Inventarisatie Hoeksche Waard Rapportage funerair erfgoed
Tekst van het document
Gemeente Hoeksche Waard 2024
Bureau Funeraire Adviezen Amsterdam, juli 2024
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN 19 GEMEENTELIJKE BEGRAAFPLAATSEN INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
1 van 151
Opdrachtgever: Gemeente Hoeksche Waard
Postbus 2003 3260 EA Oud-Beijerland Contactpersonen: mw. M. Eimers en dhr. A. Mol, specialisten Begraven gemeente Hoeksche Waard
Uitvoering Bureau Funeraire Adviezen Jisperveldstraat 73 1024 AC Amsterdam Telefoon:
06-10816145
E-mail: Website:
info@funerair.nl www.funerair.nl
Tekst en fotografie Redactie Onderzoek
: Bureau Funeraire Adviezen, Leon Bok : Bureau Funeralia, René ten Dam : Werkgroep Oorlogsdoden
Foto voorzijde: Keramische vogel van wit steengoed op de begraafplaats in Goudswaard. Dergelijke vogels zien we vaak op kindergraven.
Amsterdam, juli 2024
Rapport nr. 2024-124 © Bureau Funeraire Adviezen. Alle rechten voorbehouden. Conform de algemene voorwaarden, artikel 5, mag het opgeleverde product door de opdrachtgever aangewend worden voor presentatie en publicatie, binnen de strekking van de opdracht. Indien foto’s en teksten door opdrachtgever worden aangewend voor andere publicaties of andere doeleinden, dan dient Bureau Funeraire Adviezen hiervoor uitdrukkelijk toestemming te geven. Aan gebruik, anders dan voor de doelstelling van de opdracht, kan Bureau Funeraire Adviezen kosten verbinden. Ondanks alle zorg die aan de samenstelling van dit rapport is besteed, kan Bureau Funeraire Adviezen niet aansprakelijk worden gesteld voor enige schade die ontstaat of ontstaan is, doordat Bureau Funeraire Adviezen bij de uitvoering van de overeenkomst is uitgegaan van door de opdrachtgever verstrekte onjuiste en/of onvolledige gegevens.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
2 van 151
SAMENVATTING In opdracht van de gemeente Hoeksche Waard heeft Bureau Funeraire Adviezen (BFA) in april 2024 een inventarisatie uitgevoerd op 19 gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente. De inventarisatie is uitgevoerd op grond van vooraf door de gemeente goedgekeurde criteria. De grondslag van de inventarisatie voor alle begraafplaatsen in de gemeente Hoeksche Waard ligt in artikel 35 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Hoeksche Waard 2024. De in aanmerking komende begraafplaatsen zijn de volgende: Begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijk kerkhof St. Anthonie-Polder Gemeentelijke Kerkhof Gemeentelijke begraafplaats Oude gemeentelijke Begraafplaats Nieuwe gemeentelijke Begraafplaats Nieuwe gemeentelijke begraafplaats Gemeentelijke begraafplaats Nieuwe gemeentelijke begraafplaats De Essenhof Oude gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Gemeentelijke Begraafplaats Nieuwe gemeentelijke Begraafplaats
Adres Keizersdijk 106a Vaartweg 2 Oud Heinenoordseweg 2a Oud Cromstrijensedijk WZ 43a Polderdijk 67 Raadhuisstraat 37 Raadhuislaan 42 Wilhelminastraat 31b Kreekkant 3 Hallinxweg 37 Langeweg 2 Oud Piershilseweg 4 Sportlaan 2 Prins Bernhardlaan 5 Maasdamseweg 1a Kerkstraat 78a Havenstraat 7 Manhille 1 Koninginneweg 23a
Plaats Cillaarshoek Goudswaard Heinenoord Klaaswaal Maasdam Maasdam Mijnsheerenland Nieuw Beijerland Nieuw Beijerland Numansdorp Oud-Beijerland Piershil Puttershoek Puttershoek 's-Gravendeel Strijen Strijensas Westmaas Zuid-Beijerland
Al deze begraafplaatsen zijn geïnventariseerd in april 2024. Voor een aantal andere begraafplaatsen (de oude begraafplaatsen van Numansdorp, Piershil, Puttershoek, ’s-Gravendeel en Zuid-Beijerland heeft de gemeente besloten deze niet te laten inventariseren. Reden daarvan is dat deze niet meer gebruikt worden of gemeentelijk monument zijn. Indien gewenst kunnen deze in de toekomst alsnog geïnventariseerd worden. De gemeente Hoeksche Waard heeft ervoor gekozen de Oudheidkundige Kringen in de Hoeksche Waard te betrekken bij de inventarisatie. Dat heeft echter niets concreets opgeleverd. Uit het contact met deze verenigingen is wel gebleken dat men op de hoogte gebracht wil worden van de selectie. Bureau Funeraire Adviezen geeft als advies mee aan de gemeente om de vrijwilligers van de Oudheidkundige verenigingen te betrekken bij ruimingen, omdat daar de kennis zit om na te gaan of een persoon van belang is geweest, uiteraard met het rapport als voorbeeld. Ook ten aanzien van de samenstelling van lijsten van oorlogsdoden en de wijze waarop met herdenkingen omgegaan wordt is wellicht een punt van aandacht. Gebleken is dat dit niet in de gehele gemeente consistent is. De inventarisatie heeft zich gericht op de graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft.
Alvorens de inventarisaties uit te voeren is bureauonderzoek gedaan naar de ontstaansgeschiedenis en het huidige aanzien van de begraafplaatsen. Daarna is de inventarisatie uitgevoerd aan de hand van de criteria die beschreven zijn in hoofdstuk 2.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
3 van 151
Na inventarisatie van de 19 begraafplaatsen zijn op de nieuwe begraafplaats van Puttershoek (De Essenhof) geen noemenswaardige grafmonumenten of graven aangetroffen. Derhalve is van 18 begraafplaatsen een zogenaamde groslijst opgesteld. Dit heeft in eerste instantie een aantal groslijsten opgeleverd die in de bijlage bij dit rapport opgenomen zijn. Hierna zijn de geïnventariseerde grafmonumenten aan de hand van een puntensysteem voorzien van een score. Bij deze scoring vielen 4 grafmonumenten af en nog eens 3 graven waarop geen grafmonument stond. Deze graven of grafmonumenten bleken na onderzoek van onvoldoende waarde of van de persoon kon niet worden vastgesteld wat diens rol was. Uiteindelijk zijn 415 grafmonumenten op 489 graven geselecteerd, met dien verstande dat op 3 graven geen grafmonument staat en 1 grafmonument niet meer op een graf staat, alle in Strijen. Twee van de graven hebben betrekking op gebeurtenissen rond de Tweede Wereldoorlog en zijn daarom wel opgenomen in de selectie. De geselecteerde graven en grafmonumenten vertegenwoordigen een soort ‘benchmark’ waartegen de overige grafmonumenten van de geïnventariseerde begraafplaatsen afgezet kunnen worden. Het is onmogelijk om op termijn alle grafmonumenten te behouden, maar deze selectie kan een hulpmiddel zijn bij het behoud of bij aanstaande ruimingen.
