Programmabegroting 2023-2026 raad

Programmabegroting 2023-2026

Inhoudsopgave Aanbieding

4

Voorwoord

5

1 1.1 1.2

6 7 9

Inleiding Leeswijzer Algemeen financieel beleid

2 Programmaplannen 2.1 Programma 0 Bestuur en Ondersteuning 2.2 Programma 1 Veiligheid 2.3 Programma 2 Verkeer, Vervoer en Openbare ruimte 2.4 Programma 3 Economie 2.5 Programma 4 Onderwijs 2.6 Programma 5 Sport, Cultuur en Recreatie 2.7 Programma 6 Sociaal Domein 2.8 Programma 7 Volksgezondheid en Milieu 2.9 Programma 8 Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening Algemene Dekkingsmiddelen, overhead, vennootschapsbelasting en onvoorzien

15 16 19 23 28 32 36 40 51 55 59

3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8

Paragrafen Lokale Heffingen Weerstandsvermogen en Risicobeheersing Onderhoud Kapitaalgoederen Financiering Bedrijfsvoering Verbonden Partijen Grondbeleid Regio Deal

64 66 77 87 100 111 117 141 148

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8

Financiële Positie Grondslagen en uitgangspunten Overzicht van baten en lasten Overzicht van incidentele baten en lasten Structureel begrotingsevenwicht Structurele en incidentele mutaties in reserves Investeringsoverzicht Reserves en voorzieningen Geprognosticeerde balans

150 151 154 159 161 162 165 169 172

Bijlagen Bijlage 1 Overzicht taakvelden

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | INHOUDSOPGAVE

173 174

2/181

Bijlage 2 Indicatoren 2022

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | INHOUDSOPGAVE

181

3/181

Aanbieding Hierbij presenteren wij u de Programmabegroting 2023 - 2026 van gemeente Hoeksche Waard. Op 13 september 2022 stelde u de Kaderbrief 2023 vast, waarin onder meer de effecten van de Meicirculaire 2022 en de grondslagen/uitgangspunten voor de Begroting 2023 zijn opgenomen. Een verdere toelichting op het financieel beeld vindt u in de Financiële samenvatting. Met deze begroting vragen wij u het budgetrecht toe te passen voor 2023 door de benodigde middelen vast te stellen. Voor de bestuurlijke behandeling van de begroting zijn de volgende vergaderingen gepland: • Beeldvormende raad: 1 november 2022 • Oordeelsvormende raad / besluitvormende raad: 10 november 2022 Burgemeester en wethouders van gemeente Hoeksche Waard Loco-secretaris, V.A.H. Martens

Burgemeester, Ch.B. Aptroot

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | AANBIEDING

4/181

Voorwoord Voor u ligt de Programmabegroting 2023-2026. De eerste begroting van deze raadsperiode. Deze begroting is tot stand gekomen in tijden waarin zich de ontwikkelingen in een rap tempo opvolgen. De wereld om ons heen is volop in beweging en alles verandert daarbij snel. Bij gemeenten ligt hierbij de uitdaging om snel en adequaat op deze ontwikkelingen te acteren. Ook worden we als gemeente steeds vaker geconfronteerd met allerlei maatschappelijke en autonome ontwikkelingen, vaak met financiële gevolgen, waardoor steeds vaker maatwerk geleverd moet worden en keuzes noodzakelijk zijn. Tijdens de coronacrisis kregen we ook te maken met de opvang van vluchtelingen uit Oekraïne. Daarnaast hebben wij te maken met allerlei economische ontwikkelingen die onze burgers en bedrijven raken, waaronder de sterk gestegen (energie)prijzen. We staan de komende jaren voor de nodige opgaven waarbij we ons moeten realiseren dat in zijn algemeenheid het vertrouwen in de politiek niet groot is. Het vergt veerkracht en daadkracht om hierin te handelen en verantwoordelijkheid te nemen, zodat we als 'eerste' overheid ook in de toekomst klaar kunnen (blijven) staan en wendbaar blijven om onverwachte gebeurtenissen op te vangen. In deze tijden is het dan ook steeds vaker van belang om keuzes te maken over wat we wanneer gaan doen op basis van een heldere, eigen identiteit.

Met een heldere identiteit zetten we ons als gemeente op de kaart en maken we duidelijk wat de gemeente te bieden heeft voor inwoners, ondernemers en bezoekers. Het schept ook verbinding. In de komende periode maken we ons dan ook hard voor het ontwikkelen van die Hoeksche Waardse identiteit, die toekomstbestendig richting geeft aan ons handelen. De voorliggende begroting is sluitend in de jaren 2023-2025. Ten opzichte van het perspectief dat wij u in de Kaderbrief 2023 hebben voorgelegd, is uitsluitend een aantal autonome ontwikkelingen in deze begroting verwerkt die invloed hebben op het structurele begrotingssaldo (zie navolgende paragraaf voor toelichting). In 2026 treedt het nieuwe kabinet aan en zijn de Rijksmiddelen aanzienlijk lager dan de jaren 2023-2025. Het Rijk en de VNG zijn nog in overleg over een nieuwe financieringssystematiek van gemeenten vanaf 2026. Het gevolg hiervan is dat onze begroting in 2026 structureel niet in evenwicht is. Uiteraard blijven wij de ontwikkelingen hierin nauwlettend volgen. De voorliggende begroting is 'beleidsneutraal'. Dit houdt in dat het beleid uit de voorliggende raadsperiode in deze begroting 2023 is verwerkt met uitzondering van het beleid dat in de begroting 2022 incidenteel is opgenomen voor jaarschijf 2022. In deze begroting zijn ook geen nieuwe beleidsvoornemens opgenomen.

Bij de uitwerking van het Hoofdlijnenakkoord in het Collegeprogramma vindt de integrale afweging plaats over het nieuwe beleid uit het Hoofdlijnenakkoord en over het al dan niet voortzetten van het incidentele beleid uit 2022. Het collegeprogramma zal in de raad van december worden behandeld en via een begrotingswijziging verwerkt in de begroting 2023. Wij kijken uit om samen met de raad uitvoering te geven aan de ambities voor 2023!

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | VOORWOORD

5/181

1 Inleiding

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1 INLEIDING

6/181

1.1 Leeswijzer Programma-indeling De indeling van de programmabegroting bestaat uit 9 programma’s en ongeveer 70 taakvelden. De programma-indeling is als volgt: 0. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Bestuur en ondersteuning Veiligheid Verkeer, vervoer en openbare ruimte Economie Onderwijs Sport, cultuur en recreatie Sociaal Domein Volksgezondheid en milieu Volkshuisvesting en ruimtelijke ordening

Programmaplan-opzet De programma’s hebben de volgende opzet: Wat gebeurt er om ons heen? Hier staan de trends en ontwikkelingen beschreven die effect hebben op onze organisatie. Wat willen we bereiken en wat gaan we daarvoor doen? Hier staan de maatschappelijke effecten en doelen beschreven en hoe wij die met het programmaplan willen bereiken. Wat mag het kosten? Een overzicht van de baten, de lasten en de wijzigingen in de reserves. Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen Hier staan de verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van de doelstellingen van de gemeente beschreven. Beleidsindicatoren De verplichte beleidsindicatoren, zoals opgenomen in ‘waarstaatjegemeente.nl’ zijn per programma weergegeven. De cijfers kunnen betrekking hebben op verschillende jaren.

Paragrafen Naast de programma’s bevat de programmabegroting 2023-2026 de volgende paragrafen: 1. Lokale heffingen 2. Weerstandsvermogen en risicobeheersing 3. Onderhoud kapitaalgoederen 4. Financiering 5. Bedrijfsvoering

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.1 LEESWIJZER

7/181

6. Verbonden partijen 7. Grondbeleid 8. Regio Deal De paragrafen geven een dwarsdoorsnede van de programmabegroting voor een aantal specifieke onderwerpen.

Financiële Positie In de financiële positie zijn opgenomen: het overzicht van baten en lasten van het programmaplan, het investeringsoverzicht, de specificatie van de reserves en voorzieningen en de geprognotiseerde balans (meerjarig).

