7. Handreiking-weerbaarheid-en-veerkracht-op-lokaal-niveau (1114598)

24 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Relevante literatuur • Werken aan weerbaarheid en veerkracht - NIPV • Visiedocument ‘Verkenning naar versterken van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht’ - NIPV • Bestuurlijke netwerkkaarten crisisbeheersing: nooddrinkwater en noodwater - NIPV • Safer Together: Strengthening Europe’s Civilian and Military Preparedness and Readiness – Europese Commissie • Risico- en crisisbarometer voorjaar 2025 - NCTV • Kamerbrief Weerbaarheid tegen militaire en hybride dreigingen 6 december 2024 – Ministerie van Justitie en Veiligheid • Kamerbrief maatschappelijke weerbaarheid en militaire paraatheid tegen militaire en hybride dreigingen 11 juli 2025 – Ministerie van Justitie en Veiligheid • Kamerbrief weerbaarheid en militaire paraatheid tegen hybride en militaire dreigingen 12 december 2025 – Ministerie van Justitie en Veiligheid en Ministerie van Defensie • De Cyberbeveiligingswet • Veelgestelde vragen over de Cyberbeveiligingswet - IBD • De Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO2) 25 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 4 Geleerde lessen Geleerde lessen uit Oekraïne De effecten van de grootschalige Russische aanval in Oekraïne slaan ook neer in Oekraïense gemeenten. Deze Oekraïense gemeenten zetten in tijden van nood en crisis alles op alles om de samenleving te beschermen.

Hieruit zijn een aantal belangrijke lessen te trekken, die ook voor Nederlandse gemeenten relevant zijn. Uit Oekraïense ervaring blijkt dat de samenwerking tussen de gemeente en de rest van de samenleving, het bedrijfsleven, NGO’s en vrijwilligers cruciaal is. Gemeenten met nauwe samenwerking tussen de overheid en alle relevante partners in de lokale samenleving, blijken weerbaarder tegen de constante dreigingen dan gemeenten waar dit niet het geval is. Daarnaast is continuïteit van leiderschap van belang; de herkenbaarheid van de lokale burgemeester en andere bestuurders zorgt voor vertrouwen en draagt bij aan de draagkracht van de samenleving. Bovendien is ook in Oekraïne gebleken dat informatievoorziening en goede risico- en crisiscommunicatie richting inwoners cruciaal zijn. Het gebruik van digitale apps waarop inwoners live updates ontvangen van de risico’s en gevaren blijkt effectief, maar het is ook noodzakelijk om alternatieve (analoge) communicatiekanalen te ontwikkelen. Uitgangspunt bij dit alles is de inzet op zelfredzaamheid van de inwoners. Geleerde lessen coronacrisis De coronapandemie heeft het belang onderstreept van een brede en tijdige samenwerking tussen overheden en maatschappelijke partijen.

Een effectieve (crisis)respons bleek niet alleen afhankelijk van formele ketenpartners, maar juist ook van het vroeg betrekken van maatschappelijke organisaties, zorginstellingen, ondernemers, wijknetwerken en inwoners. Dit vraagt om het voorafgaand aan een crisis al structureel opbouwen en onderhouden van deze netwerken. Daarnaast werd duidelijk dat het vertrouwen van de samenleving in hoge mate wordt bepaald door de kwaliteit van de overheidscommunicatie en een brede belangenafweging. Een effectieve crisisaanpak wekt vertrouwen, maar het tijdig afschalen van de crisisstructuren evenzo. De praktijk liet zien dat lokaal maatwerk werkt: gemeenten die ruimte kregen of namen voor eigen afwegingen bleken beter in staat om aan te sluiten bij de specifieke behoeften van hun gemeenschap. De sociale samenhang binnen buurten en wijken fungeerde als een stille kracht die bijdroeg aan veerkracht, wat het belang onderstreept van investeren in sociale infrastructuur en gemeenschapsnetwerken. Tegelijkertijd werd de kwetsbaarheid van vitale processen zichtbaar en groeide het besef dat weerbaarheid niet alleen een technische, maar ook een organisatorische en sociale opgave is.