Er wordt daarom niet alleen geadviseerd over de wijze waarop omgegaan kan worden met de grafmonumenten uit de selectie, maar ook met de overige grafmonumenten. Bij de inventarisatie is gebleken dat ook achter op het oog minder interessante grafmonumenten tal van verhalen schuilgaan. Deze kunnen dienen als aanknopingspunt voor het vertellen van de geschiedenis van het dorp. Wat het behoud van de grafmonumenten betreft, dient uitgegaan te worden van een consoliderende aanpak. Daarvoor zijn in het advies enkele aandachtspunten opgetekend die het onderhoud op de lange duur ten goede kunnen komen. Ook is geadviseerd een beleids- en beheerplan op te stellen met een cultuurhistorische component. Daar zijn enkele opmerkingen over gemaakt, met name over de wijze van omgang en onderhoud van de te behouden grafmonumenten. In het beleid zou de gemeente mee kunnen nemen dat de begraafplaatsen een bredere rol kunnen spelen dan alleen maar vanuit de rol als voorziening voor de lijkbezorging. Dat daarbij ook het ruimen van teruggevallen graven een rol speelt, is vanzelfsprekend. Het betrekken van lokale instellingen, vrijwilligers en stichtingen die zich al inzetten voor behoud van begraafplaatsen is eveneens sterk aanbevolen. Bureau Funeraire Adviezen adviseert de gemeente Hoeksche Waard de selectie formeel te laten vastleggen door B&W.
Vervolgens dienen alle grafmonumenten die geselecteerd zijn in de administratie een aantekening te krijgen zodat ze niet per ongeluk verwijderd kunnen worden.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
4 van 151
INHOUD SAMENVATTING .............................................................................................................................. 3 INHOUD .......................................................................................................................................... 5 INLEIDING ....................................................................................................................................... 8 1 KORTE FUNERAIRE HISTORIE VAN DORPEN EN BEGRAAFPLAATSEN ......................................... 10 1.1 Cillaarshoek .............................................................................................................................. 10 1.1.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 11 1.2 Goudswaard ............................................................................................................................. 12 1.2.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 12 1.3 Heinenoord............................................................................................................................... 14 1.3.1 Gemeentelijke begraafplaats ...............................................................................................
15 1.4 Klaaswaal .................................................................................................................................. 16 1.4.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 17 1.5 Maasdam .................................................................................................................................. 19 1.5.1 Gemeentelijk kerkhof ........................................................................................................... 20 1.5.2 Kerkhof Sint Anthoniepolder ................................................................................................ 21 1.6 Mijnsheerenland ...................................................................................................................... 22 1.6.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 23 1.7 Nieuw-Beijerland ...................................................................................................................... 24 1.7.1 Oude gemeentelijke begraafplaats ...................................................................................... 24 1.7.2 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats...................................................................................
26 1.8 Numansdorp ............................................................................................................................. 26 1.8.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 28 1.9 Oud-Beijerland ......................................................................................................................... 30 1.9.1 Gemeentelijke begraafplaats ............................................................................................... 31 1.10 Piershil ...................................................................................................................................... 32 1.10.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 33 1.11 Puttershoek .............................................................................................................................. 34 1.11.1 Oude Gemeentelijke begraafplaats.................................................................................. 34 1.11.2 Nieuwe gemeentelijke begraafplaats Essenhof ............................................................... 36 1.12 ‘s-Gravendeel ...........................................................................................................................
37 1.12.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 38 1.13 Strijen ....................................................................................................................................... 39 1.13.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 40 1.14 Strijensas .................................................................................................................................. 43 1.14.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 43 1.15 Westmaas ................................................................................................................................. 44 1.15.1 Gemeentelijke begraafplaats ........................................................................................... 45 1.16 Zuid-Beijerland ......................................................................................................................... 46 1.16.1 Nieuwe Gemeentelijk begraafplaats ................................................................................ 46 2 GEHANTEERDE CRITERIA ........................................................................................................
49 2.1 Criteria voor inventarisatie....................................................................................................... 50 2.1.1 Biografische betekenis van de begravene ............................................................................ 50 2.1.2 Ouderdom grafmonument ................................................................................................... 51 2.1.3 Materiaalgebruik en hantering............................................................................................. 51 2.1.4 Vormgeving van het monument .......................................................................................... 51 2.1.5 Bijzondere symboliek/afbeelding ......................................................................................... 52 2.1.6 Passend in karakter van het grafveld ................................................................................... 52 2.1.7 Technische staat ................................................................................................................... 52 3 SELECTIE OP GROND VAN CRITERIA ........................................................................................ 55 3.1 Toepassing van de criteria ........................................................................................................ 55
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
5 van 151
3.2 Uiteindelijke lijst en gegevens .................................................................................................. 55 3.3 Eindscore .................................................................................................................................. 66 4 ADVIES OMGANG MET GESELECTEERDE GRAFMONUMENTEN................................................. 69 4.1 Juridisch .................................................................................................................................... 69 4.1.1 Aanpak in (gemeentelijke) administratie ............................................................................. 70 4.2 Scenario omgang met grafmonumenten ................................................................................. 71 4.2.1 Regels en beleidsuitvoering.................................................................................................. 71 4.2.2 Restauratie en onderhoud ................................................................................................... 72 4.2.3 Groen en padenstructuur ..................................................................................................... 73 5 ADVIES INZAKE OMGANG MET OVERIGE GRAFMONUMENTEN ...............................................
75 5.1 Betekenis overige grafmonumenten ........................................................................................ 75 5.2 Wijze van onderhoud en omgang ............................................................................................ 75 6 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN........................................................................................... 78 VERKLARENDE WOORDENLIJST ...................................................................................................... 80 LITERATUUR EN BRONNEN ............................................................................................................ 85 BIJLAGE: SAMENSTELLING GROSLIJSTEN ........................................................................................ 86 Totstandkoming .................................................................................................................................... 86 Leeswijzer .......................................................................................................................................... 86 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Cillaarshoek.............................................................................. 87 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Cillaarshoek ........................................................
88 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Goudswaard............................................................................. 89 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Goudswaard ....................................................... 91 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Heinenoord .............................................................................. 92 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Heinenoord ........................................................ 94 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Klaaswaal ................................................................................. 96 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Klaaswaal ........................................................... 98 Groslijst gemeentelijke kerkhof Maasdam ......................................................................................... 100 Toelichting groslijst gemeentelijk kerkhof Maasdam ..................................................................... 102 Groslijst gemeentelijke kerkhof Maasdam – Sint Anthoniepolder..................................................... 104 Toelichting groslijst gemeentelijk kerkhof Maasdam – Sint Anthoniepolder ................................. 105 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Mijnsheerenland ....................................................................
106 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Mijnsheerenland .............................................. 108 Groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Nieuw-Beijerland .......................................................... 110 Toelichting groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Nieuw-Beijerland .................................... 112 Groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Nieuw-Beijerland ...................................................... 113 Toelichting groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Nieuw-Beijerland................................. 114 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Numansdorp .......................................................................... 115 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Numansdorp .................................................... 120 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Oud-Beijerland ....................................................................... 122 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Oud-Beijerland ................................................. 125 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Piershil ................................................................................... 127 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Piershil..............................................................
