1. Koersdocument Hollands Kroon

49

Groenstructuurplan 2021-2031

Overzicht relevante beleidsdocumenten

Het groenstructuurplan komt voort uit de wil om de biodiversiteit in de gemeente te

Gemeente

verbeteren. Biodiversiteit gaat over de verscheidenheid aan planten en diersoorten.

·

Erfgoedvisie (juni 2023)

Het groenstructuurplan is gericht op het maken van een lokaal netwerk van houtige

·

Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018, provincie)

beplantingen. Zó dat een dooraderd landschap ontstaat; versterkend voor het land-

·

Cultuurvisie (2025-2028)

schap en de natuur. Het groenstructuurplan is afgestemd op de karakteristieken van

·

Gevelinspiratieboek Den Oever (juni 2024)

de gebieden: 1. Regio Niedorp en Groetpolder, 2. Anna Paulownapolder, Wieringer-

·

Gevelinspiratieboek Hippolytushoef (juni 2024)

waard en Waardpolder, 3. Wieringen, 4. Wieringermeer.

·

Welstandsnota (december 2013, herzien 2024)

·

Erfbeplantingstool (website HK)

Synchroon aan het groenstructuurplan is ook een erfbeplantingstool opgesteld. Deze

·

Ervenhandboek (november 2023)

tool is gericht op het stimuleren en enthousiasmeren van erfeigenaren om hun erf

·

Koersdocument voor de Omgevingsvisie (april 2022)

optimaal in te richten, voor wat betreft het landschap en de natuur. Erven spelen

·

Omgevingsvisie (70/80% conceptversie)

naast de beplanting langs wegen en in de vorm van bos een belangrijke aanvullende

·

Streefbeeld Agriport A7 (uit december 2022)

rol voor de biodiversiteit.

·

Groenstructuurplan voor 2021-2031 (uit april 2021)

·

Uitvoeringsagenda Klimaatadaptatie (uit december 2022)

Ervenhandboek

·

Landschappelijke inpassing bedrijventerreinen Hollands Kroon (uit mei 2024)

In het open, bedrijvige landschap van gemeente Hollands Kroon spelen de erven een

·

Coalitieakkoord Hollands Kroon 2022-2026 (uit juli 2024)

belangrijke rol in de ruimtelijke beleving; ze zijn al van verre zichtbaar. Bijzonder is

·

Cultuurhistorische elementenkaart (nog niet voltooid)

dat elke streek in de gemeente zijn eigen boerderij- en erftype heeft en een spe-

·

Woonvisie (2024)

peld. De erven van de Wieringermeer – met de rode dakvlakken bovenuit de groen

Regio

omkaderde erven – onderscheiden zich duidelijk van bijvoorbeeld de erven met de

·

dom en variatie aan erven en landschapstypen in de gemeente Hollands Kroon. 50

RES (Regionale Energiestrategie) van de regio Noord-Holland Noord (2024)

stolpboerderijen in West-Friesland. Het ervenhandboek geeft een beeld van de rijk-

bijlage

bijlage

ci eke manier waarop de erven aan de infrastructuur en het landschap zijn gekop-

Provincie ·

Omgevingsverordening NH2020 (2020)

·

Bijzonder Provinciaal Landschap Provincie Noord-Holland (2020)

·

Leidraad Landschap en cultuurhistorie (2018)

Rijk ·

Rijksbeschermd dorpsgezicht Kolhorn (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

·

Rijksmonumenten (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

·

Nationale omgevingsvisie (2020)

·

Panorama Nederland (2018, College van Rijksadviseurs)

·

Kwaliteitsteam Afsluitdijk

51

Cultureel erfgoed Het begrip ‘cultureel erfgoed’ is onder de Omgevingswet gede nieerd als: ·

Gebouwde monumenten

·

Archeologische monumenten

·

Beschermde stads- en dorpsgezichten

·

Cultuurlandschappen

·

Roerend en immaterieel erfgoed, voor zover dat in het omgevingsplan aan een locatie te verbinden is

Gemeente Hollands Kroon is rijk aan cultureel erfgoed. Het deel van de Waddenzee dat binnen de gemeentegrenzen valt, is UNESCO Werelderfgoed vanwege de wereldwijde unieke geologische en ecologische waarden. Vanwege de nationale betekenis is een deel van Kolhorn is aangewezen als rijksbeschermd stads- en dorpsgezicht. Deze vorm van bescherming heeft vooral betrekking op de structuur en het bebouwingsbeeld van Kolhorn. Daarnaast zijn er rijksmonumenten, zoals molens, kerken, boerderijen en andere gebouwen en objecten. Drie locaties, nabij Barsingerhorn en Haringhuizen zijn archeologisch rijksmonument, vanwege een middeleeuwse terp/verhoogde woonplaats.

