Nota_volksgezondheid_A4-221025.pdf

En ze leefden nog lang en gezond Concept nota volksgezondheid 2023-2027

1

2

Voorwoord Er was eens … een wethouder die de eer kreeg om een voorwoord te schrijven over een breed begrip: gezondheid. Geen gemakkelijke taak want gezondheid is iets waar iedereen wel ideeën bij heeft maar waarvan je pas echt gaat begrijpen hoe belangrijk het is als je het mist. Gezondheid is voor gezonde mensen vaak vanzelfsprekend. Iets waar je zelden bij stilstaat, zonder het besef hoe rijk en bevoorrecht je bent als je gevrijwaard bent van ziekte of beperking. Een besef dat zich pas in volle omvang zal aandienen op het moment dat je ziek wordt en je beperkt wordt in het leven dat je tot dan leefde. Helaas zal dat moment voor de meesten van ons onafwendbaar zijn. Met het klimmen der jaren neemt het risico op ziekte en beperking toe. Veel mensen veronderstellen dat je de eigen gezondheid niet zelf in de hand hebt. In sommige gevallen is dat zo, de kans dat je te maken krijgt met een ernstige (erfelijke) ziekte of beperking is vaak een kwestie van pech. Toch heb je zelf wel enige invloed op je gezondheid. Je kan de kans dat je ziek wordt verkleinen en je kan de kans op vitaal ouder worden vergroten. Wetenschappers hebben overtuigend aangetoond dat de leefstijl een enorme impact heeft op je gezondheid en dus op de kwaliteit van leven. Zelfs als je de pech hebt om ziek te worden zijn er nog steeds voordelen te halen uit een gezonde leefstijl.

Eigenlijk weet iedereen het wel: niet roken, veel bewegen, gezond eten en matig met alcohol. Waarom is het dan zo moeilijk? Een gezonde leefstijl krijg je niet cadeau, je moet er moeite voor doen. Die moeite wordt zeker beloond maar de resultaten zie je niet direct. Het aannemen van een gezonde leefstijl is investeren in je eigen toekomst. Soms heb je daar helemaal geen puf voor, omdat je in beslag genomen wordt door zorgen over werk of inkomen en veel stress ervaart. Of je hebt nooit geleerd om gezonde keuzes te maken omdat de mensen in je omgeving ongezond leven. Als het gaat om een gezonde leefstijl dan zijn de sociale factoren dus heel belangrijk. Dat betekent dat een gezonde leefstijl niet alleen een kwestie is van de keuze van het individu. Het is een maatschappelijke uitdaging. Deze nota volksgezondheid beschrijft de ambities en de doelen van de gemeente Hoogeveen op het gebied van gezondheid. Deze nota gaat dus niet over ziekte en zorg maar over gezondheid en gedrag. Het gaat om de vraag wat we als gemeente kunnen doen om een gezonde leefstijl te bevorderen. Ik wil graag kunnen zeggen: en de mensen in Hoogeveen leefden nog lang en gezond. Mark Tuit Wethouder Gezond en Vitaal Hoogeveen

3

Inhoud 1 Inleiding 5 2 Onze gezondheidsvisie 7 3 Relevante ontwikkelingen 9 4 De Hoogeveense gezondheidssituatie; de uitdagingen en de opgave 11 4.1 De Hoogeveense gezondheidssituatie; de uitdagingen 11 4.2 De Hoogeveense gezondheidssituatie; de opgave 13 4.3 Ambitie voor 2040 14 5 Vaardigheden, leefstijl en leefomgeving verbeteren 15 6. Gezondheidsachterstanden inlopen: mensen leven langer in goede gezondheid

17

7 Mentaal welbevinden en sociale relaties versterken

19

8 Vitaal ouder worden 21 9 Financiële gezondheid: Doelen, financiën en monitoring 23 9.1 Doelen versus middelen 23 9.2 Vervolg 24 Bijlagen 25 Bijlagen hoofdstuk 1 26 Bijlage hoofdstuk 2 30 Bijlage hoofdstuk 3 35 Bijlagen hoofdstuk 4 36 Bijlagen hoofdstuk 6 42 Bijlage hoofdstuk 9: Uitvoeringsprogramma 44

4

Inleiding Voor u ligt En ze leefden nog lang en gezond, de nota volksgezondheid van gemeente Hoogeveen voor de periode 2023-20271. De onderlinge afstand in de samenleving groeit door verschillen in wat mensen hebben, kunnen of willen. Lager opgeleiden hebben een lagere levensverwachting dan hoger opgeleiden en leven minder jaren in goed ervaren gezondheid. Inwoners met een lage opleiding maken meer gebruik van de zorg in het algemeen, terwijl de zorg al onbetaalbaar wordt. Er komen steeds meer zorgafhankelijke ouderen en minder jongeren om die lasten te dragen.2 Als we het hebben over gezondheid, is dat vanuit de brede definitie van Positieve Gezondheid (zie kader). In deze nota bekijken we gezondheid niet vanuit klachten en problemen maar we gaan uit van de eigen (veer)kracht, kansen en mogelijkheden van mensen in de situatie waarin ze zich bevinden. Gezondheid is het vermogen je aan te passen en zelf regie te voeren op de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven. Het spinnenweb van Positieve Gezondheid is opgebouwd uit zes dimensies: • Lichaamsfuncties • Dagelijks functioneren • Meedoen • Kwaliteit van leven • Zingeving • Mentaal welbevinden. Deze zes dimensies samen geven een goed beeld van iemands gezondheidsbeleving3. Gezonde inwoners zijn doorgaans gelukkiger en beter in staat voor zichzelf en de mensen om hen heen te zorgen.

Bovendien hebben ze meer grip op hun leven. De gemeentelijke gezondheidstaak Volgens de Wet publieke gezondheid (Wpg4) is de gemeente verantwoordelijk voor preventie, gezondheidbeschermende en gezondheidbevorderende maatregelen voor de bevolking en specifieke groepen daaruit, zoals bijvoorbeeld de jeugdgezondheidszorg. Hieronder valt het voorkomen en het vroegtijdig opsporen van ziekten, met als doel een goede en gelijkelijk verdeelde gezondheid5. Daar waar de gemeentelijke gezondheidstaak zich richt op alle inwoners, richten de medische en zorgtaken zich op de individuele (hulp)vraag. De gemeente zorgt voor onderlinge afstemming tussen de gemeentelijke gezondheidstaak en die van de medische gezondheidszorg. Publieke gezondheid is het vakgebied dat is gericht op het voorkomen van ziekte, verlengen van de levensverwachting en bevorderen van de gezondheid van de bevolking door collectieve maatregelen.

1 Dit is een vervolg op onze vorige gezondheidsnota Op uw gezondheid! In bijlage 1.1 staan de speerpunten uit die nota beschreven evenals wat we de afgelopen periode hebben ingezet om de gestelde doelen uit Op uw gezondheid! te bereiken. 2 Bron: Werkagenda van de Raad voor de Volksgezondheid 3 In bijlage 2.1 staat per dimensie beschreven welke factoren daarbij horen. 4 Zie voor relevante artikelen Wpg bijlage 1.2 en 1.3. NB Art. 22 van de Grondwet zegt: De overheid treft maatregelen ter bevordering van de gezondheid. 5 Bron: loket gezond leven

5

Hoewel de verantwoordelijkheid voor publieke gezondheid bij de gemeente ligt, zijn de sturingsmogelijkheden voor de gemeente beperkt. De gemeente is verplicht de uitvoering van de publieke gezondheidstaken uit de Wpg en de daarbij behorende middelen, vanuit het gemeentefonds, te beleggen bij de GGD. In Drenthe is de uitvoering belegd in een gemeenschappelijke regeling, waarbij de wethouders volksgezondheid van de twaalf gemeenten samen het bestuur vormen. Besluitvorming over het basistakenpakket dat de verplichte wettelijke taken bevat, berust op een meerderheid van stemmen. Daarnaast kan elke gemeente naar wens additionele taken bij de GGD Drenthe inkopen. Behalve de Wpg is de gemeente ook verantwoordelijk voor het uitvoeren van de Jeugdwet (jeugdzorg tot 18 jaar) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) die ervoor zorgt dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen6. Lokale en landelijke nota gezondheid In de gezondheidsnota kan een gemeente accenten leggen en daarmee inspelen op de specifieke gezondheidssituatie in haar gemeente. Elke vier jaar legt de gemeente haar gezondheidsbeleid vast in een lokale nota volksgezondheid, aldus Wpg art 13.2. Hierin staan de gemeentelijke doelstellingen, resultaten en acties om die doelstellingen te bereiken.

