Bijlage 4 - Binnenstadvisie juli 2016
Tekst van het document
Mei 2016
COLOFON Urhahn | stedenbouw en strategie Ad de Bont Merijn de Veer Daniele Burrascano Josje-Marie Vrolijk Gemeente Hoorn Martin Sikkema e.a.
Binnenstad in beweging Integrale visie voor de binnenstad van Hoorn Mei 2016 Gemeente Hoorn Urhahn | stedenbouw en strategie
INHOUDSOPGAVE 5
Inleiding / voorwoord
7
1. Huidige situatie, trends en ontwikkelingen
15
2. Principes voor de binnenstad
21
3. Ruimtelijke kwaliteiten
31
4. De gemengde binnenstad
47
5. Samenhangende gebiedsidentiteiten
61
6. Bereikbaarheid op maat
71
7. Uitvoeringsagenda en prioritering
3
Stadslab tijdens de ‘Maand van de Binnenstad’ De Zwarte Olifant, oktober 2015
4
Binnenstadsvisie Hoorn
VOORWOORD Binnensteden zijn volop in beweging. Dat geldt ook
De visie is niet tot stand gekomen achter een bureau of
voor de binnenstad van Hoorn. De laatste tijd zijn
tekentafel in het stadhuis. De visie is het resultaat van vele
vooral de negatieve kanten hiervan in het nieuws: het
gesprekken met bewoners, ondernemers en bezoekers
faillissement van V&D en andere winkels halen regelmatig
van de binnenstad. Dat ging digitaal via facebook, maar
de voorpagina’s. Maar er zijn ook positieve signalen:
ook in de vorm van expert meetings, binnenstadslabs en
de kenniseconomie weet de binnenstad te vinden, het
losse gesprekken. Alles bij elkaar was dat een bijzonder
recreatief en toeristisch bezoek zit in de lift, steeds meer
inspirerend proces, waar wij zeer van hebben genoten.
mensen willen in de binnenstad wonen. En binnensteden
Samen op weg naar een (nog) betere binnenstad van Hoorn.
met een sterk historisch karakter scoren beter dan andere
Daar doen we het voor. Het resultaat mag er zijn!
binnensteden. Op dat punt scoort de binnenstad van Hoorn heel goed en dat geeft hoop voor de toekomst. Er is al veel beleid voor de binnenstad van Hoorn: op het
Samir Bashara en Ben Tap, wethouders
gebied van detailhandel en horeca, verkeer en toerisme. Ook is er een Structuurvisie voor de hele stad, een Programma Waterfront, een bestemmingsplan Binnenstad, etc. Al die beleidsstukken zeggen iets over de binnenstad, maar steeds over een klein stukje, over één aspect van het geheel. Het is nu tijd dat we weer eens integraal naar de binnenstad van Hoorn kijken: wat is de globale koers voor de komende jaren? Vanuit die visie op hoofdlijnen, vanuit die samenhang kan de komende jaren worden gewerkt aan een nieuw bestemmingsplan, aan allerlei sectorale nota’s en aan diverse uitvoeringsprojecten.
5
6
1. Huidige situatie, trends en ontwikkelingen
7
Binnenstad XL
Historische binnenstad
8
EEN PRACHTIGE BINNENSTAD Hoorn heeft een prachtige en compacte binnenstad. In de 15e
tot aan het toekomstige stadsstrand – zitten tal van
en 16e eeuw behoorde Hoorn tot de grootste en machtigste
binnenstadsfuncties, zoals Westfriesgasthuis, station, Horizon
steden van Nederland. Dat is nog steeds terug te zien in de
College en Schouwburg Het Park. Ook woonmilieus als
historische kwaliteit van de binnenstad, in het grote aantal
het Venenlaankwartier en Hoorn-Noord maken in zekere
rijks- en gemeentelijke monumenten, in de authenticiteit en
zin onderdeel uit van de binnenstad. In feite geldt dat ook
kleinschaligheid. De ligging aan het water draagt hier alleen
voor locaties als het Holenkwartier (de voormalige Philips-
maar aan bij en geeft de binnenstad van Hoorn extra charme.
locatie) en voor het hele gebied binnen (ten zuiden van) de Provincialeweg. Bij elkaar is dat als het ware de ‘binnenstad
Als een binnenstad zo veel kwaliteiten heeft, kan dit leiden
XL’.
tot vragen als: wat is hier eigenlijk de opgave? Waarom een integrale visie voor de binnenstad? Het gaat toch goed?
Eigenlijk is die binnenstad XL nog groter: de kantoren van de
Dat is zo, maar toch is het nodig om af en toe bij te sturen.
Nieuwe Steen, de diverse wijkwinkelcentra en het Hof van
De maatschappij verandert en dat heeft gevolgen voor
Hoorn, de bioscoop op de Blauwe Berg – het zijn allemaal
de binnenstad van Hoorn. Bovendien is de binnenstad op
‘binnenstadsfuncties’. Samen vormen ze een netwerk van
sommige plekken enigszins sleets: kwaliteitsverbeteringen
functies en locaties, die goed op elkaar afgestemd moeten
zijn nodig. De laatste keer dat integraal gekeken is naar de
worden en die complementair aan elkaar functioneren. Daar
binnenstad, was ten tijde van het Kwaliteitsplan Binnenstad
ligt een opgave die verder strekt dan de scope van deze visie,
uit 2000. Die visie is verouderd en speelt onvoldoende in op
maar die in deze visie wel af en toe wordt benoemd.
actuele en toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen. Het huidige beleid is bovendien erg sectoraal: een visie op detailhandel, een visie op horeca, een visie op wonen, een visie op parkeren, etc. Het is daarom goed om weer eens integraal naar het beleid te kijken en samenhang aan te brengen. Dat is het doel van deze visie.
Historische binnenstad en binnenstad XL Deze visie gaat vooral over de historische binnenstad: het deel binnen de singels. De binnenstad is echter veel groter dan alleen de historische kern. In een tweede schil rond de historische binnenstad – van Oostereiland, via Julianapark, oostelijke binnenstad, Poort van Hoorn 9
DE MAATSCHAPPIJ VERANDERT Steden en binnensteden weerspiegelen de maatschappelijke
één van de functies is naast vele andere – in feite zoals het
behoeften. Binnensteden zijn daarom constant in
vroeger ook was.
ontwikkeling. Dit proces is ook heel mooi zichtbaar in de Hoornse binnenstad. Ruim een eeuw geleden domineerden
De maatschappij verandert momenteel in hoog tempo. We
wonen en werken het beeld. De afgelopen twintig jaar werd
kopen steeds meer via internet, de smartphone heeft ons
het straatbeeld sterk gedomineerd door de detailhandel.
dagelijks leven veranderd, de participatiemaatschappij is
Nu ontstaan er scheurtjes in dit detailhandelsbeeld:
geland, we worden steeds ouder, recreatie en toerisme (vrije
ons winkelgedrag verandert en de leegstand neemt toe.
tijd) zijn economische groeisectoren, de kenniseconomie
Terugkijken in de geschiedenis kan ons beeld van de
wordt steeds belangrijker en nieuwe vormen van mobiliteit
binnenstad nuanceren: de verhouding tussen verschillende
(zoals zelfrijdende auto’s) komen er aan. Een integrale visie
functies verandert voortdurend. Wellicht gaan we terug
voor de binnenstad moet anticiperen op deze (en nog veel
naar een aantrekkelijke, gemengde stad waarin detailhandel
meer) ontwikkelingen.
bron: PBL, 2014
REGIO: geboorte
10
STAD: opleiding en werk
GROEIKERN: gezinsuitbreiding
Stad wint aan populariteit
Wonen en demografie Als voormalige groeikern komt de vergrijzing dubbel hard aan in Hoorn. In de periode 1965-1985 zijn veel jonge gezinnen in Hoorn komen wonen. Die mensen zijn inmiddels de leeftijdsgrens van 65 jaar gepasseerd of bereiken die binnenkort. Voor veel ouderen is de binnenstad een aantrekkelijk woonmilieu vanwege de diversiteit aan voorzieningen. Maar ook jongeren en jonge gezinnen zoeken de stedelijke voorzieningen op. Voor de vitaliteit van de binnenstad is ook die groep van groot belang.