128 Groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Puttershoek .................................................................. 129 Toelichting groslijst oude gemeentelijke begraafplaats Puttershoek ............................................ 132 Groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats ‘s-Gravendeel ............................................................ 134 Toelichting groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats ‘s-Gravendeel ...................................... 135 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Strijen ..................................................................................... 136 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Strijen ............................................................... 142 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Strijensas................................................................................ 144 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Strijensas .......................................................... 145 Groslijst gemeentelijke begraafplaats Westmaas .............................................................................. 146 Toelichting groslijst gemeentelijke begraafplaats Westmaas ........................................................ 147 INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
6 van 151
Groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Zuid-Beijerland .......................................................... 148 Toelichting groslijst nieuwe gemeentelijke begraafplaats Zuid-Beijerland .................................... 149 Aantal geïnventariseerde grafmonumenten en kenmerken .............................................................. 150
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
7 van 151
INLEIDING De gemeente Hoeksche Waard telt in totaal 37 begraafplaatsen. Dit betreft 24 gemeentelijke begraafplaatsen, 11 bijzondere (waarvan 9 geruimd) en 2 Joodse begraafplaatsen. Gemeente Hoeksche Waard heeft in 2024 opdracht gegeven om 19 gemeentelijke begraafplaatsen te inventariseren op grond van vooraf vastgestelde criteria. Dat gaat om de volgende met blauw aangeduide begraafplaatsen op onderstaande luchtfoto.
Afb. 1. Alle begraafplaatsen op een luchtfoto van de gemeente. Gele punten zijn geruimde begraafplaatsen, lichtblauwe punten verdwenen begraafplaatsen en blauwe pointers zijn alle bestaande begraafplaatsen, waaronder de 19 geïnventariseerde.
Van de 24 gemeentelijke begraafplaatsen zijn er uiteindelijk 19 geïnventariseerd. De gemeente heeft voor 5 begraafplaatsen besloten deze niet te laten inventariseren, om reden dat ze niet meer gebruikt worden of gemeentelijk monument zijn. Dit betreft: de oude begraafplaatsen of kerkhoven van Numansdorp, Piershil, Puttershoek, ’s-Gravendeel en Zuid-Beijerland. De uitwerking van de huidige inventarisatie is verwerkt in onderstaand rapport. De gehanteerde criteria luiden samengevat als volgt: 1. Biografische betekenis van de begravene; 2. Ouderdom grafmonument 3. Materiaalgebruik en hantering; 4. Vormgeving van het monument; 5. Bijzondere symboliek; 6. Passend in karakter van het grafveld; 7. Technische staat. De grondslag voor de huidige inventarisatie wordt gevormd door artikel 35 van de Beheerverordening gemeentelijke begraafplaatsen Hoeksche Waard 2024. In lid 1 van dat artikel wordt aangegeven dat “het college houdt een lijst bij van graven die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
8 van 151
opvallende kwaliteit heeft”. De gemeente heeft in haar opdracht aangegeven geen restrictie ten aanzien van de ouderdom van het graf op te nemen. De inventarisatie heeft plaatsgevonden in april 2024. Bij de inventarisatie is onder meer gebruik gemaakt van plattegronden van de begraafplaatsen, het grafregister en zijn vooraf 4 oudheidkundige verenigingen in de gemeente benaderd ten aanzien van namen van betekenis. Met betrekking tot de oorlogsdoden op de te inventariseren begraafplaatsen is de hulp ingeroepen van de Werkgroep Oorlogsdoden die informatie geverifieerd heeft, nader onderzoek gedaan en duiding heeft gegeven aan de omstandigheden waaronder de slachtoffers zijn gevallen. Mede door dit bureauonderzoek kon vooraf al een lijst van te bezoeken graven worden opgesteld. Achteraf is door de werkgroep nog een aantal slachtoffers nader onderzocht, met name in Strijen. De inventarisatie is in eerste instantie vastgelegd in een zogenaamde groslijst per begraafplaats. Daarna is een nadere selectie gemaakt aan de hand van de beschreven criteria.
Grafmonumenten hebben in die selectie een specifieke score gekregen wanneer ze: ➢ Een aanduiding of verwijzing naar historische persoon of familie geven; ➢ Een uiting zijn van bijzonder materiaalgebruik en -hantering; ➢ Een vormgeving kennen met een cultuurhistorische betekenis; ➢ Voorzien zijn van bijzondere symboliek of bijzondere teksten; ➢ Een impact hebben op de totale aanblik van de begraafplaats of van belang zijn voor de karakteristiek van het betreffende grafveld, en: ➢ In een dusdanige technische staat (onderscheiden in Goed, Redelijk, Matig, Slecht) verkeren die van een dusdanige aard is dat geen grote ingreep nodig zijn. Aan de hand van deze score wordt uiteindelijk aan de gemeente Hoeksche Waard een lijst voorgesteld van grafmonumenten (ook aangeduid per begraafplaats) die behouden zouden moeten blijven. In dit rapport is deze aanpak uitgewerkt. Om een goede selectie te kunnen maken, is in hoofdstuk één eerst een korte beschrijving gemaakt van de historie en typerende funeraire elementen van de verschillende begraafplaatsen per dorp. Die kennis vormt een van de uitgangspunten voor de inventarisatie en selectie van de grafmonumenten. In hoofdstuk twee worden de criteria voor deze inventarisatie nader toegelicht. De daarbij behorende groslijsten zijn als bijlage opgenomen, dit in verband met de leesbaarheid van het rapport.
In hoofdstuk drie wordt beschreven hoe de geformuleerde selectiecriteria toegepast zijn op de geïnventariseerde grafmonumenten. Hieruit komt een selectie naar voren die als apart bestand (Excel) bij dit rapport is gevoegd. In dit hoofdstuk wordt op deze lijst een toelichting gegeven, zoveel mogelijk uitgesplitst naar begraafplaats. Hoofdstuk vier bevat een advies voor de omgang met de geselecteerde grafmonumenten, passend binnen het beleid en beheer van de begraafplaatsen. In hoofdstuk vijf wordt kort ingegaan op de wijze waarop omgegaan zou kunnen worden met alle overige grafmonumenten op de begraafplaatsen. Hoofdstuk zes is een afsluitend hoofdstuk waarin enkele conclusies en aanbevelingen op een rij worden gezet. Verder is nog een verklarende woordenlijst opgenomen waarin een aantal begrippen en termen die in dit rapport voorkomt, nader verklaard wordt. Ook is een overzicht gemaakt van de gebruikte literatuur en bronnen.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
9 van 151
1
KORTE FUNERAIRE HISTORIE VAN DORPEN EN BEGRAAFPLAATSEN
Elke begraafplaats en kerkhof in Nederland heeft zo zijn eigen karakteristiek. In dit geval worden hiermee de kenmerkende eigenschappen bedoeld van de begraafplaats. Die kenmerkende eigenschappen kunnen beschreven worden ten aanzien van de gehele begraafplaats, maar ook meer in detail wanneer gekeken wordt naar de grafmonumenten. Bij het inventariseren van grafmonumenten op begraafplaatsen gaat het niet alleen om losse objecten maar ook om de samenhang. De grafmonumenten reflecteren een stuk geschiedenis van de begraafplaats, maar ook van het dorp waartoe ze behoren. In dit hoofdstuk wordt kort ingegaan op de funeraire geschiedenis van die dorpen en de respectievelijke begraafplaatsen in die dorpen. Ook wordt een korte beschrijving van de aangetroffen karakteristiek gegeven. Dit dient als een referentie voor de uiteindelijke selectie van de grafmonumenten. Ten aanzien van de funeraire historie wordt bij de meeste dorpen pas een vaste nederzetting gezien vanaf de late middeleeuwen. Binnen de huidige gemeente heeft vooral de Sint Elisabethsvloed grote invloed gehad. Bij die vloed in 1421 werden grote delen van het land verwoest en werden tientallen dorpen onbewoonbaar. Ondanks de overstromingen zijn in de polders sporen gevonden uit de ijzertijd, Romeinse tijd en uit de vroege middeleeuwen. In de nabijheid van Maasdam zijn zelfs graven uit de Romeinse periode gevonden.