Ook geven we aan hoe het college de GGD advies vraagt bij besluiten die van invloed kunnen zijn op de publieke gezondheid. De landelijke gezondheidsnota Gezondheid breed op de agenda (2020-2024) beschrijft een aanpak van domein overstijgende gezondheidsvraagstukken die naar verwachting de meeste gezondheidswinst oplevert. Als gemeente bepalen we op welke wijze we de Hoogeveense gezondheidsproblemen het best kunnen aanpakken. Onze lokale nota En ze leefden nog lang en gezond bevat een vertaling van de landelijke aanpak naar de Hoogeveense situatie. Ons streven Inwoners in Hoogeveen voelen zich zoveel mogelijk gezond en voeren in toenemende mate regie op hun eigen gezondheid. Als uit monitoring7 blijkt dat we in 2027 de negatieve Hoogeveense gezondheidstrends tot staan weten te brengen en op een enkel onderdeel weten te verbeteren kunnen we heel tevreden zijn. Leeswijzer Het volgend hoofdstuk beschrijft onze gezondheidsvisie. In hoofdstuk 3 schetsen we ontwikkelingen die van invloed zijn op de gezondheid van de Hoogeveense inwoners. Hoofdstuk 4 laat de Hoogeveense gezondheidssituatie zien en brengt de gezondheidsopgave voor de komende periode in beeld. In de hoofdstukken 5 t/m 8 beschrijven we de vier ambities waar we tot 2026 aan werken: 1. Vaardigheden, leefstijl en leefomgeving verbeteren; 2. Gezondheidsachterstanden inlopen; 3.

Mentaal welbevinden en sociale relaties versterken; 4. Vitaal ouder worden. Hoofdstuk 9 schetst de middelen in relatie tot de doelen en het vervolg. In bijlage 9 is het uitvoeringsprogramma opgenomen.

6

6 Zie ook bijlage 2.5 7 Denk aan de vierjaarlijkse gezondheidsmonitoren van de GGD voor jeugd, volwassenen en ouderen, waarstaatjegemeente.nl of andere monitoren.

2. Onze gezondheidsvisie Verantwoordelijkheid voor je gezondheid ligt allereerst bij jezelf, maar ook bij de mensen en omstandigheden om ons heen. Met elkaar – samen - zorgen we voor de gezondheid van de inwoners van Hoogeveen. In dit hoofdstuk presenteren we de onderdelen die samen onze visie op de aanpak van gezondheid van de inwoners van Hoogeveen vormen. De afbeelding laat zien dat gezondheid alleen kan worden verbeterd als we samenwerken op verschillende dimensies en domeinen en als er ook aandacht is voor achterliggende factoren van gezondheid. We verplaatsen waar nodig de lijntjes van de beleidskaders. Gezondheid komt op veel Fysi iaal plekken terug en het succes van het beleid dat ek Soc we inzetten hangt hiervan af. lturele

S

leeft ijd, ge sl a

Pe rs o

Med isc h

bij Positieve Gezondheid en met het

ei

en app ch ns ge

vanuit de zes dimensies die horen

t, ch

n

regie voorop staan. We werken

n ke er

het belang van veerkracht en eigen

Werk

werkzoekend

meinen e do der An

Positieve Gezondheid, waarin

laties en sociale ne e re ijk tw l n vaardig on tijl e he s f e d e a n a e e n e geb L ore elijk erf n

n

We volgen het gedachtegoed van

en om e, cu gev isch ing nom sfa o c e ct l a or standighed a m i o f en e Lee oc

bijbehorende gespreksinstrument.

EFFECTIEVE PREVENTIE

We vinden het belangrijk dat iedereen kan meedoen, in het bijzonder inwoners die zich in een kwetsbare situatie bevinden. Om mee te kunnen doen is een goede gezondheid een belangrijke voorwaarde.

We hebben oog voor de onderliggende factoren in onze gezondheidsaanpak; op sommige factoren hebben inwoners zelf invloed, op andere kunnen we als samenleving invloed uitoefenen, terwijl weer andere factoren bemoeienis op macroniveau nodig hebben.

Domein-overstijgend samenwerken. Investeren in gezondheid rendeert ook op andere terreinen. Zo heeft een gezonde inwoner bijvoorbeeld meer kansen op de arbeidsmarkt. Tegelijkertijd werken we vanuit medische, sociale, fysieke en andere domeinen (indirect) aan de gezondheid van inwoners. We zoeken naar win-win situaties daar waar we gezondheid kunnen koppelen aan beleidsontwikkelingen in een ander domein. Koppelkansen vormen een belangrijk instrument.

Effectieve preventie zorgt ervoor dat mensen meer jaren in goede gezondheid leven, ouderen minder beperkingen in het dagelijks leven ervaren, meer volwassenen deelnemen aan het arbeidsproces, sommige chronische aandoeningen worden teruggedrongen en de vroegtijdige sterfte afneemt. We zetten preventieve activiteiten zo gericht mogelijk in voor kwetsbare doelgroepen waar naar verwachting het meeste effect te behalen is. Preventie is het fundament van de gezondheidsvisie. Met preventie kunnen we in alle lagen van de afbeelding bijdragen aan de gezondheid van inwoners.

7

We zetten preventieve activiteiten zo gericht mogelijk in voor doelgroepen waar naar verwachting het meeste effect te behalen is. We gebruiken alleen erkende preventieve interventies die aantoonbaar effectief zijn. Bij effectieve preventie zetten we in op een mix van de pijlers: voorlichting & educatie, signalering, advies & ondersteuning, fysieke & sociale omgeving en regelgeving & handhaving. De kracht van de aanpak zit niet alleen in deze losse onderdelen, maar vooral in de combinatie daarvan. Deze onderwerpen staan uitgewerkt in de bijlagen 2.1 t/m 2.6.

8

3. Relevante ontwikkelingen In dit hoofdstuk geven we de ontwikkelingen weer waarmee we rekening moeten houden in ons gezondheidsbeleid. Landelijke gezondheid-gerelateerde trends Volgens de meest recente Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) hebben we te maken met de volgende gezondheid-gerelateerde trends8: • Vergrijzing • Meer gezondheid en meer ziekte • Druk op dagelijks leven neemt toe • Invloed van leefstijl en leefomgeving • Opeenstapeling van problemen bij kwetsbare groepen Hiermee samenhangend zien we landelijk een sterke stijging van zorgkosten in het sociaal domein en in de zorg in brede zin. Deze stijging kan met ongewijzigd beleid nog sterk toenemen in de toekomst. De landelijke nota Gezondheid breed op de agenda koppelt de vraagstukken die samenhangen met de gezondheidstrends aan een aanpak die de meeste gezondheidswinst oplevert. Gezondheid in de omgevingswet In de nieuwe omgevingswet wordt de bestaande complexe en versnipperde regelgeving vereenvoudigd tot enkele regels. De wet zorgt voor een samenhangende aanpak van de leefomgeving, ruimte voor lokaal maatwerk en een betere en snellere besluitvorming. Daarnaast bevordert de wet participatie, bijvoorbeeld door inwoners en ondernemers zo goed mogelijk te betrekken bij de ontwikkeling van de fysieke ruimte. Het streven is dat de wet op 1 januari 2023 van kracht gaat.

Een gezonde en veilige leefomgeving9 is een van de maatschappelijke doelen van de omgevingswet. De inrichting kan bijdragen aan een gezondere leefomgeving en het verminderen van gezondheidsverschillen. De gemeente stelt een omgevingsvisie op. Gezondheid wordt voortaan meegewogen bij ruimtelijke beslissingen. Als er initiatieven zijn met mogelijke impact op de gezondheid van inwoners, dan dient de GGD te worden ingeschakeld voor advies. Gevolgen voor gezondheid door maatschappelijke ontwikkelingen Corona Helaas hebben we sinds 2020 te maken met de gevolgen van corona. Hierdoor is de gezondheid van inwoners verslechterd en zijn de gezondheidsverschillen tussen inwoners met een hoge en lage sociaaleconomische status (SES) verder toegenomen. Corona was de belangrijkste doodsoorzaak in 2020. De gemiddelde levensverwachting komt in 2020 een half jaar lager uit dan eerder werd gedacht. Ook de indirecte effecten zijn enorm. De reguliere ziekenhuiszorg kwam in de knel, onze dagelijkse leefstijl is verslechterd en de gevolgen voor de (mentale) gezondheid zijn groot10. Gestegen energieprijzen, inflatie en meer vluchtelingen De economische terugslag en de schaarste van energie en andere goederen als gevolg van corona in combinatie met de oorlog in Oekraïne, hebben geleid tot hoge energieprijzen en inflatie.