Tot slot heeft de pandemie aangetoond dat een structurele voorbereiding noodzakelijk is; het opbouwen van maatschappelijke weerbaarheid vraagt om beleidsmatige verankering, duidelijke taakverdeling en een continue investering in voorbereiding, scenariodenken en oefening, ook voor langdurige of minder zichtbare crises. Lessen uit studiereis naar Polen Tijdens een studiereis van de ‘Kopgroep Weerbaarheid’ (een publiek-privaat samengestelde coalitie nationale weerbaarheid en veiligheid, waar sinds 2026 ook de VNG zich bij heeft aangesloten) naar Warschau kregen de deelnemers inzicht in de manier waarop Polen omgaat met de toenemende cyberdreiging en de gevolgen daarvan voor de weerbaarheid van samenleving en overheid. Voor gemeenten biedt dit waardevolle lessen voor de lokale weerbaarheidsopgave. Een belangrijke observatie was dat de grens tussen nationale veiligheid en lokale veiligheid steeds verder vervaagt. Vitale en maatschappelijke voorzieningen, zoals energievoorziening, zorginstellingen, logistieke netwerken en digitale dienstverlening, zijn in toenemende mate afhankelijk van goed functionerende digitale systemen. Verstoringen kunnen daardoor direct gevolgen hebben voor inwoners, bedrijven en de continuïteit van publieke dienstverlening.

Poolse experts benadrukten dat aanvallers zich vaak 26 Vereniging van Nederlandse Gemeenten richten op de zwakste schakel binnen een netwerk van organisaties. Niet alleen grote overheden of vitale aanbieders zijn doelwit, maar juist ook kleinere partijen die deel uitmaken van een bredere keten. Voor gemeenten onderstreept dit het belang van aandacht voor de digitale weerbaarheid van samenwerkingspartners, leveranciers en lokaal betrokken organisaties. Daarnaast werd gewezen op de verschuiving van cyberactiviteiten gericht op spionage naar aanvallen die maatschappelijke ontwrichting kunnen veroorzaken. Voorbeelden hiervan zijn ransomware-aanvallen op overheidsorganisaties, zorginstellingen en nutsvoorzieningen, of verstoringen van communicatie- en informatiesystemen. Dergelijke incidenten kunnen directe gevolgen hebben voor de continuïteit van gemeentelijke processen en de dienstverlening aan inwoners. De belangrijkste les voor gemeenten is dat weerbaarheid niet uitsluitend een technische opgave is, maar een gezamenlijke verantwoordelijkheid van overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke partners. Structurele samenwerking, informatie-uitwisseling en gezamenlijke voorbereiding op incidenten versterken het vermogen om verstoringen tijdig te signaleren, adequaat te reageren en de impact op de lokale samenleving te beperken.

De Poolse aanpak laat zien dat investeren in netwerken, ketensamenwerking en crisisvoorbereiding essentieel is voor een weerbare gemeente. Juist op lokaal niveau kan het verbinden van publieke, private en maatschappelijke partijen bijdragen aan een robuuste en veerkrachtige samenleving.9 9 Voor meer informatie over de Kopgroep Weerbaarheid en geleerde lessen uit de studiereis, raadpleeg WeerbaarNL. 27 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 5 Contact Met vragen of opmerkingen over deze handreiking kunt u contact opnemen met het team Weerbaarheid van de VNG via weerbaarheid@vng.nl. Via dit e-mailadres kunt u zich ook aanmelden als u wilt deelnemen aan het besloten VNG-forum ‘Weerbare Samenleving’, waar gemeenten en veiligheidsregio’s kennis, ervaringen en good practices uitwisselen. We raden u aan om lid te worden van het VNG-forum ‘Weerbare Samenleving’. Hier vindt u actualiteiten, bijeenkomsten en verdiepende documenten. We blijven u ondersteunen in het operationaliseren van deze handreiking binnen uw gemeente en regio. Bijvoorbeeld met scenariostudies, digital twins en impactanalyses. Wij informeren daarover via bovengenoemde kanalen.

Scan de QR-code om direct naar het Weerbaarheidsplein te gaan 28 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6 Bijlage: definities en bestuurlijke opdracht VNG Definities • Maatschappelijke weerbaarheid kenmerkt zich door het aanpassingsvermogen van inwoners en gemeenschappen om zich tegen verstoringen te wapenen en zich ertegen te beschermen. Het gaat om het voorkomen of beperken van de impact van een risico of bedreiging. Het is in feite de bescherming tegen de eerste klappen van een ramp of crisis. • Maatschappelijke veerkracht veerkracht is een dynamisch proces van het collectief en verwijst naar het vermogen van een samenleving om na een ramp of crisis terug te veren naar een normale of nieuwe toestand. Bij het ontwikkelen en versterken van de maatschappelijke veerkracht zijn sociaal kapitaal en vertrouwen belangrijke kernelementen, maar ook de samenwerking tussen verschillende gemeenschappen. • De whole-of-society-aanpak houdt in dat álle onderdelen van de samenleving, overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties, kennisinstellingen én inwoners worden betrokken bij het voorkomen, voorbereiden, reageren op en herstellen van crises. • De all-hazardbenadering is een beleidsaanpak waarbij (mede)overheden en hulpdiensten zich voorbereiden op alle typen risico’s en crises, ongeacht hun oorzaak (o.a. natuurrampen, cyberdreigingen, militaire hybride dreigingen).