2025 70-plussers
65-69 jaar 60-64 jaar
0 1 2 3 4 5 6 7 8
0 1 2 3 4 5 6 7 8%
bevolkingsopbouw Hoorn
bevolkingsopbouw binnenstad Hoorn
11
Economische veranderingen
allemaal uitingen van een opkomst van de kenniseconomie
In deze tijd van internetwinkelen moeten de fysieke winkels
in de binnensteden.
zichzelf als het ware opnieuw uitvinden: een ander soort ondernemerschap is nodig. Tegelijkertijd zijn andere soorten
Maar ook het ambacht is bezig aan een opleving, al
van bedrijvigheid in opmars. Een recente ontwikkeling
dan niet in nieuwe gedaantes – bijvoorbeeld op basis
is de opkomst van de kenniseconomie. Waar de ‘oude’
van de mogelijkheden van de 3D-printer. Veel van deze
productie-economie uitstekend gedijt op bedrijventerreinen
ontwikkelingen zijn nog pril, maar uitermate interessant
aan de rand van de stad, gedijt de kenniseconomie vooral
voor de binnenstad van Hoorn. Een kleinschalige
in de binnensteden. Ontmoeting is daarbij van wezenlijk
binnenstad, waar face-to-face contacten en menging
belang. Gedeelde en flexibele werkplekken, werken in hippe
mogelijk zijn, is een prima basis voor de (kennis)economie
horecagelegenheden, integrale concepten (crossovers)
van de toekomst. Al deze oude én nieuwe vormen van
met werkplekken als onderdeel van het concept – het zijn
kleinschalige economie zorgen voor economische vitaliteit.
13,5
9,0
6,3
2008
2011
2014
Omzet internetwinkelen in miljaren euro’s
12
Van productie-economie naar kennis-economie
Toerisme & recreatie
Duurzaamheid
Toerisme is een belangrijke economische kracht. Hoorn
De gemeente Hoorn streeft naar een duurzame stad.
heeft veel te bieden en trekt veel bezoekers. Ze komen voor
Verduurzaming van een binnenstad, waar het grootste deel
een groot deel met de auto of trein, maar een steeds groter
van de toekomstige bebouwing nu al aanwezig is, is niet
deel komt met riviercruiseschepen (de zogenaamde witte
eenvoudig. Maar wellicht is dit juist duurzaamheid in optima
vloot) of andere schepen. Dat is een positieve ontwikkeling,
forma: het duurzaam benutten van bestaande gebouwen
vooral als ze enige tijd in Hoorn blijven en ook geld
en structuren. Het faciliteren van economische bedrijvigheid
besteden in de binnenstad. Het is daarom van belang om te
die bijdraagt aan een circulaire economie is een ander
blijven inzetten op verlenging van de verblijfsduur (inclusief
voorbeeld. Hoorn is een echte fietsstad: het fietsgebruik is
overnachtingen), op het aanbieden van arrangementen,
hoog. De structuur van de stad – met een compacte kern,
etc. Het is zaak om ervoor te zorgen dat de binnenstad van
een daaromheen liggende schil van woonwijken en directe
Hoorn de vruchten plukt en dat de lusten en lasten zo veel
fietsverbindingen – faciliteert dit. Het verder stimuleren
mogelijk in evenwicht zijn.
van de (elektrische) fiets als vervoermiddel van en naar de binnenstad, ook vanuit de omliggende kernen, draagt bij aan de duurzaamheidsambities. In deze paragraaf zijn een paar belangrijke maatschappelijke trends en ontwikkelingen kort aangestipt. In de volgende hoofdstukken krijgen deze (en andere) trends en ontwikkelingen een vertaling in het toekomstige beleid voor de binnenstad. 41% Senioren
426.000
64% Toeristen uit eigen provincie
457.000
+7% 2013
2014
Groeiend aantal toeristen
69% Komt naar Hoorn voor de gezelligheid en om te winkelen Hergebruik van bestaande gebouwen voor de kenniseconomie, en verder stimuleren van schoon vervoer.
13
14
2. Principes voor de binnenstad
15
GEMENGDE STAD
MENSELIJKE MAAT
In de binnenstad wordt gekozen voor menging en
De schaal en maat van de bestaande stad is de basis.
flexibiliteit: een gemengde binnenstad waarin ruimte is voor
Deze is in de loop van vele eeuwen ontstaan – niet door
een aantrekkelijke mix van wonen, werken, voorzieningen,
planmatige aanleg, maar stukje bij beetje. De bouwtijd
winkels en recreatie. Deze functiemix is geen statisch
van de diverse panden, verdeeld over de hele binnenstad,
gegeven, maar is continu aan verandering onderhevig.
laat een zeer gedifferentieerd beeld zien. De binnenstad
Flexibiliteit is het uitgangspunt. De binnenstad moet
is nooit af, maar wordt continu vernieuwd. Restauratie
voortdurend kunnen inspelen op veranderende behoeften
en sloop en nieuwbouw zijn aan de orde van de dag,
en nieuwe vragen vanuit de samenleving: een adaptieve of
maar bijna altijd op het niveau van individuele panden.
wendbare binnenstad.
Zo blijft de kleinschaligheid en fijnmazigheid in stand en dat is van grote waarde voor de aantrekkelijkheid van de binnenstad. Aansluitend op deze historische opbouw wordt in deze visie gekozen voor de menselijke maat: kleinschaligheid van gebouwen en functies, passend bij de ontwikkelingsgeschiedenis van de binnenstad. Dit geldt ook voor projectgebieden in de binnenstad XL, zoals Pelmolenpad en Prismalocatie. Er zijn weliswaar gebieden met een grote schaal en maat rond de binnenstad, vooral aan het waterfront (zoals het Oostereiland) en rond het station, maar dat is eerder uitzondering dan regel.
16
BINNENSTAD VOOR IEDEREEN De binnenstad is één van de woonwijken van Hoorn,
zoek is naar onderscheidende, goed bereikbare stedelijke
maar heeft voor veel meer mensen een functie. Met
woonmilieus nabij de MRA. Deze potentie kan nog veel beter
andere woorden: een binnenstad is van en voor iedereen.
worden benut. Goede samenwerking met Amsterdam en de
De bewoners van de binnenstad (deels Horinezen) zijn
MRA is daarvoor een voorwaarde. Uiteraard wil Hoorn graag
daarin dus niet belangrijker dan het winkelend publiek
de recreanten ontvangen: dit draagt bij aan de levendigheid
(uit Hoorn én de regio) en de toeristen niet belangrijker
en economische vitaliteit van de stad – maar niet koste van
dan de ondernemers. Samen maken ze de binnenstad en
alles. Hoorn moet een levendige, gemengde stad blijven:
samen moeten ze op zoek naar een evenwicht. Daarbij
juist voor de bewoners, maar ook voor de bezoeker is dit
geldt echter: een binnenstad die niet aantrekkelijk is voor
een kernkwaliteit.
de eigen bewoners is ook niet aantrekkelijk voor bezoekers van buiten. De binnenstad biedt woningen en voorzieningen voor een grote groep mensen. De hele regio heeft baat bij een goed functionerende centrumstad. Hoorn is de grootste stad in Westfriesland en de binnenstad van Hoorn vervult
De binnenstad is voor iedereen bewoners van Hoorn
bewoners van Westfriesland
bewoners vanuit MRA
toeristen
dan ook een functie voor de hele regio. Tot op zekere hoogte ondervindt de binnenstad van Hoorn concurrentie van centra binnen en buiten de regio (de binnenstad van Enkhuizen, Alkmaar, Purmerend), maar binnen de regio heeft de binnenstad van Hoorn een sterke positie. Het is zaak om die positie vast te houden en verder te versterken. De binnenstad heeft een goede positie om een rol te vervullen in het stedelijk netwerk van de MRA (Metropool Regio Amsterdam). Amsterdam kan het aantal toeristen nauwelijks meer aan en ook het woningaanbod is niet toereikend voor iedereen die in (de binnenstad van) Amsterdam wil wonen. Hoorn heeft potentie om een bijdrage te leveren aan de oplossing van dit probleem. Hoorn heeft een historische binnenstad aan het water en ligt op ongeveer 30 minuten van Amsterdam, met de auto en de trein. Dat maakt de stad interessant voor (buitenlandse) bezoekers én voor de woonconsument die op 17
BEREIKBAARHEID OP MAAT Een economisch vitale stad en een sociaal aantrekkelijke
visie hanteert ‘bereikbaarheid op maat’ als leidraad. Dat
leefstad vragen om een goede bereikbaarheid. Zonder
geldt zowel voor de vervoerswijze (modaliteit) als voor de
goede bereikbaarheid kan een binnenstad niet optimaal
ontsluiting en de parkeerbehoefte. Bereikbaarheid op maat
functioneren. Dit geldt voor de wandelaar, de fiets,
betekent: grootschalige voorzieningen met een regionale
de auto en het openbaar vervoer. In een historische
doelgroep op goed bereikbare plekken nabij infrastructuur
binnenstad als die van Hoorn vraagt dit maatwerk en
(doorgaande wegen, parkeervoorzieningen en/of openbaar
balanceren. Het fijnmazige mozaïek is niet in staat
vervoer) versus aantrekkelijke, kleinschalige plekken met
om grote aantallen stilstaande of rijdende auto’s een
beperktere parkeermogelijkheden waar verblijven en
plek te geven. Dit gaat onherroepelijk ten koste van de
ontmoeten centraal staat.