Hoewel dit effect heeft op alle inwoners, tast het de bestaanszekerheid van een grote groep kwetsbare mensen verder aan. Inkomensonzekerheid is een belangrijke voorspeller als het gaat om gezondheid. We maken ons zorgen om de gezondheid van de inwoners. 8 Deze trends staan uitgelegd in bijlage 3.1 9 Omgevingswet Art 1.3 10 Bron: volksgezondheidtoekomstverkenning.nl. Zie ook bijlage 3.2

9

Daarnaast heeft de oorlog in de Oekraïne gezorgd voor een toename van de vluchtelingenstroom. Mensen die hun land ontvlucht zijn en zich vestigen in een nieuwe omgeving, hebben vaak meer ondersteuning nodig, ook als het gaat om hun gezondheid. Gezondheid binnen de sociale basis Hoogeveen Gezonde inwoners hebben meer grip op hun leven en zijn doorgaans gelukkiger en beter in staat voor zichzelf en de mensen om hen heen te zorgen. Positieve gezondheid is opgenomen als een van de zeven leidende principes binnen de sociale basis11. Een goede gezondheid draagt bij aan de oplossing van vraagstukken binnen het sociaal domein. Gezondheid is primair iemands eigen verantwoordelijkheid, soms moet iemand daarbij geholpen worden. Vanuit de sociale basis bieden we ondersteuning aan inwoners, zodat iedereen zo zelfstandig mogelijk en samen met een sociaal netwerk kan meedoen aan de samenleving (ambitie). We maken een beweging ‘naar de voorkant’, naar gerichte preventie als noodzakelijke tegenhanger voor geïndiceerde ondersteuning. Onze gezondheidsaanpak sluit aan op de uitgangspunten en werkwijze zoals deze binnen de sociale basis wordt vormgegeven12. Hoogeveen en de dorpen doen mee; Hoogeveens preventieakkoord 2021-2023 In 2021 hebben partijen uit Hoogeveen de handen ineengeslagen om te werken aan het stoppen met roken, matig te zijn met alcohol en te streven naar een gezond gewicht.

Hoogeveense inwoners en organisaties kunnen aanvragen doen voor initiatieven die hieraan bijdragen. Kijk op www.hoogeveen.nl voor het preventieakkoord.

10

11 12 • • • • •

Zie ook: Herontwerp sociaal domein 2022-2025; Programmaplan herontwerp sociaal domein(2022) Uitgangspunten en werkwijze sociale basis: We blijven inzetten op de thema’s meedoen, talentontwikkeling en leefbaarheid Iedereen doet mee geldt als randvoorwaarde Bij ondersteuning, gezondheid en zorg zetten we nog meer in op preventie De sociaal-economische tweedeling gaan we tegen, met speciale aandacht voor ‘armoede en schulden’ en ‘onderwijs’ Bij de uitvoering leggen we meer de nadruk op samen en op netwerkvorming

4. De Hoogeveense gezondheidssituatie; de uitdagingen en opgave In dit hoofdstuk krijgen we inzicht in de Hoogeveense gezondheidsuitdagingen en komen we tot de Hoogeveense gezondheidsopgave. 4.1 DE HOOGEVEENSE GEZONDHEIDSSITUATIE; DE UITDAGINGEN In Hoogeveen hebben we te maken met een grotere groep inwoners die zich in een kwetsbare situatie bevindt als we dit met Drenthe vergelijken. Bijna altijd is gezondheid onderdeel van die kwetsbaarheid. Als je je gezond voelt, mee kan doen, zingeving ervaart, etc. dan gaat het op andere levensvlakken ook beter. We presenteren de Hoogeveense gezondheidsgegevens aan de hand van de gezondheidsmonitor jeugd (2019), volwassenen (2020), ouderen (2020) en de jeugd gezondheidsmonitor corona (2021). Sommige onderwerpen worden alleen bij een bepaalde groep uitgevraagd. We presenteren ook de trendgegevens: groene pijlen betreffen een gunstige trend, de rode een ongunstige trend. Omdat de vraagstelling van de meest recente gezondheidsmonitoren soms afwijkt van die uit eerdere gezondheidsmonitoren kunnen we niet voor alle onderwerpen trends aangeven. Daar waar we andere bronnen gebruiken, zoals de sociale opgaven van Hoogeveen of waarstaatjegemeente.nl, staat dat aangegeven in de bijlage. Zie bijlage 4.2 voor toelichting of verdieping per pictogram.

Significant

Significant Gelijk

Slechter

Beter

Roken

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

8% 6% 29% 12%

Matig overgewicht/obesitas

5 dagen per week bewegen

Alcohol

Jeugd Groep 2: Groep 7: Klas 2: Volwassenen Ouderen

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

Matig 9,5% / 7,4% 14,7% / 3,9% 17,0% / 5,3% 37% / 15% 41% / 16%

43% 41% 53% 50%

33% 39% 80% 69%

11

Ervaren gezondheid (Zeer) goede ervaren gezondheid Jeugd 88% Jeugd C 80% Volwassenen 80% Ouderen 63%

Langdurige ziekte of aandoening Jeugd Volwassenen Ouderen

35% 56%

Kwetsbare ouderen

Perinataal

Vroeggeboorte/ laag geboortegewicht 168,5

Zorggebruik

Psychische problematiek 2 of meer aandoeningen Verminderede mobiliteit Eenzaamheid

10,1% 5,3% 10,8 43,7%

Jongeren met jeugdhulp 12,2% Bezoek huisarts 98,6%

Psychosociale gezondheid

Eenzaamheid

Voelt zich meestal (zeer) gelukkig

Ervaren van stress

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

12

Ernstig beperkt in dagelijks leven vanwege gezondheid Jeugd Volwassenen 34% Ouderen 49%

82% 80% 84% 91%

Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

12% 43% 46%

86% 83% -

17% 21% 14% 5%

Moeite met rondkomen Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

4% 6% 15% 2%

Algemene gezondheid verslechterd door corona Jeugd Jeugd C Volwassenen Ouderen

10% 5%

Opleidingsniveau

SES (sociaal economische status)

Laagopgeleiden 47%

-0,78

Regie op eigen leven

Sociale en fysieke leefomgeving Sociale samenhang Publieke ruimte

+4,4 +3,7

Matig Jeugd Jeugd C Volwassenen 74% Ouderen 71%

Veel 70% 18% 16%

4.2 DE HOOGEVEENSE GEZONDHEIDSSITUATIE; DE OPGAVE We stimuleren inwoners om (zo zelfstandig mogelijk) mee te kunnen doen aan onze samenleving. Daarvoor is gezondheid een belangrijke voorwaarde. Werken aan een betere gezondheid van onze inwoners past ook binnen de beweging die de gemeente maakt in het sociaal domein. In Hoogeveen hebben we een bovengemiddelde sociale opgave in verhouding tot heel Drenthe. Volgens de feiten en cijfers hebben onze inwoners een relatief grote en mogelijk groeiende behoefte aan ondersteuning13. Voortbouwend op de ontwikkelingen uit hoofdstuk 3, de adviezen uit de landelijke nota ten aanzien van de aanpak met de meeste gezondheidswinst14 en afgezet tegen de Hoogeveense gezondheidsgegevens komen we tot ambities op de volgende thema‘s (in rangorde van meest naar minder belangrijk): 1 Vaardigheden, leefstijl en leefomgeving verbeteren 2 Gezondheidsachterstanden inlopen 3 Mentaal welbevinden verhogen 4 Vitaal ouder worden

13 Bron: Programmaplan herontwerp sociaal domein 2022-2025; samen verder bouwen op een evenwichtig fundament (2022) 14 Zie bijlage 4.1

13

Door met deze thema’s aan de slag te gaan verwachten we de grootste gezondheidswinst voor onze inwoners. Het beschikken over vaardigheden, een gezonde leefstijl en leefomgeving dragen niet alleen bij aan iemands gezondheid, het zijn ook belangrijke voorwaarden om de andere ambities te bereiken. 4.3 AMBITIE VOOR 2040 In hoofdstuk 1 gaven we al aan dat we graag willen dat Hoogeveense inwoners zich gezond voelen en in toenemende mate regie op hun eigen gezondheid voeren. Hierbij horen de volgende doelen: 1. Vaardigheden, leefstijl en leefomgeving verbeteren Meer inwoners leven gezond en beschikken over de vaardigheden om gezond te worden of blijven. De sociale en fysieke leefomgeving ondersteunt hen daarbij. 2. Gezondheidsachterstanden inlopen De levensverwachting van mensen met een lage SES en het aantal jaren in goed ervaren gezondheid voor alle inwoners is toegenomen. 3. Mentaal welbevinden verhogen De veerkracht en het mentaal welbevinden van inwoners zijn toegenomen. 4. Vitaal ouder worden Ouderen blijven zo lang mogelijk vitaal en worden pas op latere leeftijd kwetsbaar. We verwachten dat we pas in 2040 echt effecten zullen gaan zien op de ambitie. In 2027 hopen we de negatieve Hoogeveense gezondheidstrends tot staan te brengen en op een enkel onderdeel te verbeteren.

