r u ik v o o r la n d b o u w . 5 . U it s lu it in g s g e b ie d e n .

In t e r n e b e le id s k a d e r s C o a lit ie a k k o o rd H o r s t a a n d e M a a s 2 0 1 8 -2 0 2 2 H e t c o a lit ie a k k o o rd o n d e r s c h r ijf t d e d o e ls t e llin g e n u it h e t n a t io n a a l (o n t w e r p ) K lim a a t a k k o o rd 2 0 1 8 e n h e t K lim a a t a k k o o rd v a n P a r ijs . S a m e n m e t in w o n e r s e n a n d e re s t a k e h o ld e r s m o e t k lim a a t v e r a n d e r in g w o rd e n t e g e n g e g a a n . In h e t c o a lit ie a k k o o rd w o rd t g e s p ro k e n o v e r e e n ‘g e m e e n t e lijk e e n e r g ie b e d r ijf ’ (i.c . e e n a c t ie v e ro l v o o r d e g e m e e n t e lijk e o v e r h e id ), o v e r h e t b e la n g v a n e e n lo k a le e n e r g ie c o ö p e r a t ie (o p d a t d e in w o n e r s m e e k u n n e n p a r t ic ip e re n ) e n o v e r e e n e n e rg ie la n d s c h a p “fl a g s h ip -p ro je c t ”. D u u r z a a m h e id s p ro g r a m m a 2 0 2 0 -2 0 5 0 : W ij g a a n g ro e n H e t d u u r z a a m h e id s p ro g r a m m a fo c u s t o p 4 la n g e t e r m ijn d o e le n : 1 . K lim a a t n e u t r a lit e it : In 2 0 5 0 s t o t e n w ij n e t t o g e e n b ro e ik a s g a s s e n m e e r u it ; 2 . K lim a a t b e s t e n d ig h e id : In 2 0 5 0 is o n z e g e m e e n t e k lim a a t b e s t e n d ig e n w a t e r ro b u u s t in g e r ic h t ; 3 .

C irc u la ire e c o n o m ie : In 2 0 5 0 h e b b e n w e e e n d u u r z a a m g e d re v e n , v o lle d ig c irc u la ire e c o n o m ie ; 4 . B io d iv e r s it e it : In 2 0 3 0 h e b b e n w e e e n n a t u u r -in c lu s ie v e e c o n o m ie . H e t v e r lie s a a n b io d iv e r s it e it is o m g e b o g e n n a a r h e r s t e l.

25

A l d e z e d o e le n w o rd e n g e z ie n a ls k o p p e lk a n s e n v o o r d e o p w e k v a n d u u r z a m e e le k t r ic it e it d o o r z o n e n w in d . D it is é é n v a n d e v o o r w a a rd e n v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n p ro je c t e n .

b o u w , g e v o lg d d o o r d e s e c t o r m o b ilit e it . H e t a a n d e e l in d u s t r ie is z e e r k le in . V e rd e r v o r m e n ‘K le in z a k e lijk g e b r u ik ’ (M K B -b e d r ijv e n , m a a t s c h a p p e lijk e e n p u b lie k e v o o r z ie n in g e n ) e n d e w o n in g e n d e m id d e n m o o t . F ig u u r 7 g e e f t d e v e rd e lin g w e e r :

B e le id s v is ie z o n n e -e n e rg ie 2 0 1 8 D e b e le id s v is ie z o n n e -e n e rg ie 2 0 1 8 g a a t in o p d e 3 .3 B e s p a r i n g s a m b i t i e & e n e r g i e v r a a g 2 0 3 0 k a d e r s w a a r b in n e n z o n n e -e n e rg ie g e re a lis e e rd k a n In 2 0 3 0 w o rd t 3 0 % (o f o n g e v e e r 1 .1 5 0 T J ) v a n w o rd e n o p d a k e n v a n b e d r ijv e n , a g r a r is c h e b e d r ijd e e n e r g ie v r a a g in H o r s t a a n d e M a a s d u u r z a a m v e n , w o n in g e n e n m a a t s c h a p p e lijk v a s t g o e d . Te lo k a a l o p g e w e k t m e t z o n - e n w in d e n e rg ie . In 2 0 5 0 v e n s g a a t d e v is ie in o p m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik , is d e e n e r g ie v o o r z ie n in g v a n H o r s t a a n d e M a a s re s t s t ro k e n , n ie t -a g r a r is c h e g ro n d e n e n k le in s c h a 1 0 0 % d u u rza a m . lig e v e ld in s t a lla t ie s (t o t 0 ,5 h a ). D e z e b e le id s v is ie is g e ïn t e g re e rd in K O D E (s p o o r 1 , h o o fd s t u k 6 ) e n U it e in d e lijk z a l d e t o t a le e n e r g ie v o o r z ie n in g k o m t m e t d e v a s t s t e llin gfocust v a n K op O D 4E tlange e v e r vtermijn a lle n . doelen: m o e t e n v e rd u u r z a m e n .