leefbaarheid en de aantrekkelijkheid van de stad. Deze
HET BELEVEN VAN DE BINNENSTAD De individuele winkel Om als winkel het hoofd te kunnen bieden aan de concurrentie van het internetwinkelen, moet door winkeliers letterlijk en figuurlijk worden geïnvesteerd in een vorm van beleving die het internetwinkelen niet kan bieden. Dat kan worden gezocht in service, persoonlijke aandacht, warenkennis, etc. Door de gekochte spullen thuis te bezorgen, kan één van de voordelen van het internetwinkelen worden geneutraliseerd. Een belangrijke rol is weggelegd voor samenwerking tussen winkeliers: de binnenstad als warenhuis in plaats van een verzameling los van elkaar opererende winkels. Zo kan bijvoorbeeld worden samengewerkt bij de ontwikkeling en implementatie van een gezamenlijke app, waarmee de rondwandelende klant waardevolle en interessante informatie kan krijgen via de smartphone. Of als het thuisbezorgen van aankopen niet haalbaar is voor een individuele winkel, kan worden samengewerkt in de vorm van een distributieservice. De mogelijkheden zijn legio, ook tussen ondernemers in verschillende sectoren (bijvoorbeeld horeca en detailhandel) en tussen ondernemers in verschillende gebieden (bijvoorbeeld
18
binnenstad en Hof van Hoorn). Hoe dan ook, samenwerking staat of valt met de bereidheid van ondernemers om daadwerkelijk de handen ineen te slaan. Als dit goed gebeurt, dan is dat van grote positieve invloed op de totale beleving van een binnenstadsbezoek.
Blurring en crossovers De grenzen tussen verschillende vormen van bedrijvigheid zijn momenteel in rap tempo aan het vervagen. Op dit moment staat wetgeving het nog niet toe dat winkels alcoholhoudende dranken schenken. Datzelfde geldt voor horecagelegenheden die aan detailhandel willen doen. Op landelijk niveau wordt gewerkt aan nieuwe wetgeving, die deze vorm van blurring in de toekomst wel mogelijk zal maken. In dat kader doet de gemeente Hoorn in 2016 mee aan een pilot van de VNG. We gaan uiteindelijk toe naar een situatie dat je in een winkel ook een kop koffie, een broodje of een glas wijn kunt bestellen en dat je in een café of restaurant ook een fles wijn, mooie glazen of andere spullen kunt kopen. Dit past bij de ambities voor de Hoornse binnenstad, van scheiding naar menging van functies op alle niveaus: binnen een gebouw, in een straat en in de gehele binnenstad. Nog een stap verder zijn de crossovers die ontstaan tussen
HET VERHAAL VAN HOORN De integrale visie voor de binnenstad wordt geënt op
potenties van deze waarden kunnen beter worden benut. Dat
de kernwaarden van Hoorn, zoals deze al eeuwenlang
geldt bijvoorbeeld voor de toeristische en recreatieve potenties
bestaan. Ze vormen als het ware het DNA van Hoorn. In het
van de monumenten en voor de unieke ligging aan het water.
Coalitieakkoord 2014-2018 wordt dit het ‘Het verhaal van Hoorn’ genoemd, dat binnenkort ook op de politieke agenda
In het verlengde van ‘Het verhaal van Hoorn’ speelt het
komt te staan. Kort samengevat gaat het dan om de ligging
historische erfgoed een cruciale rol in de beleving van de
aan het water en de historische waterverbindingen naar het
binnenstad van Hoorn. De monumenten, de musea, op
achterland, de historie (de Gouden Eeuw van Hoorn), de vele
de historie geënte evenementen en in het algemeen kunst
monumenten, etc. Deze laag is onveranderlijk en vormt een
en cultuur spelen daarin een belangrijke dragende en
onwrikbaar kader voor het denken over de binnenstad en voor
ondersteunende rol. Deze kroonjuwelen moeten daarom
alle beleidskeuzes die we nu en in de toekomst maken. De
worden gekoesterd.
verschillende vormen van bedrijvigheid. Een mooi voorbeeld is de Zwarte Olifant (Nieuwe Noord): niet alleen een eetcafé, maar er is ook ruimte voor debat, er zijn concerten en andere kunstuitingen, er zijn werkplekken, je kunt er brood kopen, etc. (‘hotel zonder kamers’). Ook het nieuwe initiatief voor de Grote Kerk (‘foodmarket, business, shopping en events’) is zo’n totaalconcept of crossover. En er zijn meer initiatieven in voorbereiding. Deze voorbeelden van blurring en crossovers zijn gericht op beleving, op het bieden van een unieke ervaring aan de bezoeker van de binnenstad: de binnenstad als huiskamer van de stad. In grotere steden zoals Amsterdam zijn dergelijke concepten al gangbaar. Dat het ook in Hoorn van de grond komt, helpt mee om te voorkomen dat mensen naar die grote steden trekken.
ruimte vraagt echter constante aandacht, ook in de toekomst. Dat geldt ook voor de doelgroep ouderen, die specifieke eisen stelt ten aanzien van bereikbaarheid (rollator, scootmobiel, gehandicaptenparkeerplaatsen) en verblijfskwaliteit (bankjes). Meer ruimte bieden aan de voetganger en de fietser draagt bij aan het verhogen van de verblijfskwaliteit. Op specifieke plekken kan dit wenselijk zijn vanwege de (ontmoetings)functie van deze ruimten.
Verblijfskwaliteit De verblijfskwaliteit van de binnenstad is een belangrijke onderscheidende factor voor de beleving. Die verblijfskwaliteit is sterk afhankelijk van de kwaliteit van de openbare ruimte. Vanaf 2000 is de kwaliteit van de openbare ruimte aanmerkelijk verbeterd op basis van het Kwaliteitsplan Binnenstad, de Leidraad voor de openbare ruimte in de binnenstad en het programma Hoorn Kern Gezond. Het op peil houden en verbeteren van de openbare
Historisch decor Historische binnensteden met een goed ontwikkelde culturele sector scoren maatschappelijk en economisch beter dan andere binnensteden, aldus de Atlas van Nederlandse Gemeenten (2015). Dat heeft in belangrijke mate te maken met beleving. Hoorn scoort in dat opzicht goed, maar het is wel zaak om deze voorsprong goed uit te buiten. ‘Het verhaal van Hoorn’ dient een belangrijke basis te zijn voor het handelen van gemeente, individuele ondernemers en de samenwerking tussen diverse partijen. Monumenten, historische havens en waterlopen, musea en culturele evenementen zijn geen losse elementen, maar maken integraal onderdeel uit van het totaalpakket van de binnenstad.
19
20
de visie
3. Ruimtelijke kwaliteiten
21
RUIMTELIJKE KWALITEITEN
VISITEKAARTJES VAN DE BINNENSTAD
Ruimtelijke kwaliteiten, op basis van ‘Het verhaal van
Het streven is gericht op een zo hoog mogelijke
Hoorn’, vormen de basis voor deze integrale visie voor de
verblijfskwaliteit van de binnenstad van Hoorn. Het moet
binnenstad van Hoorn. Het gaat om een aantal ruimtelijke
aangenaam zijn om er te vertoeven – voor bewoners, voor
structuren, die al eeuwenlang niet of nauwelijks veranderd
het winkelend publiek, voor toeristen en voor alle andere
zijn:
gebruikers van de binnenstad. Een aantal plekken in de
•
de centrale ontmoetingsplekken in de stad;
binnenstad zijn daarvoor essentieel: de Roode Steen, het
•
het historische stratenpatroon, waarin de historische
Kerkplein, het stationsplein, de Veemarkt en het hart van
ontwikkeling van Hoorn zeer goed afleesbaar is;
de oude haven. Dat zijn als het ware de kamers van de
de singel, restant van de stadswallen en historische
binnenstad en de visitekaartjes van Hoorn.
•
begrenzing van de binnenstad; •
de Westfriese Omringdijk, die dwars door de binnenstad van Hoorn loopt (Westerdijk-West-Grote Oost-Kleine Oost);
•
Visitekaartjes van de binnenstad
Stationsplein Veemarkt
de oude verbindingen naar het achterland, met name Koepoortsweg en Keern;
•
de oude havens en de daaraan gelieerde structuren als Visserseiland, Oostereiland en Julianapark.
Kerkplein Roode Steen
Hart van de oude haven
22
Roode Steen De Roode Steen is het formele plein van Hoorn. Wat de Dam is voor Amsterdam, is de Roode Steen voor Hoorn. Als de burgemeester afscheid neemt of als er olympische kampioenen gehuldigd worden, gebeurt dat op de Roode Steen. Met het Westfries Museum, de Waag, het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen en de diverse horecagelegenheden rond het plein, is de Roode Steen ook voor toeristen van groot belang.