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.1 LEESWIJZER

8/181

1.2 Algemeen financieel beleid In deze paragraaf treft u de samenvatting van het financiële beeld van de Begroting 2023-2026. Op 13 september 2022 is de Kaderbrief 2023-2026 vastgesteld. In deze kaderbrief zijn onder meer de effecten van de Meicirculaire 2022 op het actuele begrotingssaldo opgenomen. Dit vormt de basis voor de Begroting 2023- 2026. Deze begroting is 'beleidsneutraal' en bevat nog niet de nieuwe ambities uit het Hoofdlijnenakkoord. Daarnaast bevat deze begroting niet het incidenteel beleid dat in de vorige begroting (2022) incidenteel was opgenomen voor 2022. De Begroting 2023-2026 is de basis voor het Hoofdlijnenakkoord, welke samen met de raad zal worden uitgewerkt en in december 2022 in de raad wordt behandeld. De Kaderbrief 2023-2026 was structureel sluitend in de jaarschijven 2023-2025. Er is nog veel onduidelijkheid bij gemeenten over de omvang van de rijksmiddelen (nieuwe financieringssystematiek en opschalingskorting) voor de jaren 2026 en verder, aangezien in dat jaar de nieuwe regeerperiode van het Rijk aanvangt. Bij veel gemeenten in Nederland leidt dit nu tot het zogenoemde 'ravijnjaar' in 2026 omdat in dat jaar de Rijksmiddelen fors afnemen. In onderstaande tabel is het verloop opgenomen van de eindsaldi zoals gepresenteerd bij de Kaderbrief 2023 tot de eindsaldi zoals opgenomen in de (voorliggende) begroting 2023:

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.2 ALGEMEEN FINANCIEEL BELEID

9/181

Structureel begrotingssaldo

2023

2024

2025

2026

Structureel begrotingssaldo in Kaderbrief 2023-2026

0,1

1,8

4,7

-8,5

Actualisatie investeringsplan

Voorziening riolering

Leges omgevingsvergunningen

Belastinginkomsten

Toelichting Betreft het begrotingssaldo inclusief de meicirculaire 2022.

1,0

Agv de actualisatie van het investeringsplan vervallen afschrijvingslasten in 2023.

1,6

Investeringen in de riolering verschuiven van 2022 naar 2023. Dit leidt in 2022 tot een lagere onttrekking aan de voorziening riolering (in de Slotrapportage 2022) en een hogere onttrekking ter dekking van de kosten (btw) in 2023. Per saldo over de jaren nihil.

-0,8

Wij verwachten in 2023 minder legesinkomsten (totaal ca. € 3,5 miljoen). Oorzaken die kunnen leiden tot een 'dip' in het aantal aanvragen van grotere projecten zijn o.m. de invoering van de omgevingswet, de afgekondigde bestemmingsplan stop, de hoge inflatie en personeelsgebrek.

0,3

0,4

Als gevolg van areaalontwikkeling verhogen wij de raming voor de belastinginkomsten. Wij houden rekening met extra rentekosten voor het aantrekken van nieuwe geldleningen.

0,4

0,4

Rentekosten

-0,1

-0,3

-0,6

-0,9

Structureel begrotingssaldo 2023-2026

2,1

2,0

4,5

-9,0

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.2 ALGEMEEN FINANCIEEL BELEID

10/181

Samenvattend ziet het meerjarenperspectief op basis van de begrotingscijfers 2023-2026 er als volgt uit: Bedragen * € 1 miljoen Totaaloverzicht baten en lasten

2023

2024

2025

2026

Baten Lasten

215,7 -214,0

210,8 -212,2

214,5 -211,5

200,9 -212,9

Totaalsaldo van baten en lasten

1,7

-1,4

3,0

-12,0

Onttrekkingen reserves Stortingen reserves

5,0 -2,9

3,5 -0,1

3,1 -0,1

3,2 -0,1

Begrotingsresultaat 2023 - 2026

3,8

2,0

5,9

-9,0

Incidentele baten en lasten

-1,7

0

-1,4

0

Structureel begrotingssaldo 2023 - 2026

2,1

2,0

4,5

-9,0

De begroting is structureel in evenwicht in de jaarschijven 2023-2025. Dit houdt in dat de structurele lasten worden gedekt met structurele baten. Het structurele begrotingsresultaat bestaat uit het begrotingsresultaat gecorrigeerd met de incidentele baten en lasten. Jaarschijf 2026 is vooralsnog niet structureel in evenwicht. De Rijksbijdrage in 2026 is bij alle gemeenten aanzienlijk lager dan de jaren daarvoor, aangezien bij het Rijk nog onduidelijkheid bestaat over de financieringssytematiek van gemeenten vanaf 2026. De Begroting 2023-2026 moet op grond van artikel 189 van de Gemeentewet ‘structureel’ in evenwicht zijn. Conform de richtlijnen van de provincie dienen wij in 2023 te beschikken over een structureel sluitende begroting of moeten wij kunnen aantonen dat de begroting uiterlijk in 2026 structureel sluitend is. Uit bovenstaand overzicht blijkt dat de begroting structureel sluitend is in jaarschijf 2023.

Taakstellingen De begroting bevat de volgende taakstellingen: • Budgetten Jeugdhulp: We zijn binnen het hele jeugddomein de kanteling stapsgewijs aan het doorvoeren om zorg lokaal, laagdrempelig, tijdig en kostenbewust te organiseren. Dit omdat de mogelijkheden tot sturing op zowel kwaliteit, samenwerking als kostenbeheersing vooral mogelijk zijn binnen de lokale structuren. Middelen naar de voorkant, kostenbewust werken en normaliseren en de inzet van jeugdprofessionals binnen het VO en bij de huisartsenpraktijken zijn voorbeelden van lokale interventies om als gemeente meer grip te krijgen op de jeugdhulp in zijn geheel. Koersvast investeren in het verstevigen van de lokale (jeugd)zorg laat de eerste besparingen zien en dit zal naar realistische verwachting in de komende jaren steeds verder doorzetten. De taakstelling op de jeugdhulp bedraagt globaal € 1,1 miljoen in 2023 oplopend tot € 1,4 miljoen in 2026. • Personeelsbudgetten: In voorgaande begrotingen was een personele taakstelling opgenomen oplopend tot €1,75 miljoen in 2022. Deze taakstelling is volledig gerealiseerd. In deze begroting is een nieuwe

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.2 ALGEMEEN FINANCIEEL BELEID

11/181

•

taakstelling op de personeelslasten opgenomen van € 0,3 miljoen vanaf 2023 om personele knelpunten in de organisatie ('basis op orde') op te lossen. Taakstelling Beheer vastgoed: In de Begroting 2022 is opgenomen dat door het uniformeren van beheer en exploitatie en door bundeling, schaalvergroting en specialisatie de kosten voor het uitvoeren van beheer en exploitatie kunnen worden verlaagd. Hiervoor is in de begroting een taakstelling op vastgoed opgenomen, waarbij we na 3 jaar uitkomen op een verlaging van de exploitatie- en beheerlasten van € 0,25 miljoen.

Actuele ontwikkelingen Hieronder noemen wij enkele belangrijke ontwikkelingen (kansen en risico’s), die gezien de mogelijke impact, het structurele begrotingssaldo de komende jaren nog (aanzienlijk) kunnen beïnvloeden. Rijksmiddelen Jeugdhulp Uit het AEF rapport is gebleken dat de middelen die het Rijk beschikbaar heeft gesteld voor Jeugdhulp niet toereikend zijn. Het Rijk en de VNG hebben afspraken gemaakt over een Hervormingsagenda voor het Jeugdhulpstelsel. Afgesproken is dat gemeenten in hun Begroting 2022, vooruitlopend op de besluitvorming door het nieuwe kabinet, extra rijksmiddelen voor Jeugdzorg mogen opnemen van maximaal 75% van de bedragen uit de Hervormingsagenda (‘75%-richtlijn’). Hieruit konden gemeenten de geraamde lasten voor de jeugdhulp voorlopig dekken. De 75%-richtlijn hebben wij als zodanig ook verwerkt in onze begroting. Overigens is ervan uitgegaan dat gemeenten zelf ook kostenbesparende maatregelen treffen, waardoor de extra Rijksmiddelen voor jeugdhulp jaarlijks afnemen. In lijn met de uitspraak van de Arbitragecommissie is in het regeerakkoord additionele financiering voor jeugdzorg beschikbaar gesteld. Voor 2023 ontvangen wij bovenop de 75%-richtlijn nu het aanvullende deel van 25% (€ 1,0 miljoen) ter compensatie van de tekorten in de jeugdhulp. Deze extra middelen voor 2023 zijn geraamd in deze begroting.