In K O D E s lu it e n w e a a n b ij Het duurzaamheidsprogramma d e d o e ls tmeer e llin g uit; u it d e E n e r g ie v is ie N o o rd L im b u r g 1. Klimaatneutraliteit: In 2050 stoten wij netto geen broeikasgassen 2. Klimaatbestendigheid: 3 .2 H u i d i g e e n e rIn g i2050 e g e b isr uonze i k gemeente klimaatbestendig 2 0 1 8 (v a s ten g e swater t e ld d orobuust o r d e g eingericht; m e e n te ra a d o p 1 5 3. Circulaire economie: In 2050 hebben we een duurzaam gedreven, volledig circulaire economie; W e g e b r u ik e n m o m e n t e e l in o n z e g e m e e n t e in ja n u a r i 2 0 1 9 ), w a a r in is g e s t e ld d a t w e s t re v e n n a a r 4. Biodiversiteit: In 2030 hebben we een natuur-inclusieve economie. biodiversiteit t o t a a l b ijn a 8 .0 0 0 T J a a n e n e rg ie p e r ja a r (b ro n : 3 0 -3 5 % e n Het e r g ieverlies b e s p a raan in g in 2 0 3 0 (t e n o p z ic h t e v a n is omgebogen naar herstel. K lim a a t m o n it o r 2 0 1 7 , (t a b e l 1 ). D it is e n e rg ie d ie 2 0 1 7 ). D it b e t e k e n t d a t w e p ro g n o s t ic e re n d a t e r Al deze doelen worden gezien als koppelkansen voor de opwek van duurzame elektriciteit door zon fk o m s t ig is u it a lle fo s s ie le e n d u u r z a m e e n e r g ie 2 0 3 0 e e n e n e r g ie v r a a g is v a n o n g e v e e r 5 .1 0 0 T J en wind.

aDit is één van de voorwaarden voor de ontwikkeling invan projecten. b ro n n e n d ie b in n e n o n z e g e m e e n t e b e s c h ik b a a r p e r ja a r (T a b e l 2 ). F ig u u r 8 g e e f t e e n w e e r g a v e v a n z ijn zonne-energie . F ig u u r 6 g e e f t 2018 e e n w e e rg a v e v a n d e h u id ig e d e z e e n e r g ie b e s p a r in g : Beleidsvisie e n e rg iezonne-energie m ix : De beleidsvisie 2018 gaat in op de kaders waarbinnen zonne-energie gerealiseerd kan worden op daken van bedrijven, agrarische bedrijven, woningen E n e en r g iemaatschappelijk v r a a g u it s t e d e lijkvastgoed. e o m g e v in g Tevens gaat de visie in op meervoudig ruimtegebruik, reststroken, niet-agrarische gronden eno e ilijk e r in h u n H e t g ro o t s t e d e e l, r u im t w e e d e rd e h ie r v a n , g a a t S t e d e lijk e g e m e e n t e n k u n n e n m kleinschalige o p a aveldinstallaties n d e o p w e k v a n(tot w a r0,5 m t eha). , o n Deze g e v e ebeleidsvisie r e e n k w a r t is geïntegreerd d u u r z a m e e lein k t rKODE ic it e it s(spoor b e h o e 1, f t e v o o r z ie n d a n hoofdstuk 6) en komt met de vaststelling van KODE te vervallen. a a n m o b ilit e it e n d e re s t e re n d e 1 5 % a a n d a a d w e r la n d e lijk e g e m e e n t e n . E r z ijn m e e r m o g e lijk h e d e n k e lijk e le k t r ic it e it s v e r b r u ik .

