WG Accountantsverslag gemeente Hoogeveen 2022

Accountantsverslag 2022 Gemeente Hoogeveen 5 juli 2023

Deloitte Accountants B.V. Eemsgolaan 15 9727 DW Groningen Postbus 980 9700 AZ Groningen Nederland Tel: 088 288 2888 Fax: 088 288 9870 www.deloitte.nl

Aan de gemeenteraad van de gemeente Hoogeveen Postbus 20.000 7900 PA HOOGEVEEN Datum

Geachte leden van de raad, Graag bieden wij u hierbij ons accountantsverslag aan met betrekking tot de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Hoogeveen. Deze rapportage beschrijft op hoofdlijnen onze controleaanpak en de belangrijkste aangelegenheden die wij tijdens onze controle in overweging hebben genomen. Wij zijn van mening dat de reikwijdte van onze werkzaamheden en de resultaten daarvan een deugdelijke basis vormen voor ons oordeel over de jaarrekening 2022 van de gemeente Hoogeveen.

5 juli 2023

Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Hoogeveen hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt

Ons kenmerk

De jaarrekening 2022 is opgesteld onder verantwoordelijkheid van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Hoogeveen. Bij deze jaarrekening hebben wij op 5 juli 2023 een goedkeurende controleverklaring voor het getrouwe beeld en de rechtmatigheid verstrekt.

Behandeld door

Onze controle is uitgevoerd in overeenstemming met onze opdrachtbevestiging van 7 februari 2023 en met ons auditplan, dat op 1 februari 2023 is besproken in uw auditcommissie.

23075DC3F0/HV drs. H. Kuperus RA Director 06 5204 8549 DKuperus@deloitte.nl B.K. Bakker RA Manager 06 8333 0130 kbakker@deloitte.nl J. Leeuwendal MSc RA Manager 06 1321 4454 jleeuwendal@deloitte.nl

Wij bespreken onze bevindingen met de auditcommissie Wij hebben onze conceptrapportage op 27 juni besproken tijdens de bijeenkomst met uw auditcommissie, en hebben daarbij ook uw vragen beantwoord. De inhoud van dit accountantsverslag is door ons afgestemd met uw portefeuillehouder financiën, met de directie, en met de betrokken medewerkers van de afdeling financiën en reporting. Hoogachtend, Deloitte Accountants B.V. Was getekend: drs. H. Kuperus RA

Op alle opdrachten verricht door Deloitte, behoudens M&A Diensten, zijn de Algemene Voorwaarden Dienstverlening Deloitte Nederland, januari 2020 gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel onder nummer 24362837 van toepassing. Deloitte Accountants B.V. is ingeschreven in het handelsregister van de Kamer van Koophandel te Rotterdam onder nummer 24362853. Deloitte Accountants B.V. is een zogenoemde affiliate van Deloitte NSE LLP en maakt onderdeel uit van het internationale netwerk van Deloitte Touche Tohmatsu Limited.

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Inhoudsopgave Bestuurlijke samenvatting

4

•

Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

5

•

Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring

9

Bevindingen jaarrekening

11

•

De financiële positie van uw gemeente

12

•

Belangrijkste bevindingen uit onze controle

17

Interne beheersing

27

•

28

Belangrijkste bevindingen voor de interne beheersing

Overige aangelegenheden

30

•

31

Overige aangelegenheden

Bijlagen

32

•

Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen

33

•

Bijlage A2 - Onzekerheden in de controle

34

•

Bijlage A3 - Tekortkomingen in de toelichtingen

35

•

Bijlage B1 - Bevindingen controle SiSa-bijlage 2021

36

•

Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging

39

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/3

Bestuurlijke samenvatting

23075CD3F0/HV/4

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Getrouwheid en rechtmatigheid

Wij hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor het getrouwe beeld en rechtmatigheid.

Welke verbeteringen zien wij?

Wij zien dat uw organisatie verbeteringen heeft gerealiseerd:

Belangrijke aandachtspunten

Bestuurlijke samenvatting

De gehanteerde materialiteit voor fouten en onzekerheden bedraagt € 2 miljoen respectievelijk € 6 miljoen.

•

Wij merken op dat u opvolging heeft gegeven aan de aanbeveling om een coördinator voor de jaarrekeningcontrole aan te stellen. De communicatielijnen met uw organisatie waren daardoor helder voor ons. Wij constateren tevens dat deze ontwikkeling een positieve impact heeft op het jaarrekeningopstel- en controleproces en onze samenwerking. De coördinator heeft, als spin in het web, zorg gedragen voor het bewaken van de tijdige en volledige oplevering van het jaarrekeningdossier en binnen de organisatie functionarissen aangesproken op hun verantwoordelijkheden hieromtrent.

•

Wij constateren dat het faseren van de jaarrekeningcontroles van de Samenwerkingsorganisatie en de gemeentes Hoogeveen en De Wolden heeft geleid tot een betere match tussen ‘ambitie’ en ‘capaciteit’ binnen uw organisatie. Wij zien dat als gevolg hiervan een betere prioritering is aangebracht in de uit te voeren taken per organisatie en dit ook zorgt voor duidelijkheid en structuur. Wij zijn reeds voor het opvolgende boekjaar samen met uw organisatie aan het kijken hoe wij ons gezamenlijke traject verder kunnen optimaliseren.

•

Het controleproces van de SiSa-bijlage is op hoofdlijnen beter verlopen dan voorgaande jaren. U heeft een SiSa coördinator aangesteld die zowel voor de interne organisatie als voor ons het primaire aanspreekpunt was. Dit heeft geleid tot een betere samenwerking (met) en afstemming tussen de organisatie en accountant. Desondanks hebben wij weerstand hebben ondervonden als het gaat om het gebruik van de vooraf met elkaar afgestemde ‘ standaard formats’ en dit kwam niet ten goede aan de kwaliteit van aanlevering (zie ook de eerste bullet onder ‘Belangrijkste aandachtspunten’). Wij willen benadrukken dat standaardisatie van de aanlevering voor de controle van de SiSa-bijlage, met name ook voor interne doeleinden, leidt tot een meer gedegen verantwoording per subsidie/specifieke uitkering. Het is van belang dat dit gegeven door directie en college binnen uw organisatie wordt uitgedragen.

Daarnaast onderkennen wij de volgende belangrijke aandachtspunten: •

Wij hebben met elkaar afgesproken dat wij het ‘first time right principe’ met elkaar naleven ten aanzien van de oplevering. Om dit te bewerkstellingen hebben wij met u afgesproken dat de verantwoordelijke functionaris, zoals aangewezen door de coördinator, zorg draagt voor een volledige en nauwkeurige aanlevering en vervolgens een tweede functionaris een inhoudelijke beoordeling uitvoert alvorens de documentatie bij het controleteam wordt aangeleverd. Wij constateren dat deze afspraak niet altijd wordt nageleefd en dit heeft als gevolg dat de kwaliteit van de oplevering bij diverse onderdelen van onvoldoende niveau is geweest.

•

De kwaliteit van de (concept)jaarstukken is op onderdelen voor verbetering vatbaar en voldeed initieel niet volledig aan de verslaggevingsvereisten. Om een verdere kwaliteitsslag te realiseren is het belangrijk dat een finale beoordeling door een functionaris met voldoende kennis van de verslaggevingsregels (BBV) plaatsvindt. Dit kan bijdragen aan de laatste stappen die gezet moeten worden om de kwaliteit naar het benodigde niveau te brengen.

•

De Europese aanbestedingsfouten zijn toegenomen ten opzichte van vorig jaar.