Voor de jaren vanaf 2024 zijn wij in deze begroting vooralsnog uitgegaan van de bedragen op basis van de 75%-richtlijn. Inmiddels zijn tussen het Rijk en de VNG aanvullende afspraken gemaakt over de middelen voor jeugdhulp vanaf 2024. Hiervoor verwijzen wij naar het raadsvoorstel bij de Begroting 2023. Invoering Omgevingswet De Omgevingswet en de Wet kwaliteitsborging hebben gevolgen voor de gemeentelijke taken en in verband daarmee ook voor de legesinkomsten. Onder de Omgevingswet veranderen de bestemmingsplannen in Omgevingsplannen waarin gemeenten met betrekking tot vergunningplicht meer keuzevrijheid hebben. Afhankelijk van de keuzes die we maken zullen we op termijn € 0,25 miljoen tot € 0,9 miljoen minder legesinkomsten ontvangen. Onder de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen gaat de bouwtechnische toetsing en het bouwtechnisch toezicht naar de markt. Hierdoor vervallen bij inwerkingtreding van de wet de legesinkomsten die we voor deze werkzaamheden ontvangen. Dit kan leiden tot € 0,25 miljoen minder legesinkomsten. Er komen andere werkzaamheden voor in de plaats die we niet via leges kunnen verhalen. Te denken valt aan toezicht en handhaving, het behandelen van meldingen en het geven van informatie. Als gemeente zijn we het bevoegd gezag en daarmee verantwoordelijk voor de uitoefening van deze nieuwe taken.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.2 ALGEMEEN FINANCIEEL BELEID

12/181

In het Berenschotrapport ‘Roeien met te korte riemen’ is opgenomen dat gemeenten onvoldoende middelen van het Rijk ontvangen om haar taken uit te voeren en is ook de waarschuwing opgenomen om herhaling bij de Energietransitie en de Omgevingswet te voorkomen. Op dit moment is het nog onduidelijk wanneer de Omgevingswet wordt ingevoerd (in ieder geval uitgesteld tot 1 januari 2023) en in welke mate de derving van de legesinkomsten kan worden opgevangen met kostenbesparende maatregelen of compensatie vanuit het Rijk. Harmonisaties sportaccommodaties De harmonisatie van de sportaccommodatie dient nog te worden uitgevoerd. De effecten hiervan verwerken wij in de begroting zodra deze bekend zijn. Bovengenoemde ontwikkelingen kunnen nog invloed hebben op het begrotingssaldo. Wij volgen deze ontwikkelingen nauwlettend.

Belastingen De belangrijkste gemeentelijke belastingen zijn de OZB, het rioolrecht en de afvalstoffenheffing. Op de tarieven OZB en Rioolheffing is in deze primitieve begroting een inflatiecorrectie van 3% toegepast. De waardestijging van onroerend goed wordt door een verlaging van het OZB tarief gecorrigeerd. Bij het rioolrecht en de afvalstoffenheffing gaan wij uit van 100% kostendekking. Het tarief voor rioolheffing is naast de genoemde inflatiecorrectie, verhoogd met 1%. Deze verhoging komt voort uit het door de gemeenteraad op 13 oktober 2020 vastgestelde Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025. Het tarief van de afvalstoffenheffing is aangepaste aan de kostenstijging uit de met de RAD B.V. gesloten Dienstverleningsovereenkomst. NB De prijsindexatie en de aanpassing van de tarieven die in deze (primaire) begroting zijn opgenomen, zijn gebaseerd op de gegevens zoals opgenomen in de meicirculaire 2022 (en Kaderbrief 2023). Hierbij was een prijsindexcijfer van 3% van toepassing. In de septembercirculaire 2022 van het gemeentefonds wordt uitgegaan van hogere inflatiecijfers (4,9% in plaats van 3%), op basis van de actuele raming van het Centraal Planbureau (CPB).

Gezien het tijdstip waarop de septembercirculaire bekend is gemaakt, hebben wij de effecten hiervan (op de budgetten en tarieven) niet meer in deze begroting kunnen verwerken maar hebben wij de financiele effecten hiervan verwerkt in het raadsvoorstel bij deze begroting en de daarbij behorende eerste begrotingswijziging 2023.

Gemeentefonds De ramingen voor het gemeentefonds hebben wij gebaseerd op de Meicirculaire 2022. De gevolgen van de Septembercirculaire 2022 verwerken wij in de 1e begrotingswijziging 2023. Deze uitkomsten treft u in het raadsvoorstel bij de Begroting 2023-2026.

Reservepositie De omvang van de vrij besteedbare algemene reserve bedraagt per 1 januari 2023 circa € 100 miljoen. Naast de vrij besteedbare algemene reserve beschikt gemeente Hoeksche Waard ook over een reserve weerstandscapaciteit van circa € 10 miljoen om risico’s op te kunnen vangen. Met een weerstandsratio van

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.2 ALGEMEEN FINANCIEEL BELEID

13/181

ruim 11 voldoen wij ruimschoots aan de norm uit de nota Risicomanagement. Onze reservepositie is hiermee zeer solide te noemen. Voor een nadere toelichting verwijzen wij naar de paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing.

Nieuwe taakvelden Het ministerie van BZK heeft eind juni 2022 een nieuw IV3 (informatie voor derden) informatievoorschrift gepubliceerd dat vanaf verslagjaar 2023 verplicht is om de informatie over de Wmo en Jeugd nader te kunnen verfijnen. Hiervoor worden in het overzicht van de baten en lasten in Programma ‘6. Sociaal Domein’ enkele taakvelden voor individuele voorzieningen Wmo en Jeugd onderverdeeld in 19 taakvelden en wordt van enkele taakvelden de naam gewijzigd. Omdat wij alle taakvelden in onze begroting opnemen, hebben wij deze verfijning met ingang van de Begroting 2023 opgenomen. Deze verfijning ondersteunt de informatiebehoefte van gemeenten en Rijk in het sociaal domein en is tevens dienstbaar aan de doelstellingen van de hervormingsagenda Jeugd. Landelijke trends en effecten worden zo beter meetbaar en bieden gemeenten meer mogelijkheden om zichzelf te vergelijken.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 1.2 ALGEMEEN FINANCIEEL BELEID

14/181

2 Programmaplannen

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2 PROGRAMMAPLANNEN

15/181

2.1 Programma 0 Bestuur en Ondersteuning Tot het programma Bestuur en ondersteuning behoren de taakvelden bestuur, burgerzaken (inclusief dienstverlening) en beheer overige gebouwen en gronden. Dit programma is inclusief bedrijfsvoering.

Wat gebeurt er om ons heen? Professionele en persoonlijke dienstverlening Inwoners en ondernemers ervaren in hun dagelijks leven dat de (digitale) dienstverlening van organisaties steeds gemakkelijker en sneller is. Dat verwachten ze ook van de gemeentelijke dienstverlening. Hierbij gaat het niet alleen over wat we leveren, maar ook hoe we onze diensten aanbieden (houding en gedrag) en hoe we communiceren. De klant wil inzicht in de voor hem relevante/gewenste informatie (mijn-omgeving). Digitalisering De wereld om ons heen wordt steeds digitaler. Mensen weten daar steeds beter mee om te gaan. Niet iedereen kan of wil echter op gelijke manier deelnemen aan deze online leefwereld. Er kan daardoor een digitale kloof ontstaan tussen mensen die wel en niet digivaardig zijn. Verkiezingen De komende jaren staat er voor ieder jaar een verkiezing gepland. Op 15 maart 2023 zijn er gecombineerde verkiezingen van Provinciale Staten en het Waterschap. Regionale investeringsagenda In de regio Zuid-Hollandse Delta liggen al veel concrete plannen en programma's en er is al een stevige actie gezet met de regiodeal rond thema's als duurzaamheid, onderwijs en arbeidsmarkt, landschap en toerisme en innovatieve landbouw.

Van daaruit wil de regio de volgende stap zetten vanuit de kracht van de identiteit naar de langetermijnambitie rond de grote transities zoals circulaire economie, voedselvoorziening, gezondheid, mobiliteit, woningmarkt en sociaal- economische vitaliteit. Om dit voor te bereiden wordt er voor 2022 gewerkt aan een regionale investeringsagenda.

Wat willen we bereiken? Wat gaan we ervoor doen? Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Doel/Maatschappelijk effect

Subdoel/Onderwerp

Planning

Inwoners en ondernemers die in contact staan met de gemeente ervaren een prettig en kwalitatief goede dienstverlening (professioneel, snel, eenvoudig en persoonlijk).

De dienstverlening aan onze inwoners en ondernemers richt zich niet langer op het managen van de verschillende kanalen afzonderlijk, maar verschuift naar het samenspel van alle kanalen (omnichannel). Hiervoor moeten we frontoffice, backoffice, organisatie, data en strategie goed op elkaar afstemmen. De ervaring van de inwoner staat centraal. Hierdoor kunnen onnodige klantcontacten worden verminderd, inclusie worden

2023 e.v.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.1 PROGRAMMA 0 BESTUUR EN ONDERSTEUNING

16/181

Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Doel/Maatschappelijk effect

Subdoel/Onderwerp

Planning

versterkt, fouten worden voorkomen en klantreizen eenvoudiger worden gemaakt. Overheidsinformatie toegankelijker, transparanter, vindbaarder maken

Uitvoering van de Regio Deal

Actief openbaar maken van documenten

2023 e.v.