• Burgerhulpverlening (first responders) houdt in dat inwoners, al dan niet opgeleid of georganiseerd (zoals via burgernetwerken of EHBO- vrijwilligers), snel eerste hulp kunnen verlenen of informatie kunnen bieden bij incidenten of rampen voordat professionele hulpdiensten arriveren. Gemeenten en veiligheidsregio’s kunnen deze informele netwerken faciliteren en integreren in crisisvoorbereiding en -respons. • NCV is een communicatienetwerk dat specifiek bedoeld is voor gebruik door overheid en hulpdiensten tijdens een ramp of crisis als het reguliere openbare telefoonnet geheel overbelast raakt of uitvalt. • Bedrijfscontinuïteitsbeheer (BCM): is een beheersproces waarbij de gemeente de nodige maatregelen treft om ongeacht de omstandigheden de continuïteit van de meest kritische bedrijfsprocessen te garanderen. In geval van een onderbreking van één of meerdere van deze kritische bedrijfsprocessen wil de gemeente de duur daarvan tot een minimum beperken. • Bedrijfscontinuïteitsplan (BCP) is een product van BCM. Het is een geheel van procedures, afspraken en contactinformatie die gebruikt wordt op het ogenblik dat een onderbreking daadwerkelijk plaatsvindt.

29 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Bestuurlijke opdracht VNG Het VNG-bestuur heeft op 24 januari 2025 ingestemd met de volgende bestuurlijke opdracht, om als VNG nader uit te werken: In het kader van kennisdeling en dienstverlening: 1. Te onderzoeken of een gezamenlijk basisniveau of actielijst voor gemeenten wenselijk en haalbaar is ten aanzien van de aanpak van maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht; 2. Te onderzoeken op welke wijze de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau versterkt kan worden door gemeenten; 3. Te verkennen hoe gemeenten zicht krijgen op hoge concentraties verminderd zelfredzame inwoners, kwetsbare voorzieningen en locaties, zodat gemeenten daarop adequaat kunnen anticiperen in het kader van bevolkingszorg; 4. Te verkennen op welke wijze gemeenten maatschappelijke netwerken in beeld krijgen en kunnen inzetten en/of benutten bij (dreigende) rampen en crises; 5. Uit te werken op welke manier gemeenten good practices en kennis met elkaar kunnen uitwisselen via de VNG-kanalen en op het platform WeerbaarNL; In het kader van belangenbehartiging: 6. Te verkennen in hoeverre lokale herkenningspunten ingezet kunnen worden als ‘resilience points’, punten waar inwoners naartoe kunnen gaan voor informatie en levensbehoeften bij calamiteiten en dreigingen; 7.

Te onderzoeken in hoeverre lokaal handelingsperspectief voor gemeenten ontbreekt in relatie tot de meest urgente dreigingsscenario’s en bijbehorende effecten aan de hand van de Veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden. De volledige tekst van de bestuurlijke opdracht is te vinden op ons Forum. 30 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Samenvatting wijzigingenoverzicht handreiking 2.0 (versie 2026) 1. Weerbaarheidsplein De belangrijkste wijziging in de Handreiking weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau 2.0 (versie 2026) ten opzichte van de eerdere versie (2025) is de verrijking met het digitale Weerbaarheidsplein. De voorbeelden en tools die hierin gebundeld zijn, kunnen direct via een link aangebracht in een aparte kolom naast de bewuste pijler en maatregel worden geraadpleegd. 2. Belangrijkste wijzigingen in verantwoordelijkheden • Bevoegd gezag in alle pijlers verduidelijkt: verantwoordelijkheden liggen bij het college van B&W en/of de gemeentesecretaris. • Gemeenten worden eindverantwoordelijk voor Pijler 5, maatregel 3; veiligheidsregio’s blijven betrokken als samenwerkingspartner. • Nieuwe samenwerkingspartners toegevoegd waar relevant, waaronder IBD (5.4), GGD’en, GHOR (6.2), veiligheidsregio’s (1.2.; 2.3.; 2.9.), maatschappelijke partners (4.3.) en sleutelfiguren in de samenleving (2.7.).