23
Kerkplein
Stationsplein
Het Kerkplein kan worden ontwikkeld tot de lokale
Voor de bezoekers die met de trein of de bus naar Hoorn
huiskamer van de binnenstad: een aantrekkelijke
komen of hun auto parkeren aan de noordzijde van
informele ruimte met ruimte voor allerlei lokale functies
het station, vormen het stationsplein en de Veemarkt –
en activiteiten. Ontmoeten en verblijfskwaliteit staan
nadrukkelijk in samenhang met het Kleine Noord – de
hier centraal. Om zich echt te kunnen ontwikkelen tot de
entree van Hoorn. Om dit gebied te ontwikkelen als één
huiskamer van de binnenstad, kan het Kerkplein – naast een
van de visitekaartjes van Hoorn zijn in de toekomst enkele
nieuwe functie voor de Grote Kerk – een kwaliteitsimpuls
maatregelen nodig. Hier raakt de visie voor de binnenstad
gebruiken. Het herstellen en opvullen van de gevelwand
het project Poort van Hoorn. Aan de noordkant van het
(met name aan de zuidzijde), minder parkeerplaatsen en
station is een grote parkeervoorziening gepland. Dit wordt
een aantrekkelijker inrichting van de openbare ruimte –
de belangrijkste parkeergelegenheid voor bezoekers van
liefst in samenhang met elkaar – zijn gewenst.
de binnenstad. Essentieel is dat bezoekers gemakkelijk kunnen parkeren en dat ze bijna zonder het te merken over het spoor heen gaan (hoofduitgang parkeergarage op de eerste verdieping, verbrede en aantrekkelijke traverse) en comfortabel en bijna als vanzelf richting Veemarkt en Kleine Noord worden geleid. Het stationsplein wordt een aantrekkelijke plek met een schaal en maat die aansluit op de binnenstad.
24
Veemarkt
Kern van het havengebied
Ook de Veemarkt verdient een andere inrichting, om zich
Ook het hart van de oude haven kan worden gezien als
te kunnen ontwikkelen als entree van de binnenstad en
een visitekaartje van de binnenstad. Het gaat dan om de
belangrijke route naar het kernwinkelgebied. Er wordt
zone van het Oostereiland via de Veermanskade naar
aangesloten bij de beschermde status van de Veemarkt
de Korenmarkt. Hier bevinden zich enkele van de meest
als rijksmonument. De beschermde elementen zijn
gefotografeerde plekjes van Hoorn: de Halve Maen en de
het hekwerk en (de bolling in) de bestrating. Met deze
bebouwing op het Oostereiland, de Hoofdtoren en het
elementen als uitgangspunt – en met bijvoorbeeld kunst
Houten Hoofd (met de bruine vloot), de panden langs de
in de vorm van beelden of foto’s, refererend aan de
Veermanskade, het beeld van de Scheepsjongens van
voormalige functie als veemarkt – kan het gebied worden
Bontekoe en de Hoge Brug. Dit gebied heeft vertakkingen
heringericht. Daarbij speelt de positie van de Noorderkerk,
naar de directe omgeving: Oude Doelenkade, Nieuwendam,
als belangrijk onderdeel van het religieus erfgoed van
Venidse, Bierkade, Vismarkt, Appelhaven – en de overige
Hoorn, een belangrijke rol. Het verdwijnen van een deel van
straten en stegen in de omgeving. Een minder prominente
de (betaalde) parkeerplaatsen is vanuit het perspectief van
rol voor de auto, om hier de verblijfskwaliteit in en de
ruimtelijke kwaliteit onontkoombaar.
beleefbaarheid van de binnenstad te verhogen, is gewenst.
25
DE GROENE GORDEL De historische binnenstad wordt omsloten door een prachtige groene gordel met de singels. Deze kwaliteit wordt gekoesterd en versterkt. Aansluitend bij de plannen van de Poort van Hoorn wordt de gordel ter hoogte van het station en de Noorderveemarkt gecompleteerd. Vooralsnog wordt gekozen voor een groene inrichting van het gebied in plaats van het terugbrengen van water. Dit is goedkoper, is minder ingrijpend en biedt meer mogelijkheden voor (mede) gebruik. Indien de parkeerplaatsen op de Noorderveemarkt deels verdwijnen, worden deze gecompenseerd ten noorden van het station of elders in de omgeving. Dit onderdeel zal in het kader van het project Poort van Hoorn verder worden uitgewerkt, mede op basis van een goede parkeerbalans.
De groene gordel
26
DE HISTORISCHE LIJNEN De genoemde centrale plekken (visitekaartjes) van de binnenstad worden onderling verbonden en gekoppeld
De historische lijnen
aan de groene gordel via de historische lijnen. Ze zorgen voor samenhang en gaan samen ‘Het verhaal van Hoorn’ vertellen. Voor een deel is die verbinding er al, bijvoorbeeld in de vorm van het autovrije kernwinkelgebied, dat de Veemarkt, de Roode Steen en het Kerkplein met elkaar verbindt. De historische lijnen zijn in belangrijke mate beeldbepalend en verbinden de binnenstad met de omliggende wijken. De ruimtelijke kwaliteiten
27
De binnenstad XL met verschillende identiteiten
Robuust aan het water
28
BINNENSTAD XL De historische binnenstad binnen de groene gordel is ‘zo
Kleine schaal in de noordelijke schil
goed als af’. Kleinschalige kwaliteitsverbeteringen staan
Enkele gebieden sluiten naadloos aan op de binnenstad.
daar centraal. Buiten de groene gordel ligt een zone waar
Het doortrekken van de kleine schaal en maat van de
ontwikkelruimte is: de binnenstad XL. Door de uitbreidingen
binnenstad is hier het devies. Het betreft het Pelmolenpad,
en ontwikkelingen van de afgelopen decennia is dit gebied
de Prismalocatie, het stationsgebied-zuid en de oostelijke
centraler komen te liggen. Het gebied kent verschillende
binnenstad.
karakters:
Grote schaal noordelijk deel van de Poort van Hoorn: Robuust aan het water
Het gebied tussen de Provincialeweg en het spoor heeft
Het gaat hier om één van de kernkwaliteiten van Hoorn,
door deze infrastructuur en functies zoals het ziekenhuis
de prachtige ligging aan het Hoornse Hop. Het is een
een grootschalig karakter. Dit kan niet worden ontkend,
gebied met (ontwikkel)ruimte met een robuuste schaal en
ook niet bij nieuwe ontwikkelingen. Deze schaal en maat,
maat. Om de potenties van dit gebied te benutten heeft
goed ingekapseld tussen de historische linten Keern en
de gemeenteraad in 2013 het Programma Waterfront
Koepoortsweg wordt als gegeven beschouwd.
vastgesteld. Op basis daarvan wordt nu gewerkt aan onder meer het stadsstrand, het voet- en fietspad langs de
In deze visie wordt de (functionele) samenhang met de
Westerdijk en woningbouw. Ook diverse ontwikkelingen op
historische binnenstad in beeld gebracht.
de locatie Schelphoek (Oranje Buiten, Volt) vinden hun basis in het Programma Waterfront. robuust aan het water
kleine schaal in de noordelijke schil
grote schaal noordelijk deel van de Poort van Hoorn
29
30
de visie
4. De gemengde binnenstad
31
De gemengde binnenstad in het verleden
32
EEN GROTE VARIATIE AAN FUNCTIES Het bijzondere van de binnenstad is dat er niet één functie
maar met name in de loop van de jaren ’80 en ’90 – onder
is die het absolute primaat heeft. Dat maakt de binnenstad
invloed van de economische groei – is de winkelfunctie
aantrekkelijk. Deze visie gaat uit van een moderne,
dominant geworden. In een relatief grote binnenstad als
gemengde binnenstad. De binnenstad is gebouwd om
die van Hoorn was sprake van concentratie van winkels in
een grote variatie aan functies te kunnen huisvesten. Van
een deel van de binnenstad, in een kleinere binnenstad als
oudsher – tot ongeveer 1900 – bestond Hoorn uit niet
die van Purmerend wordt vrijwel de gehele binnenstad in
meer dan de huidige binnenstad. Logischerwijs bevonden
beslag genomen door winkels en horeca. In een tijd van
alle functies zich dus in de binnenstad. In de eerste helft
toenemende leegstand in de detailhandel, is het goed om
van de 20e eeuw ontstonden de eerste woonwijken
te beseffen dat de dominantie van de winkelfunctie een
buiten de singels. Na de Tweede Wereldoorlog begon ook
redelijk recent verschijnsel is. Dit nuanceert dit probleem
het proces van scheiding van functies. In de loop van de
aanmerkelijk: dergelijke veranderingen horen bij een
20e eeuw is het wonen aanvankelijk steeds meer uit de
binnenstad.