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/5

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

•

Het controleproces van de voorzieningen is moeizaam verlopen. Wij ontvingen een aantal onjuiste of gedateerde specificaties ter onderbouwing van de voorzieningen en ook waren niet alle gehanteerde veronderstellingen, die ten grondslag liggen aan het schattingselement in de voorziening, adequaat onderbouwd. Het kostte uw organisatie veel moeite om alle relevante informatie ter onderbouwing van de voorzieningen boven tafel te krijgen, wat heeft geleid tot veel vertraging en inefficiënties in het proces. Wij merken op dat binnen uw organisatie beperkte kennis vanuit voorgaande jaren aanwezig is vanwege het vertrek van (een aantal) medewerkers, en, zo blijkt uit onze constateringen, er heeft op onderdelen geen adequate kennisoverdracht plaats gevonden. Wij adviseren de organisatie om dit aspect mee te nemen in het proces van de ‘versteviging van de financiële functie’ welke reeds vanaf ultimo boekjaar 2022 in gang is gezet.

Opstel- en controleproces • (evaluatie)

In het najaar van 2022 hebben wij met de ambtelijke organisatie het opstel- en controleproces van de jaarrekening 2021 geëvalueerd. Naar aanleiding hiervan zijn aanscherpingen doorgevoerd in het opstelproces en in de werk- en planningsafspraken voor de jaarrekeningcontrole. Met deze aanpassingen is het proces verder geoptimaliseerd en is het traject uiteindelijk binnen de afgesproken planning afgerond. Wel merken wij op dat er sprake is geweest van vertragingen en inefficiënties gedurende het proces als gevolg van het niet naleven van een aantal afspraken. Wij werken continu met uw organisatie samen om dit richting de toekomst te minimaliseren. Medio 2023 evalueren wij wederom het proces om te bepalen op welke terreinen/aspecten verdere verbeteringen mogelijk zijn.

•

Positief is om te constateren dat de wederzijdse communicatie inzake het niet kunnen naleven van afspraken en overige relevante zaken is verbeterd en wij continu met de coördinator van de jaarrekeningcontrole in contact zijn geweest om (wederzijdse) verrassingen te voorkomen.

•

Op basis van de interim-controle 2022 hebben wij tekortkomingen geïdentificeerd in de interne-beheersingsmaatregelen voor de financiële verslaggeving. Onze belangrijkste bevindingen zijn met u gedeeld en besproken. In het voorliggende accountantsverslag vindt u onze bevindingen naar aanleiding van de jaarrekeningcontrole en zijn de significante bevindingen uit de managementletter nogmaals opgenomen, om het belang hiervan te benadrukken.

•

Tijdens de controle hebben wij geconstateerd dat de ‘Notitie Misbruik en Oneigenlijk (M&O) gebruik’, ‘Memo M&O fraude risicoanalyse’ en de ‘Fraude-risicoanalyse’ zijn geactualiseerd. Eveneens hebben wij geconstateerd dat deze documenten zijn vastgesteld door de directie van de Samenwerkingsorganisatie Hoogeveen (waar de gemeentesecretaris van Hoogeveen deel van uitmaakt) en ter kennisgeving is aangeboden aan het college van de gemeente Hoogeveen. Hiermee is deze analyse op het juiste niveau in de gemeente besproken en vastgesteld en heeft u laten zien dat u het belang hiervan onderkent. Hiermee is de significante bevinding uit de management letter 2022, die hierop toeziet, opgelost.

•

Wij hebben werkzaamheden ten aanzien van uw IT-omgeving uitgevoerd. Wij constateren een aantal tekortkomingen in de IT-omgeving. Door deze conclusie konden wij tijdens onze controle 2022 niet steunen op de IT-omgeving en (informatie uit) de applicaties en hebben wij een volledig gegevensgerichte aanpak gehanteerd.

•

In een separate bijlage hebben wij onze detailbevindingen ten aanzien van de IT-omgeving opgenomen. Wij merken op dat een aantal bevindingen uit voorgaande jaren opgevolgd, echter er is ook een aantal nieuwe bevindingen naar voren gekomen. Het is van belang dat deze bevindingen het komende jaar worden opgelost en onze aanbevelingen worden opgevolgd.

Belangrijke aandachtspunten (vervolg)

Interne beheersing

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/6

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen

Kwaliteit verslaggeving

•

Tijdens de controle hebben wij het door het management toegepaste proces met betrekking tot belangrijke verslaggevingsvraagstukken geëvalueerd. Wij concluderen dat een kwaliteitsslag kan worden gerealiseerd en er ruimte is voor verbetering. De belangrijkste constateringen zien toe op a. de kwaliteit van de toelichtingen inzake begrotingsoverschrijdingen; b. het overzicht van de ‘Niet uit de balans blijkende rechten en verplichten’; en c. de voorzieningen.

Begrotingsrechtmatigheid

•

Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van de overschrijding(en) naar de analyse van de begrotingsrechtmatigheid, zoals opgenomen in de jaarrekening. Hiermee legt het college verantwoording af over de rechtmatigheid van de lasten over 2022. De geconstateerde lastenoverschrijdingen die formeel als onrechtmatig zijn aangemerkt, wegen mede op basis van de analyse van het college, niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel.

Sociaal domein

•

In 2022 is de controle van het sociaal domein soepel verlopen. De verantwoorde bestedingen vanuit de zorgaanbieders waren eenvoudig aan te sluiten op de financiële administratie.

•

Wij onderkennen in de geleverde zorg in natura voor de Jeugdwet en WMO geen fouten of onzekerheden.

•

Op basis van de door ons uitgevoerde controle kunnen wij de Persoonsgebonden Budgetten (PGB’s) voor zowel WMO als Jeugdwet als rechtmatig aanmerken.

•

Gemeente Hoogeveen heeft de systematiek aangepast ten aanzien van de APPA (pensioen voor wethouders) voor wethouders geboren voor 1 januari 1946. Dit classificeert, conform de verslaggevingsregels, als een stelselwijziging en dient in de jaarrekening te worden toegelicht onder de waarderingsgrondslagen als de toelichting op de balans. Wij hebben vastgesteld dat deze toelichting adequaat is opgenomen.

Voorzieningen

Naleving van de Europese • aanbestedingsregels

Wij constateren een toename ten opzichte van 2021 in de omvang van de onrechtmatigheden als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Uit de controle 2022 is een rechtmatigheidsfout gebleken van in totaal circa € 1.123.000 (2021 €717.000). Van deze fout heeft circa € 627.000 betrekking op een doorlopende fout uit het verleden. Daarnaast zijn voor twee crediteuren nieuwe fouten geconstateerd met een omvang van circa € 496.000. Wij merken op dat (nog) niet alle (doorlopende) fouten zijn opgelost, waardoor de Europese aanbestedingsregels nog worden overtreden. Wel constateren wij dat diverse acties zijn ingezet om deze fouten op te lossen. Desondanks dringen wij erop aan dat deze fouten ook echt op korte termijn worden opgelost.

•

Het heeft ons moeite gekost om bovenstaande conclusie te kunnen trekken. Het was namelijk niet altijd goed te volgen hoe de conclusies ten aanzien van de rechtmatige bestedingen per crediteur in de spendanalyse tot stand waren gekomen, en welke documentatie hiervoor was gehanteerd. Wij dringen erop aan om de kwalitatieve onderbouwing per crediteur in de spendanalyse te verstevigen en per crediteur een aanbestedingsdossier (met relevante brondocumentatie) aan te leggen.