v o o r h e t g e b r u ik v a n (in d u s t r ië le ) re s t w a r m t e , 3.2 Huidige energiegebruik t e g e lijk e r t ijd is d e r u im t e v o o r z o n n e w e id e s e n We gebruiken momenteel in onze gemeente in totaal bijna 8.000 TJ aan energie per jaar (bron: A ls w e d e c ijfe r s p e r s e c t o r b e k ijk e n , d a n is d e w in d t u r b in e s s c h a a r s e r d a n in m e e r la n d e lijk e Klimaatmonitor 2017, (tabel 1). Dit is energie die afkomstig is uit alle fossiele en duurzame g ro o t s t edie e n ebinnen rg ie v r a onze g e r ingemeente H o r s t a a n beschikbaar d e M a a s d e zijn. Figuur g e m e e 6n tgeeft e n . In een d e reweergave g io N o o rdvan - e n de M id d e n -L im energiebronnen la n d b o u w s e c t o r e n d a n m e t n a m e d e g la s t u in b u r g z a l e e n g e d e e lt e v a n d e e n e r g ie v r a a g v a n d e huidige energiemix:

Figuur 7 Sectorale verdeling van het energieverbruik

3.3 Besparingsambitie s t e d e lijk e g e m e & e n energievraag t e n in v e r h o u d in 2030 g m e e r m o e te n In 2030 wordt aan w o30% rd e n (of o p ongeveer g e w e k t in 1.150 d e m e TJ) e r lavan n d ede lijk energievraag e g e m e e n - inMHorst o g e lijk h e dde e nMaas duurzaam lokaal opgewekt t e n . Dmet a a r nzona a s t en s p ewindenergie. le n e r n a a s t d In e b2050 e s c h ikisb de a a renergievoorziening h e id In d e re g io n van a le eHorst n e r g ieaan v is iedeN oMaas o rd -L im b u rg is h e t 100% duurzaam. v a n g ro n d e n , m e e rd e re fa c t o re n d ie d e g ro o t s c h a - u it g a n g s p u n t o p g e n o m e n d a t w e m o g e n v e r lig e o p w e k v a n z o n n e - e n w in d e n e rg ie e n ig e r w ijs

w a c h t e n d a t in 2 0 3 0 2 5 % v a n d e lo k a le d u u r z a m e

E n e r g ie b e s p a r in g e n d e w a r m t e t r a n s it ie P e r s e c t o r le id e n v e r s c h ille n d e p ro g r a m m a ’s t o t e n e r g ie b e s p a r in g in 2 0 3 0 . Z o w e r k t d e g la s t u in b o u w s e c t o r in L im b u r g a a n e e n a c t ie p ro g r a m m a o m in 2 0 4 0 k lim a a t n e u t r a a l t e z ijn . O p w e lk e w ijz e w ij a ls g e m e e n t e d e z e b e s p a r in g s a m b it ie re a lis e re n v a lt b u it e n d e s c o p e v a n K O D E . D it w o rd t s e p a r a a t u it g e w e r k t in d e T r a n s it ie v is ie W a r m t e (T V W ) e n in d e R e g io n a le E n e r g ie S t r a t e g ie (R E S ).

D e h u id ig e o p w e k v a n d u u r z a m e e n e rg ie in o n z e g e m e e n t e is b e p e r k t . D e g e o t h e r m is c h e b ro n in C a lifo r n ië is o m v e ilig h e id s re d e n e n s t ilg e le g d e n m e t b io m a s s a w o rd t e e n b e p e r k t e h o e v e e lh e id w a r m t e o p g e w e k t . Q u a d u u r z a m e e le k t r ic it e it w o rd t re e d s 4 6 T J o p g e w e k t u it b io m a s s a e n 4 3 T J v ia z o n n e p a n e le n (p e ilja a r 2 0 1 7 ). K o r t o m , d e h u id ig e z o n n e p a n e le n w e k k e n m in d e r d a n 1 % v a n d e t o t a le e n e r g ie b e h o e f t e o p . B ij in z e t t e n o p m a x im a a l m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik in d e b e b o u w d e o m g e v in g 2 e n h e t v o lle g g e n v a n a l h e t e ff e c t ie f b e s c h ik b a re d a k o p p e r v la k t e m e t z o n n e p a n e le n k a n a a n v u lle n d 2 1 2 T J w o rd e n o p g e w e k t . O o k b o v e n p a r k e e r p la a t s e n , o p g e v e ls , g e lu id s s c h e r m e n e n t a lu d s , k u n n e n z o n n e p a n e le n