De meeste vondsten zijn gedaan langs het oude traject van de Maas, waarvan nog een gedeelte resteert in de vorm van de Binnengedijkte Maas tussen Maasdam en Westmaas. Enkele middeleeuwse grafvelden wijzen op verwoeste kerkhoven.
1.1 Cillaarshoek Kort na de inpoldering van Het Oudeland van Strijen in 1436 ontstond langs de ringdijk ten noorden van Strijen een kleine nederzetting. De nederzetting werd gesticht door inwoners van het dorp Weede dat eerder in de Sint Elisabethsvloed was verzwolgen. Weede lag ten zuidoosten van het huidige Cillaarshoek en beschikte destijds ook al over een kerk. In Cillaarshoek werd aan de polderzijde waarschijnlijk al snel een kerk gebouwd waarin ook begraven werd. De oudste zerken verwijzen naar begravingen in 1604. Na 1829 zal er in ieder geval niet meer in de kerk begraven zijn.
Afb. 2. De kerk op een ansichtkaart van voor de oorlog (Beeldbank Pijk Kuipéri).
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
10 van 151
In 1870 werd geconstateerd dat het kerkhof, langs de weg ter weerszijden van de kerk, zeer ongunstig gelegen was. Voorgesteld werd om de begraafplaats van Maasdam uit te breiden om hier ook de doden uit Cillaarshoek te kunnen begraven. Dat is niet gebeurd, want twee jaar later had Cillaarshoek haar eigen algemene begraafplaats. 1.1.1 Gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats werd aangelegd door de gemeente Maasdam, waartoe het grootste deel van het toenmalige dorp behoorde. De locatie voor de begraafplaats was aan de andere kant van de dijk, maar niet ver van de kerk. Hier werd in 1872 een langwerpig perceel aangelegd met een sloot rondom. De grond uit de sloot werd gebruikt voor het ophogen en egaliseren van het perceel. In 1928 namen B&W het initiatief om op de begraafplaats 24 nieuwe graven bij te maken, tegen de geschatte kosten van 200 gulden. Verder werd de heg verwijderd en vervangen door een nieuwe. Ook de toegang tot de begraafplaats vroeg om verbetering. Er werd voldoende grind op voorraad genomen om de toegang in goede orde te houden. Kennelijk betrof de toegang een vrij smal pad, gelegen aan de linkerzijde van de school. In 1950 werd door de gemeente getracht een stukje extra grond aan te kopen om de toegang te verbeteren en dit te voorzien van tegels. In 1951 kwam wederom een uitbreiding van de begraafplaats ter sprake.
Waarschijnlijk betrof dat het laatste stukje waar nu de jongere graven liggen. Duidelijk is dat het perceel zelf in al die jaren niet veranderd is, maar dat de begraafplaats steeds naar voren toe uitgebreid door de ingebruikname van nieuwe graven. De begraafplaats wordt tot op de dag van vandaag gebruikt. In 1992 gaf de gemeente Strijen een vergunning af voor de sloop van het baarhuisje. Ter plekke is daarna een nieuw huisje gebouwd dat er nog steeds staat.
Afb. 3. De volledige begraafplaats is in één overzicht te vatten.
Vandaag de dag is aan de dijk, naast de verbouwde school, een ijzeren hekwerk te vinden dat toegang geeft tot de begraafplaats. Deze ligt enigszins schuin ten opzichte van de dijk. De ingang wordt gemarkeerd door treurwilgen waarachter zich de begraafplaats uitstrekt langs een breed grindpad met op het eind het eerdergenoemde baarhuisje. Links vooraan op de begraafplaats is in 2021 een herdenkingsmonument geplaatst waar nabestaanden van geruimde graven een naamplaatje kunnen laten bevestigen. De geruimde graven betroffen voornamelijk algemene graven. INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
11 van 151
Achterin, bij het baarhuisje maar buiten de heg, staan nog enkele bomen, maar het is vooral de ligusterhaag rondom die opvalt en de begraafplaats inkadert. De grafmonumenten liggen grotendeels in het gras, maar op een ouder deel met 1e klasse graven is een gedeelte van de begraafplaats voorzien van grind. De grafcultuur is voornamelijk twintigste-eeuws.
1.2 Goudswaard Goudswaard werd voor het eerst vermeld in het jaar 1246 en leed aanzienlijke schade bij de Sint Elisabethsvloed. Het dorp werd na de herdijking van de Polder Oud-Korendijk in 1439 opnieuw gesticht. Naast Goudswaard werd ook wel de naam De Korendijk gehanteerd. De kerk werd in 1442 in gebruik genomen, maar in 1721 is de kerk opnieuw opgetrokken. Rondom en in de kerk werd begraven. Het kerkhof was bereikbaar via een brug over een sloot die het kerkhof aan drie zijden omsloot. In de zuidoostelijke hoek stond een lijkenhuisje, waarschijnlijk voor drenkelingen. In 1818 werd bij de toegang een hek met geblokte hardstenen hekpijlers geplaatst. In de kerk bevinden zich nog een aantal zerken van notabelen. De oudste dateren van 1607. Er zal nog wel langer in de kerk begraven zijn, maar daarvan zijn geen sporen meer aanwezig. De situatie op het kerkhof na 1829 was waarschijnlijk van dien aard dat men niet lang daarna op zoek ging naar een locatie voor een nieuwe begraafplaats. Van het kerkhof is feitelijk niets meer terug te vinden.
Afb. 4. De kerk in 1961 (Beeldbank RCE).
1.2.1 Gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats werd waarschijnlijk in 1844 in gebruik genomen. De locatie die men daarvoor koos was op een wat hoger gelegen rug ten zuiden van het dorp. Op een kruising van De Langeweg en de Vaartweg werd een klein perceel ter grootte van 3.000 m2 gekocht van de Hervormde gemeente dat hier een perceel van anderhalve hectare in bezit had dat als weiland werd verpacht. In 1844 werd een eerste reglement in de gemeente vastgesteld en bovendien dateert de oudste begraving van dat jaar. De aanleg was relatief eenvoudig. Vanaf de ingang langs de Langeweg liep de toegang met een bocht over in het hoofdpad van de begraafplaats. Het voorste gedeelte van de begraafplaats werd waarschijnlijk niet gebruikt voor graven. In 1874 werd voor 200 gulden een lijkenhuisje gebouwd op de begraafplaats. Dat kwam te staan bij de overgang van het toegangspad naar het hoofdpad, tegen de rand van de begraafplaats. In 1914 werd 300 gulden uitgetrokken voor nieuwe beplanting op de begraafplaats. Dit hing waarschijnlijk samen met de ophoging en verbetering van de begraafplaats. Mogelijk dat daarbij veel oudere algemene graven zijn geruimd en velden opnieuw ingericht. De situatie van 1938 is vastgelegd in een plattegrond, waarop ook de verschillende klassen staan afgebeeld.