•

Verder merken wij op dat de doorlooptijd van het controleproces negatief is beïnvloed door het niet (meteen) voorhanden zijn van de benodigde informatie. We benadrukken daarom dat de gevraagde informatie bij aanvang van de controlewerkzaamheden beschikbaar dient te zijn.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/7

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Bestuurlijke samenvatting Belangrijkste bevindingen, conclusies en aanbevelingen Grondexploitatie

Bestuurlijke samenvatting

•

Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 geanalyseerd (‘backtesting’). Onze controlewerkzaamheden hebben tot een aantal controlebevindingen geleidt, welke hieronder op hoofdlijnen zijn toegelicht. Nadere details zijn opgenomen in paragraaf ‘Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie).

•

Wij hebben een risico geïdentificeerd ten aanzien van de uitgifte van de kantorencomplexen (Stationsgebied) en een aantal bedrijventerreinen (Noord B en buitenvaart 2) binnen uw gemeente. Dit risico ziet toe op het niet (tijdig) kunnen realiseren van de geraamde uitgifte binnen deze complexen, vanwege onvoldoende aantoonbare vraag of interesse naar de betreffende kavels.

•

Gedurende boekjaar 2022 heeft een aantal relevante ontwikkelingen plaatsgevonden binnen grondexploitatie Riegmeer, welke hebben geleidt tot planinhoudelijk wijzigingen en eveneens gezamenlijk een materieel financieel effect op het projectresultaat van Riegmeer. Op basis van voorgaande dient, in overeenstemming met de notitie grondbeleid van de commissie BBV, het complex opnieuw vastgesteld te worden door de gemeenteraad. Wij hebben vastgesteld dat deze vaststelling heeft plaats gevonden, en deze wijzigingen daarmee terecht zijn verwerkt in de jaarrekening 2022.

•

Wij hebben voorgaand jaar een (financieel) risico met een omvang van circa € 0,2 miljoen onderkend ten aanzien van de geraamde plankosten voor complex Riegmeer. Op basis van een herijking van de plankosten en aanvullende onderbouwingen is dit risico ten opzicht van voorgaand jaar afgenomen met circa € 0,8 miljoen.

•

Kostenindexatie: de parameters welke gehanteerd zijn door uw gemeente voor de GWW indexatie sluiten niet aan met algemeen gehanteerde externe bronnen en marktrapportages. Uw organisatie heeft de grondexploitaties alsnog doorgerekend met de parameters welke aansluiten met de marktrapportages, om de verschillen inzichtelijk te maken. Voor complex Nijstad-Oost leidt dit tot een afwijking (te laag ingeschatte kosten) met een impact van € 229.000 op het projectresultaat. Omdat binnen het complex nog geen opbrengsten zijn gerealiseerd, is er nog geen sprake van een tussentijdse winstneming (POC-methode) en heeft deze bevinding geen effect op de resultaatneming in 2022.

•

Opbrengstenindexatie: uw gemeente hanteert voor de indexatie van de opbrengsten van zowel bedrijventerreinen als woningbouw een percentage van 1%. Wij constateren dat op basis van marktgegevens en externe bronnen deze indexatie aan de bovenkant van de bandbreedte zit en dat hiermee een risicovollere uitgangspositie wordt gehanteerd, met een relatief hoge opbrengstenstijging en daardoor hogere projectresultaten. Wij raden u aan om de marktontwikkelingen op dit gebied te monitoren en op basis hiervan de uitgangspunten te heroverwegen.

•

Stikstof: De Provincie Drenthe heeft in 2023 een brief verstuurd naar de gemeente naar aanleiding van de uitkomsten van de Natuurdoelanalyses binnen de provincie. Voor de gemeente Hoogeveen leidt dit tot een potentieel risico en onzekerheid ten aanzien van de uitgifte aan potentiële afnemers op bedrijventerrein Riegmeer. Het daadwerkelijke effect en alternatieven voor vestiging op bedrijventerrein Riegmeer wordt op dit moment onderzocht. Bovenstaande is te kenmerken als een gebeurtenis na balansdatum voor de jaarrekening 2022. Wij hebben vastgesteld dat een adequate toelichting is opgenomen in de paragraaf grondbeleid en in de paragraaf Gebeurtenissen na balansdatum in de jaarrekening. Hiermee is voldaan aan de vereisten van het BBV.

•

Een belangrijk aandachtspunt vinden wij de interne dossiervorming en de kwaliteit van de onderbouwingen van de uitgangspunten in de grondexploitatie, waaruit ook een aantal van voorgenoemde bevindingen naar voren zijn gekomen. Deze zijn naar onze mening voor verbetering vatbaar. Wij verwijzen naar de paragraaf ‘voorraad onderhanden werk (grondexploitatie)’ voor een nadere uiteenzetting van dit onderdeel. Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/8

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Onze opdracht is ongewijzigd uitgevoerd Met de opdrachtbevestiging heeft u ons opdracht gegeven tot het controleren van de jaarrekening 2022. Naast de opdrachtbevestiging zijn bepalend (geweest) voor onze controle: •

Het Besluit accountantscontrole decentrale overheden (Bado).

•

Het normenkader 2022 dat op 22 september 2022 is vastgesteld door het college.

De reikwijdte van onze controle staat omschreven in de opdrachtbevestiging. Er is gedurende het verloop van de controle op geen enkele wijze sprake geweest van een beperking of wijziging in de reikwijdte van onze controle. Wij achten de reikwijdte van onze controle voor 2022 voldoende voor de doelstelling van onze controle. Toelichting uitgebreide controleverklaring De controleverklaring bij de jaarrekening heeft een belangrijke maatschappelijke functie. Daarin geeft de accountant namelijk weer of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de resultaten en financiële positie, en of de baten, lasten en balansmutaties rechtmatig tot stand zijn gekomen. Gebruikers van jaarrekeningen hebben aangegeven behoefte te hebben aan meer inzicht in de door de accountant ter zake uitgevoerde werkzaamheden. Dit heeft in combinatie met een wijziging van de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (de voorschriften voor het uitvoeren van een accountantscontrole) geresulteerd in een uitgebreidere tekst van de controleverklaring bij uw jaarrekening 2022. Hierin doen wij in het hoofdstuk ‘Informatie ter ondersteuning van ons oordeel’ aanvullend verslag over onze controleaanpak voor frauderisico’s, naleving van wet- en regelgeving, en de veronderstellingen inzake financiële risico’s in relatie tot de financiële positie. Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Bij de jaarrekening 2022 van de gemeente Hoogeveen hebben wij een goedkeurende controleverklaring verstrekt Wij hebben de controle van de jaarrekening 2022 van de gemeente Hoogeveen uitgevoerd en hebben een goedkeurende controleverklaring verstrekt voor de getrouwheid. Wij hebben niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot het vermogen en het resultaat rechtmatigheid Wij hebben tijdens onze controle niet-gecorrigeerde feitelijke afwijkingen (€0,1) geïdentificeerd groter dan onze minimumdrempel, die van invloed zijn op het vermogen en/of het resultaat van de gemeenschappelijke regeling. Wij hebben een overzicht van de niet-gecorrigeerde controleverschillen opgenomen in Bijlage A1 - Niet-gecorrigeerde controleverschillen. Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid Wij constateren een rechtmatigheidsfout van €0,98 miljoen als gevolg van het niet naleven van de Europese aanbestedingsregels. Eveneens is de hiervoor genoemde getrouwheidsfout ook een rechtmatigheidsfout. Deze fout heeft geen impact op strekking van controle verklaring inzake de rechtmatigheid.