Bevorderen dat wij actief en met een open houding de samenwerking met de samenleving opzoeken. Uitvoering huidig programma Regio Deal. Daarnaast wil de regio met een regionale investeringsagenda impuls geven aan de Brede Welvaart langs 3 sporen.

2023 e.v.

1. Opstellen regionale investeringsagenda 2. Verkennen van een strategische agenda met PZH 3. Afgestemd lobbyen en netwerken Opstellen van een integraal accommodatieplan (IAP)

Met het vaststellen van de startnotitie 'vastgoed op orde' is door de raad besloten tot het opstellen van een integraal accommodatieplan (IAP).

2023

Voor de dorpen Goudswaard en 's-Gravendeel is in 2022 begonnen met het opstellen van een IAP. Voor de rest van de gemeente moet dat vanaf 2023 gebeuren in samenhang met de uitwerking van de ambities in het Hoofdlijnenakkoord 2022-2026 over ontwikkelbeelden per dorp.

Wat mag het kosten? Onderstaande tabel geeft weer: de baten en lasten per taakveld, het totaalsaldo van baten en lasten, de wijzigingen in de reserves en het geraamde resultaat (na verrekening met reserves). De baten geven wij weer als +/+ en de lasten als -/-.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.1 PROGRAMMA 0 BESTUUR EN ONDERSTEUNING

17/181

Bedragen * €1.000 Taakveld

Werkelijk 2021

Actuele begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

0.1 Bestuur 0.2 Burgerzaken 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden

2.261 1.091

31 1.221

0 1.109

0 1.304

0 1.306

0 1.306

775

1.008

240

240

240

240

Totaal Baten

4.126

2.260

1.349

1.543

1.546

1.546

0.1 Bestuur 0.2 Burgerzaken 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden

-6.687 -3.685

-4.933 -3.587

-4.549 -3.473

-4.544 -3.468

-4.544 -3.468

-4.544 -3.508

-3.784

-787

-733

-732

-732

-731

Totaal Lasten

-14.157

-9.307

-8.755

-8.744

-8.744

-8.784

Totaalsaldo van baten en lasten

-10.030

-7.047

-7.406

-7.201

-7.198

-7.238

202

95

0

0

0

0

3.103

172

0

0

0

0

3.305

267

0

0

0

0

0.1 Bestuur 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden

-117

0

0

0

0

0

-250

0

0

0

0

0

Totaal Stortingen reserves

-367

0

0

0

0

0

Geraamd resultaat programma 0. Bestuur en ondersteuning

-7.092

-6.780

-7.406

-7.201

-7.198

-7.238

0.1 Bestuur 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden Totaal Onttrekkingen reserves

Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen Bres Accommodaties B.V.

Beleidsindicatoren Op dit programma zijn geen verplichte BBV beleidsindicatoren van toepassing.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.1 PROGRAMMA 0 BESTUUR EN ONDERSTEUNING

18/181

2.2 Programma 1 Veiligheid Tot het programma Veiligheid behoren de taakvelden crisisbeheersing en brandweer en openbare orde (inclusief handhaving) en veiligheid.

Wat gebeurt er om ons heen? De pieken van de coronapandemie lijken achter ons te liggen. Evenementen zijn weer mogelijk , het uitgaansleven is er weer en door onze handhavers kan het 'normale' werk worden opgepakt. Tegelijkertijd blijven de diepe maatschappelijke gevolgen nog zicht- en voelbaar. Of dit volledig aan de pandemie te wijten is of dat dit de gevolgen zijn van de huidige mondiale en nationale spanningen is lastig te duiden. We zien een toenemend wantrouwen, verharding in tegenstellingen en polarisatie. De tolerantie lijkt te zijn afgenomen. De al jaren groeiende overlastproblemen blijven fors. In de digitale wereld zijn nieuwe vormen van criminaliteit ontstaan. Phishing, digitale identiteitsfraude, online bedreigingen etc. komen steeds vaker voor. De samenleving is afhankelijk geworden van digitale middelen. Vanwege de omvang van de digitale dreiging, in samenhang met de huidige weerbaarheid, ontstaan risico’s voor de (nationale) veiligheid. Daarnaast zien we ook dat de informatierevolutie ruim baan heeft gegeven aan het verspreiden van mis- en desinformatie. Hierdoor neemt wantrouwen en polarisatie toe. Naast het uitvoeren van een repressieve aanpak, is investeren in bewustwording en weerbaarheid essentieel om deze en andere uitdagingen het hoofd te bieden. Daarvoor is een intensieve samenwerking nodig met sociaal maatschappelijke betrokken partners.

Informatie-uitwisseling tussen samenwerkende partijen is daarvoor onmisbaar. We zien in toenemende mate dat de eisen die gesteld worden aan doel- en rechtmatige verstrekking een belemmerende factor spelen. De zoektocht om recht te doen aan wet- en regelgeving en toch efficiënt te kunnen werken zal de komende jaren worden geïntensiveerd. De Veiligheidsregio's in Nederland hebben te maken met meerdere majeure trajecten die de organisatie raken. De discussie rondom de taakdifferentiatie bij de brandweer, de introductie van de Omgevingswet en de druk die vanuit het rijk wordt neergelegd bij de veiligheidsregio's om een rol te vervullen bij de opvang van vluchtelingen hebben niet alleen organisatorische maar ook financiële consequenties. Daarnaast heeft de Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid te maken met eigen interne en beleidsmatige vraagstukken die zorgen voor financiële uitdagingen.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.2 PROGRAMMA 1 VEILIGHEID

19/181

Wat willen we bereiken? Wat gaan we ervoor doen? Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

Ketenaanpak verstevigen

Verankeren van de samenwerking, opschaling en de juridische kaders die samenwerking en informatieuitwisseling helpen mogelijk maken

(2022) 2023

Alternatieven voor vrijetijdsbesteding creëren

Zoeken naar mogelijkheden, samen met het Sociaal Domein, om jeugd passende alternatieven (activiteiten en locaties) te bieden en daartoe te bewegen

(2022) -2023

Polarisatie voorkomen en depolariseren waar nodig door niet de polen te bestrijden maar het midden te versterken.

Dag van de Dialoog

2023

Doorontwikkeling van het team Handhaving Openbare Ruimte (PN 2022)

- Verdere uitwerking en toepassingen van de diversiteit aan thema’s binnen het takenpakket

(2022) 2023

- Verdieping en verdere vormgeving aan het gebiedsgericht werken o.b.v. de ambitie m.b.t dorpsgericht werken (PN 2022) Voorkomen dat criminelen de veiligheid en het ondernemersklimaat in onze buitengebieden aantasten.

Keurmerk Veilig Buitengebied invoeren

2023

Wat mag het kosten? Onderstaande tabel geeft weer: de baten en lasten per taakveld, het totaalsaldo van baten en lasten, de wijzigingen in de reserves en het geraamde resultaat (na verrekening met reserves). De baten geven wij weer als +/+ en de lasten als -/-.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.2 PROGRAMMA 1 VEILIGHEID

20/181

Taakveld

Werkelijk 2021

Actuele begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

-2

0

0

0

0

0

24

27

113

113

113

113

22

27

113

113

113

113

-7.619

-7.923

-8.101

-8.099

-8.099

-8.099

-1.785

-1.987

-1.872

-1.806

-1.806

-1.806

Totaal Lasten

-9.404

-9.910

-9.973

-9.904

-9.904

-9.904

Totaalsaldo van baten en lasten

-9.382

-9.883

-9.860

-9.792

-9.792

-9.792

1.2 Openbare orde en veiligheid

161

145

0

0

0

0

Totaal Onttrekkingen reserves

161

145

0

0

0

0

1.2 Openbare orde en veiligheid

-125

0

0

0

0

0

Totaal Stortingen reserves

-125

0

0

0

0

0

Geraamd resultaat programma 1. Veiligheid

-9.346

-9.738

-9.860

-9.792

-9.792

-9.792

1.1 Crisisbeheersing en brandweer 1.2 Openbare orde en veiligheid Totaal Baten 1.1 Crisisbeheersing en brandweer 1.2 Openbare orde en veiligheid

Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen GR Veiligheidsregio Zuid-Holland Zuid Dit openbaar lichaam integreert de brandweerzorg, rampenbestrijding, crisisbeheersing en geneeskundige hulpverlening (bij ongevallen en rampen) bestuurlijk en operationeel op regionaal niveau binnen het samenwerkingsgebied. Dat gebeurt met behoud van lokale verankering. De doelstelling is een efficiënte en slagvaardige hulpverlening, mede op basis van een gecoördineerde voorbereiding. Ook is het een platform voor samenwerking met diensten die aan hulpverlening zijn gelieerd, partners en andere openbare lichamen.