De eerste klasse lag achterin, waar een rondlopend pad en enig plantsoen een fraaie aankleding vormde voor de graven.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
12 van 151
Afb. 5. Plattegrond uit 1938 laat de opbouw van de oorspronkelijke begraafplaats zien (gemeentearchief Hoeksche Waard).
Rond de Tweede Wereldoorlog had de begraafplaats nog steeds een grootte van ongeveer 3.000 m2. Dat was allang niet meer voldoende en in 1951 werd een stuk grond aangekocht van de Hervormde gemeente ten behoeve van een uitbreiding van de begraafplaats. In 1953 was deze ten zuiden van de bestaande begraafplaats gelegen uitbreiding (vak 2) gereed en vanaf 1955 werden hier de eerste graven uitgegeven. Begin jaren zeventig werd nog eens een perceel gekocht voor de uitbreiding van de begraafplaats, vak 3. Deze uitbreiding kwam wederom aan de zuidzijde te liggen en hier werd begraven vanaf 1974. In de jaren negentig, onder de gemeente Korendijk, volgde nog een uitbreiding aan de oostzijde, die in 1999 in gebruik werd genomen. Daarmee kreeg de begraafplaats een oppervlak van bijna 8.300 m2. Op het perceel ten zuiden van de begraafplaats, waar nu volkstuinen liggen is nog de mogelijkheid tot verdere uitbreiding. In 1981 werden plannen gemaakt voor een aula op de begraafplaats. Die werd daadwerkelijk gebouwd op een gedeelte van de derde klasse graven die waarschijnlijk nimmer gebruikt waren. De aula is een merkwaardig gebouw, uitgevoerd in baksteen en onder een plat dak met lage schildkappen. Aan de noord- en oostzijde bevinden zich lange gevels, terwijl de zuidwestzijde het pad volgt met enkele inhammen.
Wie vandaag de dag de begraafplaats bezoekt, vindt achter de aula en op het oude gedeelte een groot grasveld met daarin verspreid staande en liggende grafmonumenten. Een geasfalteerd pad tussen de vakken voert de begraafplaats naar het eerste klasse gedeelte waar nog wel meer grafmonumenten te vinden zijn. Daar liggen de grafmonumenten in een vak met schelpen. De scheiding met de eerste uitbreiding wordt gevormd door een brede taxushaag met bolacacia’s ertussen. De uitbreiding is duidelijk anders van opzet doordat er nog meer grafmonumenten staan, veelal kunststeen, maar ook omdat stroken gras worden afgewisseld met in schelpen staande grafmonumenten. Er is duidelijk meer ruimte tussen de graven. Op vak 3 zijn juist weer hagen tussen de graven aangebracht en op de laatste uitbreiding liggen de grafmonumenten rug aan rug met paden ertussen. Op dit gedeelte is ook een verzamelmonument geplaatst en is een ruimte ingericht voor urnengraven. De grafcultuur op het oudste deel is door de weinige grafmonumenten inconsistent geworden, maar wel is duidelijk dat er hier veel gewerkt is met kunststeen. Op de eerste klasse afdeling is het beeld wat meer gevarieerd, maar ook hier veel kunststeen. Dat geldt ook voor vak 2, maar het type kunststeen
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
13 van 151
is hier wel van een andere kwaliteit en vormgeving. Op de jongste vakken overheersen stèles van graniet of gneis. Twee verwaarloosde graftrommels op het oude gedeelte verwijzen nog naar de talloze grafgiften die ooit gebruikelijk waren op de begraafplaatsen in de Hoeksche Waard.
1.3 Heinenoord Net als veel andere dorpen in de Hoeksche Waard is het huidige dorp Heinenoord in de vijftiende eeuw ontstaan. Eerder, in 1216, was ook al sprake van een kerkdorp met die naam. Na bedijking van de polder Oud-Heinenoord in 1437 vestigden zich de eerste bewoners en werd begonnen met de bouw van een kerk, binnendijks gelegen. Vanaf 1450 zijn de pastoors van de kerk bekend. Na een overstroming werd de polder in 1467opnieuw bedijkt. Als locatie voor de kerk was gekozen voor een zanderige rug naast een afgedamde kreek. In de kerk werd begraven en ook op het kerkhof. In de negentiende eeuw werd met name nog aan de zuidzijde van de kerk begraven.
Afb. 6. Kerkhof en deel van kerkhof in 1954. Rechts zijn nog deels de vier zerken te zien die hier lagen, maar nu in de kerk liggen (Beeldbank RCE).
In de Voorlopige lijst van monumenten van geschiedenis en kunst uit 1915 worden bij het beschrijven van de kerk ook de zerken genoemd. Deze lagen toen nog onder de banken, waarbij ook een zerk aanwezig zou zijn van Dirk van Polanen (1406?). Daarnaast werden een aantal zeventiende-eeuwse zerken genoemd, waarvan er ook vier op het kerkhof te vinden waren. In de Genealogische en Heraldische gedenkwaardigheden in en uit de kerken der provincie Zuid-Holland, deel IIa uit 1922 worden enkele zichtbare zerken uit de zeventiende eeuw beschreven en voorts dat er nog veel meer onder de planken van het overvloerde koor moeten liggen. Op het kerkhof worden 5 zeventiende-eeuwse zerken beschreven en een zerk waarop twee begravingen staan vermeld uit 1876 en 1889. In 1872 had de gemeente Heinenoord het kerkhof in erfpacht genomen van de hervormde gemeente.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
14 van 151
In 1886 verzocht de gemeente Heinenoord Gedeputeerde Staten (GS) toestemming voor een grote uitbreiding van het kerkhof. GS kon die toestemming niet verlenen omdat het bedoelde terrein te dicht op de bebouwde kom lag, waarop de gemeente in 1887 opdracht gaf voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats. Het kerkhof bleef evenwel in gebruik en ging weer terug naar de hervormde gemeente. Die besloot in 1892 om het kerkhof te sluiten. Hiertoe had het geneeskundig staatstoezicht geadviseerd, mede in verband met de tyfusuitbraak die dat jaar plaatsvond in Heinenoord. De zerken op het kerkhof zijn bij de bouw van de consistorie overgebracht naar de kerk. Daar zijn de meeste zerken verzameld op het koor en nu wel zichtbaar. In de monumentenomschrijving van de kerk worden de zerken niet genoemd. In de laatste jaren is in Heinenoord eerst een crematorium gebouwd (2017) en in 2021 werd Natuurbegraafplaats Zomerlanden geopend. De gemeentelijke begraafplaats is in gebruik gebleven. 1.3.1 Gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats kwam te liggen aan de Oud-Heinenoordseweg die de polder met de gelijkluidende naam ontsloot. Destijds lag deze plek buiten de bebouwde kom. De begraafplaats werd waarschijnlijk met ruim een meter grond opgehoogd, met name om op het niveau van de dijk te komen.