De overige in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2022, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Wij hebben controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot rechtmatigheid De in de jaarrekening verantwoorde baten en lasten, alsmede de balansmutaties over 2022, zijn in alle van materieel belang zijnde aspecten rechtmatig tot stand gekomen, in overeenstemming met de begroting en met de in de relevante wet- en regelgeving opgenomen bepalingen, zoals opgenomen in het normenkader 2022. Op basis van onze controlewerkzaamheden en de toelichting in de jaarrekening (hoofdstuk: ‘Begrotingsrechtmatigheid’) constateren wij dat er geen begrotingsoverschrijdingen meewegen in ons rechtmatigheidsoordeel. Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot SiSa-bijlage Wij hebben geen controleverschillen (fouten en/of onzekerheden) in de verantwoorde informatie in de SiSa-bijlage 2022 geconstateerd. Binnen de SiSa-regelingen D8, E20, DRE2C en DRE8C zijn bestedingen opgenomen welke toezien op correcties ten opzichte van eerdere jaren. Deze bestedingen zijn onderdeel geweest van onze controlewerkzaamheden, waarbij wij de rechtmatigheid van de desbetreffende bestedingen hebben vastgesteld. Hieruit blijken geen (ongecorrigeerde) financiële fouten of onzekerheden. De correcties zijn daarmee juist opgenomen binnen de SiSa-bijlage.

Geen feitelijke niet-gecorrigeerde controleverschillen geïdentificeerd met betrekking tot de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT) Wij hebben tijdens onze controle geen nietgecorrigeerde feitelijke afwijkingen geïdentificeerd groter dan onze rapporteringsdrempel, die van invloed zijn op de WNT. Bijlagen

23075CD3F0/HV/9

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Bestuurlijke samenvatting Onze belangrijkste conclusies als basis voor de controleverklaring Wij zijn onafhankelijk van de gemeente Hoogeveen Ons zijn geen relaties bekend tussen Deloitte Accountants B.V. en haar zuster- en/of dochterondernemingen of de member firms van Deloitte Touche Tohmatsu Limited en hun respectievelijke zusteren/of dochterondernemingen en de gemeente, die naar ons professionele oordeel mogelijk van invloed kunnen zijn op onze onafhankelijkheid.

De programmaverantwoording vormt samen met de verplicht voorgeschreven paragrafen (over onder andere weerstandsvermogen en risicobeheersing, bedrijfsvoering en verbonden partijen) het jaarverslag.

Onze volledige onafhankelijkheidsbevestiging is te vinden in Bijlage C - Onafhankelijkheidsbevestiging.

Op basis van de Nederlandse wetgeving en de Nadere Voorschriften Controle- en Overige Standaarden (NVCOS) 720 is de accountant verplicht bepaalde werkzaamheden uit te voeren met betrekking tot het jaarverslag en de andere informatie die in de jaarstukken is opgenomen. Als onderdeel van dit vereiste hebben wij de volgende werkzaamheden uitgevoerd:

De grondslagen van de jaarrekening zijn aanvaardbaar

•

De belangrijkste verslaggevingsgrondslagen van uw gemeente zijn uiteengezet in de waarderingsgrondslagen in de jaarrekening 2022.

Wij hebben vastgesteld dat het jaarverslag de vereiste informatie bevat op basis van artikel 24 lid 2, artikel 25 en artikel 26 BBV.

•

Wij hebben, voor zover wij kunnen beoordelen, vastgesteld dat de verklaringen van het college van burgemeester en wethouders in het jaarverslag, en de andere informatie zoals opgenomen in de jaarstukken, verenigbaar zijn met de beweringen en verklaringen die in de jaarrekening zijn opgenomen.

•

Wij hebben vastgesteld dat de verklaringen in het jaarverslag overeenstemmen met de resultaten van de door ons uitgevoerde controlewerkzaamheden.

De grondslagen zijn toegepast met inachtneming van de voorschriften zoals opgenomen in het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten. De grondslagen zijn aanvaardbaar. Het jaarverslag is verenigbaar met de jaarrekening. De jaarstukken 2022 van uw gemeente bestaan uit: •

Het jaarverslag 2022 (programmaverantwoording en verplichte paragrafen).

•

De jaarrekening 2022 (balans met toelichting, overzicht van baten en lasten met toelichting en de SiSa-bijlage).

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/10

Bevindingen jaarrekening

23075CD3F0/HV/11

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente De vermogenspositie van uw gemeente is verbeterd. Het BBV, de verslaggevingsregels voor gemeenten, maakt een duidelijk onderscheid tussen resultaatbepaling en resultaatbestemming. Alle baten en lasten dienen via het overzicht van baten en lasten in de jaarrekening te lopen. Er mogen geen baten of lasten rechtstreeks in het eigen vermogen worden gemuteerd. De mutaties in het eigen vermogen vinden plaats door middel van de resultaatbestemming. Het gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten over het boekjaar 2022 bedraagt € 25,8 miljoen voordelig. Per saldo is tussentijds € 1,1 miljoen aan de reserves onttrokken, zodat het uiteindelijk gerealiseerde resultaat over 2022 circa € 27,0 miljoen voordelig bedraagt. Dit resultaat is afzonderlijk vermeld onder het eigen vermogen in de balans.

Eigen vermogen (x € 1.000)

2022

2021

2020

Eigen vermogen per 1 januari

25.799

12.719

13.681

Tussentijdse resultaatbestemming

-/-1.117

-/- 953

-/- 865

Gerealiseerd resultaat

27.000

12.126

-/- 962

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

25.883

13.080

-/- 97

Eigen vermogen per 31 december

51.682

25.799

12.719

In het overzicht hiernaast hebben wij de ontwikkeling van het eigen vermogen opgenomen. De omvang van het eigen vermogen bedraagt ultimo 2022 circa 24,3% van het balanstotaal (ultimo 2021: 13,1% van het balanstotaal) en is verbeterd ten opzichte van 2021. Saldo baten en lasten Het feitelijke saldo van baten en lasten in een jaar is weergegeven als het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten. Daarnaast kent de gemeente het gerealiseerde resultaat. Dit is het gerealiseerde totaalsaldo van baten en lasten plus of min de tussentijdse resultaatbestemming. Deze tussentijdse resultaatbestemming bestaat uit de onttrekkingen aan en stortingen in reserves gedurende het boekjaar. Deze mutaties in reserves vinden plaats op basis van door de gemeenteraad genomen besluiten. Het gerealiseerde resultaat is dus mede het gevolg van de eerdere politieke besluitvorming.

Exploitatieresultaat (x € 1 miljoen)

Wat het voorgaande concreet betekent voor uw gemeente hebben wij in het overzicht hiernaast weergegeven.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Totale baten

233,338

Totale lasten

-/- 206,455

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten

25.883

Af: stortingen in reserves

-/- 555

Bij: onttrekkingen aan reserves

1.672

Saldo mutaties reserves

1.117

Gerealiseerd resultaat

27.000

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/12

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het overzicht van baten en lasten over het boekjaar 2022 laat een voordelig gerealiseerd totaalsaldo van baten en lasten van € 25,8 miljoen zien, ten opzichte van een begroot nadelig saldo van € 16,3 miljoen (begroting na wijziging). De jaarrekening 2022 sluit – na verwerking van de mutaties in reserves – met een voordelig gerealiseerd resultaat van circa € 27 miljoen. In de programmaverantwoording geeft het college per programma op hoofdlijnen een verklaring voor de gerealiseerde afwijkingen ten opzichte van de begroting na wijziging. De gemeente heeft de belangrijkste verschillen toegelicht en heeft de financiële impact ervan in kaart gebracht. In de paragraaf Begrotingsrechtmatigheid van onze rapportage gaan wij nader in op de verschillen tussen de begrote en de werkelijke lasten in het kader van de begrotingsrechtmatigheid.