binnenstad verdwenen. Toen vanaf het einde van de jaren ’60 wijken als de Grote Waal, Risdam en Kersenboogerd
De conclusie is helder: een binnenstad, ook de binnenstad
werden ontwikkeld, werd het dieptepunt bereikt. Vanaf het
van Hoorn, kan vele functieveranderingen aan. De
einde van de 20e eeuw is wonen in de binnenstad weer
functionele mix in een binnenstad is nooit een statisch
populairder geworden.
gegeven, maar altijd dynamisch en afhankelijk van allerlei maatschappelijke ontwikkelingen. Een teruglopende
Toen vanaf 1970 ook bedrijventerreinen werden ontwikkeld
tendens bij één functie – zoals momenteel de toenemende
– eerst Hoorn80 en later Westfrisia – verdween ook de
leegstand in de detailhandel – betekent niet automatisch
ambachtelijke en industriële bedrijvigheid uit de binnenstad.
het failliet van de binnenstad. Het is een kwestie van
Tot in de jaren ’90 van de vorige eeuw was er nog steeds
zoeken naar een nieuw evenwicht, waarbij een nieuwe
zware bedrijvigheid in het hart van de binnenstad te
functie de plek van een oude functie kan innemen. Dat
vinden (Jeudje, Karperkuil). De laatste jaren is er een
is hoopvol, maar dan moet het gemeentelijk beleid wel
ontwikkeling dat met name het ambacht weer terugkeert
uitgaan van flexibiliteit, om toekomstige maatschappelijke
naar de binnensteden. Voor een deel gaat het dan om het
ontwikkelingen te kunnen faciliteren.
traditionele ambacht (meubelmakerij, sieradenateliers, etc.), voor een deel ook ‘het nieuwe ambacht’. Toen het wonen en de bedrijvigheid zich steeds meer terugtrokken uit de binnenstad, is de ruimte in belangrijke mate ingenomen door winkels. Winkels waren er altijd al, 33
Wonen in de binnenstad: diversiteit aan woonmilieus
Hoorn-Noord en Venenlaankwartier: kleinschalig stedelijk wonen
Prismalocatie en Pelmolenpad: intensieve laagbouw
34
WONEN IN EN ROND DE BINNENSTAD In de binnenstad van Hoorn wonen 5.548 mensen (1 januari
de regio. Er is weliswaar een enorme woningbehoefte in
2016). Dat is bijna 8% van de bevolking van Hoorn. Daarmee
de MRA en de noordvleugel van de Randstad, maar naar
is de binnenstad een middelgrote wijk in Hoorn: kleiner
verwachting zal dit niet leiden tot een grote trek naar
dan de Kersenboogerd, Risdam-Zuid, Risdam-Noord en
Hoorn. Bij een eventuele trek vanuit de MRA gaat het dus
de Grote Waal, maar groter dan Hoorn-Noord, de Bangert
om kleine aantallen. Toch liggen er kwalitatieve kansen.
en Oosterpolder (op dit moment), Blokker, Zwaag, het
In Westfriesland is de binnenstad van Hoorn de enige
Venenlaankwartier en de Nieuwe Steen. Het wonen in de
plek waar een centrum-stedelijk woonmilieu kan worden
binnenstad is een factor van belang. Het vormt de basis:
aangeboden. Voor veel huishoudens in de regio, maar ook
de binnenstad moet vooral ook een prettige woonwijk zijn.
voor mensen van buiten de regio (bijvoorbeeld mensen
Wonen in de binnenstad komt wel met lusten en lasten: het
die verhuizen vanuit de MRA), is dat een onderscheidende
is geen woonwijk als alle andere en kent specifieke voor- en
kwaliteit. De verwachting is dat deze huishoudens een meer
nadelen. Het wonen in de binnenstad wint aan populariteit.
dan gemiddelde belangstelling hebben voor de binnenstad van Hoorn. Diverse kwalitatieve woningmarktonderzoeken,
Bouwen voor de regio en de MRA
zoals het ‘Onderzoek vraaggestuurd bouwen’ (Companen,
De woningmarkt in Hoorn en Westfriesland is in sterke
2012), wijzen in die richting. Dat biedt kansen, maar het is
mate lokaal en regionaal georiënteerd. In de Structuurvisie
goed om te beseffen dat dit waarschijnlijk ‘bijvangst’ is: in
Hoorn, vastgesteld in 2012, is daar uitgebreid op ingegaan.
en rond de binnenstad van Hoorn bouwen we hoofdzakelijk
De meeste verhuisbewegingen doen zich voor binnen
voor de lokale en regionale behoefte.
Hoorn t.o.v Amsterdam (MRA)
Auto: 35 minuten Trein 25 minuten
Extra woningen in de binnenstad Op dit moment moeten veel initiatieven om extra woningen toe te voegen aan de binnenstad worden geweigerd, omdat niet kan worden voldaan aan de parkeernormen. Het besluit van de gemeenteraad om de tweede parkeervergunning voor bewoners te schrappen voor nieuwe gevallen (november 2015) geeft voor de korte termijn enige ruimte, maar is voor de lange termijn niet voldoende. Een Parkeervisie of een Actieplan Parkeren voor de binnenstad, met aanvullende voorstellen, is nodig om voor de lange termijn dit probleem te tackelen.
35
Wonen in een gemengde binnenstad
Wonen in de historische binnenstad
In sommige delen van de binnenstad is de woonfunctie
In de eerste plaats is er het woonmilieu van de binnenstad,
ondergeschikt aan andere functies. Daar beperkt de
gekenmerkt door hoge dichtheden, kleinschaligheid en
woonfunctie zich bijvoorbeeld tot wonen boven winkels.
menging met andere functies. Het gaat in hoofdzaak om
In andere delen van de binnenstad is de woonfunctie juist
bestaande, grotendeels historische bebouwing. De ruimte
dominant. Dat geldt bijvoorbeeld voor het oostelijk deel van
voor nieuwe ontwikkelingen is zeer beperkt, maar kan
de binnenstad. Dit gegeven hoeft niet te betekenen dat er in
incidenteel ontstaan door sloop van bestaande panden
de ‘rustige’ delen van de binnenstad helemaal geen andere
of verplaatsing van functies. De eventuele verhuizing van
functies dan de woonfunctie mogen zijn. Ook in de huidige
de openbare bibliotheek (vanuit de Wisselstraat) is zo’n
situatie zit er hier en daar een winkeltje, een restaurant
voorbeeld. In die gevallen moet bij een nieuwe invulling
of een andere functie. Daar is niets mis mee, mits zo’n
rekening worden gehouden met kleinschaligheid (de
functie niet te veel verkeer aantrekt of anderszins leidt tot
menselijke maat), eventuele menging van functies en
hinder en overlast. Binnen redelijke grenzen mag van een
aansluiting bij de (historische) omgeving. De binnenstad is
binnenstadsbewoner worden verwacht dat deze een zekere
in trek bij diverse doelgroepen: bij ouderen in verband met
mate van ‘reuring’ accepteert. Dat is juist de charme van
de nabijheid van voorzieningen, bij jongeren (alleenstaand
het wonen in de binnenstad. Mensen die in de binnenstad
of samenwonend) vanwege de stedelijke dynamiek en
komen wonen, kiezen daar vaak bewust voor. Voordelen
in toenemende mate ook bij jonge gezinnen die hier
zijn onder meer de nabijheid van winkels en voorzieningen
nog betaalbaar kunnen wonen nabij voorzieningen in
en een levendige en historische woonomgeving. Nadelen zijn bijvoorbeeld de schaarste aan parkeermogelijkheden en de mogelijke overlast van andere functies (horeca, evenementen, etc.).
Verschillende woonmilieus In en rond de binnenstad van Hoorn zijn diverse bestaande en toekomstige woonmilieus te onderscheiden. Daarbij is het van belang om te beseffen dat het zoekgebied voor centrum-stedelijk of binnenstedelijk wonen groter is dan alleen de oude binnenstad binnen de singels. Feitelijk gaat het om het hele gebied binnen (ten zuiden van) de Provincialeweg. In het onderstaande wordt kort stilgestaan bij deze verschillende woonmilieus. 36
wonen in historische binnenstad
een prachtig historisch decor. Voor die laatste groep is
of auto naar de Randstad kunnen reizen. Dit gebied is het
bijvoorbeeld de aanwezigheid van een basisschool van groot
meest gebaat bij een planontwikkeling voor Prismalocatie
belang.
en Pelmolenpad in onderlinge samenhang. Er zijn daarbij drie complicerende factoren, die van invloed kunnen zijn
Prismalocatie en Pelmolenpad: intensieve laagbouw
op de te realiseren woonkwaliteit en die vragen om een
Voor de Prismalocatie en het Pelmolenpad zijn er kansen
zorgvuldige inpassing:
voor een woonmilieu met intensieve laagbouw, eventueel
•
in combinatie met appartementen. Intensieve laagbouw
van een tunnel onder het spoor, tussen Prismalocatie en
wil zeggen: grondgebonden woningen in hoge dichtheden, vaak met kleine tuin of dakterras. Auto’s worden bij
Er is op langere termijn nog onzekerheid ten aanzien Pelmolenpad (in het kader van de Poort van Hoorn).