• Bij openbaar vervoer wordt de rol van OV-autoriteiten (provincies/ vervoerregio’s) als opdrachtgever explicieter benoemd (3.9. en 3.10). • Maatregel (6.3.) welke betrekking heeft op het gesprek dat gemeenten samen met de GGD voeren met de regionale uitvaartbranche over de continuïteit en capaciteit van regionale crematoria en mortuaria bij langdurige crisis is verplaatst naar Pijler 2. Crisisorganisatie (2.9.). De Veiligheidsregio is hier toegevoegd als samenwerkingspartner. 3. Versterking van samenwerking Diverse maatregelen zijn aangepast om samenwerking met belangrijke partners beter te borgen. Daarbij gaat het onder meer om veiligheidsregio’s, drinkwaterbedrijven, woningcorporaties, vervoersbedrijven, maatschappelijke organisaties, IBD, GGD’en en GHOR. Ook is de rol van lokale sleutelfiguren bij informatievoorziening en zelfredzaamheid toegevoegd. 4. Scherpere formulering van maatregelen (handelingsperspectief gemeenten) De maatregelen zijn concreter gemaakt door nadruk te leggen op: • Bedrijfscontinuïteit, back-upbeheer en herstelplannen (1.1.); • Inzicht in afhankelijkheden van digitale systemen, in kaart brengen bezetting essentiële functies, crisisorganisatie en kritieke processen (1.2.); • Crisisorganisatie en informatiebeheer (1.4. en 1.6.); • Noodsteunpunten, noodstroomvoorzieningen en crisiscommunicatie (2.2.; 2.3.

en 2.7.); • Samenwerking met drinkwaterbedrijven 3.2.), woningcorporaties (3.4.), waterschappen 3.6.) en zorgaanbieders (6.2.); • Buurtweerbaarheid, maatschappelijke initiatieven en ondersteuning van kwetsbare inwoners (4.5. en 4.6.); • Informatie noodsteunpunten na landelijke pilot, als onderdeel van landelijke uitrol (5.6.) • Continuïteit van democratische processen tijdens langdurige verstoringen (6.1.) en afspraken met zorgaanbieders over continuïteit van de Zvw- en Wlz-zorg (6.2.). 5. Nieuwe toelichtingen Op meerdere maatregelen zijn verduidelijkende toelichtingen toegevoegd, onder meer over: • de rol van sleutelfiguren (2.7.); • verantwoordelijkheden binnen het openbaar vervoer (3.9. en 3.10); • ondersteuning van kwetsbare inwoners (4.4.); • digitale weerbaarheid (5.4.); • rollen van GGD en GHOR tijdens crises (6.2.); • de landelijke ontwikkeling van noodsteunpunten. 31 Vereniging van Nederlandse Gemeenten 6. Nieuwe hyperlinks in de lopende tekst Ook zijn naast de links naar het ‘weerbaarheidsplein’ enkele links toegevoegd in de maatregelen: • Eisen in lijn met BIO2-standaarden (1.4.) • Aansluiting bij Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid (3.5.) dat nog in ontwikkeling is • VNG-programma Agenda Digitale Veiligheid (5.4.) 7.

Aanvullingen buiten het maatregelenhoofdstuk De handreiking is tevens geactualiseerd met: • nieuwe verwijzingen naar de Cyberbeveiligingswet en Wet weerbaarheid kritieke entiteiten; • een link naar het digitale ‘weerbaarheidsplein’ met praktijkvoorbeelden en tools per pijler en per maatregel; • extra aandacht voor onder meer verstoringen die langer dan 72u aanhouden, ketenafhankelijkheden en een integrale benadering van fysieke, digitale en maatschappelijke weerbaarheid; • geactualiseerde informatie over de landelijke pilot noodsteunpunten en het verdere proces waaronder het opstellen van een business case: kosten opschaling pilot, en een verwijzing naar het nieuwe VNG-Forum; • nieuwe voorbeelden, good practices, literatuur, geleerde lessen en definities en de geactualiseerde informatie over de publiekscampagne ‘Denk vooruit’; • Enkele inhoudelijke aanvullingen zijn gedaan in Hoofdstuk 3 onder de kopjes Bondgenoten, Voorbeelden uit de praktijk (met inspirerende voorbeelden uit Diemen en Súdwest-Fryslân) en de Toolbox Sociaal Weefsel. Onder Enkele maatregelen uitgelicht is een de rol van gemeentelijke handhavers opgenomen; • Tenslotte is op de titelpagina de titel van de handreiking aangevuld met ‘2.0. (versie 2026)’ en de omslagfoto vernieuwd, met daarop een afbeelding van ‘Vrijwilligers en militairen bouwen een dijk van zandzakken bij Arcen, zaterdag 17 juli’ (Bron: ANP).

Voor een meer gedetailleerde versie van het wijzigingenoverzicht, neemt u contact op met het team Weerbare Samenleving via weerbaarheid@vng.nl. 32 Vereniging van Nederlandse Gemeenten Vereniging van Nederlandse Gemeenten Nassaulaan 12 2514 JS Den Haag +31 70 373 83 93 info@vng.nl september 2026