grenzen. Dit zijn gebouwen (kerken, boerderijen, gemalen en woonhuizen), objecten (een grafteken, gevelsteen of brug) en structuren (Westfriese Omringdijk). Barsinger-

bijlage

bijlage

Gemeente Hollands Kroon heeft ook provinciale monumenten binnen de gemeente-

horn is een provinciaal beschermd dorpsgezicht. 52

53

De gemeente heeft daarnaast gemeentelijke monumenten. Het gaat vooral om panden met een regionale of lokale bijzondere architectonische en/of cultuurhistorische waarde die de lokale geschiedenis en identiteit zichtbaar maken. Een aantal panden hebben een aanduiding karakteristiek gekregen, met name in Niedorp en in het beschermde gezicht Barsingerhorn. Stolpboerderijen krijgen apart aandacht. Een aantal molens heeft een molenbiotoop, afhankelijk van de ligging binnen of buiten de bebouwde kom. De molenbiotoop maakt het mogelijk om eisen aan de omgeving van de molen te kunnen stellen en de molens draai- en maalvaardig te houden.

Tegelijkertijd is er behoefte aan principes of kwaliteiten waarmee gewerkt kan worden bij de ontwikkeling van een nieuwe woonwijk, zodat het past bij een gebied. Verder is opgehaald dat het regieniveau welstandsluw te weinig haakjes biedt om consequent een gelijkwaardig oordeel te kunnen vellen. Ook is er behoefte aan meer grip op ontwikkelingen zoals bedrijventerreinen en de verschijningsvorm van nieuwbouw. Vanuit de gemeente is er een behoefte om de welstandsnota te herzien om zo meer te kunnen sturen op ruimtelijke kwaliteit. Hiertoe is een eerste aanzet gedaan in de herziening van de welstandsnota in 2024, waar met name meer grip op ruimtelijke kwaliteit op bedrijventerreinen werd gezocht. Vanuit hier is het startschot gegeven

Wat zijn de ervaringen van partijen met het huidige beleid? Aan de verschillende partijen vroegen we wat hun ervaring is met het bestaande welstandsbeleid en of ze iets missen of zouden willen veranderen in de huidige welstandsnota. Veel partijen noemen de relatie met het landschap als een thema wat nu onvoldoende in beeld is, ze geven aan dat de inpassing in het landschap momenteel onvoldoende gewaarborgd is. Een landschappelijke onderlegger als basis voor de bijlage

nota zou wenselijk zijn, zodat het landschap als uitgangspunt dient bij ontwikkeling en behoud. Daarbij hoort ook natuurinclusief bouwen. Er zijn ook andere thema’s waarin de huidige nota tekort schiet. Zo zou de huidige 54

nota te weinig haakjes hebben voor de beoordeling van zonnepanelen. Verder mist in

de huidige welstandsnota erfgoed waardoor de huidige regieniveaus welstandsluw en welstrandvrij het karakter van gebieden niet goed borgen. Ook is opgehaald dat een laag regieniveau in de meeste gebieden goed werkt voor nieuwe ontwikkelingen. Partijen verwachten dat er vertraging optreedt als het regieniveau strenger wordt. Met het oog op de woningnood vinden zij dat een onwenselijke situatie.

Hoe kan de gemeente de balans bewaken tussen publieke en private belangen? Bij de nieuwe Nota Omgevingskwaliteit komen privébelangen en publieke belangen bij elkaar. De gemeente speelt daarin een rol. We vroegen de verschillende partijen

hoe de balans tussen deze belangen eruit zou moeten zien. Veel partijen zien een begeleidende rol voor de gemeente. Dit kan bijvoorbeeld door veel meer vooraf te sturen bij ontwikkelingen. Ook is het belangrijk dat de communicatie met de inwoner en initiatiefnemer duidelijk zijn. Men moet weten waar hij/zij aan toe is. We vroegen ook aan de partijen wat zij omgevingskwaliteit vinden. Er wordt benadrukt dat verwijzen naar historie een kwaliteit is, dat het gaat over de kwaliteit van het

bijlage

Bijlage 2: Volledige uitwerking interviews

om de nieuwe Nota Omgevingskwaliteit op te stellen.

geheel, de grotere (groen)structuren in het geheel en dat multifunctioneel gebruik van de omgeving kwaliteit is. Het gaat om ‘de positieve gezondheid van de omgeving’, aldus een van de partijen. Verder is een thuisgevoel maken belangrijk, ook door de inrichting van de openbare ruimte, zodat een jne leefomgeving ontstaat en het prettig wonen is. Ook het landschap betrekken bij nieuwe ontwikkelingen is volgens de betrokken partijen van belang.