Uiteindelijk zal de totale energievoorziening moeten verduurzamen. In KODE sluiten we aan bij de b e m o e ilijk e n (b v . R a d a r z o n e s , w a t e r b e r g e n d o p w e k a m b it ie b e s t a a t u it d u u r z a m e a a rd w a r m t e doelstelling uit de Energievisie Noord Limburg 2018 (vastgesteld door de gemeenteraad op 15 januari t e r b e d vdat a n we d e Mstreven a a s , n a tnaar u u r g 30-35% e b ie d e n energiebesparing e t c .). D it (3 8 2 TinJ ).2030 D e z e(ten d u u opzichte r z a m e w avan r m t e b ro n n e n w o rd e n 2019), waarinwisingesteld v r a a g s tdat u k wwe o rdprognosticeren t re g io n a a l b e h dat a n d eerldinin 2030 d e R Eeen S . energievraag b u it e n d e is s c van o p e ongeveer v a n K O D E 5.100 o n t w ikTJk e ld e n re d u c e 2017). Dit betekent re n o n z e o p g a v e v o o r 2 0 3 0 . per jaar (Tabel 2). Figuur 8 geeft een weergave van deze energiebesparing:

3 .4 3 0 % l o k a a l d u u r z a a m o p w e k k e n D e a m b it ie o m 3 0 % v a n d e e n e r g ie v r a a g in 2 0 3 0 lo k a a l d u u r z a a m o p t e w e k k e n s t a a t g e lijk a a n o n g e v e e r 1 .5 3 0 T J p e r ja a r (T a b e l 2 ). W e lk e m id d e le n h e b b e n w e o m d it t e b e w e r k s t e llig e n .

Figuur 8 te besparen energie tot 2030

Energievraag uit stedelijke omgeving 2 Stedelijke gemeenten kunnen moeilijker in hun duurzame elektriciteitsbehoefte dan In K O D E v e r s t a a nvoorzien w ij o n d e r “m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik ” k le in landelijke gemeenten. Er zijn meer mogelijkheden voor het gebruiks c hvan a lig e(industriële) z o n o p w e k k in g restwarmte, in d e b e b o u w d e o m g e v in g , o p re s t s t ro k e n , d adan k e n , bin o vmeer e n p a r klandelijke e e r p la a t s e n e n t a lu d s . V o o r b e e ld e n a ls tegelijkertijd is de ruimte voor zonneweides en windturbines schaarser z o n n e p a n e le n b o v e n g e w a s s evan n o f de c o m b in a t ie s m e t w e id e d ie re n gemeenten. In de regio Noord- en Midden-Limburg zal een gedeelte van de energievraag d e fi n ië re n w ij a ls k o p p e lk a n s e n . K o p p e lk a n s e n w o rd e n v e rd e r u it g e w e r k t in h o o fd s t u k 4 .3 . 27

Figuur 6 Energiemix 2017 (exclusief geothermische warmteinstallaties die buiten bedrijf zijn genomen)

26 Het grootste deel, ruim twee derde hiervan, gaat op aan de opwek van warmte, ongeveer een kwart

27

019), waarin is gesteld dat we streven naar 30-35% energiebesparing in 2030 (ten opzichte van 017). Dit betekent dat we prognosticeren dat er in 2030 een energievraag is van ongeveer 5.100 TJ er jaar (Tabel 2). Figuur 8 geeft een weergave van deze energiebesparing: D e re s t e re n d e 7 0 % (v a n a f 2 0 3 0 t o t 2 0 5 0 ) w o rd t (d e e ls ) in g e v u ld d o o r : • G ro o t s c h a lig e w in d p a r k e n o p z e e ; • To e k o m s t ig e t e c h n ie k e n (z o a ls h e t a fv a n g e n C O 2 , v e ilig e , d u u r z a m e e n b e t a a lb a re k e r n e n e r g ie ); • Im p o r t v a n e ld e r s g e c re ë e rdFiguur e d u u9rEenergiemix z a m e e n e r in - het jaar 2030 ná besparing g ie d r a g e r s (o .a . w a t e r s t o f ); • E x t r a (e n /o f m e e r ) e ffi c ië n t e w in d t u r b in e s e n De resterende z o n n e w e id e70 s . % (vanaf 2030 tot 2050) wordt (deels) ingevuld door:

• Grootschalige windparken op zee; • Toekomstige technieken (zoals het afvangen CO2, veilige, duurzame en betaalbare kernenergie); F ig u u r 1 0 g e e f t w e e r h o e d e e n e r g ie b e s p a r in g s a m • Import van elders gecreëerde duurzame energiedragers (o.a. waterstof); b it ie e n d e v e rd u u r z a m in g v a n d e e n e r g ie v o o r z ie • Extra (en/of meer) efficiënte windturbines en zonneweides. n in g k a n le id e n t o t e e n e n e r g ie n e u t r a le g e m e e n t e ro n d 2 010 5 0 .geeft weer hoe de energiebesparingsambitie en de verduurzaming van de Figuur

Figuur 8 te besparen energie tot 2030

energievoorziening kan leiden tot een energieneutrale gemeente rond 2050.

nergievraag uit stedelijke omgeving tedelijke gemeenten w o rd e n gkunnen e p la a t s tmoeilijker . O m d a t d einfi hun n a n cduurzame ië le h a a lb a elektriciteitsbehoefte a rz e e r a m b it ie u s .voorzien In d e R E Sdan w o rd t m o m e n t e e l g e re andelijke gemeenten. h e id v a n dEre zzijn e o pmeer lo s s inmogelijkheden g e n e c h t e r v a a kvoor b e p het e r k t gebruikk evan n d m(industriële) e t 2 5 % . V e rdrestwarmte, e r la a t h e t a m b it ie n iv e a u o m egelijkertijd isz ijn de, wruimte voor zonneweides en windturbines schaarser dan in meer landelijke o rd t h ie r a ls c o n c re t e a m b it ie v a s t g e h o u d e n in 2 0 3 0 3 0 % d u u r z a m e e n e r g ie o p t e w e k k e n e e n emeenten. Ina ade regio Noorden Midden-Limburg zal een gedeelte van de energievraag van de n 2 1 2 T J . D e z e a m b it ie is u it g e w e r k t a ls s p o o r 1 . g ro o t g a t o p e n d a t in d e p e r io d e 2 0 3 0 -2 0 5 0 m o e t R e s t e re n d e b e h o e f t e O p b a s is v a n b o v e n s t a a n d e a a n n a m e s e n b e re k e n in g e n w o rd t d u id e lijk d a t o n g e v e e r 8 5 0 T J a a n o p w e k c a p a c it e it v o o r d u u r z a m e e le k t r ic it e it n o d ig is in d e v o r m v a n z o n n e w e id e s e n w in d t u r b in e s . W e ro n d e n d e z e a m b it ie a f o p 1 .0 0 0 T J /ja a r.

D e re d e n d a a r t o e is d r ie le d ig . In d e e e r s t e p la a t s is d e b e s p a r in g s a m b it ie u it d e re g io n a le e n e rg ie v is ie (3 5 % )

w o rd e n in g e v u ld (3 .5 7 0 T J ). Te n s lo27 t t e is d e e r v a r in g d a t g a a n d e w e g d e v e rd e re u it w e r k in g v a n d e a m b it ie n o g o b s t a k e ls k u n n e n o n t s t a a n w a a rd o o r d e z e n ie t g e h e e l k a n w o rd e n g e re a lis e e rd . D e z e o p w e k a m b it ie (1 .0 0 0 T J ) is u it g e w e r k t a ls s p o o r 2 e n 3 . O n d e r s t a a n d e F ig u u r 9 g e e f t e e n w e e r g a v e v a n d e b e o o g d e e n e r g ie m ix in 2 0 3 0 .

Figuur 10 ambitie versus energieneutrale gemeente

Bovenstaande wordt schematisch weergegeven in onderstaande tabel: 29

Figuur 9 Eenergiemix in het jaar 2030 ná besparing

28 esterende 70 % (vanaf 2030 tot 2050) wordt (deels) ingevuld door:

29

4 B eleidskeuzes en bijbehorende dilemma’s

B o v e n s t a a n d e w o rd t s c h e m a t is c h w e e rg e g e v e n in o n d e r s t a a n d e t a b e l: Hoeveelheid energie per jaar