Beleidsindicatoren In onderstaande tabel zijn de volgens het BBV verplichte beleidsindicatoren opgenomen die betrekking hebben op dit programma.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.2 PROGRAMMA 1 VEILIGHEID

21/181

Jaar

Hoeksche Waard

Nederland

Gemeente weinig stedelijk

Winkeldiefstal per 1.000 inwoners

2021

0,3

1,8

0,7

Diefstal uit woning per 1.000 inwoners

2021

0,5

1,3

1,1

Geweldsmisdrijven per 1.000 inwoners

2021

2,3

4,3

2,7

Vernieling en beschadiging per 1.000 inwoners

2021

3,4

6,1

4,4

Jongeren met een delict voor de rechter in %

2020

1

1

1

Verwijzingen Halt per 1.000 inwoners van 12 tot 18 jaar

2020

17

11

9

Verwijzingen Halt per 1.000 inwoners van 12 tot 18 jaar

2021

6

8

6

Indicatoren BBV (peildatum "Waarstaatjegemeente" 02-09-2022)

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.2 PROGRAMMA 1 VEILIGHEID

22/181

2.3 Programma 2 Verkeer, Vervoer en Openbare ruimte Tot het programma Verkeer, Vervoer en Openbare ruimte behoren de taakvelden verkeer en vervoer, parkeren, recreatieve havens, economische havens en waterwegen, openbaar vervoer, wegen, openbaar groen en (openlucht) recreatie, riolering, afval en begraafplaatsen en crematoria.

Wat gebeurt er om ons heen? Het openbaar vervoer is door corona zwaar getroffen. De Provincie Zuid-Holland heeft een transitieplan opgesteld waarin de kaders staan beschreven waarbinnen de vervoerders plannen ontwikkelen om het OV te ontwikkelen naar een 'nieuw normaal'. In dit normaal is het OV onafhankelijk van financiële ondersteuning van het Rijk. Voor 2022 worden vervoersbedrijven vanuit het Rijk financieel gesteund. Maar ondanks het achterblijven van het voorspelde herstel van de reizigersaantallen, is het voor de komende jaren hoogst onzeker of de financiële steunpakketten worden doorgezet. Vervoersbedrijven moeten daarom alle zeilen blijven bijzetten om financieel het hoofd boven water te houden. Wanneer het herstel in reizigersaantallen zich onvoldoende ontwikkelt en de steunpakketten niet worden doorgezet zijn drastische ingrepen in de dienstregeling zeer waarschijnlijk. De ontwikkelingen rondom de Haringvlietbrug en Heinenoordtunnel zorgen voor verkeershinder op snelweg A29 maar hebben ook grote invloed op het wegennet van Hoeksche Waard. Deze hinder lijkt twee jaar (totdat de brugklep wordt vervangen en de Heinenoordtunnel is gerenoveerd) aan te houden. Op dit moment zijn de exacte effecten op ons lokale wegennet nog niet bekend. Wij monitoren de situatie (samen met wegbeheerders provincie Zuid- Holland en Waterschap Hollandse Delta) en treffen waar nodig maatregelen.

Er zal mogelijk maatwerk worden gevraagd van de gemeente om het lokale wegennet gedurende twee jaar verkeersveilig en bereikbaarheid te houden. Vooralsnog is de verwachting dat lokale projecten die door ons worden uitgevoerd geen vertraging oplopen door deze ontwikkeling. Er is een Wegencategoriseringsplan vastgesteld. Dit plan geeft per straat aan welk snelheidsregime van toepassing is. De inrichting van de straat is hiervan afhankelijk. We passen de inrichting aan wanneer wegen worden aangepakt/vernieuwd. De nieuwe categorisering van een weg kan hierdoor gebruikt worden als meekoppelkans met de andere opgaven die spelen op het gebied van mobiliteit. We zien om ons heen dat er sprake is van prijsstijgingen, inflatie en leveringsdruk in het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Overal stijgen de prijzen. Materialen zijn moeilijker leverbaar. Vakbekwaam personeel is schaars en ook de prijzen van grondstoffen, materialen, brandstoffen etc. stijgen. Dit heeft invloed op de kosten die we maken voor het beheer van de openbare ruimte. Onderhoudsbudgetten die waren afgestemd op het gewenste kwaliteitsniveau voldoen niet meer. Het is nodig hierin een keuze te maken: we stellen projecten uit en accepteren een lager onderhoudsniveau en de bijbehorende risico's of we geven meer geld uit om het onderhoudsniveau toch te behalen.

In 2023 actualiseren we het integraal beleidsplan openbare ruimte waarin we de consequenties in beeld brengen.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.3 PROGRAMMA 2 VERKEER, VERVOER EN OPENBARE RUIMTE

23/181

Wat willen we bereiken? Wat gaan we ervoor doen? Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

In de planperiode t/m 2024 de openbare ruimte een kwaliteitsimpuls geven

Uitvoeren diverse onderhoudsprojecten en daarmee verbeteren beeldkwaliteit.

2022 t/m 2024

De (stedelijke) gebieden rondom Hoeksche Waard zijn op multimodale manier snel, veilig en comfortabel bereikbaar. De onderwerpen die hiernaast staan beschreven zijn belangrijk om de onderlinge verbinding te verbeteren.

Overlast minimaliseren renovatie Heinenoordtunnel door infrastructurele (o.a. Parallelweg N217) en gedragsbeïnvloedende maatregelen te treffen in de periode tot en met 2024.

t/m 2024

De Randweg Klaaswaal is onderdeel van de Mobiliteitsagenda samen met de provincie ZuidHolland. Met de aanleg van een Randweg wordt het doorgaande verkeer uit Klaaswaal gehaald om hiermee de leefbaarheid en de verkeersveiligheid te vergroten. Overlast minimaliseren afsluiting Haringvlietbrug door gedragsbeïnvloedende maatregelen te treffen en alternatieven te organiseren in de periode tot en met 2023. Realiseren mobiliteitsagenda Provincie Zuid-Holland

doorlopend

De dorpen in Hoeksche Waard zijn multimodaal met elkaar verbonden

We zetten in op verschillende methoden van vervoer: met de auto, fiets en het OV (of alternatieve vormen van collectief vervoer) blijft de Hoeksche Waard zowel intern als extern goed bereikbaar.

doorlopend

Verbeteren ontsluiting Hoeksche Waard West

Het zuidwesten van de Hoeksche Waard is niet met passende ontsluitingswegen ontsloten. De oplossing moet passen bij het karakter van het gebied en bijdragen aan de verbetering van:

2025

• • •

de doorstroming van het verkeer; de leefbaarheid voor bewoners van de omliggende dijken; de verkeersveiligheid, met name voor fietsers.

De impact van mobiliteit op de leefbaarheid wordt verlaagd

Stimuleren en faciliteren gebruik duurzame vormen van mobiliteit. Dit doel hangt deels samen met het treffen van gedragsbeïnvloedende maatregelen ten behoeve van het minimaliseren van overlast door renovatie Heinenoordtunnel. (PN 2022)

2022 2025

Verbetering van de biodiversiteit

Vergroten van de biodiversiteit

doorlopend

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.3 PROGRAMMA 2 VERKEER, VERVOER EN OPENBARE RUIMTE

24/181

Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

Uitvoeringsprogramma biodiversiteit realiseren (PN 2022)

2022-2025

Klimaatadaptief inrichten van de openbare ruimte

2022 t/m 2050

Realiseren uitvoeringsagenda en uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie (PN 2022)

2022-2025

We laten de RAD meer toezien op de kwaliteit door meer en frequenter de aangeboden containers en zakken te controleren. Daarnaast communiceren we helder wat er wel en niet aangeboden mag worden in de verschillende inzamelmiddelen. In 2022/2023 evalueren we het grondstoffenbeleidsplan en gebruiken we de resulaten voor een nieuw vast te stellen grondstoffenbeleidsplan.