55

Daarnaast wordt aangegeven dat de identiteit van de kernen een rol speelt in omge-

Hoe stemmen we het beleid af op de unieke kwaliteiten van elk gebied?

vingskwaliteit. Alle kernen zijn anders, daarom zou een beschrijving van de kernen

Het voornemen is om in de Nota Omgevingskwaliteit gebiedsgericht beleid te hante-

opgenomen moeten worden in nieuwe beleidsnota’s. Er wordt meerdere malen be-

ren. Dat betekent verschillende ambitieniveaus en beoordelingsregels per gebied.

nadrukt dat de identiteit belangrijk is, maar het beleid toegankelijk moet zijn en ruim-

We vroegen de verschillende partijen welke gebieden extra aandacht nodig hebben

te voor ontwikkeling dient te bevatten. De schaal van de ontwikkeling en de mogelijk-

of juist niet. Veel partijen vinden het belangrijk dat de karakteristieken per gebied

heid om in gesprek te gaan, worden als belangrijke aspecten gezien om ruimte voor

duidelijk omschreven worden, zodat daar passend beleid aan gekoppeld kan worden.

ontwikkeling te zoeken. Daarnaast is het belangrijk dat de regels handhaafbaar zijn.

Zo wordt bijvoorbeeld aangegeven dat in West-Friesland een ander schaal en detail-

‘Als je dat uit het oog verliest, heeft het beleid geen waarde’, geven partijen aan.

niveau nodig is dan in de Wieringermeer. Het gaat volgens de partijen niet om veel of

Tegelijk wordt benoemd dat als regels stimulerend zijn verwoord en sprake is van

weinig bescherming, maar om verschillen in de landschappelijke karakteristiek. Het

een positieve benadering, er wellicht minder noodzaak is voor handhaving. Ook

landschap zou de onderlegger moeten zijn voor de wijze van bescherming en ontwik-

kwam ter sprake dat er meer moet worden gehandhaafd in beschermde dorpsge-

keling. Voor B(P)L-gebieden (zoals Wieringen) zou toetsing aan landschappelijke

zichten.

kwaliteit moeten plaatsvinden.

Het behoud van stolpboerderijen en ander erfgoed wordt als belangrijk ervaren.

In een ander gesprek wordt aangegeven dat eerst kwaliteitsdoelen per gebied opge-

Heipalen voor nieuwbouw vlak naast oude stolpen kan (door de keileem in de onder-

steld moeten worden en daarna over kan worden gegaan tot de borging ervan in

grond) op Wieringen problemen geven. Het valt op dat er op Wieringen de laatste

beleid. Het wordt als belangrijk gezien dat de karakteristieken van linten beschermd

jaren veel “pronkvilla’s” worden gebouwd op plaatsen waar eerst een “bescheiden”

kunnen worden. Ook zijn de aanzichten van de polderlinten in Wieringermeer be-

huis stond. Er lijkt ook een trend om Wieringer Boerderijen te bouwen. Er wordt op

langrijk. De zichtlijnen in de Wieringermeerpolder zijn deels verstoord en moeten

dit moment hierop visie en onderbouwing gemist.

beter worden beschermd. Verder worden de oude kreken en structuren in Anna daarom noodzakelijk om vooraf een visie te hebben en van daaruit te handelen.

zouden moeten worden. De volgende activiteiten werden genoemd:

Landschappelijke inpassing als eerste uitgangspunt voor ontwikkelingen hoort daar

·

Slopen en bouwen, want dan is er een kans om de omgevingskwaliteit te

in elk geval bij.

bijlage

bijlage

Paulowna genoemd als belangrijk om te bewaren. Betrokken partijen vinden het We vroegen de betrokken partijen welke activiteiten door de gemeente beoordeeld

verhogen. Zo zou het slopen van een maatschappelijk gebouw dat weliswaar 56 ·

geen monumentaal pand is, maar wel belangrijk voor de wijk, ook beoor-

De ruimte is schaars, ook in gemeente Hollands Kroon, en om deze reden wordt

deeld moeten worden en het liefst voorkomen moeten worden.

aangegeven dat geen enkel deel van de gemeente regievrij kan zijn. Alle activiteiten

Beschermen van historische panden, omdat ze het verhaal van de historie

in alle gebieden van de gemeente moeten beoordeeld worden op omgevingskwali-

vertellen, ook al zijn ze nu nog geen monument, zoals de Wieringermeer-

teit, ook de kernen.

boerderijen. ‘Daar wil je wat over te zeggen hebben’ vinden diverse partijen. ·

Voorkomen van verrommeling van het buitengebied door ‘allerhande’ recla-

Er wordt ook benoemd dat het gebied ‘de strook’, bij Kolhorn niet in het huidig be-

meborden. ‘Aan de ene kant wordt gewerkt aan bloemrijke bermen, die er

schermd stadsgezicht van Kolhorn valt, maar wel bepalend is voor het aangezicht

mooi uit zien en nut hebben voor de biodiversiteit. Aan de andere kant wordt

van het dorp. Er staan fraaie panden, maar niet alles is kwalitatief van waarde. Om

toegestaan dat er (soms) tig borden op rij in worden geplaatst’ geeft een van

het aangezicht te beschermen zou aan de strook een intensiever regieniveau gekop-

de partijen als voorbeeld.

peld kunnen worden.