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 30 20 10 -

2020

2021

2022

Mutaties in reserves (x € 1 miljoen) 5 3 1 (1) (3) (5)

2020

2021

2022

Gerealiseerd resultaat (x € 1 miljoen) 30 20 10 (10)

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

2020

Interne beheersing

2021

2022

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/13

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Kengetallen voor gemeente Hoogeveen (begroot en werkelijk over de periode 2020-2022)

Solvabiliteit

30%

10%

25%

Solvabiliteit De solvabiliteit geeft inzicht in de mate waarin de gemeente in staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Als sprake is van een forse schuld en veel eigen vermogen (totaal van algemene en bestemmingsreserves), hoeft een hoge schuld geen probleem te zijn voor de financiële positie. Hoe hoger de solvabiliteitsratio, hoe groter de weerbaarheid van de gemeente.

Grondexploitatiequote

8%

20%

6%

15%

4%

10% 5%

2%

0%

0%

2020

2021

Begroot

2022

Werkelijk

2021

Begroot

Netto schuldquote

2022

Werkelijk

Structurele exploitatieruimte

100%

15%

80%

10%

60%

5%

40%

0%

20% 0%

2020

2020 Begroot

Bestuurlijke samenvatting

2021

2022

Werkelijk

Bevindingen jaarrekening

-5%

2020

2021

Begroot

Interne beheersing

2022 Werkelijk

Grondexploitatiequote De grondexploitatiequote geeft aan hoe groot de grondpositie (waarde van de grond) is ten opzichte van de totale baten van de gemeente. In de regel geldt: hoe hoger de grondexploitatiequote, hoe groter het risico dat de gemeente loopt. Netto schuldquote Hoe hoger de schuld, hoe hoger de netto schuldquote. De netto schuldquote weerspiegelt het niveau van de schuldenlast van de gemeente ten opzichte van de eigen middelen en geeft een indicatie van de ‘druk’ van de rentelasten en aflossingen op de exploitatie. Structurele exploitatieruimte Voor de beoordeling van de financiële positie is ook van belang te kijken naar de structurele baten en lasten. Structurele baten zijn bijvoorbeeld de algemene uitkering uit het gemeentefonds en de opbrengsten uit de onroerende zaakbelasting. Dit kengetal geeft aan hoe groot de structurele exploitatieruimte is, doordat wordt gekeken naar de structurele baten en lasten en deze worden vergeleken met de totale baten. Een positief percentage betekent dat de structurele baten toereikend zijn om de structurele lasten (waaronder de rente en aflossing van leningen) te dekken.

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/14

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Voorspellende waarde van uw begroting De jaarrekening 2022 sluit met een positief gerealiseerd resultaat van circa € 27 miljoen. De begroting is voor uw gemeente een belangrijk sturingsinstrument. Het is een kaderstellend document waarmee de gemeenteraad financiële en beleidsmatige kaders vaststelt waarbinnen het college haar beleid en doelen kan realiseren. Wij constateren in boekjaar 2022 een aanzienlijk verschil van circa € 9,7 miljoen tussen het begrote saldo van baten en lasten en het gerealiseerde saldo van baten en lasten. Tevens zijn ook aanzienlijke verschillen zichtbaar tussen de gerealiseerde en begrote baten en lasten op programmaniveau. Dit duidt erop dat er ruimte is om de voorspellende waarde van uw begroting verder te verhogen. In dit licht adviseren wij u dit nader te onderzoeken en eventueel maatregelen te nemen om de voorspellende waarde van de begroting van zowel de investeringen als de baten en lasten en de uitvoeringskracht ervan dichter bij elkaar te brengen.

Saldo baten en lasten | Begroting na wijziging vs realisatie (x € 1 miljoen) 30 25 20 15 10 5 (5)

Gerealiseerd totaalsaldo baten en lasten (x € 1 miljoen) 15 Begroting Realisatie Begroting Realisatie 2021 2021 2022 2022

Baten | Begroting na wijziging vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 240 210 180 150 120 90 60 30 -

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

10 8 5 3 -

Begroting 2021

Realisatie 2021

Begroting 2022

Realisatie 2022

Lasten | Begroting na wijziging vs realisatie (excl. mutaties reserves) (x € 1 miljoen) 240 210 180 150 120 90 60 30 -

13

(3) (5) (8) (10)

2020

Begroot

Begroting 2021

Interne beheersing

Realisatie 2021

Begroting 2022

2021 Begroot na wijziging

2022 Werkelijk

Realisatie 2022

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/15

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

De financiële positie van uw gemeente Samenvatting ontwikkelingen in vermogen en resultaat van uw gemeente Het weerstandsvermogen is toegenomen. Het weerstandsvermogen bestaat uit de relatie tussen de beschikbare weerstandscapaciteit en de benodigde weerstandscapaciteit op basis van de door de gemeente geschatte risico’s. Beiden zijn gemuteerd in 2022; de ratio weerstandsvermogen is met 0,57 afgenomen (2021: 1,76 naar 2022: 1,19).

Uw weerstandscapaciteit van € 22,9 miljoen is toereikend in relatie tot de berekende risico’s van € 19,1 miljoen. Dit heeft het college inhoudelijk nader toegelicht in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag.

Weerstandscapaciteit (x € 1 miljoen)

Beschikbare weerstandscapaciteit De door uw gemeente berekende beschikbare weerstandscapaciteit bedraagt € 22,9 miljoen (2021: € 22,7 miljoen). De beschikbare weerstandscapaciteit is toegenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Naast het positieve rekeningresultaat is ook het saldo van diverse bestemmingsreserves overgeheveld naar de algemene reserve, waarmee de relatief hoge stijging kan worden verklaard.

25 20 15 10 5 -

Benodigde weerstandscapaciteit De inventarisatie van risico’s – die in de paragraaf ‘Weerstandsvermogen en risicobeheersing’ van het jaarverslag is opgenomen – geeft een indicatie van de financiële omvang van de belangrijkste (specifieke) risico’s, inclusief een schatting van de kans dat het geïdentificeerde risico zich voordoet, om daarmee de benodigde weerstandscapaciteit te kunnen bepalen. Daarbij geeft het college een doorlopend inzicht in de grootste risico’s (qua financiële impact en kans) voor uw gemeente, en is vermeld welke risico’s zijn vervallen en/of nieuw zijn geïdentificeerd. Ook is een inhoudelijke toelichting gegeven op nieuw gedefinieerde en gewijzigde risico’s in de top van de belangrijkste risico’s. Uw gemeente heeft op basis van deze risicoinventarisatie berekend wat de benodigde weerstandscapaciteit is. Het berekende bedrag voor specifieke risico’s bedraagt € 19,1 miljoen (2021: € 12,9 miljoen). Ten opzichte van 2021 is hiermee sprake van een toename van de gekwantificeerde risico’s met € 6,2 miljoen. Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

2020

2021

2022

Benodigde weerstandscapaciteit Beschikbare weerstandscapaciteit

Ratio weerstandsvermogen 2,00 1,75 1,50 1,25 1,00 0,75 0,50 0,25 -

2020

Interne beheersing

2021

2022

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/16

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •

De voorraad onderhanden werk De balanspost met de belangrijkste schattingen in de jaarrekening betreft de voorraad onderhanden werk, waaronder de bouwgronden in exploitatie (grondexploitatie). Deze balanspost is door het saldo ultimo 2022 ad € 13 miljoen relevant voor de accountantscontrole, maar ook door de schattingen die een rol spelen bij het ramen van de in 2023 e.v. nog te realiseren baten ad € 49,8 miljoen en lasten ad € 16,8 miljoen. De nog te realiseren baten en lasten vormen samen met de boekwaarde de basis voor de waardering in de jaarrekening, oftewel het verwachte resultaat bij afsluiting van de projecten. Dit leidt tot een voorziening indien het college verwacht dat het project verlieslatend is en tot (tussentijdse) winstneming bij een verwachte winst. Voor de waardering van grondexploitatie dient de gemeente per individueel project te bepalen of de gemeente de boekwaarde plus de in de toekomst nog te realiseren kosten en opbrengsten, naar beste schatting, terugverdient. Ultimo 2022 gaat het om 19 individuele projecten. De gemeente Hoogeveen schat ultimo 2022 in dat de totale omvang van de niet terug te verdienen kosten op de gehele grondexploitatie circa € 8,3 miljoen bedraagt (2021: € 7,9 miljoen). Hiervoor is een voorziening getroffen. Deze voorziening is geheel in mindering gebracht op de bouwgronden in exploitatie.