2023 2024

Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Doel/Maatschappelijk effect

Subdoel/Onderwerp

Planning

Onderhoud openbare ruimte volgens beleidsplan en beheer begraafplaatsen

We beheren alle kapitaalgoederen in de openbare ruimte op kwaliteitsniveau B (basis). Hierbij is het van belang dat het schoon, heel en veilig is. We voeren het onderhoud planmatig en efficiënt uit. De begraafplaatsen vallen hier ook onder. Het Wegencategoriseringsplan is het leidende document wanneer een weg voor (groot) onderhoud in aanmerking komt. We monitoren de kwaliteit en borgen zo de waarde van het kapitaalgoed.

doorlopend

Verminderen parkeerdruk

We breiden parkeergelegenheid in woonstraten waar een tekort aan parkeervakken is ontstaan waar mogelijk uit. Dit doen we in overleg met omwonenden en dorpsen buurtverenigingen.

doorlopend

De manier waarop we werken aan de doelstelling om Nederland in 2050 klimaatadaptief ingericht te hebben Klimaatadaptief 2050 De doelstelling verschuift van ‘De hoeveelheid restafval verminderen’ naar ‘Kwaliteitsverbetering van de gescheiden grondstoffen’

Reguliere taken

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.3 PROGRAMMA 2 VERKEER, VERVOER EN OPENBARE RUIMTE

25/181

Wat mag het kosten? Taakveld

Werkelijk 2021

Actuele begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

2.1 Verkeer en vervoer 2.2 Parkeren 2.3 Recreatieve havens 2.4 Economische havens en waterwegen 2.5 Openbaar vervoer 5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie 7.2 Riolering 7.3 Afval 7.5 Begraafplaatsen en crematoria

1.082 54 104 0 60

1.186 100 95 87 61

960 122 98 0 61

658 131 98 0 61

657 131 98 0 61

657 131 98 0 61

819

1.292

858

858

858

858

8.395 9.918 1.616

9.836 9.328 1.302

10.737 9.770 1.444

9.780 9.770 1.414

9.805 9.770 1.339

9.958 9.770 1.386

Totaal Baten

22.049

23.288

24.050

22.771

22.719

22.919

2.1 Verkeer en vervoer 2.2 Parkeren 2.3 Recreatieve havens 2.4 Economische havens en waterwegen 2.5 Openbaar vervoer 5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie 7.2 Riolering 7.3 Afval 7.5 Begraafplaatsen en crematoria

-14.947 -363 -294 -1.368 -231

-15.030 -380 -146 -667 -570

-15.003 -375 -188 -716 -478

-15.892 -374 -267 -918 -337

-16.247 -374 -364 -933 -337

-16.739 -367 -367 -810 -337

-10.757

-13.104

-12.884

-12.981

-13.013

-13.106

-5.793 -8.257 -2.856

-5.041 -8.286 -2.127

-5.636 -8.706 -2.296

-6.150 -8.705 -2.270

-6.276 -8.705 -2.195

-6.548 -8.705 -2.242

Totaal Lasten

-44.866

-45.352

-46.282

-47.896

-48.444

-49.221

Totaalsaldo van baten en lasten

-22.817

-22.065

-22.231

-25.125

-25.725

-26.302

2.1 Verkeer en vervoer 2.2 Parkeren 2.3 Recreatieve havens 2.4 Economische havens en waterwegen 2.5 Openbaar vervoer 5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie 7.2 Riolering 7.5 Begraafplaatsen en crematoria

5.119 25 61 850 0

954 33 61 0 125

335 33 61 0 0

408 33 61 0 0

571 33 61 0 0

715 26 61 0 0

149

894

176

180

149

149

0 621

0 0

0 0

0 0

0 0

0 0

Totaal Onttrekkingen reserves

6.824

2.068

604

681

813

950

2.1 Verkeer en vervoer 2.3 Recreatieve havens 2.5 Openbaar vervoer 5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie 7.5 Begraafplaatsen en crematoria

-4.102 0 -25

-700 0 0

0 0 0

0 0 0

0 0 0

0 0 0

-280

-184

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Totaal Stortingen reserves

-4.407

-884

0

0

0

0

Geraamd resultaat programma 2. Verkeer, vervoer en openbare ruimte

-20.401

-20.881

-21.627

-24.444

-24.911

-25.352

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.3 PROGRAMMA 2 VERKEER, VERVOER EN OPENBARE RUIMTE

26/181

Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen BV Regionale Afvalstoffendienst Hoeksche Waard De vennootschap heeft tot doel om in het belang van bescherming van het milieu en een doelmatig beheer werkzaam te zijn op het gebied van: • Het uitvoeren van publieke taken in het afval- en grondstoffenbeheer in de ruimste zin, waaronder in ieder geval verstaan wordt: inzameling, vervoer, be- of verwerking, verhandeling van afval en grondstoffen en het adviseren hierover. • De inzameling van bedrijfsafval en -grondstoffen, inclusief inzameling, vervoer, be- of verwerking en verhandeling. • Het uitvoeren van taken op het gebied van beheer en onderhoud van de openbare ruimte. GR Schadevergoedingsschap HSL-Zuid, A16 en A4 Het GR Schadevergoedingsschap bevordert de behandeling van verzoeken om schadevergoeding, die verband houden met de aanleg van de HSL-Zuid en de daartoe nodige verbreding, verlegging en reconstructie van de A16 en A4. Ook kijkt het schap of er doelmatig, deskundig en op gelijke wijze over die bezoeken wordt beslist. Deze regeling schept duidelijkheid voor de inwoners over de bevoegde instantie. GR Wegschap Tunnel Dordtse Kil Het GR Wegschap beheert en exploiteert de Kiltunnel en de aansluitende wegverbindingen.

Beleidsindicatoren In onderstaande tabel zijn de volgens het BBV verplichte beleidsindicatoren opgenomen die betrekking hebben op dit programma.

Indicatoren BBV (peildatum "Waarstaatjegemeente" 02-09-2022) Huishoudelijk restafval, in kg per inwoner

Jaar

Hoeksche Waard

Nederland

2020

133

170

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.3 PROGRAMMA 2 VERKEER, VERVOER EN OPENBARE RUIMTE

Gemeente weinig stedelijk 124

27/181

2.4 Programma 3 Economie Tot het programma Economie behoren de taakvelden economische ontwikkelingen, fysieke bedrijfsinfrastructuur, bedrijvenloket en bedrijfsregelingen en economische promotie.

Wat gebeurt er om ons heen? De economie in onze gemeente is herstellende van de coronapandemie. Mede als gevolg van de oorlog in Oekraïne lopen de energieprijzen op en ontstaan er tekorten aan grondstoffen en materialen. Sommige bedrijven ervaren economisch voordeel van deze crises en het heeft innovaties in versnelling gebracht. Er zijn echter ook veel bedrijven die flink geraakt zijn door alle verschuivingen op de markt. Ondanks de goede uitgangspositie wordt de agrarische sector nu geconfronteerd met diverse uitdagingen. Ook in de Hoeksche Waard. Landelijke, regionale en lokale ontwikkelingen volgen elkaar in een hoog tempo op, waardoor boeren in mindere mate in staat zijn invulling te geven aan hun bedrijfsmodel. Daarnaast zien we dat de toekomst van de landbouw onder toenemende druk staat door veranderingen in klimaat, waterhuishouding en biodiversiteit. Sinds het voorjaar van 2020 is onze gemeente onderdeel van de Regio Deal Zuid-Hollandse Delta. Door over de gemeentegrenzen heen te kijken, is veel meer mogelijk. De eilanden Hoeksche Waard, GoereeOverflakkee en Voorne-Putten werken samen in de Zuid-Hollandse Delta. In de Regio Deal bundelen we de krachten op de thema's duurzaamheid, Agri-food, Landschap & Toerisme en Onderwijs & Arbeidsmarkt.

In 2023 zet de gemeente zich onverminderd in voor goede en vroegtijdige communicatie met de regio, de samenwerking met de gebiedspartners en het zoveel als mogelijk beperken van de (economische) schade voor de Hoeksche Waard als gevolg van infrastructurele werken. De uitgifte van bedrijventerreinen in de Hoeksche Waard is in 2021 in een stroomversnelling geraakt. Het aanbod is op dit moment vrijwel volledig uitgegeven en de vraag is onverminderd hoog. Met regelmaat wordt de gemeente benaderd door ondernemers die op zoek zijn naar ruimte voor uitbreiding in de Hoeksche Waard. Deze recente ontwikkelingen en de mogelijke gevolgen voor de vitaliteit van de regionale economie nemen we mee in de diverse beleidsdocumenten.

Wat willen we bereiken? Wat gaan we ervoor doen? Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

Een gezond economisch vestigingsklimaat

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.4 PROGRAMMA 3 ECONOMIE

28/181

Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

In 2030 is de arbeidsmarkt in de Hoeksche Waard vitaal, omdat (toekomstige) vraag en aanbod in kwantitatieve en kwalitatieve zin in evenwicht is.