57

In een ander gesprek wordt ingegaan op het feit dat de tuunwallen, sjanen en walslo-

Het ging in verschillende interviews ook over de beoordeling van elementen. Zo

ten uniek zijn als landschappelijke elementen en erg belangrijk zijn voor de historie

kwamen bijvoorbeeld de trafohuisjes ter sprake. Het wordt als noodzakelijk be-

van Wieringen. Daarnaast was het een goed werkend watersysteem. Een groot deel

schouwd dat in de nota omgevingskwaliteit richtlijnen worden opgenomen met be-

hiervan is verloren gegaan, maar er zijn ideeën om het systeem te herstellen via het

trekking tot het materiaal, kleur of vorm, zodat er ruimte voor maatwerk blijft. Ook de

Waddenfonds. Bescherming van wat er nu nog is, is een waardevol uitgangspunt.

locaties moet de gemeente al globaal zelf bepalen. Daarnaast is er gesproken over energie aanpassingen, zoals warmtepompen of airco’s. Het is goed sturing te kunnen

Verder wordt het verschil tussen zichtlocaties en niet of minder zichtbare locaties

geven aan dergelijke items. De meningen over het daklandschap zijn verdeeld: men

genoemd. Een hogere mate van bescherming zou van toepassing kunnen zijn op de

kan nu soms vergunningvrij dakkapellen en zonnepanelen plaatsen. De ene partij

zichtlocaties. Op locaties uit het zicht zou een minder streng beleid mogen gelden,

vindt dat de gemeente daar in bepaalde gebieden meer op zou moeten letten.

zodat er kansen zijn voor bijvoorbeeld duurzaamheid. In een ander gesprek wordt

De andere partij vindt dat voor een klein bouwplan zoals een dakkapel geen strenge

het regieniveau in verband gebracht met kwaliteit: streng zijn in gebieden met hoge

beoordeling nodig is. Verder wordt genoemd dat lichtreclame/lichtvervuiling een

kwaliteit, soepeler in de gebieden met minder kwaliteit. Omgevingskwaliteit wordt in

probleem is, dat moet worden teruggedrongen en daarom actief beleid vereist. Dit

ieder geval door de partijen overal in de gemeente als belangrijk geacht. Het is nodig

speelt bijvoorbeeld bij bedrijven- en sportterreinen.

goed te kijken naar wat waar goed past op het gebied van sturing of bescherming. We hebben het met de geïnterviewden gehad over de speerpunten voor het kwali-

om te bepalen wat de ambitie voor zo’n gebied is. Voor woonwijken of bouwblokken

teitsbeleid van de gemeente Hollands Kroon. Veel partijen noemen opnieuw het

waarbij de eenheid vertroebeld is, worden strenge regels voor bestaande bebouwing

landschap. Grote ontwikkelingen kunnen als een kans gebruikt worden: door land-

als minder effectief beschouwd, maar voor nieuwe ontwikkelingen zouden regels de

schappelijke structuren te koppelen aan ontwikkeling kan er een nieuw soort land-

kwaliteit kunnen verhogen. Voor gebieden, wijken of bouwblokken die een mooie

schap ontstaan. Ook wordt benoemd dat er veel verborgen (landschappelijke) kwali-

eenheid hebben (ensemblewaarde) moeten beschermende regels opgenomen wor-

teiten zijn in de gemeente. Het is goed deze boven water te krijgen. Verder is het van

den. Het buitengebied mag ook over het algemeen strenger beoordeeld worden,

belang dat er een goede belevingswaarde van de omgeving is, vooral voor bewoners

waarbij inpassing in het landschap het uitgangspunt moet zijn.

en toeristen. Omgevingskwaliteit met landschapsinpassing is daarbij essentieel. Ook

bijlage

bijlage

Wat zien partijen als speerpunten voor kwaliteitsbeleid in Hollands Kroon? In sommige gebieden is de kwaliteit nu misschien wat lager, maar dan is het goed

wordt groen/landschap als heel belangrijk ervaren als kwaliteit voor de gezondheid 58

Verder wordt aangegeven dat niet in alle kernen sprake is van een goede omge-

en de omgeving. Bewoners kunnen daarbij ook een rol spelen. ‘Groen adopteren’

vingskwaliteit, als het gaat om de inrichting van het openbaar gebied. Volgens een

wordt gestimuleerd en vindt al plaats. De sturing daarbij is luw, anders werkt het

van de betrokken partijen komt dat voort uit het feit dat voorheen alleen welstandsin-

destimulerend, aldus een van de partijen.

tensieve gebieden werden beoordeeld op het uiterlijk van bouwwerken. De kwaliteitsverschillen die zijn ontstaan zouden moeten worden rechtgetrokken. In een ander interview wordt juist aangegeven dat bestaande woonwijken een luw regieniveau kunnen krijgen.