D e o p g a v e d ie e r lig t , k a n o p v e r s c h ille n d e m a n ie re n w o rd e n in g e v u ld . E lk e a a n p a k h e e f t a n d e re c o n s e q u e n t ie s . In d it h o o fd s t u k n e m e n w ij d e le z e r m e e in d e t o t s t a n d k o m in g v a n o n z e b e le id s k e u z e s . W e la t e n z ie n w e lk e a fw e g in g e n e r a a n d e k e u z e v o o r a f is g e g a a n . Z o b e h a n d e le n w e o n d e r m e e r d ile m m a ’s o v e r e n k e lv o u d ig e n m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik , v e r s n ip p e r in g o f c lu s t e r in g e n k o p p e lk a n s e n . In d e g ro e n e k a d e r s s t a a n d e u it e in d e lijk e k e u z e s a a n g e g e v e n . In d e d a a ro n d e r s t a a n d e a lin e a ’s w o rd t a a n d e h a n d v a n h e t o n d e r lig g e n d e d ile m m a d e k e u z e u it g e w e r k t e n n a d e r t o e g e lic h t . W e b e n o e m e n t o t s lo t v e r s c h ille n d e s c e n a r io ’s v o o r h e t in v u lle n v a n d e a m b it ie . H ie r b ij g a a t h e t o m d e v e rd e lin g t u s s e n h e t a a n t a l h e c t a re s z o n n e w e id e s e n w in d t u r b in e s .

Afgeron d

2017 Energievraag A. Totale energievraag gemeente Horst aan de Maas (warmte, mobiliteit en elektriciteit)

7.848 TJ

2030 Besparing tot 2030 B. Totale energiebesparing 35 %

-2.747 TJ

Energievraag na besparing C. Energievraag gemeente Horst aan de Maas (warmte, mobiliteit en elektriciteit) met aftrek van besparing (A min B)

5.101 TJ

D.

Ambitie: 30 % lokale opwek duurzame energie (C maal 30 %)

1.530 TJ

E.

Ambitie: 25 % lokale, duurzame (aard)warmtebronnen (D maal 25 %)

F.

Ambitie: lokale, duurzame opwek elektriciteit (D min E)

382 TJ 1.148 TJ

1.150 100

Duurzame elektriciteitsbronnen G.

Reeds lokaal in 2017 opgewekte elektriciteit uit biomassa

46 TJ

H.

Reeds lokaal in 2017 opgewekte zonne-energie van daken

43 TJ

I. T.o.v. 2017 aanvullend te realiseren zonne-energie van daken en meervoudig ruimtegebruik o.b.v. restpotentie (spoor 1)

212 TJ

J. Nog te realiseren lokale opwek van duurzame elektriciteit middels zonneweides of windturbines (spoor 2 en 3)

848 TJ

4 .1 Z o n n e -e n e r g i e B e l e i d s k e u z e s z o n n e -e n e r g i e i n H o r s t a a n de M aas •

M e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik in d e b e b o u w d e o m g e v in g g e n ie t d e v o o r k e u r. D a a r m e e b e d o e le n w e b ijv o o r b e e ld z o n n e p a n e le n o p d a k e n o f o p o v e r k a p p in g e n v a n p a r k e e r p la a t s e n ;

•

O m a a n d e o p g a v e t e v o ld o e n z e t t e n w e o o k in o p z o n n e w e id e s ;

•

W ij g e v e n , z o a ls o o k u it d e in w o n e r s e n q u ê t e b lijk t , d e v o o r k e u r a a n e x t e n s ie v e z o n n e w e id e s;

•

Z o n n e w e id e s d ie k o p p e lk a n s e n b ie d e n m e t la n d - e n t u in b o u w , n a t u u ro n t w ik k e lin g , b io d iv e r s it e it , b o d e m g e s t e ld h e id e n k lim a a t a d a p t a t ie g e n ie t e n d e v o o r k e u r ;

•

Z o n n e w e id e s t u s s e n d e 0 ,5 e n 5 h e c t a re w o r d e n n ie t t o e g e s t a a n o m v e r s n ip p e r in g v a n h e t la n d s c h a p t e v o o r k o m e n ;

•

W e h a n t e re n d e v o lg e n d e c a t e g o r ie ë n z o n n e w e id e s : • K le in : t o t m a x 0 ,5 h a g ro n d o p p e r v la k . • M id d e lg ro o t : 5 - 1 5 h e c t a re g ro n d o p p e r v la k . • G ro o t : 1 5 h e c t a re e n g ro t e r g ro n d o p p e r v la k .