Inspiratiesessies bedrijven op gebied van arbeidsmarkt, sociaal ondernemerschap en Leven Lang Leren en Ontwikkelen

2022-2023

Ontwikkelen Smart Hubs

2022-2023

Bevorderen betrokkenheid van werkgevers bij de inclusieve samenleving door versterking sociaal ondernemerschap

2023

In samenwerking met het ruimtelijk domein opstellen van multifunctioneel landbouwbeleid

2022-2023

Innovatieve projecten voor herstel en behoud bodemkwaliteit (Regio Deal)

2022-2024

Korte Keten initiatieven waarmee de afstand tussen boer en burger wordt verkleind en de voedselketen wordt verduurzaamd (Regio Deal)

2022-2024

Projecten op gebied van regionale kennisontwikkeling en –deling (Regio Deal)

2022-2024

Allianties vrijetijdseconomie

2022-2025

Doorontwikkelen waterverbindingen

2022-2024

Doorontwikkelen recreatieve routes

2022-2024

Verbinden Recreatie en Toerisme rond het Haringvliet (Regio Deal)

2022-2024

Natuur en beleving kust Voordelta (Regio Deal)

2022-2024

Herstructurering campings en recreatieterreinen (Regio Deal)

2022-2024

Professionele gebiedsmarketing organisatie

2022-2024

Opbouwen naamsbekendheid Hoeksche Waard en vergroten positie Hoeksche Waard

2022-2024

Cross-mediaal marketingplatform

2022-2024

Professionaliseren gastheerschap Hoeksche Waard

2022-2024

De Hoeksche Waard is als Foodlab voor de Randstad koploper op het gebied van gezond voedsel en duurzame en innovatieve landbouw. De gemeente heeft de ambitie om de kennis en kunde op dit gebied in de Hoeksche Waard zichtbaar en beleefbaar te maken voor een breed regionaal publiek en te benutten voor verbeteringen in de landbouw, natuur en gezondheid. Het versterken van het (economisch) vestigingsklimaat en welzijn

Het versterken van het toeristisch- recreatief profiel

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.4 PROGRAMMA 3 ECONOMIE

29/181

Wat mag het kosten? Taakveld

Werkelijk 2021

Actuele begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

-2

10

0

0

0

0

821

1.220

36

36

36

36

87

114

144

144

144

144

184

231

207

110

110

110

1.090

1.575

386

289

289

289

-1.123

-1.374

-1.303

-1.020

-770

-770

-332

-1.325

-140

-140

-140

-140

-794

-992

-866

-864

-639

-639

-531

-824

-310

-221

-221

-221

Totaal Lasten

-2.780

-4.515

-2.619

-2.244

-1.769

-1.769

Totaalsaldo van baten en lasten

-1.690

-2.940

-2.233

-1.956

-1.480

-1.480

328

0

0

0

0

0

9

627

9

9

9

9

256

219

0

0

0

0

254

602

14

18

18

18

847

1.448

23

27

27

27

-442

-619

0

0

0

0

-121

0

0

0

0

0

0

-442

0

0

0

0

Totaal Stortingen reserves

-563

-1.060

0

0

0

0

Geraamd resultaat programma 3. Economie

-1.406

-2.552

-2.210

-1.929

-1.453

-1.453

3.1 Economische ontwikkeling 3.2 Fysieke bedrijfsinfrastructuur 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie Totaal Baten 3.1 Economische ontwikkeling 3.2 Fysieke bedrijfsinfrastructuur 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie

3.1 Economische ontwikkeling 3.2 Fysieke bedrijfsinfrastructuur 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie Totaal Onttrekkingen reserves 3.2 Fysieke bedrijfsinfrastructuur 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.4 PROGRAMMA 3 ECONOMIE

30/181

Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen CV/BV Ontwikkelingsbedrijf Bedrijvenpark Hoeksche Waard Het Ontwikkelingsbedrijf ontwikkelt bedrijventerreinen met een regionaal karakter. De activiteiten van de exploitatiemaatschappij beperken zich tot het ontwikkelen van een Hoeksche Waards bedrijventerrein van 20 hectare. Op dit moment zijn vrijwel alle kavels verkocht of in reservering. Daarom wordt de afronding van de ontwikkeling voorbereidt. Als onderdeel hiervan wordt een eventuele liquidatie onderzocht op de fiscale en financiële consequenties. Op grond van de uitkomsten van het onderzoek vindt verdere besluitvorming plaats.

Beleidsindicatoren In onderstaande tabel zijn de volgens het BBV verplichte beleidsindicatoren opgenomen die betrekking hebben op dit programma.

Indicatoren BBV (peildatum "Waarstaatjegemeente" 02-09-2022)

Jaar

% Netto arbeidsparticipatie tov potentiele beroepsbevolking

2021

% Functiemenging (verhouding tussen banen en woningen)

2021

Banen (per 1.000 inwoners in de leeftijd 15 tot en met 64 jaar)

2021

Bedrijfsvestigingen (per 1.000 inwoners in de leeftijd 15 tot en met 64 jaar)

2021

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.4 PROGRAMMA 3 ECONOMIE

Hoeksche Waard

Nederland

Gemeente weinig stedelijk

72,1

70,4

71,3

47,8

53,3

50,2

643,9

805,5

707,7

162,6

165,1

164,7

31/181

2.5 Programma 4 Onderwijs Tot het programma Onderwijs behoren de taakvelden openbaar basisonderwijs, onderwijshuisvesting en onderwijsbeleid en leerlingzaken.

Wat gebeurt er om ons heen? Een inclusieve samenleving start met gelijke kansen voor kinderen om zich te ontwikkelen en te ontplooien. Het rijksbeleid richt zich de komende jaren op het versterken van de onderwijskwaliteit en voldoende personeel. Daarnaast wordt de kansengelijkheid vergroot door te investeren in de kinderopvang en de voor- en vroegschoolse educatie. In stappen wordt de vergoeding voor kinderopvang voor werkende ouders verhoogd naar 95%. Ook deze sector kampt met een aanzienlijk personeelstekort. Tenslotte gaat landelijk extra aandacht uit naar een verbeteraanpak voor passend onderwijs en het terugbrengen van het aantal onnodige thuiszitters naar 0. Tot 31 juli 2023 ontvangen gemeenten een specifieke uitkering om de onderwijsvertraging in te halen die kinderen opliepen tijdens de coronaperiode. In overleg met partners zoals onderwijs en kinderopvang (maar ook blbliiotheek, jeugdzorg en jongerenwerk) werken we op korte termijn (de schooljaren 2021-2022 en 2022-2023) aan onderwijskansen volgens een lokaal plan NPO (Nationaal Programma Onderwijs). Recent heeft de minister aangekondigd dat de bestedingstermijn van de uitkering NPO met twee jaar wordt verlengd. Op langere termijn werken we met onderwijspartners en opvangpartners aan onderwijskansen in de vorm van een Lokale Educatieve Agenda.

Met een Sociaal Medische Incidatie (SMI) ontlasten we tijdelijk gezinnen die geen recht op kinderopvangtoeslag hebben door hen een gemeentelijke tegemoetkoming in de kosten voor kinderopvang te bieden. De laatste jaren neemt het aantal aanvragen fors toe en wordt de periode van de ondersteuning langer. Eenzelfde beweging doet zich voor bij het aanbieden aan Leerlingenvervoer.

Wat willen we bereiken? Wat gaan we ervoor doen? Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

Stimuleren van persoonlijke ontwikkeling en zelfredzaamheid: het bevorderen van kansengelijkheid in de voorschoolse periode en in het onderwijs.

Lokale uitvoering Nationaal Programma Onderwijs (tijdelijk)

2023-2025

• • • • •

intensivering bibliotheekwerk voor jeugd en onderwijs uitbreiding capaciteit schoolmaatschappelijk werk kennisdeling en ontmoeting extra inzet ouderbetrokkenheid projectleider thuiszitters

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.5 PROGRAMMA 4 ONDERWIJS

32/181

Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

•

ambulante taalondersteuning

Evalueren en actualiseren Verordening Leerlingenvervoer

2023

Evalueren en actualiseren beleidsregels SMI

2023

Actualiseren en uitvoeren Lokale Educatieve Agenda Hoeksche Waard (LEA), waaronder de thema’s

2023-2025

• •

onderwijskansenbeleid buitenschoolse opvang plus

Versterken van een sociaal en verbonden Hoeksche Waard: het stimuleren van een passend, toegankelijk, gedifferentieerd en kwalitatief hoogwaardig onderwijsaanbod voor ieder kind in de Hoeksche Waard.

Uitvoering geven aan de vastgestelde Lokale Educatieve Agenda 2021-2022 Hoeksche Waard (LEA), waaronder de thema’s:

Versterken van een sociaal en verbonden Hoeksche Waard: een kwalitatief goed onderwijshuisvestingsaanbod.

Uitvoering geven aan het door de raad vastgestelde Integraal Huisvestingsplan (IHP) Onderwijs 2021- 2024.

2023-2024

We maken een integrale, inhoudelijke afweging over schoolzwemmen in de op te stellen Nota Sport en Bewegen.