In de volgende hoofdstukken beschrijven we per doel welke resultaten we in de periode 2023-2027 willen bereiken om uiteindelijk onze ambitie in 2040 te kunnen halen. Door corona is de leefstijl van inwoners verslechterd en de gezondheid verminderd. Dit bleek uit de monitor jeugd corona (2021) en we verwachten vergelijkbare uitkomsten voor de monitor corona voor volwassenen en ouderen (2023). We streven ernaar in 2027 uit te komen op het gezondheidsniveau van voor de coronaperiode. In de uitvoeringsprogramma beschrijven we wat we hiervoor de komende jaren gaan doen (bijlage 9).

14

5. Vaardigheden, leefstijl en leefomgeving verbeteren DOEL 1 In dit hoofdstuk geven we het belang aan van vaardigheden, leefstijl en leefomgeving. Ze vormen de basis om de overige drie ambities te kunnen realiseren en zijn voorwaardelijk om grip te krijgen op de gezondheid van inwoners. We presenteren het doel voor 2027 en de daarbij behorende beoogde resultaten. Vaardigheden Gezondheidsvaardigheden is het geheel van vaardigheden of competenties van mensen om in verschillende situaties informatie over ziekte, gezondheid, zelfzorg en zorgvoorzieningen te kunnen zoeken, begrijpen en gebruiken bij het nemen van gezondheid gerelateerde beslissingen. De helft van de Nederlanders heeft moeite om zelf regie te voeren op gezondheid, ziekte en zorg. Mensen met betere gezondheidsvaardigheden hebben doorgaans een betere gezondheid. Aan de hand van het gespreksinstrument Positieve Gezondheid helpen we inwoners hun gezondheidsvaardigheden te verbeteren.

Leefstijl Sport en bewegen levert naast je fysieke gezondheid (uithoudingsvermogen, spierkracht, immuunsysteem) ook een emotionele waarde (plezier, je goed voelen, voorkomen van stress), een persoonlijke waarde (assertiviteit, zelfdiscipline, intrinsieke motivatie), sociale waarde (relaties, netwerken, gedragsnormen, integratie, tolerantie en participatie), intellectuele waarde (onderwijsniveau en mentale flexibiliteit) en financiële waarde (voorkomen kosten gezondheidszorg, positieve invloed op inkomen, carrière, absentie en productiviteit). Vaardigheden heb je nodig om een gezonde leefstijl toe te passen. Je kunt niet vroeg genoeg beginnen met het werken aan een gezonde leefstijl: jong geleerd is oud gedaan. Een gezonde leefstijl is een belangrijke voorspeller van gezondheid; vooral op latere leeftijd zijn de gevolgen van hoe je geleefd hebt zichtbaar. Als het gaat om leefstijl richten we ons voornamelijk op niet roken, matig met alcohol en gezond gewicht (voldoende bewegen en gezonde voeding). Fysieke en sociale leefomgeving De leefomgeving heeft een positieve invloed op gezondheid en welbevinden als de fysieke inrichting en sociale structuren mensen verleiden om te bewegen en te spelen, gezonde keuzes te maken, te ontspannen en elkaar te ontmoeten.

Bij de inrichting van de leefomgeving stellen we de mens als onderdeel van de sociale leefomgeving en als gebruiker van de fysieke leefomgeving centraal. Het gaat om een inclusieve omgeving waar ook mensen met een beperking of kwetsbaarheid naar wens en vermogen mee kunnen doen. Bij het werken aan een gezonde fysieke leefomgeving hanteren we drie kernwaarden die bijdragen aan de gezondheid van inwoners: mobiliteit (actieve verplaatsingen te voet of per fiets bevorderen), woonomgeving (rookvrij, groen, speel- en beweegvriendelijk en nodigt uit tot ontmoeting) en gebouwen (levensloopbestendig, binnenklimaat met gezonde lucht, bestand tegen hitte). Deze kernwaarden versterken elkaar. Bij het implementeren van de omgevingswet geven we een gezonde leefomgeving vorm vanuit deze drie kernwaarden.

15

Het belang van groenvoorzieningen: De aanwezigheid van groen, zoals bomen, struiken en grasveldjes, is goed voor de gezondheid van mensen én voor de biodiversiteit. Groen zorgt voor schaduw en verdamping en heeft een positief effect op de hitte in een stedelijke omgeving. Groene ruimtes nodigen uit tot ontspannen en bewegen, zorgen voor verkoeling, zijn belangrijk als recreatieve (ontmoetings-) ruimte, zorgen voor gezonde lucht en absorberen geluid. Mensen wordt aangeraden minimaal 2 uur per week in de natuur door te brengen15. Kwetsbare doelgroepen Natuurlijk zijn (gezondheids)vaardigheden, een gezonde leefstijl en leefomgeving belangrijk voor alle inwoners. Nog meer geldt dit voor inwoners die zich in een kwetsbare situatie bevinden. Het gaat dan om inwoners met een achtergrond van lage SES, mensen die psychisch minder gezond zijn en (een deel van de) ouderen. DOELSTELLING EN BEOOGDE RESULTATEN 2023-2027 Doelstelling Meer inwoners leven gezond en beschikken over de vaardigheden om gezond te blijven of te worden. De sociale en fysieke leefomgeving ondersteunt hen daarbij.

Beoogde resultaten 2023-2027 • Het aantal inwoners dat matig of veel eigen regie ervaart blijft gelijk • De leefstijl van inwoners is gelijk aan die van voor corona (we meten dan roken, drinken, gewicht) • Het aantal scholen (basis-, voortgezet onderwijs, mbo) met een vignet gezonde school groeit: 3 X thema roken, alcohol, drugs en 22 X thema bewegen en sport en 13 X thema voeding16 • We werken aan een betere gezondheid van inwoners vanuit verschillende domeinen • Gezondheid is een vast onderdeel van de belangenafweging in ruimtelijk beleid

16

15 Bron: Gezondheid voor iedereen: volksgezondheidsbeleid 2019-2023 16 Dit is een toename van 3 vignetten

6. Gezondheidsachterstanden inlopen: mensen langer in goede gezondheid DOEL 2 In dit hoofdstuk beschrijven we de gezondheidsverschillen tussen inwoners met een hoge en lage SES17 en hoe we werken aan het inlopen van deze achterstanden. We presenteren de doelen voor 2027 en de daarbij behorende resultaten. Gezondheidsverschillen tussen hoge en lage SES Gezondheid is overerfbaar, niet alleen genetisch, maar ook sociaal door opleidingsniveau, inkomen en leefomstandigheden. Mensen in een kwetsbare situatie, zoals veel mensen met een lage SES, hebben een hoger risico op een slechtere gezondheid. De gezondheidsverschillen tussen mensen met een hoge en lage SES zijn groot18. In Nederland leven mensen met basisonderwijs of vmbo-opleiding gemiddeld 6 jaar korter en zelfs 15 jaar in minder goed ervaren gezondheid dan mensen met een hbo of universitaire opleiding. Dit geldt ook voor veel mensen met een niet-westerse achtergrond. In Hoogeveen is 36%19 van de inwoners laagopgeleid en heeft een laag inkomen. Gezondheidsverschillen nemen eerder toe dan af. Corona heeft deze trend bovendien verder verslechterd. Uit onderzoek van de World Health Organisation (WHO) blijkt dat gemiddeld 40% van de gezondheidsverschillen te verklaren is door de mate van inkomenszekerheid, gevolgd door leefomstandigheden die een kwart voor hun rekening nemen20.