1050

2030 - 2050 Restopgave ná 2030 tot 2050 Tabel 2 verloop van energievraag en - voorziening in het heden, 2030 en 2050

3.570 TJ

4 Beleidskeuzes en bijbehorende dilemma’s De opgave die er ligt, kan op verschillende manieren worden ingevuld. Elke aanpak heeft andere consequenties. In dit hoofdstuk nemen wij de lezer mee in de totstandkoming van onze beleidskeuzes. We laten zien welke afwegingen er aan de keuze vooraf is gegaan. Zo behandelen we onder meer dilemma's over enkelvoudig en meervoudig ruimtegebruik, versnippering of clustering en koppelkansen. In de groene kaders staan de uiteindelijke keuzes aangegeven. In de daaronder staande alinea’s wordt aan de hand van het onderliggende dilemma de keuze uitgewerkt en nader toegelicht. We benoemen tot slot verschillende scenario’s voor het invullen van de ambitie. Hierbij gaat het om de verdeling tussen het aantal hectares zonneweides en windturbines.

4.1 Zonne-energie Beleidskeuzes zonne-energie in Horst aan de Maas •

• • •

Meervoudig ruimtegebruik in de bebouwde omgeving geniet de voorkeur. Daarmee bedoelen we bijvoorbeeld zonnepanelen op daken of op overkappingen van parkeerplaatsen; Om aan de opgave te voldoen zetten we ook in op zonneweides; Wij geven, zoals ook uit de inwonersenquête blijkt, de voorkeur aan extensieve zonneweides; Zonneweides die koppelkansen bieden met land- en tuinbouw, natuurontwikkeling, biodiversiteit, bodemgesteldheid en klimaatadaptatie genieten de voorkeur;

30

30

V o o r k e u r v o o r m e e r v o u d ig r u im te g e b r u ik e n d e n o o d z a a k v a n z o n n e w e id e s D ile m m a D e o p w e k v a n lo k a le , d u u r z a m e e le k t r ic it e it h e e f t e e n g ro t e im p a c t o p h e t la n d s c h a p e n k a n c o n c u r re re n m e t a n d e re v o r m e n v a n g ro n d g e b r u ik , z o a ls la n d b o u w . O m d e im p a c t o p h e t la n d s c h a p t e b e p e r k e n , is h e t b e la n g r ijk d a t d a k o p p e r v la k k e n e n o n b e n u t t e (re s t )s t ro k e n w o rd e n in g e z e t v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n z o n n e p a n e le n . M a a r w a n n e e r á lle d a k e n b in n e n d e g e m e e n t e z o u d e n w o rd e n v o o r z ie n v a n z o n n e p a n e le n , le v e r t d it e c h t e r m a a r e e n fr a c t ie (<1 0 % ) o p v a n d e t o t a le e n e rg ie v r a a g .

31

M e t a lle e n d a k e n k a n d e d o e ls t e llin g v a n 1 .0 0 0 T J d u s n ie t w o rd e n b e h a a ld . K e u ze A a n s lu it e n d o p d e z o n n e la d d e r v a n d e P ro v in c ie L im b u rg , g a a t d e v o o r k e u r u it n a a r z o v e e l m o g e lijk o p w e k v a n z o n n e -e n e rg ie o p d a k e n e n a n d e re v o r m e n v a n m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik in d e b e b o u w d e o m g e v in g . D o o r h ie r v o o r k e u r a a n t e g e v e n w o rd e n la n d b o u w e n n a t u u r z o v e e l m o g e lijk o n t z ie n . M a a r o m d e d o e ls t e llin g v a n 1 .0 0 0 T J t e b e h a le n w o rd t o o k g e k o z e n v o o r d e o n t w ik k e lin g v a n z o n n e w e id e s .

K e u ze U it s t e e d s m e e r o n d e r z o e k e n b lijk t d a t b ij e e n g o e d e in p a s s in g e n e x t e n s ie v e in v u llin g z o n n e w e id e s e e n p o s it ie f e ff e c t k u n n e n h e b b e n o p d e b io d iv e r s it e it e n d e b o d e m g e s t e ld h e id . Z e k e r d a a r w a a r e e n p e rc e e l in h e t v e r le d e n in t e n s ie f a g r a r is c h is g e b r u ik t . In H o r s t a a n d e M a a s g e v e n w e d e v o o r k e u r a a n e x t e n s ie v e z o n n e v e ld e n . O m d a t n ie t e lk p la n g e s c h ik t is v o o r e e n e x t e n s ie v e in v u llin g e n e r o o k e e n s lu it e n d e b u s in e s s c a s e m o e t k u n n e n z ijn , s lu it e n w ij in t e n s ie v e re p la n n e n m e t e e n o o s t -w e s t o p s t e llin g n ie t u it .

t u s s e n 0 ,5 e n 5 h e c t a re n ie t t o e g e s t a a n . K le in e z o n n e -e n e r g ie p ro je c t e n m o g e n m a x im a a l 0 ,5 h e c t a re g ro o t z ijn (in a a n s lu it in g o p h e t o u d e b e le id ).