Het controleproces van de waardering van de voorraad onderhanden werk De risico’s voor de grondexploitaties zijn in essentie terug te brengen tot vijf P’s:

•

•

•

•

Totale boekwaarde bouwgronden in exploitatie (x € 1 miljoen)

Planning: is de tijdsplanning van de projecten afgestemd op de (on)mogelijkheden in de markt. Immers, de marktbehoefte bepaalt welke projecten op welk moment te realiseren zijn.

20,00 15,00

Programmering: in de afgelopen jaren hebben economische ontwikkelingen geleid tot belangrijke wijzigingen in vooral de woningbehoefte. Is er een kritische analyse gemaakt van de ‘mix’ van woningen (huur, koop, vrije kavels, appartementen, etc.) in de projecten, in relatie tot de huidige marktvraag in de gemeente?

10,00 5,00 -

Parameters: zijn de parameters voor kosten en opbrengstenstijgingen opportuun, beredeneerd vanuit de huidige situatie en de best mogelijke inschatting van de toekomstige ontwikkeling van de grondprijzen en de plankosten?

2021

2022

Ontwikkeling boekwaarde

Prijs: de verkoopprijzen van woningen, en dus van grond, hebben langere tijd onder druk gestaan. Deze situatie is omgeslagen in een grote vraag naar woningen en grond, waardoor de grondprijs zich in een hoog tempo in positieve zin ontwikkelt. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke grondprijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de positieve marktontwikkelingen? Plankosten: door de toenemende vraag naar woningen en dus naar bouwcapaciteit is sprake van een toenemende stijging van de bouwkosten. Is afgewogen welke prijzen kunnen worden gehandhaafd en welke prijzen bovenwaarts moeten worden bijgesteld als gevolg van de grotere vraag en de hierbij horende prijsontwikkelingen?

2020

Overzicht nog te realiseren baten en lasten per project (x € 1 miljoen) 60 40 20 -

2020

2021

2022

Nog te realiseren baten Nog te realiseren lasten

Uit deze figuren blijkt dat de boekwaarde is afgenomen als gevolg van gerealiseerde verkopen in boekjaar 2022. De geraamde baten en lasten van de bouwgronden in exploitatie in 2022 zijn toegenomen, met name als gevolg van indexaties in boekjaar 2022. .

De 5 P’s vormen de basis voor de actualisatie van de grondexploitaties zoals opgenomen in uw paragraaf ‘Grondbeleid’.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen

23075CD3F0/HV/17

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Bij onze beoordeling van de door de gemeente gehanteerde veronderstellingen voor het actualiseren van de grondexploitaties – vooral de uitgangspunten voor planning (fasering), programmering en prijsbeleid, maar ook de parameters voor kosten- en opbrengstenstijging en de gehanteerde rekenrente (rente-omslagmethode), hebben wij het volgende in overweging genomen: •

Of de afzonderlijke veronderstellingen redelijk lijken, onderling afhankelijk en intern consistent zijn, en of de veronderstellingen redelijk lijken wanneer ze collectief of in samenhang met andere veronderstellingen worden beschouwd.

•

Of de veronderstellingen in de markt de waarneembare veronderstellingen op passende wijze weerspiegelen, met andere woorden: is er consistentie met de algemene economische omgeving en de economische omstandigheden in/bij de gemeente?

•

Of de veronderstellingen aansluiten op de (vastgestelde) plannen (besluiten) van de raad.

•

Of de veronderstellingen consistent zijn met de ervaringscijfers van de gemeente (met andere woorden: is historische informatie representatief voor toekomstige situaties?).

De grondexploitaties zijn door het college voor de jaarrekening 2022 opnieuw doorgerekend (geactualiseerd), en waar nodig zijn de verwachtingen bijgesteld, waarmee tevens is beoordeeld of het onderhanden werk in de jaarrekening op een juiste wijze is gewaardeerd, en of er mogelijk een (aanvullende) verliesvoorziening noodzakelijk is.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Tussentijdse winstneming In juli 2019 heeft de commissie BBV de notitie ‘Grondbeleid in begroting en jaarstukken’ gepubliceerd. Hierin is opgenomen dat gemeente voor tussentijdse winstneming de ‘Percentage Of Completion methode’ (POC-methode) moeten toepassen. Hierbij geldt dat gemeenten, indien aan een aantal voorwaarden is voldaan, tussentijds winst moeten nemen. Voor het toepassen van de POC-methode is het van belang dat uw gemeente het resultaat betrouwbaar kan schatten. Ook moet er sprake zijn van verkochte grond en gerealiseerde kosten. Op grond van de POC-methode heeft uw gemeente in het boekjaar 2022 voor € 0,6 miljoen aan tussentijdse winst genomen op de grondexploitatie (2021: € 2,2 miljoen). Belangrijkste bevindingen inzake waardering grondexploitaties Als onderdeel van de controle van de waardering van de bouwgronden in exploitatie voeren wij een risicoanalyse uit ter bepaling van het risicoprofiel van de individuele grondexploitaties en de hierdoor bestaande kans op een materiële fout in de waardering ervan. Hierbij betrekken wij de huidige boekwaarde, het geprognosticeerde resultaat, en de aard en omvang van de nog te realiseren baten en lasten (liggen hier bijvoorbeeld al contracten of overeenkomsten aan ten grondslag of niet).

Naast de hiervoor genoemde elementen spelen bij de risicoclassificatie van de individuele projecten ook de aard van het project, de programmering en de doorlooptijd een belangrijke rol.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

. Zo zorgt binnenstedelijke herstructurering normaliter voor een grotere complexiteit, doordat de gemeente de bestaande ruimte herontwikkelt en dit type projecten hierdoor (financieel gezien) gevoeliger is voor risico’s dan volledig nieuw uit te leggen locaties. Een langere doorlooptijd van de projecten zorgt voor een hoger risicoprofiel, doordat de schatting van kosten en opbrengsten van de projecten subjectiever is naarmate de doorlooptijd toeneemt. Op grond van onze risicoanalyse hebben wij geconcludeerd dat de grondexploitaties Riegmeer en Nijstad-Oost de belangrijkste projecten binnen uw gemeente zijn. Tevens hebben wij bij een aantal andere projecten onderdelen van de waardering gecontroleerd, maar is niet volledige project onderdeel van onze controle. Ten slotte controleren wij de algemene uitgangspunten binnen de grondexploitatie, zoals de parameters voor opbrengsten en kostenstijgingen als ook de gehanteerde rentepercentage voor de rentetoerekening. Controlebevindingen Voor de grondexploitatie hebben wij het proces, de dossiervorming en de onderbouwingen beoordeeld waarop het management de geactualiseerde schattingen heeft gebaseerd. Wij hebben onder andere de realisatie en de geactualiseerde schattingen ultimo 2022 versus de schattingen in de jaarrekening 2021 geanalyseerd (‘backtesting’).