De gevolgen van stress die dit soort problemen met zich meebrengt heeft grote gevolgen voor de gezondheid van deze inwoners. Om gezondheidsachterstanden in te lopen is het belangrijk de cirkel van generatie-op-generatie armoede en gezondheidsachterstanden te doorbreken. We focussen daarbij op de eerste levensfase, domeinoverstijgend werken en een aanpak van co-creatie. Focus op de eerste levensfase: Een goede start De eerste 1.000 dagen vanaf de conceptie zijn cruciaal voor de ontwikkeling en gezondheid van het kind en dit werkt door tijdens de rest van zijn leven. De beste geboorte-uitkomsten ontstaan door een gezonde leefstijl en stressreductie tijdens de zwangerschap. Elke ouder wil het beste voor zijn kind, daarom is het moment dat mensen een kinderwens hebben een goede gelegenheid om gedragsverandering in te zetten. Verbetering ontstaat als we vanaf de zwangerschapsperiode het medisch en sociaal domein met elkaar verbinden, tijdig problemen signaleren en de zorgpaden op elkaar afstemmen. Ook investeren in de cognitieve en sociaalemotionele ontwikkeling van het kind en in de relatie tussen ouders en kind werpt zijn vruchten af. Voor zwangeren en kinderen in een kwetsbare situatie is extra aandacht nodig. En als het kind eenmaal geboren is geldt: een goed voorbeeld doet goed volgen. In Hoogeveen zijn we voorloper met het programma Goede start21 .

We hebben interventies vanaf de voorbereiding op de zwangerschap en tijdens de zwangerschap tot het kind 1.000 dagen oud is. Met onze Jong Hoogeveen aanpak willen we dat kinderen en jongeren alle kansen krijgen om succesvol op te groeien. We doen dit door een doorgaande ontwikkelingslijn tot 18 jaar vorm te geven, met aan het begin een Goede start. Je kunt maar één keer goed starten. 17 Zie bijlage 6.1 voor meer achtergrondinformatie over gezondheidsverschillen tussen inwoners met een hoge en lage SES 18 Zie afbeelding roze vrouwtjes en blauwe mannetjes in bijlage 6.2 19 Bron: De sociale opgave van Hoogeveen 20 Zie bijlage 6.2 voor meer achtergrondinformatie over gezondheidsverschillen per thema 21 Goede start is 1 van de 3 voorbeelden geweest die heeft geleid tot het programma Kansrijke start, dat inmiddels landelijk is uitgerold

17

Samen zwanger is het zorgmodel waarbij driekwart van de verloskundige contactmomenten in groepsverband plaatsvindt. Zo is er meer tijd voor het samen praten over verschillende thema’s en onderlinge uitwisseling. Dit zorgmodel leidt tot minder vroeggeboorten, minder baby’s met een laag geboortegewicht, hogere scores op het gebied van geestelijke gezondheid, meer en langer borstvoeding en meer tevredenheid met de zorg. En niet te vergeten: zwangeren bouwen een groter (en actief ondersteunend) netwerk op, dat doorwerkt als hun kindje eenmaal geboren is. Deze positieve uitkomsten zijn hoger bij vrouwen uit achtergestelde bevolkingsgroepen22. Focus op domeinoverstijgend werken Gezondheidsachterstanden vormen een complex probleem, dat wil zeggen een probleem met meerdere oorzaken uit verschillende domeinen. De oplossing is dan ook niet eenduidig en pakken we domeinoverstijgend aan23. Voor de aanpak van gezondheidsachterstanden is het noodzakelijk om het medisch domein te verbinden met het sociaal domein, in ieder geval met sport, werk en inkomen, en de (sociale) leefomgeving. Daarnaast is een koppeling nodig met het fysieke domein, zoals huisvesting en inrichting van de fysieke leefomgeving. Binnen Samenwerkingsorganisatie De Wolden Hoogeveen (SWO) zijn we gestart met een Denktank Gezondheid in alle domeinen.

Inmiddels zorgen collega’s uit verschillende domeinen met elkaar voor meer verbinding in werkzaamheden om samen te werken aan gezondheidsvraagstukken en andersom: opgaven waarin een betere gezondheid bijdraagt aan de oplossing binnen andere domeinen. Focus op co-creatie voor gezonde wijken en dorpen We werken samen met inwoners, vrijwilligers en professionals aan gezondheid. Dat doen we in ‘co-creatie’. Deze gezamenlijke aanpak staat niet van tevoren vast maar ontstaat gaandeweg, kansen en onzekerheden worden onderkend en meegenomen in de aanpak. In onze gezondheidsaanpak is de aanpak Positieve Gezondheid leidend. Vanuit de wijkgezondheidsprofielen vanuit het project Aan de slag met preventie in Drentse gemeenten is bekend welke wijken en dorpen met gezondheidsachterstanden te maken hebben. Met de mensen die wonen en werken in deze gebieden krijgen of hebben we zicht gekregen op wat aan inzet nodig is. In Krakeel is een start gemaakt met de aanpak Gezond Krakeel. Het vraagt lef om verschil te durven maken en vooral daar in te zetten waar het potentieel aan gezondheidswinst het grootst is. We blijven samen zoeken naar oplossingen, ook als die op de gebaande paden niet gevonden worden.

DOELSTELLING EN BEOOGDE RESULTATEN 2023-2027 Doelstelling De levensverwachting van mensen met een lage SES en het aantal jaren in goed ervaren gezondheid voor mensen met een lage én hoge SES is gelijk aan die van voor de coronaperiode.

18

Beoogde resultaten 2023-2027 • Alle aanstaande ouders krijgen een uitgebreide sociaal medische intake bij de verloskundige, indien nodig met een passend vervolg of ondersteuning op maat • De Goede Start programma’s en werkwijze zijn geborgd. Drie locaties van het voortgezet onderwijs of mbo beschikken over het vignet gezonde school voor het thema relaties en seksualiteit • De negatieve trend op ervaren gezondheid bij volwassenen vlakt af. Het percentage volwassenen dat de eigen gezondheid als (zeer) goed ervaart is in 2027 hoger of gelijk aan het percentage uit 2020 • Het percentage volwassenen dat zich (ernstig) beperkt voelt in het dagelijks leven vanwege problemen met gezondheid neemt niet verder toe • De negatieve effecten van corona nemen we zoveel mogelijk weg.

22 Bron: TNO 23 Dit staat uitgelegd in bijlage 2.4

7. Mentaal welbevinden en sociale relaties versterken DOEL 3 In dit hoofdstuk gaan we dieper in op mentaal welbevinden24. We presenteren de doelen voor 2027 en de daarbij behorende resultaten. Mentaal welbevinden Het perspectief van Positieve Gezondheid geeft een goede houvast voor de aanpak op het gebied van mentaal welbevinden; naast veerkracht gaat het over wat het leven betekenisvol maakt. Dit kan gaan over relaties die je met de mensen om je heen ervaart maar ook over cultuurparticipatie. Mentaal welbevinden: een positieve geestelijke gezondheid, bepaald door optimisme, zelfvertrouwen, geluk, vitaliteit, gevoel van betekenis hebben, eigenwaarde, ervaren van ondersteuning uit de omgeving en het goed weten om te gaan met de eigen emoties. In de coronaperiode werd de mentale weerbaarheid van inwoners op de proef gesteld; mensen hadden sneller een kort lontje. Eenzaamheid Een risicofactor voor mentaal welbevinden is eenzaamheid. Iedereen voelt zich wel eens eenzaam, maar als je reacties van anderen te vaak op een negatieve manier interpreteert, je steeds verder terugtrekt en steeds meer negatieve gedachten ontwikkelt, is dat slecht voor je gezondheid. Het mechanisme van eenzaamheid werkt als een negatieve spiraal. Mensen die vereenzamen hebben minder mogelijkheden om terug te vallen op een eigen sociaal vangnet. Normaliseren is belangrijk.

Een bepaalde mate van eenzaamheid hoort bij het leven; het is goed dit ook te benoemen. Vanuit dit uitgangspunt ontstaat de mogelijkheid met het thema aan de slag te gaan. Eenzaamheid is de subjectieve beleving van het gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties, vaak onderverdeeld naar emotionele, sociale en existentiële eenzaamheid: • Emotionele eenzaamheid: het missen van intimiteit, van een intieme band met een persoon. Bijvoorbeeld na het overlijden van een dierbare of een scheiding. • Sociale eenzaamheid: niet tevreden zijn over het aantal contacten of de kwaliteit hiervan. • Existentiële eenzaamheid: het gevoel niet meer van waarde te zijn. Depressie Bijna een op de vijf Nederlandse volwassenen krijgt in zijn leven te maken met een depressie. Erfelijkheid, persoonlijkheidsfactoren en stressvolle levensgebeurtenissen maken het risico op een depressie groter. Ook vrouwen en kinderen uit niet volledige gezinnen met een laag welvaartsniveau of kinderen van ouders met psychische of verslavingsproblemen hebben een groter risico. Bij jongeren en pas bevallen moeders komt depressie relatief vaak voor. Ook hier is normaliseren belangrijk. Druk op het dagelijks leven bij jongeren en jongvolwassenen De oorzaken van eenzaamheid en het toekomstperspectief van jongeren en adolescenten verschillen van die van volwassenen.