2023-2024

• • •

2023-2025

passend onderwijs en jeugdhulp, jeugdhulp in de (voor)school thuiszitters.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.5 PROGRAMMA 4 ONDERWIJS

33/181

Wat mag het kosten? Taakveld

4.1 Openbaar basisonderwijs 4.2 Onderwijshuisvesting 4.3 Onderwijsbeleid en leerlingzaken Totaal Baten

Werkelijk 2021

Actuele begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

17

20

21

21

21

21

79

3.273

4

4

4

4

734

1.935

1.153

768

768

768

829

5.228

1.178

793

793

793

4.1 Openbaar basisonderwijs 4.2 Onderwijshuisvesting 4.3 Onderwijsbeleid en leerlingzaken

-723

-675

-692

-692

-692

-608

-1.956

-5.094

-2.153

-2.225

-2.076

-2.113

-3.295

-4.954

-4.074

-3.688

-3.688

-3.688

Totaal Lasten

-5.975

-10.723

-6.920

-6.605

-6.455

-6.409

Totaalsaldo van baten en lasten

-5.145

-5.495

-5.742

-5.812

-5.662

-5.616

7.001

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

7.001

0

0

0

0

0

4.2 Onderwijshuisvesting 4.3 Onderwijsbeleid en leerlingzaken

-6.698

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Totaal Stortingen reserves

-6.698

0

0

0

0

0

Geraamd resultaat programma 4. Onderwijs

-4.842

-5.495

-5.742

-5.812

-5.662

-5.616

4.2 Onderwijshuisvesting 4.3 Onderwijsbeleid en leerlingzaken Totaal Onttrekkingen reserves

Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen Er zijn binnen dit programma geen verbonden partijen.

Beleidsindicatoren In onderstaande tabel zijn de volgens het BBV verplichte beleidsindicatoren opgenomen die betrekking hebben op dit programma.

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.5 PROGRAMMA 4 ONDERWIJS

34/181

Indicatoren BBV (peildatum "Waarstaatjegemeente" 02-09-2022)

Jaar

% Voortijdige schoolverlaters zonder startkwalificatie

2021

Absoluut verzuim per 1.000 leerplichtige leerlingen 5-18 jr

2021

Relatief verzuim per 1.000 leerplichtige leerlingen 5-18 jr

2021

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.5 PROGRAMMA 4 ONDERWIJS

Hoeksche Waard

Nederland

Gemeente weinig stedelijk

1,5

1,9

1,5

0,5

2,5

2,0

5

19

14

35/181

2.6 Programma 5 Sport, Cultuur en Recreatie Tot programma Sport, Cultuur en Recreatie behoren de taakvelden sportbeleid en activering, sportaccommodaties, cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie, musea, cultureel erfgoed en media. Ook het subsidiebeleid en welzijnswerk zijn in dit programma ondergebracht.

Wat gebeurt er om ons heen? Het belang van sport en cultuur en erfgoed blijft onverminderd groot. Zowel voor het individu als voor de maatschappij in brede zin. Mensen die sporten zijn gezonder en hebben een groter sociaal netwerk. Door cultuureducatie leren kinderen creatief en buiten de gebaande paden te denken en ontwikkelen. Erfgoed draagt bij aan de identiteitsvorming en het besef van (culturele) waarde van de leefomgeving. We formuleren daarmee wat we belangrijk vinden en willen bewaren voor toekomstige generaties. Voor alle taakvelden behorend bij dit programma geldt dat ze bijdragen aan de versterking van sociale verbanden, zowel tussen inwoners onderling en tussen inwoners, maatschappelijke organisaties en de gemeente. Deze verbanden vormen samen een sterke sociale basis. Levendige sportclubs, cultuuruitingen en inspirerende culturele participatie dragen daarmee ook bij aan vitale dorpen en kernen. We weten echter dat het aantal leden van verenigingen en sportclubs al jaren afneemt. Als gevolg van de coronacrisis zijn Nederlanders minder gaan sporten en is ook de cultuurdeelname afgenomen. In de komende jaren investeren we in een toegankelijk aanbod van accommodaties, dat aansluit bij de wensen van de inwoners en dat op eenduidige wijze wordt beheerd en onderhouden.

Wat willen we bereiken? Wat gaan we ervoor doen? Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

Stimuleren van persoonlijke ontwikkeling en zelfredzaamheid: het bevorderen van sporten cultuurdeelname

Uitvoering geven aan de Uitvoeringsagenda cultuur, voor komend jaar betekent dit onder andere de realisatie van een cultuurhuis in Oud-Beijerland.

2023-2024

Ontwikkelen en uitvoeren van integrale sport- en beweegnota en beleid voor financiële ondersteuning van jeugdtopsporttalenten.(PN 2022)

2023-2026

Versterken van een sociaal en verbonden Hoeksche Waard: een stevige basis voor sport en cultuur

De uitvoeringsagenda’s cultuur & erfgoed (2021-2024) zijn uitgevoerd. Het accent ligt daarbij op het versterken van de basis(infra)structuur door het bieden van duidelijke financiële voorwaarden, zorg voor goede huisvesting en het faciliteren en stimuleren van onderlinge samenwerking. Daarnaast ligt het accent op het verankeren van erfgoed in ruimtelijke beleidsinstrumenten.

2023-2024

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.6 PROGRAMMA 5 SPORT, CULTUUR EN RECREATIE

36/181

Wat willen we bereiken

Wat gaan we ervoor doen

Wanneer

Maatschappelijk effect/Doel

Subdoel/Speerpunt

Planning

Het beleid voor de harmonisatie voor de buitensportaccommodaties is gereed en wordt geïmplementeerd. Daarnaast vinden nog investeringen vanuit het huidige beleid plaats. (PN 2022)

2023-2024

Restauratie en nieuwbouw van Fort Buitensluis (PN 2022)

2023

Behoud en ontwikkeling van cultureel erfgoed in de Hoeksche Waard (PN 2022)

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.6 PROGRAMMA 5 SPORT, CULTUUR EN RECREATIE

37/181

Wat mag het kosten? Taakveld

5.1 Sportbeleid en activering 5.2 Sportaccommodaties 5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie 5.4 Musea 5.5 Cultureel erfgoed 5.6 Media

Werkelijk 2021

Actuele begroting 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

Begroting 2025

Begroting 2026

50

100

0

0

0

0

2.992

3.993

2.668

2.669

2.669

2.669

2

0

0

0

0

0

0 48 17

21 39 24

21 31 25

21 31 25

21 31 25

21 31 25

3.108

4.177

2.745

2.746

2.746

2.746

-982

-1.150

-1.037

-1.026

-992

-992

-8.553

-7.638

-7.787

-8.035

-8.022

-7.994

-519

-898

-508

-513

-376

-376

-216 -662 -1.695

-259 -767 -1.854

-257 -630 -1.857

-250 -577 -1.831

-250 -573 -1.713

-250 -573 -1.713

Totaal Lasten

-12.627

-12.567

-12.076

-12.231

-11.925

-11.897

Totaalsaldo van baten en lasten

-9.518

-8.390

-9.331

-9.485

-9.179

-9.151

68

54

4

4

4

4

711

7.954

499

478

478

478

195

465

0

0

0

0

0 150 133

0 150 198

0 0 13

0 0 13

0 0 13

0 0 13

1.256

8.820

515

494

494

494

0

0

0

0

0

0

Totaal Baten 5.1 Sportbeleid en activering 5.2 Sportaccommodaties 5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie 5.4 Musea 5.5 Cultureel erfgoed 5.6 Media

5.1 Sportbeleid en activering 5.2 Sportaccommodaties 5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie 5.4 Musea 5.5 Cultureel erfgoed 5.6 Media Totaal Onttrekkingen reserves 5.1 Sportbeleid en activering 5.2 Sportaccommodaties 5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie 5.4 Musea 5.5 Cultureel erfgoed 5.6 Media

0

-8.957

0

0

0

0

-204

-100

0

0

0

0

0 -150 -515

0 0 0

0 0 0

0 0 0

0 0 0

0 0 0

Totaal Stortingen reserves

-869

-9.057

0

0

0

0

-9.131

-8.628

-8.816

-8.991

-8.685

-8.657

Geraamd resultaat programma 5. Sport, cultuur en recreatie

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.6 PROGRAMMA 5 SPORT, CULTUUR EN RECREATIE

38/181

Verbonden partijen die bijdragen aan het realiseren van onze doelstellingen Bres Accommodaties BV De vennootschap heeft met name ten doel: • Het exploiteren van het recreatieoord Binnenmaas en diverse binnensport-, recreatie- en welzijnsfaciliteiten, inclusief het (technisch) beheren van (overig) vastgoed.

Beleidsindicatoren In onderstaande tabel zijn de volgens het BBV verplichte beleidsindicatoren opgenomen die betrekking hebben op dit programma.

Indicatoren BBV (peildatum "Waarstaatjegemeente" 02-09-2022) % Niet-sporters t.o.v. bevolking 19 jaar en ouder

PROGRAMMABEGROTING 2023-2026 | 2.6 PROGRAMMA 5 SPORT, CULTUUR EN RECREATIE

Jaar

Hoeksche Waard

Nederland

Gemeente weinig stedelijk

2020

52,9

49,3

50,9