•
Het is zo goed als zeker dat op de locatie Pelmolenpad
voorkeur uit het zicht geparkeerd, bijvoorbeeld in een (half-)
– ook op langere termijn – rekening moet worden
verdiepte parkeergarage. In de binnenstad van Hoorn
gehouden met parkeren voor de binnenstad. Ten
hebben we daarvan al een mooi voorbeeld: het Jeudje. De
noorden van het station, op de plek van het huidige P+R
nabijheid van de binnenstad, het station en het toekomstige
terrein, is ruimte voor een grote parkeervoorziening.
stadsstrand maakt deze locatie zeer aantrekkelijk voor jonge
Indien de totale behoefte aan parkeerplaatsen groter
huishoudens, met of zonder kinderen, die willen profiteren
is dan de capaciteit ten noorden van het station, zullen
van de levendigheid van de binnenstad en die voor hun
extra parkeerplaatsen op andere locaties in de Poort
werk of voor andere activiteiten gemakkelijk met de trein
van Hoorn c.q. aan de rand van de binnenstad moeten komen. Het Pelmolenpad is dan de belangrijkste optie en dat zou een beperking betekenen voor het ontwikkelen van woningbouw op deze plek. Een parkeerbalans voor
referentie voor intensieve laagbouw
de hele stad kan op dit punt voor duidelijkheid zorgen. •
Het Pelmolenpad is nu aangewezen als evenemententerrein. Op het moment dat deze locatie wordt ontwikkeld – als onderdeel van de Poort van Hoorn – is dit een aandachtspunt.
37
Stationsgebied
en/of intensieve laagbouw kunnen hier bijdragen aan een
In de directe omgeving van het station (Poort van Hoorn) zijn
kwalitatieve schil rond het centrum.
mogelijkheden voor verschillende doelgroepen aanwezig: ouderen en jongeren – sociale huur, vrije sector huur en
Hoorn-Noord en Venenlaankwartier: kleinschalig stedelijk
koop in diverse prijsklassen. De huidige plannen voor
wonen
appartementen aan de Maelsonstraat (tussen Horizon
In een schil rond de oude binnenstad is een woonmilieu
College en Provincialeweg) zijn hier een voorbeeld van:
aanwezig, waar je de binnenstad als het ware voelt
middeldure huurwoningen (vrije sector), vooral gericht
en ervaart. Het is kleinschalig stedelijk wonen, op een
op ouderen. Voor de resterende locaties aan de noord-
steenworp afstand van de binnenstad en met de sfeer
en zuidzijde van het station moeten de mogelijkheden
van het wonen in die binnenstad. Het gaat om straten
voor woningen voor andere doelgroepen en andere
als de Draafsingel, de Eikstraat, de Koepoortsweg en
segmenten worden verkend. Dat zal gebeuren in het kader
de Drieboomlaan, maar ook om andere straten in die
van de Poort van Hoorn. Het rapport ‘Maak plaats!’ van
omgeving. Het is een geliefd woonmilieu voor mensen
de provincie Noord-Holland (2013) zal daarvoor één van
van binnen en buiten de regio. In hoofdzaak gaat het om
de kaders moeten zijn. Kansen voor woningbouw – zij
bestaande bebouwing, maar er liggen ook ontwikkelkansen.
het beperkt – liggen vooral ten zuiden van het spoor: een
Bijvoorbeeld: in het kader van het samenvoegen,
unieke, perfect bereikbare plek tegen de binnenstad aan.
verplaatsen of verdwijnen van maatschappelijke functies in
Kleinschalige wooncomplexen, wonen boven voorzieningen
het gebied Eikstraat-Johan Messchaertstraat-J.D. Pollstraat
Holenkwartier – Onverwachts Hoorn Het Holenkwartier (de voormalige Philips-locatie aan de Holenweg) ligt niet in de binnenstad, maar heeft er wel een relatie mee. Er worden momenteel plannen gemaakt voor deze locatie. Ook hier wordt gedacht aan een combinatie van intensieve laagbouw en appartementen, maar dan met een geheel eigen smaak: behoud van het industriële erfgoed, een stoere en industriële uitstraling, een menging van functies, gericht op jongere huishoudens die op zoek zijn naar een woonmilieu zoals je dat bijvoorbeeld ook in Amsterdam-Noord vindt (NDSM-werf, Buiksloterham, etc.). Op slechts vijf minuten fietsen van de binnenstad biedt dit kansen voor een woon- en werkmilieu dat aanvullend is aan (en dus niet concurrerend met) de historische binnenstad.
38
Venenlaankwartier: kleinschalig stedelijk wonen
ontstaan mogelijkheden om nieuwe woningen toe te
De bouw van woningen aan de zuidkant van het
voegen. Het gaat dan bij voorkeur om grondgebonden
Visserseiland zou een interessante optie kunnen zijn,
woningen, passend bij de uitstraling en sfeer van de
maar op dit moment ontbreekt daarvoor het draagvlak. In
bestaande woningen in deze ‘tweede schil’.
principe is hier ruimte voor stoere appartementenblokken in een bouwstijl die past bij de bebouwing van het
Wonen aan het water
Oostereiland en bij de historische context van de haven.
De ligging van Hoorn aan het water kan beter worden
Dit zou écht iets toevoegen aan het palet van woonmilieus
benut. De bouw van woningen is één van de middelen die
van de binnenstad. Deze locatie is ook in beeld voor het
daarvoor kunnen worden ingezet, maar de mogelijkheden
aanmeren van riviercruiseschepen (de witte vloot): de Rede
zijn beperkt. Momenteel zijn er plannen in ontwikkeling
van Hoorn. Wellicht is er in de toekomst ruimte voor enige
voor de bouw van woningen aan de Westerdijk en in het
woningbouw in een integraal plan voor deze locatie. Dat
recente verleden zijn appartementen gerealiseerd op het
zou aan de orde kunnen zijn als inderdaad gekozen wordt
Oostereiland. De bouw van woningen in het Julianapark
voor de Rede van Hoorn of indien de Grashaven meer
is niet aan de orde (conform het Programma Waterfront).
wordt ontwikkeld als ‘stadshaven’ van Hoorn, met een
Er zijn weliswaar mogelijkheden om het water te benutten
aantrekkelijk waterfront aan alle zijden (zie ook hoofdstuk
voor (drijvende) woningen, bijvoorbeeld op de locatie
5).
Schelphoek, maar deze worden vooralsnog beperkt door wet- en regelgeving. Västra Hamnen Malmö: versterk wonen aan het water
39
Detailhandel: een compact kernwinkelgebied met onderliggend netwerk van straten en plekken
zijstraten
kernwinkelgebied
hoofdstraten
40
DETAILHANDEL Onder invloed van de economische crisis en de opkomst
Wat is de beste strategie voor Hoorn? Welke stroming
van het internetwinkelen is de leegstand de laatste
de meeste kans op succes heeft, hangt mede af van
jaren aanzienlijk toegenomen. Een economische crisis is
de schaalgrootte van een binnenstad. Voor een kleine
tijdelijk, maar het internetwinkelen is van blijvende aard.
binnenstad als Schagen ligt een concentratiebeleid voor
In combinatie met een aantal andere ontwikkelingen
de hand. In grote centra als Amsterdam zitten de winkels
(zoals steeds kleinere voorraden en steeds minder
dusdanig verspreid door de hele binnenstad, dat een
verkoopvloeroppervlak) betekent dit, dat de benodigde
concentratiebeleid niet zinvol en niet mogelijk is. Qua
ruimte voor winkels steeds verder zal teruglopen. In het
schaalgrootte en aard van de binnenstad zit Hoorn daar
gemeentelijk beleid moet hierop worden ingespeeld en dat
tussenin. Een strikt concentratiebeleid – bijvoorbeeld
kan op verschillende manieren.
gericht op wat van oudsher het ‘kleine winkelrondje’ is – is te beperkend. Door de hoge huurprijzen in het kerngebied
De dominante opvatting onder deskundigen is: concentreer
en een uitsterfbeleid daarbuiten, wordt de dynamiek te
de winkels in een compact kernwinkelgebied, zodat dit
veel belemmerd. Kleine en nieuwe winkels hebben geen
economisch gezond is en de leegstand beperkt blijft.
kans en het kerngebied wordt gedomineerd door grote
Zo’n concentratiebeleid kan op verschillende manieren
ketens. Buiten het kerngebied wordt het doods en er
worden vormgegeven. In het bestemmingsplan kunnen
is geen ruimte voor verrassing. Ook voor toeristen en
winkelpanden buiten het kerngebied een andere
recreanten is dit geen gewenste ontwikkeling. Te veel
bestemming krijgen, zodat er in feite sprake is van een
spreiding is ook niet goed. Dan vallen er te veel gaten in de
uitsterfbeleid. Er kan echter ook actief beleid worden
winkelstraten en worden de loopstromen te veel gespreid,
gevoerd: verplaatsing van winkels naar leegstaande panden
zodat de resterende winkels het steeds lastiger krijgen om
in het kerngebied. Dat vereist echter een uitgebreide
te overleven. Daarom is de ambitie om te komen tot het
projectorganisatie en veel financiële middelen.
samenbrengen van beide stromingen in een evenwichtig en genuanceerd beleid, afgestemd op de situatie in Hoorn.