Het gaat bij jongeren (12-18 jaar) en jongvolwassenen (19-34 jaar) om prestatiedruk, verwachtingen, het niet voldoen aan het perfecte plaatje, de rol van sociale media en online leven en het leenstelsel voor studenten. Corona heeft een belangrijke impact op de mentale gezondheid vooral voor deze groep. Het betreft een relatief nieuw 24 We leggen hier een link met de persoonlijke relaties en sociale netwerken uit de tweede cirkel van het regenboogmodel van Dahlgren en Whitehead (bijlage 2.3)

19

probleem, dat vraagt om een overstijgende aanpak en waarvoor aantoonbaar effectieve programma’s nog moeten worden uitgevonden. In de aanpak leggen we de focus op het verminderen van druk op het dagelijks leven en normaliseren. Het gaat om het recht te mogen falen25, niet alles hoeft perfect te zijn. Bespreekbaarheid en acceptatie van mentale problemen door de omgeving zijn een belangrijke stap. Net als het bevorderen van de mentale weerbaarheid, veerkracht en zelfreflectie van jeugdigen en jongvolwassenen. Ook de sociaal-emotionele vaardigheden van ouders spelen een rol. Het is belangrijk de zelfreflectie van jeugdigen en adolescenten te verbeteren. DOELSTELLING EN BEOOGDE RESULTATEN 2023-2027 Doelstelling De veerkracht en het mentaal welbevinden van inwoners zijn gelijk gebleven of toegenomen. Beoogde resultaten 2023-2027 • In 2027 hebben we meer inzicht in de aard, omvang en determinanten van mentale gezondheid van Hoogeveense jongeren. • Jongeren en jongvolwassenen ervaren even veel stress in hun leven als voor corona. • Zeven basisscholen, locaties van het voortgezet onderwijs of MBO beschikken over het vignet gezonde school voor het thema Welbevinden. • Het percentage volwassenen en ouderen dat zich wel eens eenzaam voelt blijft stabiel. Het percentage volwassenen en ouderen dat zich matig tot (zeer) ernstig emotioneel eenzaam voelt neemt niet verder toe.

• De trend van een toenemend risico op angst of depressie onder volwassenen neemt niet verder toe.

20

25 Bron: Bert Wienen

8. Vitaal ouder worden DOEL 4 In dit hoofdstuk beschrijven we de gezondheidssituatie, -risico’s en kansen van ouderen. We presenteren de doelen voor 2027 en de daarbij behorende resultaten. Onder vitale ouderen verstaan we ouderen die voldoende bewegen, gezond eten, hun brein scherp houden en sociaal actief zijn. Derde en vierde levensfase Nederland vergrijst: mensen worden ouder en de komende jaren neemt het aantal ouderen, vooral 75-plussers, fors toe. In Nederland verwachten we in 2040 een verdubbeling van de 75-plussers. Hoe ouder mensen worden, hoe groter de kans op kwetsbaarheid en gezondheidsproblemen. In plaats van drie levensfasen (kind, volwassene en oudere) spreken we tegenwoordig over vier fasen: de fase van oudere splitsen we op in een derde levensfase van ‘jongere’ ouderen (65- 74 jaar) en in ‘oudere’ ouderen van 75-plus (vierde levensfase). De manier waarop mensen hun derde levensfase inrichten en zich hierop voorbereiden heeft invloed op hun eigen welzijn nu en in de volgende levensfase. Zeker bij deze groep is nog veel gezondheidswinst te halen, die bijdraagt aan het uitstellen van kwetsbaarheid. ‘Oudere’ ouderen hebben vaker meerdere chronische aandoeningen, die al dan niet hun algemene dagelijkse levensverrichtingen beïnvloeden. Bovendien kunnen aandoeningen op elkaar inwerken. De gezondheid van oudere ouderen is vaak een wankel evenwicht.

De kans op dementie en sociale problemen, zoals eenzaamheid nemen met de leeftijd toe. In Hoogeveen groeit het aantal inwoners met dementie naar verwachting van 1.100 in 2020 naar 1.800 in 204026. Elke oudere wil de regie (blijven) houden over zijn leven en de meeste ouderen willen zelfstandig thuis blijven wonen. Preventieve ouderenzorg De Wet publieke gezondheid (Wpg) vraagt gemeenten om beleid te maken als het gaat om preventieve ouderenzorg. Daarnaast hebben we te maken met de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) die gaat over langer zelfstandig meedoen aan de samenleving. Ook hier liggen kansen voor het lokale gezondheidsbeleid27. We kunnen niet voorkomen dat mensen kwetsbaar(der) worden, wel kunnen ouderen zelf veel doen om dit proces te vertragen en hun vitaliteit te behouden. Door ons in te zetten voor een gezonde leefstijl van ouderen en de betekenisvolle rol die zij in de samenleving hebben, kunnen we de ziektelast verlagen en de kwaliteit van leven van ouderen verbeteren. Valpreventie Een op de drie ouderen komt minimaal eenmaal per jaar ten val. Het aantal van hen dat in Hoogeveen in het ziekenhuis terecht komt stijgt28. De groep die niet komt te overlijden ten gevolge van de val heeft in de periode daarna veel ondersteuning nodig.

DOELSTELLING EN BEOOGDE RESULTATEN 2023-2027 Doelstelling Ouderen blijven zo lang mogelijk vitaal en worden pas op latere leeftijd kwetsbaar. 26 Factsheet_Mensen_met_dementie_per_gemeente 27 Dit moet goed aansluiten op de Wet langdurige zorg (Wlz). Deze is bedoeld voor mensen die voortdurend (intensieve) zorg nodig hebben, zoals chronisch zieken, kwetsbare ouderen en mensen met een ernstige verstandelijke of lichamelijke beperking. Een klein deel van de Wlz cliënten ontvang de zorg thuis. 28 In 2019 waren dit er 215 Dashboard - Zoekresultaat - Hoogeveen (waarstaatjegemeente.nl)

21

Beoogde resultaten 2023-2027 • Het perspectief van (preventieve) publieke gezondheid is geïntegreerd in de aanpak integrale (ouderen) zorg in Hoogeveen. • Bewustwording van (aanstaande) ouderen vergroten ten aanzien van het belang en de mogelijkheden van het zich voorbereiden op de derde levensfase. • Het risico op spoedeisende hulp na een val bij ouderen is met 1% afgenomen. • Eén procent afname kwetsbare ouderen in de leeftijdsgroep 65-74 jaar.

22

9. Financiële gezondheid: Doelen, financiën en monitoring In dit hoofdstuk schetsen we hoe we de doelen binnen de beschikbare financiële middelen willen bereiken. 9.1 DOELEN VERSUS MIDDELEN Welke financiële middelen hebben we tot onze beschikking? We hebben de opdracht gekregen het gezondheidsbeleid in principe uit te voeren binnen de beschikbare middelen. Concreet betekent dit uitvoering door inzet van medewerkers van GGD Drenthe, de cultuurcoaches en sportfunctionarissen en de adviseur volksgezondheid. Willen we echt een verschil maken dan zijn meer uren in beleid en uitvoering nodig. ‘Brede SPUK’-regeling Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is van plan om de subsidies en regelingen samen te voegen. Het gaat om het bevorderen van gezondheid, het verkleinen van gezondheidsverschillen, sport- en beweging, cultuurparticipatie en het versterken van de sociale basis. Het doel is om meer samenhang aan te brengen tussen de verschillende onderdelen van gemeentelijk beleid en uitvoering. De brede SPUK-regeling (‘specifieke uitkering stimulering’) zorgt dat de gemeente straks beter kan sturen op de gezondheidsthema’s en de samenhang tussen de thema’s. In 2023 is meer bekend over de reikwijdte van de regeling, de hoogte van de bedragen en de programma’s die definitief hieronder worden geplaatst.