Een deel van de benodigde grond is waarschijnlijk verkregen door het verbreden van de sloot aan de achterzijde en de sloten aan weerszijden. Al met al werd zo’n 2.000 m2 ingericht, eenvoudig met een hoofdpad met aan weerszijden graven. Centraal werd een ingang aangebracht met aan de rechterzijde een huisje. De begraafplaats lag enkele meters van de weg. In 1889 werd hier voor het eerst begraven. De aanleg had in totaal 6.730,68 gulden gekost. In 1937 worden zo’n 40 wilgen en 4 sierbomen die rond de begraafplaats stonden, verkocht. Op luchtfoto’s van de RAF uit 1944 en 1945 is een dichte haag rond de begraafplaats zichtbaar.
Afb. 7. Vak A, is het oudste gedeelte op de begraafplaats, gelegen net achter het dienstgebouw.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
15 van 151
Na de Tweede Wereldoorlog werd de begraafplaats aan de zuidzijde uitgebreid. Daartoe werd het perceel op hoogte gebracht, de ingang verlegd en ingericht conform het bestaande deel. De eerste graven werd hier in 1952 uitgegeven. De begraafplaats kreeg daarmee een oppervlak van ruim 4.400 m2. Overigens was waarschijnlijk tot die tijd menig algemeen graf op het oorspronkelijke gedeelte al geruimd. In 1955 werd door de raad een voorstel gedaan voor de bouw van een aula op de begraafplaats. De geschatte kosten bedroegen 10.000 gulden. In 1959 werd door de raad een model uitgekozen en direct daarna werd een aanbesteding uitgeschreven. In 1956 bleek dat de begraafplaats enkel nog algemene en eigen graven kende, geen klassenindeling. De aula beviel waarschijnlijk niet, is wel gebruikt gezien een aantal aankondigingen van een afscheid in de aula op de begraafplaats, maar staat er vandaag de dag niet meer. Wel is aan bouwsporen op het huidige dienstgebouw en de daarachter staande muur te zien dat hier ooit wat anders heeft gestaan. Begin jaren negentig van de vorige eeuw werd de laatste uitbreiding gereed gemaakt, wederom aan de zuidzijde. Dit keer werd de uitbreiding zeker een meter extra opgehoogd. De inrichting volgde wederom dezelfde opzet, maar nu lagen de graven wel aan graspaden, wat voorheen niet het geval was. In 1996 werden hier de eerste begrafenissen voltrokken.
Kenmerkend voor de grafcultuur op de laatste uitbreiding is de confectiesteen, vervaardigd van glimmend graniet en vaak voorzien van een golfje of boogvorm. Anno 2024 is het uitzicht op de begraafplaats drastisch veranderd. Het zicht op kassen is vervangen door woningen. Dat doet aan de begraafplaats zelf weinig af. Van zowel het oorspronkelijke deel als de eerste uitbreiding is de westelijke helft geheel geruimd en deels weer opnieuw in gebruik genomen. Net als op andere begraafplaatsen in de gemeente overheerst op sommige delen de toepassing van kunststeen voor de Afb. 8. Een van de vakken op de eerste uitbreiding laat talloze grafmonumenten, wat buiten de voorbeelden van naoorlogse toepassingen van kunststeen zien. gemeente toch meestal veel minder het geval is.
1.4 Klaaswaal Na het droogvallen van de Westmaas-Nieuwlandsche polder in 1539 hadden enkele ambachtsheren al plannen klaarliggen voor het stichten van een dorp. Achter de zeedijk werd aan de westzijde van de polder werd daartoe een parallelle straat gevormd waaraan in 1566 de kerk werd gebouwd. Het dorp kreeg de naam Claeswaal, later Klaaswaal. Al begin zeventiende eeuw was ook het voorland aan westen zuidzijde van Klaaswaal bedijkt en kreeg het dorp een meer centrale ligging. De oorspronkelijke kerk werd al in 1655 verbouwd en later nog een aantal keer. In en rondom de kerk werd begraven. in de kerk
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
16 van 151
getuigen daarvan nog een aantal zeventiende- en achttiende-eeuwse zerken. Het kerkhof lag met name aan de zuid- en oostzijde van de kerk. In 1829 zal het kerkhof overgenomen zijn door de gemeente Klaaswaal waarbij het mogelijk opnieuw ingericht is, zoals op veel van dat soort kerkhoven het geval was.
Afb. 9. Kerk en restant kerkhof in 1980. Het lijkenhuisje tegen het koor is nog aanwezig.
Begin twintigste eeuw werd door de gemeente besloten om niet langer gebruik te maken van het kerkhof. Van W.R.A.C. graaf van Rechteren van Limpurg werd aan de Oud-Cromstrijenschendijk een perceel aangekocht voor de aanleg van een nieuwe begraafplaats. Het kerkhof werd met ingang van de ingebruikname van de nieuwe begraafplaats gesloten. In 1914 werden de essen achter de begraafplaats gekapt. Na de Tweede Wereldoorlog werd de Kerkstraat doorgetrokken en verdween het zuidelijke deel van het kerkhof. Achter de kerk liggen nu twee zerken maar die hebben niet altijd op deze plek gelegen. Een van de zerken is de deksteen van de grafkelder van J.C. van Andel (17-1845). Het lijkenhuisje dat tegen het koor gebouwd was, stond er in 1980 nog, maar is later afgebroken. 1.4.1 Gemeentelijke begraafplaats De aanbesteding voor de nieuwe begraafplaats vond in juli 1904 plaats. Gevraagd werd om grondwerk, de bouw van een lijkenhuis, aanleg van een heul (duiker onder de toerit naar de begraafplaats) en de levering van een poort. De begraafplaats van Klaaswaal werd op 1 januari 1905 in gebruik genomen. Vermoedelijk was de begraafplaats niet veel groter dan 3.000 m2 binnen een onregelmatige vierhoek. De begraafplaats is waarschijnlijk een halve meter opgehoogd met grond van een rondom uitgegraven sloot.