Onze controlewerkzaamheden hebben tot een aantal controlebevindingen welke hierna zijn toegelicht.

Bijlagen

23075CD3F0/HV/18

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) Controlebevindingen (vervolg) Wij hebben een risico geïdentificeerd ten aanzien van de uitgifte van de kantorencomplexen (Stationsgebied) en een aantal bedrijventerreinen (Noord B en buitenvaart 2) binnen uw gemeente. Dit risico ziet toe op het niet (tijdig) kunnen realiseren van de geraamde uitgifte binnen deze complexen, vanwege onvoldoende aantoonbare vraag of interesse naar de betreffende kavels. In de paragraaf grondbeleid en onder de toelichting van de voorraad in de jaarrekening is hiervoor een additionele toelichting opgenomen. Wij adviseren om de ontwikkelingen voor deze complexen nauwlettend in de gaten te houden, en bij het uitblijven van concrete interesse of verkopen onderzoek te laten uitvoeren naar de haalbaarheid van de geraamde uitgifte onder de huidige bestemming. Gedurende boekjaar 2022 heeft een aantal relevante ontwikkelingen plaatsgevonden voor grondexploitatie Riegmeer (welke in boekjaar 2021 in exploitatie is gebracht). De eerste ontwikkeling ziet op een planinhoudelijke wijzing als gevolg van de ecologische ontwikkelingen binnen het gebied. De tweede wijziging ziet toe op de verwerking van een kostenverhaal bijdrage op een derde partij, als vergoeding voor de gemeentelijke kosten die betrekking hebben op de gebiedsontwikkeling rondom het gebied Riegmeer.

Eén deelgebied van Riegmeer wordt namelijk geëxploiteerd door een private partij en vanuit daar ontstaat het recht op een kostenverhaal bijdrage. Voorgenoemde ontwikkelingen hebben geleid tot planinhoudelijk wijzigingen en hebben ook gezamenlijk een materieel financieel effect op het projectresultaat van Riegmeer. Op basis van voorgaande dient, in overeenstemming met de notitie grondbeleid van de commissie BBV, het complex opnieuw vastgesteld te worden door de gemeenteraad. Wij hebben vastgesteld dat deze vaststelling heeft plaats gevonden, en deze wijzigingen daarmee terecht zijn verwerkt in de jaarrekening 2022. Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Wij hebben voorgaand jaar een (financieel) risico met een omvang van circa € 1,0 miljoen onderkend ten aanzien van de geraamde plankosten voor complex Riegmeer. De plankosten bedroegen circa 7% van de civiele kosten en wijken daarmee af van de in de markt gehanteerde bandbreedtes (25% - 40%). In navolging van deze constatering en op basis van voorgenoemde ontwikkelingen heeft uw organisatie bij de actualisatie de plankosten herijkt. Dit heeft geleid tot een aanpassing van de plankosten naar circa 15% van de civiele kosten. De gemeente heeft in aanvulling hierop aangetoond dat in het verleden ook reeds € 0,5 miljoen aan plankosten is gemaakt, terwijl destijds de civiele kosten van zeer beperkte omvang waren. Rekening houdend met voorgenoemde bedragen de plankosten circa 22% van de civiele kosten en benaderen daarmee de in de markt gehanteerde bandbreedte van 25%. Het risico dat resteert bedraagt circa € 0,25 miljoen en is daarmee afgenomen ten opzichte van voorgaand jaar. Het complex Riegmeer heeft per 31 december 2022 een positief projectresultaat. Omdat binnen het complex nog geen opbrengsten zijn gerealiseerd, is er nog geen sprake van een tussentijdse winstneming (POC-methode) en heeft dit risico nog geen effect op de resultaatneming in 2022. Wij adviseren om de plankosten in de komende periodes nauwkeurig te monitoren en te evalueren of raming hiervan toereikend is.

Uw gemeente hanteert parameters om de best mogelijke inschatting te maken van de toekomstige ontwikkeling van de opbrengsten (grondprijzen) en kosten gerelateerd aan de grondexploitatie. Wij hebben bij onze controle de volgende constateringen gedaan:

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Kostenindexatie: de parameters welke gehanteerd zijn door uw gemeente voor de GWW indexatie sluiten niet aan met algemeen gehanteerde externe bronnen en marktrapportages. Uw organisatie heeft de grondexploitaties alsnog doorgerekend met de parameters welke aansluiten met de marktrapportages, om de verschillen inzichtelijk te maken. Voor complex Nijstad-Oost leidt dit tot een afwijking (te laag ingeschatte kosten) met een impact van € 229.000 op het projectresultaat. Nijstad-Oost heeft per 31 december 2022 een positief projectresultaat. Omdat binnen het complex nog geen opbrengsten zijn gerealiseerd, is er nog geen sprake van een tussentijdse winstneming (POC-methode) en heeft deze bevinding geen effect op de resultaatneming in 2022. Voor de overige complexen geldt dat het gesaldeerde effect beneden de door ons te rapporten grensbedragen valt (zowel individueel als cumulatief). Dit neemt echter niet weg dat de door uw gemeente gehanteerde onderbouwingen niet voldeden aan de gestelde eisen. Het is belangrijk dat deze onderbouwing volgend jaar wordt aangescherpt. Opbrengstenindexatie: uw gemeente hanteert voor de indexatie van de opbrengsten van zowel bedrijventerreinen als woningbouw een percentage van 1%.

Wij constateren dat op basis van marktgegevens en externe bronnen deze indexatie aan de bovenkant van de bandbreedte zit en dat hiermee een risicovollere uitgangspositie wordt gehanteerd, met een relatief hoge opbrengstenstijging en daardoor hogere projectresultaten. Wij raden u aan om de marktontwikkelingen op dit gebied te monitoren en op basis hiervan de uitgangspunten te heroverwegen.

Bijlagen

23075CD3F0/HV/19

Belangrijkste bevindingen uit onze controle

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Voorraad onderhanden werk (grondexploitatie) •

Stikstof: De Provincie Drenthe heeft in 2023 een brief verstuurd naar de gemeente naar aanleiding van de uitkomsten van de Natuurdoelanalyses binnen de provincie. Hieruit is gebleken dat de genomen maatregelen voor Natura 2000-gebieden onvoldoende effect hebben gehad en de doelen niet zijn gerealiseerd. Dit heeft als gevolg dat het voorlopig niet mogelijk is om vergunningen te verstrekken voor de vestiging van bedrijven op basis van het extern salderen van de stikstof uitstoot. Dit leidt voor de gemeente Hoogeveen tot een potentieel risico en onzekerheid ten aanzien van de uitgifte aan potentiële afnemers op bedrijventerrein Riegmeer. Het daadwerkelijke effect en alternatieven voor vestiging op bedrijventerrein Riegmeer wordt op dit moment onderzocht. Het is van belang dat deze ontwikkeling nauwkeurig wordt gemonitord en financiële effecten, zodra bekend, worden verwerkt in de waardering van deze grondexploitatie. Bovenstaande is te kenmerken als een gebeurtenis na balansdatum voor de jaarrekening 2022. Wij hebben vastgesteld dat een adequate toelichting is opgenomen in de paragraaf grondbeleid en in de paragraaf Gebeurtenissen na balansdatum in de jaarrekening. Hiermee is voldaan aan de vereisten van het BBV.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Dossiervorming en kwaliteit van de onderbouwingen Inzake de dossiervorming merken wij op dat veel informatie beschikbaar wordt gesteld door de organisatie ten behoeve van de controle van grondexploitatie, echter vanwege deze ‘informatie overload’ is het moeilijk te doorgronden welke informatie relevant is voor de controle en welke niet. In onze optiek leidt meer structuur en standaardisatie in de dossiervorming tot lagere administratieve lasten, en ook tot minder overbodige informatie. Wij gaan met uw organisatie in gesprek om dit voor volgend jaar te organiseren. Daarnaast constateerden wij gedurende het proces dat wij een aantal belangrijke interne documenten als ook een aantal door ons verzochte formats niet, of niet tijdig, waren aangeleverd. Hierdoor hadden wij een deel van de benodigde controleinformatie bij aanvang van onze werkzaamheden niet voorhanden. Dit heeft geleid tot vertraging in het proces van de controle en een langdurig vraag- en antwoord spel, wat voorkomen had kunnen worden. Ten aanzien van de kwaliteit van informatie welke uw gemeente hanteert als onderbouwing van de geactualiseerde schattingen in de grondexploitatie merken wij op dat: Niet in alle gevallen deze informatie gestaafd of geverifieerd is aan de hand van (meerdere) externe bronnen.