Naar verwachting zal 2023 het overgangsjaar zijn waarbij gemeenten een brede SPUK-aanvraag kunnen opstellen. Vooralsnog verkent VWS de mogelijkheden voor de volgende programma’s: Sport & Bewegen 1. Brede Regeling Combinatiefunctionarissen (BRC) 2. Lokale uitvoering sportakkoorden Gezondheid 3. Terugdringen gezondheidsachterstanden (voorheen Gezond In De Stad) 4. Kansrijke Start 5. Aanpak Overgewicht 6. Aanpak Valpreventie 7. Lokale en regionale aanpak preventie (o.a. coördinerende werkzaamheden) 8. Mentale Gezondheid 9. Leefomgeving 10. Alcoholpreventie Sociale Basis 11. Versterken sociale basis 12. Mantelzorg 13. Eén tegen Eenzaamheid 14. Welzijn op Recept

23

In feite is de nota En ze leefden nog lang en gezond al zo breed dat het de onderdelen Sport & bewegen en Gezondheid omvat en een stevige link legt met de Sociale basis. Zeker in het uitvoeringsprogramma. Wat kunnen andere organisaties bijdragen aan gezondheid? Diverse partnerorganisaties voeren activiteiten uit die bijdragen aan de gezondheid van inwoners. Soms zijn ze zich daar niet eens van bewust. We onderzoeken of we onderdelen die bijdragen aan gezondheid concreter kunnen beleggen in bestaande opdrachten aan onze partnerorganisaties. Belangrijk hierin zijn de activiteiten die door de welzijnsstichting SWW worden uitgevoerd, maar ook de Bibliotheek (o.a. het Taalhuis), loket Geldzaken of de thuisadministratie van Humanitas. Aan organisaties en bedrijven uit Hoogeveen vragen we hoe ze bijdragen aan de gezondheid van hun medewerkers en klanten. Tegelijkertijd vragen we hen hoe de organisatie of het bedrijf actief bijdraagt aan een betere gezondheid van de Hoogeveense inwoners. Ook binnen de SWO zetten we in op de vitaliteit van medewerkers en leggen we verbinding met verschillende domeinen. Zo ligt er vanuit de Omgevingswet een link tussen het sociaal en fysieke domein. We onderzoeken of we bij inkoop of in subsidiebeschikkingen voorwaarden kunnen opnemen die bijdragen aan de gezondheid van inwoners.

Daar waar kansen liggen haken we aan bij mogelijkheden vanuit rijksprogramma’s, de Sociale agenda van de Provincie of (indirecte) regelingen zoals het Jeugdsport- en cultuurfonds. Uiteraard maken we gebruik van (toekomstige) incidentele subsidies als deze bijdragen aan een betere gezondheid van inwoners, zoals genoemd in deze nota. We stimuleren verdergaande samenwerking met het onderwijs op preventiethema’s en ondersteunen of verwijzen hen naar (landelijke) ondersteuningsmogelijkheden in de aanvragen voor Vignetten gezonde school. Nagaan waar de kansen liggen en het in kaart brengen van deze mogelijkheden is een eerste stap na vaststelling van deze nota. DOELSTELLING EN BEOOGDE RESULTATEN 2023-2027 Doelstelling We voeren het gezondheidsbeleid uit binnen de beschikbare middelen. Beoogde resultaten 2023-2027 *Om de gezondheidsdoelen 2023-2027 te behalen maken we gebruik van alle mogelijke middelen 9.2 VERVOLG Lange adem De doelen uit En ze leefden nog lang en gezond zijn aan het eind van deze programmaperiode niet voor iedereen bereikt. Gezondheidsbevordering is een kwestie van blijven investeren en stappen blijven zetten. Daarom hebben we de ambities opgesteld voor 2040; tot 2027 zetten we de eerste stappen en bereiken we een deel van de inwoners die zich in een kwetsbare situatie bevinden.

Monitoring: tellen en vertellen In hoofdstuk 4 hebben we de ambitie en beoogde resultaten benoemd. Het uitvoeringsplan beschrijft de aanpak voor 2023-2027. Zie bijlage 9. We hebben de doelen zo geformuleerd dat ze aansluiten bij bestaande monitors, zoals de GGD gezondheidsmonitoren (Jeugd 2023, volwassenen en ouderen 202429) en waarstaatjegemeente.nl. De monitoring

24

van resultaten waarbij we koppelen met ander beleid, projecten of activiteiten, worden via die weg uitgevoerd en gemonitord. Minstens even belangrijk als de cijfers zijn de resultaten die inwoners zelf ervaren. Deze verhalen zullen onderdeel vormen van de effecten op de gezondheid van de inwoners die we de raad halverwege (na 2,5 jaar) en aan het eind (2027) voorleggen. Waar mogelijk zullen we aanhaken bij de monitoring van het programma herontwerp sociaal domein. 29 Om inzicht te krijgen in de effecten van corona en getroffen maatregelen is voor jeugd een extra monitor uitgevoerd in 2021 en voor volwassenen/ouderen volgt een extra monitor in 2022. We zullen deze ook betrekken in de monitoring van dit gezondheidsbeleid.

Bijlagen

25

Bijlagen hoofdstuk 1 BIJLAGE 1.1 SPEERPUNTEN EN UITKOMSTEN NOTA OP UW GEZONDHEID! In onze vorige gezondheidsnota Op uw gezondheid! nota volksgezondheid 2015-2019 stonden twee overkoepelende speerpunten centraal: 1. Stimuleren van een gezonde leefstijl voor iedereen en 2. Ondersteunen van kwetsbare groepen. Hier ging het in het bijzonder om kwetsbare ouderen, inwoners die minder psychosociaal gezond waren en inwoners met een lage sociaaleconomische status (SES)30 . Om een beeld te geven van de activiteiten die zijn ingezet om te werken aan de speerpunten, geven we per speerpunt enkele voorbeelden. NB Tijdens de corona periode heeft een deel van de activiteiten niet plaatsgevonden. Speerpunt 1: Stimuleren van een gezonde leefstijl voor iedereen 1.1 We bouwen voort op goede initiatieven • Het gaat om maatregelen uit het Sportakkoord zoals aansluiten bij de stimuleringsregelingen Gezonde Jeugd, Gezonde Toekomst (=JOGG) en Gezond in de Stad (GIDS). De stimuleringsregeling JOGG heeft gezorgd voor aandacht voor een gezonde leefstijl en gezonde producten bij de kinderopvang en buitenschoolse opvang; op alle voormalig peuterspeelzalen en het openbaar basisonderwijs wordt alleen nog water gedronken en fruit gegeten. Vanuit Gids is ingezet op sportfunctionarissen, die op scholen en verenigingen veel kinderen hebben laten kennismaken met bewegen en gezonde voeding.

• De doorontwikkeling van het preventieprogramma De Gezonde School en Genotmiddelen is niet voltooid. Het programma is getroffen door de bezuinigingsronde. • Sportfunctionarissen hebben het voortgezet onderwijs ondersteund bij de uitvoering, het opstellen van beleid en aanvragen op thema’s van het Vignet Gezonde school. • Onze pilot Goede start gericht op de eerste 1.000 dagen van een kind (inclusief de zwangerschap) heeft als voorbeeld gediend voor het inmiddels landelijk uitgerolde programma kansrijke start. Nieuwe onderdelen als Nu Niet Zwanger, het signaleren van laaggeletterde zwangeren en het Zorgpad zijn ingevoerd. 1.2 Vergroten van gezondheidsvaardigheden • Er zijn vanuit verschillende initiatieven lijntjes gelegd met het Taalhuis. Hier wordt gewerkt aan het eerste onderdeel van gezondheidsvaardigheden, namelijk de basisvaardigheden (lezen & schrijven, rekenen en digitale vaardigheden) van inwoners verhogen. • Enkele huisartsenpraktijken (soms gecombineerd met de apotheek), verloskundig praktijken, tweedelijns gynaecologie en de kraamzorg zijn getraind op het herkennen en doorverwijzen van laaggeletterde patiënten. Laagdrempelige toeleiding naar het Taalhuis is onderdeel hiervan. • De projectleider heeft geïnventariseerd bij welke bestaande projecten het verbeteren van gezondheidsvaardigheden kon worden geïntegreerd.

We hebben gekozen Samen zwanger verder uit te werken; door middel van aanpassingen en communicatie met de deelnemers om de deelname van lage SES te verhogen.

26

1.3 Stoppen met roken, matig met alcohol, gezond eten en voldoende bewegen Naast algemene preventie leggen we nadruk op de volgende onderdelen: • Stoppen met roken en drugs Stoppen met rokencoaches voor Hoogeveen zijn in kaart gebracht, er is gewerkt aan thema’s van het project rookvrije generatie, er is een startfoto roken opgesteld, een stoppoli in Hoogeveen os gekoppeld aan de jaarlijkse campagne Stoptober en roken is als thema opgenomen in het Hoogeveens preventieakkoord. Ingezet op GHB problematiek onder jongeren en jongvolwassenen in één van de dorpen. • Matig met alcohol Vanuit het Handhavingsplan Alcohol is gewerkt met mystery guests om alcoholschenken/ verkopen aan jongeren onder de 18 te checken en er zijn afspraken gemaakt met de verkopers/schenkers. 30 In bijlage 6.1 staat een uitleg van het begrip sociaaleconomische status.