59

Ook het aspect duurzaamheid wordt door verschillende partijen genoemd. Droge

Alle partijen geven aan dat de ontstaans- en cultuurhistorische geschiedenis de basis

voeten is een belangrijk thema, want wateroverlast komt voor. Wateropvang plaatse-

zouden moeten zijn voor de gebiedsindeling. Er wordt daarbij ook genoemd dat de

lijk regelen zou mooi zijn, maar lukt niet altijd. Wateropvang in de openbare ruimte

landschapsbeschrijving van de beeldkwaliteiten heel belangrijk is. Op basis van een

moet gestimuleerd worden met een ‘robuust systeem’. Meerdere partijen geven aan

landschapsbeschrijving kunnen ingrepen op het juiste schaal- en detailniveau beoor-

dat dat niet versnipperd aangepakt moet worden, maar het een grootschaligere aan-

deelt worden. Doelen op het hogere schaalniveau werken stimulerend en zijn beter

pak nodig heeft. ‘Regels opstellen voor particulieren met een enkele kavel zet geen

dan regels voor dingen die niet mogen.

zoden aan de dijk’ geeft een van de partijen aan. Volgens andere partijen is toch ook er nrichting van belang, omdat bijvoorbeeld de bestrating van tuinen in Hippo-

Ook is gesproken over het beschermen van water als element. Water speelt een

lytushoef tot wateroverlast heeft geleid. ‘Er nrichting kunnen we dus niet vrij laten’.

belangrijke rol in de gemeente. De grote wateren als gebied is misschien ook een

Daarnaast wordt aangegeven dat verrommeling op de erven een probleem is. Er

optie. Het Oude Veer past bij Anna Paulowna en het Amstelmeer past goed bij de

staan bijvoorbeeld autowrakken en dergelijke op het erf. Er moet ook ruimte moet

Wieringermeer. Het is niet te vergelijken met de grotere wateren van het IJsselmeer

zijn voor ontwikkelingen die bijdragen aan het oplossen van het woningtekort. Initia-

en Waddenzee. Verder wordt genoemd dat de dijken een belangrijke identiteitsdra-

tieven zoals tiny houses en het herbestemmen van oude panden (bv. boerderijen of

ger zijn en hun functie niet moeten verliezen.

schuren) naar woningen, moeten makkelijker gerealiseerd kunnen worden. Het zijn initiatieven die ook een bijdrage aan de natuurinclusiviteit kunnen leveren.

60

kwaliteit?

We vroegen aan de verschillende partijen welke gebiedsindeling zij voor zich zien

Ten slotte hebben we het met de verschillende partijen over eventuele knelpunten of

voor de Nota Omgevingskwaliteit. Daarmee samen gaat de vraag of we meer moeten

tegenstrijdige belangen gehad. Er wordt genoemd dat het oplossen van de woning-

sturen met doelen of regels. In een van de interviews wordt de volgende gebiedsin-

nood niet belemmerd/vertraagd moet worden door nieuwe regels. Ook wordt aange-

deling voorgesteld: Wieringen, Wieringermeerpolder, Wieringerwaard, Anna Pau-

geven dat een goede balans tussen duurzaamheid en ontwikkeling van belang is.

lownapolder en West-Friesland. De Groetpolder, polder Waard-Nieuwland en Waard-

De volgende tegenstellingen worden opgenoemd:

polder lijken op elkaar en zouden samen een zesde gebied kunnen zijn. In andere

·

Ontmoeten vs. veiligheid

interviews wordt over een vergelijkbare gebiedsindeling gesproken, met alleen een

·

Ambities vs. betaalbaarheid

extra onderscheid in West-Friesland Noord en West-Friesland Zuid. En wordt aange-

·

Veel willen vs. weinig resultaat (waar liggen de prioriteiten, niet alles is haal-

geven dat het belangrijk is om de connectie met omliggende gebieden niet te vergeten (Schagen etc.). Hollands Kroon staat niet op zichzelf.

baar) ·

Infrastructuur vs. veiligheid en leefbaarheid

Ook is een snelle en duidelijke doorloop(tijd) van belang. Dat gaat nu nog niet optimaal. Het werkt stimulerend als scherper wordt geformuleerd waar de burger aan toe is. Er wordt dan tijdswinst geboekt en draagvlak gecreëerd.

bijlage

bijlage

Wat zijn knelpunten en tegenstrijdige belangen bij het verbeteren van omgevings-

Welke gebiedsindeling is passend voor de Nota Omgevingskwaliteit?