In 1907 bleek dat de gemeente voor de aanleg geen advies had ingewonnen bij de Gezondheidscommissie. Gedeputeerde Staten oordeelde dat zulks niet behoorde bij de onderzoekingen die vooraf gedaan moesten worden op grond der Gezondheidswet. De gemeente kon de begraafplaats gewoon blijven gebruiken. In 1949 werd een perceel aangekocht ten behoeve van een uitbreiding, gelegen achter de begraafplaats. De uitbreiding vond begin jaren vijftig plaats. Daarbij werd de relatief kleine begraafplaats verbreed en
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
17 van 151
naar het noorden uitgebreid. Daarmee kwam het oppervlak van de begraafplaats op bijna 9.300 m2. Voor de uitbreiding werd het oude stramien van dicht op elkaar gelegen graven losgelaten. De hoofdas werd doorgetrokken met links ervan lange paden met hagen en rechts kortere paden met hagen. Het geheel werd omsloten met een haag van bomen. Na de Watersnoodramp in 1953 werd op de begraafplaats een massagraf gedolven voor de omgekomen slachtoffers. Hier werden minstens 30 slachtoffers begraven, voornamelijk afkomstig uit het zwaar getroffen Numansdorp. Al deze slachtoffers zijn later op een begraafplaats in hun woonplaats herbegraven. In 1977 werd een bouwvergunning aangevraagd voor de bouw van een aula op de begraafplaats. Om de bouw van de aula te realiseren werd vermoedelijk het lijkenhuisje afgebroken. De aula is nadien nog eens aangepast om te voldoen aan de eisen van de tijd. Eind jaren tachtig werd de begraafplaats verder naar het noorden uitgebreid waardoor het oppervlak toenam tot 1,6 hectare. De hoofdas werd wederom doorgetrokken, maar met name het eerste gedeelte van de uitbreiding werd aangepast met een kleine rotonde en kleine grafvakken. Ook aan de zijkanten werd een pad aangelegd waardoor er geen sprake meer was van lange regels zoals op de eerste uitbreiding.
Op een tweede gedeelte van deze uitbreiding, die naar achteren versmald, werd het hoofdpad niet meer doorgezet. Ook dit deel werd weer afgezet met een bomenrij in de rand. In 2008 werd nog eens een strook ten westen hiervan in gebruik genomen ter grootte van ruim een halve hectare. Het symmetrische ontwerp van de voorgaande uitbreiding werd hier niet meer toegepast. Het perceel werd voorzien van een padenstructuur met daartussen de graven rug aan rug. Centraal is een klein plein opgenomen met enkele zitbanken. In 2018 is een groot deel van de eerste naoorlogse uitbreiding geruimd en opnieuw ingericht.
Afb. 10. Zicht over het oudste deel van de begraafplaats naar de later gebouwde aula.
In 2018 waren er plannen om op de begraafplaats de groene delen met gras te vervangen door schelpen. Dit werd gedaan in het kader van het verbod op onkruidverdelgers, maar dit plan is niet uitgevoerd. Op de oudste delen van de begraafplaats liggen tussen de graven gedeeltelijk schelpen en dikke lagen grind
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
18 van 151
waarbij met name dat laatste het lopen niet altijd gemakkelijk maakt. Juist op de vakken voor en achter de aula zijn tussendoor tegelpaden aangelegd die het grafbezoek vergemakkelijken. De huidige begraafplaats is door de uitbreidingen en aanpassingen sterk vergroot. De oorspronkelijke ingang is op zijn plaats gebleven en de hoofdas naar achteren is zeer belangrijk. Alle voorzieningen, van aula, asverstrooiveld, herdenkingsmonumenten, dienstgebouwen liggen aan of nabij deze as. Aan het eind van de as staat een klokkenstoel met daarin een luidklok. Deze luidklok is gemaakt door Willem Wegewaert de Jongere in 1622 en was oorspronkelijk voor de kerk van Klaaswaal. Tot 1974 heeft de klok in de plaatselijke kerk gehangen en is later overgebracht naar de begraafplaats, waar de klok op verzoek geluid wordt bij uitvaarten. De verschillende uitbreidingen hebben elk een eigen identiteit, hetgeen de begraafplaats wel afwisselend maakt maar wat de delen bindt is het groen. Gras, hagen, struiken en bomen zijn volop aanwezig en geven de begraafplaats een zeer groene uitstraling.
1.5 Maasdam Maasdam is een dijkdorp dat in 1270 ontstond bij de dam in een van de Maasstrengen. Hierdoor ontstond de zogenaamde Binnenbedijkte Maas. In 1421 leed het dorp grote schade bij de Sint Elisabethsvloed, maar al voor de herdijking in 1439 gereed was, had men in het dorp de kerk alweer opgebouwd. De kerk lag iets ten westen van de Boezemvaart die richting Puttershoek loopt. Van oorsprong dateerde de kerk uit 1427, maar het huidige aanzien is bepaald in 1870-1871 toen een nieuwe kerk werd gebouwd. Alleen de meest westelijke travee en de westmuur, daterend uit de achttiende eeuw resteren van de oudere kerk. Na 1829 werd niet meer begraven in de kerk en bij de vernieuwing in 1870 zijn mogelijk alle verwijzingen naar het begraven in de kerk verloren gegaan. Van het kerkhof dat in eerste instantie rondom de kerk lag, is met name het westelijke deel in stand gebleven. Dat lag het verst van de bebouwing en kon in gebruik blijven. Afb. 11. De kerk en kerkhof in 1968, toen met de oude muur die later vervangen is.
Het onder Maasdam vallende Sint Anthonie-Polder is tijdens de Sint Elisabethsvloed niet getroffen en de kerk bleef gespaard. De locatie van de kerk lag iets ten zuiden van de dijk, maar oorspronkelijk is gebruik gemaakt van een lichte verhoging in het landschap. De toren van de kerk dateert van 1360 en in de vijftiende eeuw verving men het kerkgebouw en begin zestiende eeuw het laatgotische koor. In de kerk
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
19 van 151
werd begraven en daarvan getuigen enkele zeventiende en achttiende-eeuwse zerken. De jongste is voor de plaatselijke predikant J. Bovie, overleden in 1725. Net als in Maasdam lag het kerkhof in eerste instantie rond de kerk, maar waarschijnlijk heeft men begin negentiende eeuw besloten alleen het zuidelijke deel nog te gebruiken. 1.5.1 Gemeentelijk kerkhof Het kerkhof dateert van de vijftiende eeuw, maar het huidige aanzien is met name twintigste-eeuws. Vak A, ten noorden van de kerk bevat de oudste grafmonumenten. Het kerkhof werd in 1828 overgenomen door de gemeente. Daarbij sloot de gemeente meteen een lening af van 100 gulden voor de verbetering van de omheining van het kerkhof. Waarschijnlijk werd toen het oostelijk deel van het kerkhof buiten gebruik gesteld. In 1926 liet de gemeente een stenen bak aanbrengen om te dienen als knekelput. Dat houdt in dat er veelvuldig geruimd werd. In 1928 gaf de gemeenteraad aan dat het kerkhof binnen afzienbare tijd vergroot zou moeten worden. Hiertoe werd de hervormde kerk verzocht een stuk grond van 50 m2 af te staan. Er zouden dan 14 nieuwe graven gemaakt kunnen worden. Eind 1929 bleek dat met het schuiven met de klassenindeling de nodige ruimte gewonnen kon worden en derhalve bleek een uitbreiding niet nodig.
Afb. 12. Kerk en kerkhof in 2016. Een deel van de struiken die toen zichtbaar was, is nu verdwenen.
In 1951 kwam wederom een uitbreiding ter sprake. Dit keer ging het om 2 percelen grond, gelegen ter weerszijden van de kerk, eigendom van de hervormde gemeente. Besloten werd dat het eigendom bij de kerk zou blijven en dat de gemeente jaarlijks 25 gulden voor het gebruik zou betalen. In 1955 was er wederom een uitbreiding nodig. De raad besloot om ruim 12.000 gulden te besteden aan de aanleg. Een stuk grond met vruchtbomen in eigendom van de koster werd onder meer voor de uitbreiding gebruikt. In 1956 vond een formele aanbesteding plaats. Die uitbreiding zal aan de westzijde hebben plaatsgevonden.