Veelal is deze informatie afkomstig vanuit de interne organisatie en ontbreekt hierin voor ons een duidelijke link met externe bronnen, zoals de CBS index, de Metafoor Outlook rapportages en marktrapportages. Voor een deugdelijke onderbouwing van de schattingen in de grondexploitatie is het in onze optiek van belang dat dergelijke informatie door uw gemeente wordt getoetst aan de hand van de hiervoor genoemde externe bronnen.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Wij raden u aan om hiervoor interne procesafspraken en procedures voor op te stellen, zodat de verwachtingen hieromtrent duidelijk zijn. Tevens doen wij de aanbeveling om de uitgangspunten en bijbehorende onderbouwingen te laten toetsen door een onafhankelijke reviewer binnen de organisatie. De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt Wij hebben op grond van de door ons verrichte werkzaamheden inzake de waardering van de grondexploitaties vastgesteld dat uw gemeente: •

Beschikt over actuele ramingen van de nog te realiseren baten en lasten.

•

Beschikt over een deugdelijke onderbouwing van de gehanteerde uitgangspunten in de grondexploitaties.

•

Een niet onaannemelijk niveau heeft bepaald van de nog te maken plan- en civiele kosten.

De uitgangspunten die in de grondexploitaties en dus in de jaarrekening 2022 zijn verwerkt, zijn door ons getoetst en als aannemelijk aangemerkt. Uitgezonderd de voorgenoemde risico’s en afwijkingen in de paragraaf ‘controlebevindingen’. Verder merken wij volledigheidshalve op dat wij voor de waardering van de grondexploitatie per 31 december 2022 de per die datum vastgestelde projectkaders en genomen besluiten betrokken hebben bij de controle van de waardering. Er is geen rekening gehouden met de effecten van eventuele toekomstige, nog vast te stellen, ambities van uw gemeente.

Bijlagen

23075CD3F0/HV/20

Belangrijkste bevindingen uit onze controle Begrotingsrechtmatigheid

Het begrotingscriterium is verder verfijnd en uitgewerkt in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de Commissie BBV. Het overschrijden van de begroting is altijd onrechtmatig, maar hoeft de accountant niet in alle gevallen mee te wegen in zijn rechtmatigheidsoordeel. De kostenoverschrijdingen moeten dan wel goed herkenbaar in de jaarrekening zijn opgenomen en zijn in te delen in de categorieën als genoemd in de Kadernota rechtmatigheid 2018 van de commissie BBV. In het kader van de begrotingsrechtmatigheid moeten wij kijken naar de lastenoverschrijdingen per programma. Wij hebben in de figuur hieronder de programma’s met lastenoverschrijdingen opgenomen.

Bestuurlijke samenvatting

Bevindingen jaarrekening

Kredietoverschrijdingen vereisen conform de Kadernota Rechtmatigheid van de commissie BBV – vergelijkbaar met kostenoverschrijdingen in het overzicht van baten en lasten – autorisatie van de gemeenteraad. Indien een overschrijding niet door de raad is geautoriseerd, is deze strikt genomen onrechtmatig. Afspraken hierover tussen de gemeenteraad en het college kunnen zij nader vastleggen in de financiële verordening ex art. 212 Gemeentewet. Programma 9

Programma 10

Programma 8

Programma 7

Programma 6

Programma 5

Wij willen u verder wijzen op het advies van de commissie BBV om kaders op te nemen in de financiële verordening, indien specifieke budgetten bij onderuit putting op jaareinde in bestemmingsreserves worden opgenomen. Kredietoverschrijdingen

10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 (1) (2) Programma 4

Het systeem van budgetbeheer en -bewaking moet waarborgen dat de lasten binnen de begroting blijven en het college belangrijke wijzigingen of dreigende overschrijdingen tijdig meldt aan de gemeenteraad, zodat zij hierover tijdig (binnen het begrotingsjaar) een besluit kan nemen. Een systeem met onvoldoende waarborgen voor tijdige melding aan de gemeenteraad van budgetoverschrijdingen heeft het risico in zich dat het college inbreuk maakt op het budgetrecht van de gemeenteraad.

Lastenoverschrijdingen (x € 1.000)

Programma 3

Naast de controle op de rechtmatige totstandkoming van de baten, lasten en balansmutaties in de jaarrekening 2022, hebben wij een controle uitgevoerd op de begrotingsrechtmatigheid. De toe te passen normen voor het begrotingscriterium zijn gebaseerd op de artikelen 189, 190 en 191 van de Gemeentewet en moet de gemeenteraad zelf nader invullen en concretiseren. Dit gebeurt met het vaststellen van de begroting en via de financiële verordening ex artikel 212 van de Gemeentewet.

Voor de begrotingsrechtmatigheid kijken wij naar de lastenoverschrijdingen per programma. In de figuur hieronder hebben wij de programma’s met een lastenoverschrijding opgenomen. De mingetallen zijn onderschrijdingen.

Programma 2

Begrotingsoverschrijdingen zijn adequaat toegelicht in de jaarrekening

Programma 1

Accountantsverslag jaarrekening 2022 Gemeente Hoogeveen

Wij verwijzen voor een inhoudelijke analyse van en toelichting op deze overschrijdingen naar de analyse begrotingsrechtmatigheid zoals opgenomen in het hoofdstuk ‘overzicht van baten en lasten’ in de jaarrekening. Hiermee legt het college aan de gemeenteraad verantwoording af over de begrotingsrechtmatigheid van de lasten over 2022.De geconstateerde kostenoverschrijdingen wegen niet mee in ons rechtmatigheidsoordeel, en hebben ook geen invloed op de strekking van het rechtmatigheidsoordeel in de controleverklaring.

Wij hebben vastgesteld dat er geen sprake is van overschrijdingen van kredieten. Wel willen wij u nog wijzen op het advies van de commissie BBV ten behoeve van de actualisatie van de financiële verordening voor boekjaar 2023. Dit advies is overgenomen uit het addendum bij de kadernota rechtmatigheid 2018 (gepubliceerd in 2022). De commissie BBV adviseert om afspraken tussen college en raad over verschuivingen van uitgaven tussen jaarschijven in een investeringsbudget vast te leggen in de financiële verordening ex artikel 212 Gemeentewet.

Voor een toelichting verwijzen we naar de volgende pagina.

Interne beheersing

Overige aangelegenheden

Bijlagen