Gezond eten • Vanuit Aan de slag met preventie hebben we in Krakeel met partners een plan op gebied van goedkope, lekkere en gezonde voeding opgezet. Uitvoering heeft vertraging opgelopen i.v.m. coronamaatregelen. Voldoende bewegen • Sportfunctionarissen brachten kinderen in contact met verschillende soorten sport en ondersteunden sportverenigingen. Ze zorgen dat jongeren kunnen sporten door ondersteuning van aanvragen bij het Jeugd- sport en cultuurfonds. Inwoners of clubs kunnen middelen aanvragen voor activiteiten onder het Hoogeveens sportakkoord die zijn gericht op bewegen. Overgewicht/obesitas Voor kinderen is ingezet vanuit de JOGG-activiteiten voor bewegen en voeding en • speciaal voor kinderen met overgewicht (en hun ouders) wordt de interventie Cool2Bfit uitgevoerd. Vanuit de Gezonde Leefstijl Interventie (GLI) is een lokale multidisciplinaire werkgroep opgezet, die die zorgt voor het lokale beweeg- en voedingsaanbod. Zo kunnen inwoners die door de huisarts worden doorverwezen deelnemen aan een voor hen passend beweegaanbod. Er zijn in diverse wijken/ dorpen fittesten voor ouders uitgevoerd en ouderen zijn gaan deelnemen aan diverse beweegactiviteiten. Door corona heeft een aantal activiteiten lange tijd stilgelegen.

Speerpunt 2: Ondersteunen van kwetsbare groepen 2.1 Psychosociaal gezond • Omdat de huisarts een veel grotere rol en meer faciliteiten gekregen heeft op dit vlak, hebben we onderzocht of het huidige aanbod voldoende is. De kernteams bij de huisartsenpraktijken, sociale wijkteams en het Optimaal leven team zijn versterkt en functioneren goed. • Inwoners hebben deelgenomen aan interventies als Welzijn op recept en Voel je goed. De multidisciplinaire Optimaal leven team en sociale teams in de wijken en dorpen signaleerden en stimuleerden herstelgerichte activiteiten van en voor mensen met psychische kwetsbaarheid. Deze teams werken vanuit de gedachte van Positieve Gezondheid. 2.2 Vitale ouderen Rondom huisartsenpraktijken zijn multidisciplinaire teams ingericht bestaande uit huisarts, maatschappelijk werker, praktijkverpleegkundige, wijkverpleegkundige, wmo-consulent en de sportfunctionaris. Sportfunctionarissen werden eveneens ingezet om de doelgroep te bewegen naar bewegingsactiviteiten en ook preventief ter voorkoming van achterstanden. De teamleden signaleren kwetsbare ouderen en ouderen met een complexe zorgvraag. Teamleden bezoeken de ouderen en verkennen samen met hen hun wensen en mogelijkheden. Indien gewenst wordt een zorgplan opgesteld.

De bezochte ouderen krijgen zo nodig ondersteuning op maat gericht op zelfredzaamheid en worden gestimuleerd hun sociale netwerk uit te breiden en gezonder te gaan leven (meer te bewegen). 2.3 Verkleinen gezondheidsverschillen op basis van leeftijd, geslacht en opleidingsniveau (SES) Zie inzet van Goede start (1.1), vergroten gezondheidsvaardigheden (1.2), toeleiding naar activiteiten door het Sport- en cultuurfonds (1.3) en Aan de slag met preventie (1.3). BIJLAGE 1.2 WET PUBLIEKE GEZONDHEID A. Taken B&W op gebied van gezondheidszorg volgens de Wet publieke gezondheid31 Art 2 • 1 Het college van burgemeester en wethouders bevordert de totstandkoming en de continuïteit van en de samenhang binnen de publieke gezondheidszorg en de afstemming ervan met de curatieve gezondheidszorg en de geneeskundige hulpverlening bij ongevallen en rampen. 2 Ter uitvoering van de in het eerste lid bedoelde taak draagt het college van burgemeester en wethouders in ieder geval zorg voor: a. het verwerven van, op epidemiologische analyse gebaseerd, inzicht in de gezondheidssituatie van de bevolking, 31 Bron: https://wetten.overheid.nl/BWBR0024705/2021-09-01

27

b. het elke vier jaar, voorafgaand aan de opstelling van de nota gemeentelijke gezondheidsbeleid, bedoeld in artikel 13, tweede lid, op landelijk gelijkvormige wijze verzamelen en analyseren van gegevens over deze gezondheidssituatie, c. het bewaken van gezondheidsaspecten in bestuurlijke beslissingen, d. het bijdragen aan opzet, uitvoering en afstemming van preventieprogramma’s, met inbegrip van programma’s voor de gezondheidsbevordering, e. het bevorderen van medisch milieukundige zorg, f. het bevorderen van technische hygiënezorg, g. het bevorderen van psychosociale hulp bij rampen, h. het geven van prenatale voorlichting aan aanstaande ouders. Art 5 Het college van burgemeester en wethouders draagt zorg voor de uitvoering van de jeugdgezondheidszorg. Art 5a Het college van burgemeester en wethouders draagt zorg voor de uitvoering van de ouderengezondheidszorg. Art 6 Het college van burgemeester en wethouders draagt zorg voor de uitvoering van de algemene infectieziektebestrijding. Art 13 1 Onze Minister stelt elke vier jaar een landelijke nota gezondheidsbeleid en een landelijk programma voor uitvoering van onderzoek vast op het gebied van de publieke gezondheid. 2 De gemeenteraad stelt binnen twee jaar na openbaarmaking van de nota, bedoeld in het eerste lid, een nota gemeentelijk gezondheidsbeleid vast, waarin de raad in ieder geval aangeeft: a.

wat de gemeentelijke doelstellingen zijn ter uitvoering van de in de artikelen 2, 5, 5a en 6 genoemde taken, b. welke acties in de bestreken periode worden ondernomen ter realisering van deze doelstellingen, c. welke resultaten de gemeente in die periode wenst te behalen, d. hoe het college van burgemeester en wethouders uitvoering geeft aan de in artikel 16 genoemde verplichting. 3 De gemeenteraad neemt bij het vaststellen van de nota gemeentelijk gezondheidsbeleid in ieder geval de landelijke prioriteiten in acht, zoals opgenomen in de landelijke nota gezondheidsbeleid. Art 14 • 1Ter uitvoering van bij of krachtens deze wet opgedragen taken dragen de colleges van burgemeester en wethouders van gemeenten die behoren tot een regio als bedoeld in de Wet veiligheidsregio’s, via het treffen van een gemeenschappelijke regeling zorg voor de instelling en instandhouding van een regionale gezondheidsdienst in die regio. • 2Bij de regeling, bedoeld in het eerste lid, wordt een openbaar lichaam ingesteld met de aanduiding: gemeentelijke gezondheidsdienst.

28

Art 16 Voordat besluiten worden genomen die belangrijke gevolgen kunnen hebben voor de publieke gezondheidszorg vraagt het college van burgemeester en wethouders advies aan de gemeentelijke gezondheidsdienst.

Zie bijlage 1.3 voor preventieve activiteiten Wpg B. Taken jeugdgezondheidszorg

BIJLAGE 1.3 PREVENTIE Preventieve activiteiten die vallen onder de Wet publieke gezondheid • Algemene taken publieke gezondheidszorg o Bijdragen aan opzet, uitvoering en afstemming van gezondheidsbevordering en preventieprogramma’s. o Het geven van prenatale voorlichting aan ouders. • Jeugdgezondheidszorg o Actief zorgen voor vaccinaties o Het op systematische wijze volgen en signaleren van gezondheidsbevorderende en -bedreigende factoren. o Vroegtijdige opsporing en preventie van specifieke stoornissen. • Ouderengezondheidszorg o Het op systematische wijze volgen en signaleren van gezondheidsbevorderende en -bedreigende factoren. o Vroegtijdige opsporing en preventie van specifieke stoornissen, bijvoorbeeld door beweegactiviteiten en sociale activiteiten. • Infectieziektebestrijding o Algemene preventieve maatregelen op het gebied van infectieziektebestrijding.