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
20 van 151
De oudste stenen op het kerkhof gaan terug tot 1870 en nog enkele uit het laatste kwart van de negentiende eeuw. De grafcultuur is op vak A en B het meest duidelijk te duiden omdat met name op vak C veel grafmonumenten verdwenen zijn of nieuwe graven uitgegeven. Op vak A liggen nog een aantal oudere zerken waaronder een aantal van marmer. De stenen staan of liggen hier in een veld van grind. Verder plaatste men hier al vrij vroeg brede grafmonumenten over twee of meerdere graven. Het gebruikte materiaal is behoorlijk divers, maar er is minder kunststeen te vinden dan op andere begraafplaatsen in de gemeente. Op het kerkhof staat een eenvoudig baarhuisje waarvan de exacte bouwdatum niet bekend is. Wel is aan het huisje te zien dat de voorgevel vernieuwd is, mogelijk om een bredere deur aan te brengen. Waarschijnlijk is daarbij ook het zadeldak vernieuwd. 1.5.2 Kerkhof Sint Anthoniepolder Het kerkhof bij de kerk van Sint Anthoniepolder is net zo oud als de kerk, maar dat is vandaag de dag niet meer duidelijk waarneembaar. Het kerkhof is feitelijk opgeschoven van rond de kerk naar de zuidzijde. Ook hier zal de gemeente in 1828 het kerkhof hebben overgenomen om het daarna te gebruiken zoals het daarvoor werd gebruikt. In verband met de aangepaste regels na 1869 werd de gemeente waarschijnlijk verplicht het noordelijke deel van het kerkhof te sluiten.
Het overgebleven deel aan de zuidzijde was echter niet groot genoeg. Daarom vroeg de gemeente in 1878 toestemming aan Gedeputeerde Staten voor een vergroting van het kerkhof. Deze adviseerde gunstig op het verzoek. Er werd in totaal 1.078 m2 toegevoegd aan het kerkhof. Dat betrof een stuk grond dat feitelijk groter was dan het bestaande kerkhof. Het lijkenhuisje dat op de begraafplaats staat is waarschijnlijk niet lang daarna gebouwd.
Afb. 13. Kerk en kerkhof na de restauratie van de kerk in 1986. Destijds was dit gedeelte van het kerkhof grotendeels niet gebruikt.
Het gedeelte dat het dichtst bij de kerk ligt, is waarschijnlijk lange tijd niet gebruikt. Gezien de ligging hoorde dit ooit bij het oorspronkelijke kerkhof. Dat is evenwel niet zichtbaar aan de grafmonumenten
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
21 van 151
die er nu staan want die dateren met name van het laatste kwart van de twintigste eeuw en het eerste kwart van deze eeuw. Op het gedeelte van de begraafplaats waar lange tijd begraven is, liggen of staan enkele grafmonumenten die dateren van het eind van de negentiende eeuw. De meeste grafmonumenten dateren uit de twintigste eeuw en laten een aardige doorsnede zien van de ontwikkeling van de grafcultuur ter plekke in die eeuw. Van hardsteen naar graniet. Voor het lijkenhuisje zijn twee treurberken geplaatst en verder word het kerkhof omringd door een taxushaag. Het voorste deel van dit vak (A) ligt geheel in het grind, terwijl het tweede deel achter het baarhuisje vergrasd is. Het zicht op het weidse omringende land wordt ten dele verstoord door agrarische activiteiten in de nabijheid van het kerkhof.
1.6 Mijnsheerenland Het ontstaan van Mijnsheerenland hangt samen met de herdijking van de polder Mijnsheerenland van Moerkerken in 1439. Het dorp ontwikkelde zich vervolgens als een wegdorp met de kerk iets afzijdig van die weg. Mijnsheerenland is het enige dorp in de Hoeksche Waard dat niet aan of bij een dijk is ontstaan. De familie Van Moerkerken die hier een heerlijkheid bezat, was in 1445 verantwoordelijk voor de bouw van de kerk. De in laatgotische stijl opgetrokken kerk diende voor de familie ook als begraafplaats. In de kerk getuigt daar een zwart marmeren graftombe van. Die is voor de in 1514 overleden Elisabeth van Loon, vrouw van Frank van Praet van Moerkerken. De grafkelder in de kerk is nadien ook gebruikt door andere ambachtsheren en -vrouwen, voor het laatst in 1803. Daarnaast bevinden zich in de kerk nog talloze andere zeventiende-eeuwse zerken, met name op het koor.
Afb. 14. De graftombe van Elisabeth van Loon (+1514), weduwe van Frank van Praet, stichter van de kerk (Beeldbank RCE).
Na 1829 bleef men het kerkhof nog een aantal decennia gebruiken. Het geheel werd omgeven door een gracht, maar die is later gedempt. Op het kerkhof resteert nog een zerk op roef. Die is voor de in 1845
INVENTARISATIE OPVALLENDE EN HISTORISCHE GRAFBEDEKKINGEN HOEKSCHE WAARD
22 van 151
overleden dominee Knottenbelt en zijn in 1863 overleden echtgenote, voordien weduwe van de ambachtsheer van Mijnsheerenland. In 1873 liet de gemeente Mijnsheerenland ten westen van het dorp een algemene begraafplaats aanleggen. Tot 1921 bleef het kerkhof in gebruik, maar nog in 1945 werd hier bijgezet in eigen graven. Daarvan is het monument voor Knottenbelt het enige dat resteert. Mogelijk zijn graven later overgebracht naar de begraafplaats. 1.6.1 Gemeentelijke begraafplaats De nieuwe begraafplaats werd zo’n 750 meter ten westen van de kerk aangelegd, destijds buiten het dorp. Daartoe werd een ruim 100 meter diep en 25 meter breed perceel aangewend, ter grootte van zo’n 2.500 m2 (het huidige vak A). De aanbesteding voor een lijkenhuisje en een heul over de sloot werden in 1873 aanbesteed. Achter het perceel werd een put gegraven voor de benodigde ophoging. De begraafplaats kon mede daardoor een meter opgehoogd worden. In 1959 werd besloten op de begraafplaats een aula te bouwen en de begraafplaats uit te breiden. Tevens werd besloten om de put achter de begraafplaats te dempen. De uitbreiding aan de westzijde (vak B) kon eind 1963 in gebruik worden genomen, terwijl de aula uiteindelijk in 1967 gereed was. Later is de aula aangepast. De wijze waarop op de uitbreiding de graven werden uitgegeven is nogal ongewoon.
Men wilde niet meer zoals op het oude deel de graven aaneengesloten uitgeven. In plaats daarvan koos men voor stroken georiënteerde graven, twee aan twee met telkens paden ertussen. Men loopt dus niet vóór het graf langs, maar erlangs. In de jaren negentig van de vorige eeuw kwam aan de westzijde een tweede uitbreiding gereed. Hier liggen de graven ongeveer een meter hoger en alle aan reguliere paden. Hier wordt tweediep begraven. Ongeveer een derde van dat perceel is benut om er een ruime parkeerplaats aan te leggen en enkele dienstgebouwen te plaatsen.