Een concentratiebeleid heeft ook nadelen. Zo blijven de huurprijzen in het kerngebied kunstmatig hoog, terwijl
Dit vraagt om maatwerk en flexibiliteit. Er wordt uitgegaan
die hoge huurprijzen juist ook worden gezien als één van
van een onderverdeling van de binnenstad in verschillende
de grootste bedreigingen voor binnensteden. Voor kleine
typen straten, elk met een eigen profiel:
winkels (met een kleine winstmarge) en voor startende
•
Het kernwinkelgebied, bestaande uit het voormalige
bedrijven zijn er dan feitelijk geen mogelijkheden: de
‘kleine winkelrondje’ (zuidzijde Gedempte Turfhaven,
huurprijzen in het kerngebied zijn te hoog en daarbuiten zijn
Gouw, Nieuwsteeg, noordelijk deel Grote Noord), met
er geen vestigingsmogelijkheden meer. Daarom is er onder deskundigen ook een tweede stroming, die uitgaat van meer spreiding en menging van functies.
uitlopers naar Kleine Noord, Roode Steen en Kerkstraat. •
Het gemengd (kleinschalig) winkelen in de ‘formele hoofdstraten’ en de ‘informele zijstraten’ – een
41
HORECA aantrekkelijk gemengd gebied voor bewoner en
Horeca hoort bij een levendige binnenstad. Hoorn biedt
bezoeker. De historische hoofdstraten zijn bijvoorbeeld
hiervoor de mogelijkheden, zolang het niet leidt tot
Grote Oost, Breed en Veemarkt. Informele zijstraten
overmatige overlast. Concentratie of spreiding is ook hier de
zijn bijvoorbeeld Kruisstraat, Ramen, Nieuwe Noord en
centrale vraag.
Lange Kerkstraat. •
Het dynamisch woongebied, de overige straten.
Restaurants zijn in de huidige situatie min of meer
Winkelen is hier mogelijk, zij het kleinschalig, incidenteel
verspreid door de hele stad: niet alleen in de
en ondergeschikt aan andere functies.
horecaconcentratiegebieden, het kernwinkelgebied en de haven, maar bijvoorbeeld ook aan het Kleine Oost, Ramen,
Relatie met binnenstad XL
Vismarkt, Nieuwland, etc. Het huidige beleid staat dat ook
Deze visie op de binnenstad vraagt wel om
toe, met dien verstande dat er wel beperkingen zijn ten
terughoudendheid van winkelvoorzieningen elders in de
aanzien van bepaalde straten en aantallen. In een bepaald
(binnen)stad: geen concurrerende winkelformules in de
gebied (aantal straten) mogen bijvoorbeeld maar drie
Poort van Hoorn en het Hof van Hoorn. In het Hof van
restaurants zijn. Als dat aantal is bereikt, is de vestiging
Hoorn is alleen ruimte voor formules die kwalitatief en
van nog een restaurant niet meer mogelijk. Dat is objectief
kwantitatief aansluiten bij het bestaande profiel en in de
gezien niet goed te onderbouwen. Als een bepaalde straat
Poort van Hoorn is alleen ruimte voor kleinschalige formules
blijkbaar een goed milieu biedt om restaurants te vestigen
die passen bij het mobiliteitsknooppunt (service, horeca,
en het maximum is bereikt, waarom zou er dan geen nieuw
stationsvoorzieningen) en een grootschalige supermarkt.
restaurant bij mogen komen? En als er restaurants zijn aan het Kleine Oost, Ramen, Vismarkt en Nieuwland, waarom
Deze visie op hoofdlijnen wordt uitgewerkt in toekomstig
dan niet aan bijvoorbeeld de Muntstraat, Gedempte
beleid voor de detailhandel.
kernwinkelgebied
42
hoofdstraten
zijstraten
Appelhaven of Onder de Boompjes? Het voorstel is om
tot laat in de nacht open zijn): Roode Steen, Kerkplein en Vale
restaurants overal in de binnenstad toe te staan, met
Hen/Dubbele Buurt. Uit overleg met diverse partijen (binnen
dien verstande dat wel moet worden voldaan aan wet- en
de sector, maar bijvoorbeeld ook het Overleg Leefbaarheid
regelgeving op het gebied van milieu, hinder en overlast.
Binnenstad) komt duidelijk naar voren dat wijziging van dit concentratiebeleid niet aan de orde is. Vanuit aspecten
Wat de daghoreca betreft (horecagelegenheden die het
als openbare orde en veiligheid is en blijft het gewenst om
grootste deel van de week al in de ochtend open zijn en
deze harde horeca zo veel mogelijk te concentreren in een
uiterlijk om 22.00 uur sluiten) is de afgelopen jaren een
beperkt aantal gebieden. Voor het Kerkplein geldt wel dat
enorme inhaalslag gemaakt. Kon je vijftien jaar geleden
wordt uitgegaan van menging met andere functies (‘zachte
nauwelijks ergens een kop koffie krijgen in de ochtend
horeca’, cultuur, detailhandel, etc.).
of tussen de middag een broodje, tegenwoordig zijn er legio mogelijkheden. Dat geldt dan met name voor het
Deze visie op hoofdlijnen wordt uitgewerkt in toekomstig
winkelgebied: in het havengebied is een kop koffie in de
beleid voor de horeca.
ochtend nog steeds lastig te krijgen. Ook de daghoreca zou in principe in de hele binnenstad kunnen worden toegestaan, onder dezelfde voorwaarden als restaurants (milieuwetgeving, hinder en overlast). Daarbij moet wel een kanttekening worden gemaakt ten aanzien van de daghoreca in het ‘kleine winkelrondje’. Vanuit
Horeca: horecaconcentratiegebieden
de ondernemers (zowel horeca als winkeliers) komen nadrukkelijke signalen dat er te veel daghorecazaken dreigen te komen in dit gebied. Af en toe een daghorecagelegenheid tussen de winkels is prima, maar een overdaad is niet goed voor de gewenste ‘continue bewinkeling’ in het kerngebied. Daarom zou het aantal daghorecagelegenheden in dit gebied beperkt moeten worden tot bijvoorbeeld het huidige aantal. Dit vraagt maatwerk. In het huidige beleid zijn er drie horecaconcentratiegebieden voor de zogenaamde ‘harde horeca’ (cafés en dergelijke die
43
Voorzieningen: kleinschalige voorzieningen in binnenstad, grootschalige in binnenstad XL
44
OVERIGE VOORZIENINGEN EN WERKEN De binnenstad is ook een plek om te leven, dit vraagt om
bijvoorbeeld voor ambachtelijke en kennisintensieve bedrijven.
goede basisvoorzieningen in of nabij de binnenstad. Een
Dat komt de levendigheid en de dynamiek ten goede en zorgt
basisschool is bijvoorbeeld van belang voor jonge gezinnen,
voor verrassing voor de toerist of recreant. Uiteraard zijn er
maar ook supermarkten, zorg en medische voorzieningen zijn
randvoorwaarden vanuit milieu, overlast, verkeersaantrekking
een must. Juist voor ouderen en jonge gezinnen (met kinderen)
en dergelijke, maar dat kan worden geregeld binnen de
kunnen dit cruciale voorzieningen zijn.
bestaande wet- en regelgeving.