61

Nog steeds zijn er lijsten met namen van dorpjes en gebieden die ooit bestonden, maar zijn prijsgegeven aan de zee. Men trok zich steeds verder terug in regio WestFriesland of op Wieringen. Tot in de dertiende eeuw de huidige Westfriese Omringdijk werd geconsolideerd en bleef liggen op de plek waar die lag. Wieringen was inmiddels een eiland geworden.

Vanwege de scheiding met het vaste land ontwikkelde op Wieringen een kenmerkend boerderijtype; een boerderij met L-vormige opzet waarbij de schuur haaks op het woonhuis staat en de gepotdekselde achtergevel zwart geteerd is. In het boerderijtype zijn invloeden uit verschillende regio’s waar te nemen. Typisch voor de regio West-Friesland was de stolpboerderij, met name de West-Friese variant met dars-

De landschappelijke indeling in gemeente Hollands Kroon is grotendeels in de loop van de zeventiende tot en met de twintigste eeuw bepaald. Voor die tijd bestond een groot deel van het gemeentelijk grondgebied uit wadden; zandplaten die met vloed overstroomden, tot ze opslibden tot kwelders en begroeid raakten. Alleen op Wieringen en achter de Westfriese Omringdijk (omgeving Barsingerhorn, Winkel en Nieuwe

bijlage

Niedorp) hield men droge voeten. Tot de 17de eeuw De natuurlijke omstandigheden bepaalden tot de 17de eeuw de inrichting van het landschap in gemeente Hollands Kroon. Men woonde op of langs de randen van de 62

keileembulten (op Wieringen) of de iets hoger gelegen kreekruggen (regio West-

Friesland). Dat leidde tot verspreide bebouwing op Wieringen en tot bewoningslinten in de regio West-Friesland. Op de hoge delen die overbleven lagen akkers. De lage delen van het landschap werden gebruikt als gemeenschappelijke weidegronden. De zee was nooit ver weg. Het vangen van vis of het oogsten van wier waren oude gebruiken in de regio. Regelmatig kwam de zee landinwaarts; dan braken dijken weer door en overstroomden de lage delen in het landschap. De overstromingen zorgden er uiteindelijk voor dat het gebied tussen Wieringen en West-Friesland werd verlaten.

plaats voor de boerenfamilie, het vee, hooi, de wagens en andere werktuigen. Halverwege de zestiende eeuw wordt de strijd met de zee aangegaan, de inzet is hoog: nieuwe landbouwgrond. Als eenmaal de Zijpe in 1597 de nitief droogvalt en in

gebruik kan worden genomen, wordt doorgepakt en gaat men de Wieringerwaard aandijken. 17de eeuw In 1610 valt de Wieringerwaard droog. Een inrichtingsplan ligt dan al klaar, afkomstig van de tekentafel. Rechte wegen, vaarten en kavels gaan het landschapsbeeld bepalen. De grond werd verdeeld tussen de investeerders, hoge heren uit Alkmaar, Am-

bijlage

Bijlage 3: Korte ontstaansgeschiedenis

deuren aan de voorkant, omdat de percelen verspreid lagen. Onder het dak was

sterdam en Den Haag, waaronder burgemeester van Alkmaar Adriaen Maertsz. Coetenburgh, de opvolgende burgemeester van Alkmaar, vestingbouwer én landmeter Adriaen Anthonisz., burgemeester van Amsterdam Bartholt Cromhout en bekende staatsman Johan van Oldenbarnevelt. Mede daarom werd de Wieringerwaard met enige grandeur ingericht; met grote boerderijen, tuinen, boomgaarden en watercarrés. Enkele boerderijen kregen een herenkamer, voor als de verpachter op bezoek kwam om de smerigheid van de stad te ontvluchten. De polder kan worden gezien als dé meesterproef voor droogmakerij de Beemster. Blijkbaar was het de regenten zo goed bevallen dat ze het enkele jaren later in de Beemster nog eens dunnetjes overdeden.