4 .2 W i n d e n e r g i e B e le id s k e u z e s w in d e n e r g ie in H o r s t a a n d e M aas • W e s lu it e n a a n b ij h e t b e s t a a n d e r u im t e lijk b e le id d a t w in d t u r b in e s g e c lu s t e rd g e p la a t s t w o rd e n e n n ie t s o lit a ir ; •

L o c a t ie s d ie n e n a a n t e s lu it e n b ij b e s t a a n d e la n d s c h a p p e lijk e s t r u c t u re n , z o a ls s n e l- e n s p o o r w e g e n e n b e d r ijv e n t e r re in e n ;

•

K le in e , s o lit a ire w in d m o le n s (m e t e e n m a x im a le a s h o o g t e v a n 2 0 m e t e r ) z ijn t o e g e s t a a n a ls d e z e in d e o m g e v in g p a s s e n , e e n m e e r w a a rd e v o o r e e n g e b o u w o f b e d r ijf k u n n e n z ijn e n e e n b ijd r a g e le v e re n a a n e e n e d u c a t ie v e d o e ls t e llin g .

C lu s t e r in g z o n n e w e id e s O n d e r z o n n e -e n e rg ie m e t m e e r v o u d ig r u im t e g e b r u ik k a n g e d a c h t w o rd e n a a n c o m b in a t ie s v a n z o n n e p a n e le n : • O p d a k e n e n g e v e ls v a n g e b o u w e n ; • O p (o n b e n u t t e ) t e r re in e n in b e b o u w d g e b ie d ; • O p e e n (v o o r m a lig ) a g r a r is c h b o u w b lo k .

In te n s ie v e v e r s u s e x te n s ie v e z o n n e w e id e s D ile m m a N a a s t d e im p a c t o p h e t la n d s c h a p is d e o p w e k v a n lo k a le , d u u r z a m e e le k t r ic it e it v a n in v lo e d o p b io d iv e r s it e it e n d e b o d e m . H o e g ro o t d e z e in v lo e d is h a n g t a f v a n d e e x a c t e in v u llin g e n in r ic h t in g v a n d e z o n n e w e id e . In d ie n e e n p e rc e e l g ro t e n d e e ls m e t z o n n e p a n e le n w o rd t “a fg e s lo t e n ” v a n lic h t , lu c h t e n w a t e r (b ijv o o r b e e ld e e n in t e n s ie v e o o s t -w e s t o p s t e llin g ) is e r g e e n c o m b in a t ie m o g e lijk m e t e x t e n s ie v e t e e lt o f b e w e id in g . W a n n e e r e r m e e r r u im t e t u s s e n d e z o n n e p a n e le n w o rd t g e la t e n k r ijg t d e b o d e m v o ld o e n d e lic h t , lu c h t e n w a t e r e n b e s t a a t e r m o g e lijk r u im t e v o o r e x t e n s ie v e t e e lt o f b e w e id in g . D o o r z o n n e p a n e le n in e e n z u id -o p s t e llin g t e p la a t s e n k a n b io d iv e r s it e it e n b o d e m g e s t e ld h e id p o s it ie f b e ïn v lo e d w o rd e n .

V e rd e r h e e f t e e n in t e n s ie v e o o s t -w e s t o p s t e llin g v a n u it e s t h e t is c h o o g p u n t e e n m e e r in d u s t r ië le u it s t r a lin g e n b e le v in g . E e n o o s t -w e s t o p s t e llin g h e e f t o o k v o o rd e le n . E e n z o n n e w e id e m e t e e n in t e n s ie v e re o o s t -w e s t o p s t e llin g h e e t m in d e r r u im t e n o d ig . Z o n n e p a n e le n in e e n o o s t -w e s t o p s t e llin g w e k k e n e ff e c t ie v e r s t ro o m o p , w a a rd o o r e r m in d e r p ie k le v e r in g p la a t s v in d t . D it is g u n s t ig e r v o o r h e t e le k t r ic it e it s n e t w e r k .