Religieus erfgoed
Evenementen
Een speciale positie in het functioneel profiel van de
Voor de toeristische en recreatieve functie van de binnenstad
binnenstad is er voor de kerken: het religieus erfgoed.
zijn – naast de musea, de monumenten, etc. – evenementen
Sommige kerken hebben hun religieuze functie al verloren,
van groot belang. De laatste jaren worden er veel
zoals de Oosterkerk (Grote Oost) die een culturele functie heeft
evenementen georganiseerd – naast de kermis als belangrijk
gekregen en de Grote Kerk (Kerkplein). Andere kerken staan
immaterieel erfgoed. Bijna ieder weekend is er ergens in
op het punt om hun religieuze functie te verliezen, zoals de
de binnenstad wel iets te doen. Dat is positief, maar de
Noorderkerk (Kleine Noord) en op langere termijn wellicht ook
leefbaarheid voor bewoners moet niet in het geding komen.
de Lutherse kerk (Ramen). Het is zaak dat het religieus erfgoed
Bij het toekennen van evenementenvergunningen moet
behouden blijft voor de stad en een functie krijgt die past bij
hier goed op worden toegezien. Wat kan bijdragen aan de
het karakter en de historie van de betreffende gebouwen.
leefbaarheid is een goede spreiding van evenementen over
Daarbij moet ook aandacht zijn voor de bereikbaarheid van
de gehele binnenstad: niet alle evenementen steeds weer op
het (religieus) erfgoed. Het vinden van nieuwe bestemmingen
dezelfde plek, maar een evenwichtige verdeling gebaseerd op
is goed gelukt voor de Oosterkerk en in zekere zin ook voor
de onderscheidende kwaliteiten van een plek.
de Grote Kerk en de nieuwe (voorlopige) invulling daarvan. Ten aanzien van de Noorderkerk zijn gesprekken gaande.
Voorzieningen in de binnenstad XL
Een culturele of maatschappelijke invulling – met eventueel
Rond de historische binnenstad is een ring van bovenlokale
ook ruimte voor ambacht, horeca en detailhandel – heeft de
voorzieningen te vinden. Aan de noordzijde zijn er de
voorkeur. Verplaatsing van de bibliotheek naar de Noorderkerk
grootschalige voorzieningen die vragen om een goede
is in dat opzicht een nader te onderzoeken optie, maar ook
bereikbaarheid: Westfriesgasthuis, onderwijsinstellingen,
andere invullingen zijn denkbaar. Respect voor het gebouw, de
grootschalig winkelen in het Hof van Hoorn. Aan het waterfront
architectuur en het religieuze verleden is uitgangspunt bij het
zijn het vooral kunst en cultuur en vrijetijdsvoorzieningen:
zoeken naar nieuwe functies van religieus erfgoed.
Schouwburg Het Park, Museum van de Twintigste Eeuw, Cinema Oostereiland, de havens (watersport) en de Halve
Werken in de binnenstad In de gemengde binnenstad is ruimte om te werken,
Maen. 45
46
de visie
5. Samenhangende gebiedsidentiteiten
47
Gebiedsidentiteiten Poort van Hoorn
Welkom in Hoorn
Kernwinkelgebied
Kerkplein
Historische lijnen
Stadshart
Waterfront
48
Stedelijk wonen
SAMENHANGENDE GEBIEDSIDENTITEITEN Samenvoeging van de ruimtelijke (hoofdstuk 3) en functionele voorstellen (hoofdstuk 4) leidt tot sterke samenhangende gebiedsidentiteiten.
49
STEDELIJK WONEN – DYNAMISCH WOONGEBIED Uitgangspunt is een aantrekkelijk en rustig stedelijk woongebied waarin vooral wordt geleefd, maar waar ook ruimte is voor de gemengde stad. •
De woonfunctie is overal toegestaan, zowel op de begane grond als op de verdieping. De parkeernormen kunnen hier – en elders in de binnenstad – wellicht worden aangepast om meer sturing mogelijk te maken en meer ruimte te scheppen. In een Parkeervisie zal dit nader moeten worden uitgewerkt.
•
Kleinschalige bedrijvigheid in de vorm van kantoor of praktijk aan huis, verzorgende, kennisintensieve of ambachtelijke bedrijvigheid (en alle andere kleinschalige bedrijvigheid die daarmee gelijk te stellen is) is overal toegestaan, mits kan worden voldaan aan gebruikelijke eisen op het gebied van milieu, overlast en verkeersaantrekking.
•
Restaurants en daghoreca zijn overal toegestaan, mits kan worden voldaan aan gebruikelijke eisen op het gebied van milieu en overlast.
•
Kleine winkels zijn toegestaan, tot een bepaalde oppervlakte (bijvoorbeeld 30 of 40 m²). Juist in dit gebied krijgen kleine en startende winkels de mogelijkheid om zich overal te vestigen, tegen een relatief lage huurprijs of in een eigen pand. Dit komt de economische dynamiek ten goede. Ook het ‘verrassingselement’ is positief, vooral vanuit toeristisch en recreatief perspectief. De verwachting is echter dat er betrekkelijk weinig gebruik van gemaakt zal worden. De loop van het winkelend publiek is immers niet gericht op deze straten. Het zal dus hooguit gaan om hier en daar een klein winkeltje, dat niet ten koste gaat van het woonklimaat in de betreffende straat en dat ook niet ten koste gaat van
50
het kernwinkelgebied.
FORMELE HOOFDSTRATEN EN INFORMELE ZIJSTRATEN Mooie hoofdstraten en intieme zijstraten bepalen hier het
•
Alle vormen van horeca zijn overal toegestaan, met
beeld. In deze straten wordt uitgegaan van menging van
uitzondering van de ‘harde horeca’ (cafés), die alleen in
alle mogelijke functies. De gemengde binnenstad krijgt
de horecaconcentratiegebieden zijn toegestaan (afgezien
hier optimaal gestalte. Uitwisseling van functies is altijd
van bestaande gevallen). Uiteraard moet worden
mogelijk (van winkel naar bedrijf, van restaurant naar
voldaan aan milieuwetgeving e.d.
woning, etc.). Ten aanzien van winkels zijn er wel iets minder
•
Winkels zijn overal mogelijk, maar samenvoeging van
mogelijkheden dan in het kernwinkelgebied.
panden is niet toegestaan. Het bestaande pand is dus
•
Wonen is overal toegestaan, zowel op de begane grond
bepalend voor de omvang van de winkel. De markt zal
als op de verdieping.
zijn werk doen, vanuit het beleid wordt in ieder geval
Kleinschalige bedrijvigheid is overal toegestaan, onder
maximale flexibiliteit geboden om maatschappelijke
dezelfde voorwaarden als in het dynamisch woongebied.
ontwikkelingen te kunnen opvangen.
•
51
HET KERNWINKELGEBIED: DE WINKELSTRATEN In het kernwinkelgebied staat de detailhandel nadrukkelijk
•
Ambachtelijke bedrijvigheid (of eventueel andere
voorop. Andere functies zijn daaraan ondergeschikt.
bedrijvigheid) is toegestaan, maar in principe alleen in
•
combinatie met een winkel.
Winkels zijn overal toegestaan en er wordt gestreefd naar maximale bewinkeling, met hooguit hier en daar
•
een daghorecagelegenheid. Samenvoeging van panden
maar in principe beperkt tot het aantal bedrijven dat al
is mogelijk, onder de huidige voorwaarden. In het kader van een herziening van het bestemmingsplan (en in lijn met de door de raad vastgestelde Leegstandsnotitie) kan nader worden onderzocht of versoepeling van de voorwaarden mogelijk is.
52
Zelfstandige daghoreca en restaurants zijn toegestaan, aanwezig is.
•
Wonen is toegestaan en gewenst, maar alleen op de verdieping (wonen boven winkels).
HET STADSHART
POORT VAN HOORN
De Roode Steen met de aangrenzende straten is het
De relatie tussen de binnenstad en de Poort van Hoorn is
stadshart. Hier bruist het en er is veel horeca aanwezig.
evident. Het zijn complementaire gebieden. Het parkeren,
Voor zowel de Horinees als de bezoeker is dit de centrale
het busstation en enkele grootschalige voorzieningen zijn
plek. Het Westfries Museum en de Waag zijn hier sterk
prima op hun plek aan de noordzijde van het station. Een
beeldbepalend. Voor de ruimtelijke kwaliteit en een stukje
grootschalig stedelijk woonmilieu ten noorden van het
beleving van de Roode Steen zou het goed zijn om in ieder
station is niet aan de orde vanwege ruimtegebrek en een
geval de oostkant (tussen Kerkstraat en Grote Oost) autovrij
gebrek aan woonkwaliteit. Aan de zuidzijde is ruimte voor
te maken.
aanvullende binnenstadsvoorzieningen. Dit stationsgebied is een aantrekkelijk overgangsgebied met ruimte voor horeca, kleinschalig winkelen, wonen, groen en een stationsplein. Uitgangspunt is het behoud van de bestaande bussenloods (met in de toekomst een andere invulling) en het toevoegen van bebouwing op de plek van het huidige busstation (op het moment dat het busstation wordt verplaatst naar de noordzijde van het station). Sterke relatie met Poort van Hoorn