63

Tussen de pachtboerderijen verschenen hier en daar woningen voor polderfunctio-

1900 – 1945

narissen zoals molenaars en sluiswachters. Arbeidershuisjes stonden aan de rand

Sluitstuk van de aandijkingen in Hollands Kroon is de Wieringermeer in 193 7. An-

van de polder. Van Oldebarnevelt gaf gelijk met het droogvallen van de Wieringer-

ders dan in de voorgaande polders is hier een driehoekige webstructuur ontwikkeld,

waard opdracht om de Zanddijk tussen Huisduinen en Groote Keeten aan te leggen.

met vaarten als hoofdassen. In deze aandijking hebben de kavels de grootste maat

Bedoeld om de Noordzee tegen te houden en de bezittingen in de Wieringerwaard

en grenzen ze doorgaans met een korte zijde aan een vaart of wetering. Hierdoor

voor overstromingen te behoeden.

ontstond een optimale bereikbaarheid over water. De boerderijen met hun opvallen-

de oranje daken en stevige erfbeplantingen werden met duidelijke ritmiek aan de 19de eeuw

vaarten gebouwd, de wegen kwamen pas later. De Wieringermeerboerderijen wer-

Vanaf het midden van de negentiende eeuw worden meer aandijkingen ter hand

den seriematig gebouwd met optimalisatie van de opslagruimte naar kavelgrootte.

genomen. De snelle stijging van landbouwproducten maakte het opnieuw lonend om

De boerderijen zijn utilitair en in architectonische verschijningsvorm geïnspireerd op

te investeren in landaanwinningsprojecten. In 1844 viel de Waard- en Groetpolder

gangbare Noordelijke Huisgroep boerderijen. Er zijn 20 boerderijtypen waarvan vijf

droog, in 1846 de polder Waard-Nieuwland en in 1846-1847 de Anna Paulowna-

het meest gebouwd. Ze vormden het laboratorium voor de seriebouw in de IJssel-

polder. De relatief kleine aandijkingen Waard- en Groetpolder en polder Waard-

meerpolders. Rond het centrale hoofddorp Middenmeer kwamen drie dorpen. Door

Nieuwland kregen een centrale as in de lengterichting van de polder, bestaande uit

middel van beplanting langs wegen en vaarten, bij de dorpen en op de erven gaven

een hoofdweg met vaart en een enkele boerderij. De inrichting was sober van aard,

de ontwerpers maat en schaal aan de grote openheid van de polder.

geen dubbele laanbeplanting of grote erven zoals in de Wieringerwaard. De kavels

waren groter en vierkanter van vorm dan de kleinere langgerekte kavels in de Wierin-

In de andere delen van gemeente Hollands Kroon worden in de eerste helft van de

gerwaard. Met de aandijking van de Waardpolder verdween de oostelijke zeedijk van

twintigste eeuw veel bewoningslinten uitgebreid. De kernen Anna Paulowna, Den

de Wieringerwaard.

Oever, Hippolytushoef, Lutjewinkel, Westerland en Winkel krijgen in deze tijd een

64

dert. Het zorgt voor duidelijke linten die we tegenwoordig nog herkennen, op de

waren de vooraanstaande families Van Foreest en Loopuyt, maar ook koning Willem

kaart en op straatniveau. Barsingerhorn, Kolhorn, Nieuwe Niedorp, Wieringerwaard

II, dus werd de polder vernoemd naar de Russische gemalin van de vorst. Waar de

waren al duidelijk herkenbaar als lintdorp maar worden in deze periode ook wat meer

andere aandijkingen volledig geometrisch werden ingericht, behield men in de Anna

aangezet. De linten Breezand en ’t Veld zijn tot deze periode nog klein en wijd-

Paulownapolder enkele landschappelijke structuren zoals kreekruggen en zwinnen

verspreid. Ze worden kleinschalig uitgebreid, met maar enkele panden. Er zijn ook

(voormalige getijdenkreken). Zo wordt het rechtlijnige weg-, water- en verkavelings-

linten die naast een uitbreiding van het lint ook een wijkje aan het lint bouwen. Bree-

patroon hier en daar onderbroken door een bochtige weg of waterloop. Op de kruis-

zand heeft de grootste uitbreiding, maar ook Den Oever en Hippolytushoef breiden

punten van kanalen en wegen en langs vaarten ontstonden kruisdorpen. Landverhui-

op die manier uit. In deze periode zien we ook de polderlinten in de Anna Paulowna

zers uit de Betuwe behoorden tot de eerste bewoners van de polder. Ze ontvluchtten

polder en in de Wieringermeerpolder ontstaan. De polderlinten in Westfriesland brei-

de Betuwe vanwege grote armoede en kwamen terecht in arbeidershuisjes die Fo-

den ook uit.

reest had laten bouwen, de Geldersche buurt. Het leven in de Anna Paulownapolder bleek echter ook armoe troef. De bodem was zandig en bracht dus nauwelijks iets op. Pas in het begin van de twintigste eeuw kwam de polder tot bloei, toen bleek dat de bodem uitstekend geschikt was voor de bollenteelt. Het leidde tot de komst van nieuwe immigranten in de jaren ’20 en ’30.

bijlage

bijlage

flinke verdichting of uitbreiding van het lint, die het aanzicht van het dorp sterk veranOok de inrichting van de Anna Paulownapolder was sober. Onder de investeerders

65

1945 – 1990

1990 – heden

Na de Tweede Wereldoorlog vinden er grotere uitbreidingen plaats. In de periode

De uitbreidingen van tussen 1990 en 2005 vallen in de tijd van de VINEX. De VINEX

1945 tot 1975 spreken we van het functionalisme. In de kernen Anna Paulowna, Den

woningen hadden de ‘succesfactoren’ van de bloemkoolwijken en hun woonerven

Oever, Hippolytushoef, Kornhorn, Lutjewinkel, Nieuwe Niedorp, ’t Veld, Wieringer-

vertaald naar ontwerpingrepen en toegepast in de vorm van verschillende bouwblok-

waard en Winkel wordt er een uitbreiding aan het lint toegevoegd. In de Wieringer-

ken waarbij er bewust wel of niet het beslotenheidsgevoel gecreëerd werd. Twee in

meer krijgen de kernen Middenmeer, Slootdorp en Wieringerwerf meer vorm. Een

Hollands Kroon vaak voorkomende bouwblokken zijn het gesloten bouwblok en het

nieuwe kern is Kreileroord. Het functionalisme kenmerkt zich in een strak opgebouw-

semi-gesloten bouwblok. De kernen die de grootste VINEX wijken krijgen zijn Anna

de structuur die zich veel herhaalt, de zogenaamde stempelstructuur. De doorzonwo-

Paulowna, Hippolytushoef, Middenmeer, Nieuwe Niedorp en Wieringerwerf, maar

ning is de meest voorkomende typologie. Ook over de woonomgeving is nagedacht:

ook Breezand, Den Oever, Kolhorn, Slootdorp, ’t Veld en Winkel breiden in deze

Autoverkeer is zoveel mogelijk afgescheiden van andere functies in de wijken, de

periode uit. Kenmerkend voor deze periode is dat er in de stedenbouwkundige plan-

wegen zijn aangelegd met als doel de ontsluiting te optimaliseren. De huizen kregen

nen metaforische ideeën worden verwerkt. In Gemeente Hollands Kroon is dat bij-

tuinen, maar de nadruk ligt in dit type wijken op het openbaar groen.

voorbeeld terug te zien bij de buurt De Veert in Nieuwe Niedorp, waar het stratenpatroon en de straatnamen verwijzen naar De Westermolen aan de Oosterweg.

menselijke maat en kleinschaligheid veel meer als kernwaarde heeft. Het idee komt

In de periode van 2005 tot heden wordt er in elke kern uitgebreid. In de kernen Anna

neer op aan elkaar gekoppelde fragmenten zodat er een soort dorp onder hetzelfde

Paulowna, Breezand, Nieuwe Niedorp, ’t Veld, Wieringerwaard en Winkel gaat het

dak ontstaat. Hieruit vloeiend is het laagbouw woonerfweefsel, oftewel, de bloem-

om een relatief grote uitbreiding. De bouwtypologieën variëren tussen vrijstaande

koolwijk. De kernen Anna Paulowna, Breezand, Hippolytushoef, Kolhorn, Barsinger-

huizen, twee-onder-een-kaphuizen en doorzonwoningen. Bij de grotere uitbreidingen

horn, Middenmeer, Nieuwe Niedorp, t’ Veld, Westerland, Wieringerwaard, Wieringer-

spelen groen en water vaak een belangrijke rol. De stedenbouwkundige opzet is niet

werf en Winkel krijgen zo’n uitbreiding. De essentie van de bloemkoolwijk komt neer

veel veranderd ten opzichte van de VINEX periode, wat ook betekent dat hedendaag-

op een duidelijke hiërarchie in het stratenpatroon die eindigt in doodlopende

se uitbreidingen meer op de locatie zijn afgestemd en daarmee onderling meer vari-

straatjes. Die straten zijn daardoor geschikt als woonerf. Sommige openbare gebie-

ëren dan bijvoorbeeld bij de rigide stempelstructuur van het functionalisme het geval

den van de wijken voelen aan als collectief of bijna privé. Niet in elke kern is de uit-

was.

bijlage

bijlage

Als verzet tegen het functionalisme kwam er het structuralisme (1975-1990), dat de

breiding groot genoeg om dat principe goed naar voren te laten komen, maar mooie voorbeelden zijn Anna Paulowna, Hippolytushoef, Westerland en Wieringerwerf. 66

Groen in de wijken speelt een grote rol, zo is er veel openbaar groen rondom de woningen en is er een groenstructuur aanwezig. Daarbij is soms ook water betrokken, zoals bijvoorbeeld bij Hippolytushoef.

67

Bijlage 4: Regiekaart

bijlage

Los naast dit koersdocument vindt u de regiekaart van Hollands Kroon.

68

mei 2025

Legenda Regieniveaukaart Regieniveau Regie Beschermd Regie Bijzonder Regie Basis

Gemeente Gemeentegrens Hollands-Kroon